خطبهها ۲۴۱
خطبه ۱از آغازِ آفرینش تا بعثتِ پیامبر و احکامِ دین
∞
و من خطبة له علیه السلام یذکر فیها ابتداء خلق السماء و الأرض و خلق آدم و فیها ذکر الحج و تحتوی علی حمد الله و خلق العالم و خلق الملائکة و اختیار الأنبیاء و مبعث النبی و القرآن و الأحکام الشرعیة
اشارة
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لاَ یَبْلُغُ مِدْحَتَهُ الْقَائِلُونَ وَ لاَ یُحْصِی نَعْمَاءَهُ الْعَادُّونَ وَ لاَ یُؤَدِّی حَقَّهُ الْمُجْتَهِدُونَ الَّذِی لاَ یُدْرِکُهُ بُعْدُ الْهِمَمِ وَ لاَ یَنَالُهُ غَوْصُ الْفِطَنِ الَّذِی لَیْسَ لِصِفَتِهِ حَدٌّ مَحْدُودٌ وَ لاَ نَعْتٌ مَوْجُودٌ وَ لاَ وَقْتٌ مَعْدُودٌ وَ لاَ أَجَلٌ مَمْدُودٌ فَطَرَ الْخَلاَئِقَ بِقُدْرَتِهِ وَ نَشَرَ الرِّیَاحَ بِرَحْمَتِهِ وَ وَتَّدَ بِالصُّخُورِ مَیَدَانَ أَرْضِهِ .
أَوّلُ الدّینِ مَعرِفَتُهُ وَ کَمَالُ مَعرِفَتِهِ التّصدِیقُ بِهِ وَ کَمَالُ التّصدِیقِ بِهِ تَوحِیدُهُ وَ کَمَالُ تَوحِیدِهِ الإِخلَاصُ لَهُ وَ کَمَالُ الإِخلَاصِ لَهُ نفَی ُ الصّفَاتِ عَنهُ لِشَهَادَةِ کُلّ صِفَةٍ أَنّهَا غَیرُ المَوصُوفِ وَ شَهَادَةِ کُلّ مَوصُوفٍ أَنّهُ غَیرُ الصّفَةِ فَمَن وَصَفَ اللّهَ سُبحَانَهُ فَقَد قَرَنَهُ وَ مَن قَرَنَهُ فَقَد ثَنّاهُ وَ مَن ثَنّاهُ فَقَد جَزّأَهُ وَ مَن جَزّأَهُ فَقَد جَهِلَهُ وَ مَن
جَهِلَهُ فَقَدْ أَشَارَ إِلَیْهِ وَ مَنْ أَشَارَ إِلَیْهِ فَقَدْ حَدَّهُ وَ مَنْ حَدَّهُ فَقَدْ عَدَّهُ وَ مَنْ قَالَ فِیمَ فَقَدْ ضَمَّنَهُ وَ مَنْ قَالَ عَلاَ مَ فَقَدْ أَخْلَی مِنْهُ. کَائِنٌ لاَ عَنْ حَدَثٍ مَوْجُودٌ لاَ عَنْ عَدَمٍ مَعَ کُلِّ شَیْءٍ لاَ بِمُقَارَنَةٍ وَ غَیْرُ کُلِّ شَیْءٍ لاَ بِمُزَایَلَةٍ فَاعِلٌ لاَ بِمَعْنَی الْحَرَکَاتِ وَ الْآلَةِ بَصِیرٌ إِذْ لاَ مَنْظُورَ إِلَیْهِ مِنْ خَلْقِهِ مُتَوَحِّدٌ إِذْ لاَ سَکَنَ یَسْتَأْنِسُ بِهِ وَ لاَ یَسْتَوْحِشُ لِفَقْدِهِ.
خلق العالم
أَنْشَأَ الْخَلْقَ إِنْشَاءً وَ ابْتَدَأَهُ ابْتِدَاءً بِلاَ رَوِیَّةٍ أَجَالَهَا وَ لاَ تَجْرِبَةٍ اسْتَفَادَهَا وَ لاَ حَرَکَةٍ أَحْدَثَهَا وَ لاَ هَمَامَةِ نَفْسٍ اضْطَرَبَ فِیهَا أَحَالَ الْأَشْیَاءَ لِأَوْقَاتِهَا وَ لَأَمَ بَیْنَ مُخْتَلِفَاتِهَا وَ غَرَّزَ غَرَائِزَهَا وَ أَلْزَمَهَا أَشْبَاحَهَا عَالِماً بِهَا قَبْلَ ابْتِدَائِهَا مُحِیطاً بِحُدُودِهَا وَ انْتِهَائِهَا عَارِفاً بِقَرَائِنِهَا وَ أَحْنَائِهَا. ثُمَّ أَنْشَأَ سُبْحَانَهُ فَتْقَ الْأَجْوَاءِ وَ شَقَّ الْأَرْجَاءِ وَ سَکَائِکَ الْهَوَاءِ فَأَجْرَی فِیهَا مَاءً مُتَلاَطِماً تَیَّارُهُ مُتَرَاکِماً زَخَّارُهُ حَمَلَهُ عَلَی مَتْنِ الرِّیحِ الْعَاصِفَةِ وَ الزَّعْزَعِ القَاصِفَةِ فَأَمَرَهَا بِرَدّهِ وَ سَلّطَهَا عَلَی شَدّهِ وَ قَرَنَهَا إِلَی حَدّهِ الهَوَاءُ مِن تَحتِهَا فَتِیقٌ وَ المَاءُ مِن فَوقِهَا دَفِیقٌ ثُمّ أَنشَأَ سُبحَانَهُ رِیحاً اعتَقَمَ مَهَبّهَا وَ أَدَامَ مُرَبّهَا وَ أَعصَفَ مَجرَاهَا وَ أَبعَدَ مَنشَأَهَا فَأَمَرَهَا بِتَصفِیقِ المَاءِ الزّخّارِ وَ إِثَارَةِ مَوجِ البِحَارِ فَمَخَضَتهُ مَخضَ
السِّقَاءِ وَ عَصَفَتْ بِهِ عَصْفَهَا بِالْفَضَاءِ تَرُدُّ أَوَّلَهُ إِلَی آخِرِهِ وَ سَاجِیَهُ إِلَی مَائِرِهِ حَتَّی عَبَّ عُبَابُهُ وَ رَمَی بِالزَّبَدِ رُکَامُهُ فَرَفَعَهُ فِی هَوَاءٍ مُنْفَتِقٍ وَ جَوٍّ مُنْفَهِقٍ فَسَوَّی مِنْهُ سَبْعَ سَمَوَاتٍ جَعَلَ سُفْلاَهُنَّ مَوْجاً مَکْفُوفاً وَ عُلْیَاهُنَّ سَقْفاً مَحْفُوظاً وَ سَمْکاً مَرْفُوعاً بِغَیْرِ عَمَدٍ یَدْعَمُهَا وَ لاَ دِسَارٍ یَنْظِمُهَا ثُمَّ زَیَّنَهَا بِزِینَةِ الْکَوَاکِبِ وَ ضِیَاءِ الثَّوَاقِبِ وَ أَجْرَی فِیهَا سِرَاجاً مُسْتَطِیراً وَ قَمَراً مُنِیراً فِی فَلَکٍ دَائِرٍ وَ سَقْفٍ سَائِرٍ وَ رَقِیمٍ مَائِرٍ.
خلق الملائکة
ثُمَّ فَتَقَ مَا بَیْنَ السَّمَوَاتِ الْعُلاَ فَمَلَأَهُنَّ أَطْوَاراً مِنْ مَلاَئِکَتِهِ مِنْهُمْ سُجُودٌ لاَ یَرْکَعُونَ وَ رُکُوعٌ لاَ یَنْتَصِبُونَ وَ صَافُّونَ لاَ یَتَزَایَلُونَ وَ مُسَبِّحُونَ لاَ یَسْأَمُونَ لاَ یَغْشَاهُمْ نَوْمُ الْعُیُونِ وَ لاَ سَهْوُ الْعُقُولِ وَ لاَ فَتْرَةُ الْأَبْدَانِ وَ لاَ غَفْلَةُ النِّسْیَانِ وَ مِنْهُمْ أُمَنَاءُ عَلَی وَحْیِهِ وَ أَلْسِنَةٌ إِلَی رُسُلِهِ وَ مُخْتَلِفُونَ بِقَضَائِهِ وَ أَمْرِهِ وَ مِنْهُمُ الْحَفَظَةُ لِعِبَادِهِ وَ السَّدَنَةُ لِأَبْوَابِ جِنَانِهِ وَ مِنْهُمُ الثَّابِتَةُ فِی الْأَرَضِینَ السُّفْلَی أَقْدَامُهُمْ وَ الْمَارِقَةُ مِنَ السَّمَاءِ الْعُلْیَا أَعْنَاقُهُمْ وَ الْخَارِجَةُ مِنَ الْأَقْطَارِ أَرْکَانُهُمْ وَ الْمُنَاسِبَةُ لِقَوَائِمِ الْعَرْشِ أَکْتَافُهُمْ نَاکِسَةٌ دُونَهُ أَبْصَارُهُمْ مُتَلَفِّعُونَ تَحْتَهُ بِأَجْنِحَتِهِمْ مَضْرُوبَةٌ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ مَنْ دُونَهُمْ حُجُبُ الْعِزَّةِ وَ أَسْتَارُ الْقُدْرَةِ لاَ یَتَوَهَّمُونَ رَبَّهُمْ بِالتَّصْوِیرِ
وَ لاَ یُجْرُونَ عَلَیْهِ صِفَاتِ الْمَصْنُوعِینَ وَ لاَ یَحُدُّونَهُ بِالْأَمَاکِنِ وَ لاَ یُشِیرُونَ إِلَیْهِ بِالنَّظَائِرِ.
صفة خلق آدم علیه السلام
ثُمَّ جَمَعَ سُبْحَانَهُ مِنْ حَزْنِ الْأَرْضِ وَ سَهْلِهَا وَ عَذْبِهَا وَ سَبَخِهَا تُرْبَةً سَنَّهَا بِالْمَاءِ حَتَّی خَلَصَتْ وَ لاَطَهَا بِالْبَلَّةِ حَتَّی لَزَبَتْ فَجَبَلَ مِنْهَا صُورَةً ذَاتَ أَحْنَاءٍ وَ وُصُولٍ وَ أَعْضَاءٍ وَ فُصُولٍ أَجْمَدَهَا حَتَّی اسْتَمْسَکَتْ وَ أَصْلَدَهَا حَتَّی صَلْصَلَتْ لِوَقْتٍ مَعْدُودٍ وَ أَمَدٍ مَعْلُومٍ ثُمَّ نَفَخَ فِیهَا مِنْ رُوحِهِ - فَمَثُلَتْ إِنْسَاناً ذَا أَذْهَانٍ یُجِیلُهَا وَ فِکَرٍ یَتَصَرَّفُ بِهَا وَ جَوَارِحَ یَخْتَدِمُهَا وَ أَدَوَاتٍ یُقَلّبُهَا وَ مَعرِفَةٍ یَفرُقُ بِهَا بَینَ الحَقّ وَ البَاطِلِ وَ الأَذوَاقِ وَ المَشَامّ وَ الأَلوَانِ وَ الأَجنَاسِ مَعجُوناً بِطِینَةِ الأَلوَانِ المُختَلِفَةِ وَ الأَشبَاهِ المُؤتَلِفَةِ وَ الأَضدَادِ المُتَعَادِیَةِ وَ الأَخلَاطِ المُتَبَایِنَةِ مِنَ الحَرّ وَ البَردِ وَ البَلّةِ وَ الجُمُودِ وَ استَأدَی اللّهُ سُبحَانَهُ المَلَائِکَةَ وَدِیعَتَهُ لَدَیهِم وَ عَهدَ وَصِیّتِهِ إِلَیهِم فِی الإِذعَانِ بِالسّجُودِ لَهُ وَ الخُنُوعِ لِتَکرِمَتِهِ فَقَالَ سُبحَانَهُاسجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلّا إِبلِیسَ اعتَرَتهُ الحَمِیّةُ وَ غَلَبَت عَلَیهِ الشّقوَةُ وَ تَعَزّزَ بِخِلقَةِ النّارِ وَ استَوهَنَ خَلقَ الصّلصَالِ فَأَعطَاهُ اللّهُ النّظِرَةَ استِحقَاقاً لِلسّخطَةِ وَ استِتمَاماً لِلبَلِیّةِ وَ إِنجَازاً لِلعِدَةِ فَقَالَفَإِنّکَ مِنَ المُنظَرِینَ إِلی یَومِ الوَقتِ المَعلُومِ
ثُمَّ أَسْکَنَ سُبْحَانَهُ آدَمَ دَاراً أَرْغَدَ فِیهَا عَیْشَهُ وَ آمَنَ فِیهَا مَحَلَّتَهُ وَ حَذَّرَهُ إِبْلِیسَ وَ عَدَاوَتَهُ فَاغْتَرَّهُ عَدُوُّهُ نَفَاسَةً عَلَیْهِ بِدَارِ الْمُقَامِ وَ مُرَافَقَةِ الْأَبْرَارِ فَبَاعَ الْیَقِینَ بِشَکِّهِ وَ الْعَزِیمَةَ بِوَهْنِهِ وَ اسْتَبْدَلَ بِالْجَذَلِ وَجَلاً وَ بِالاِغْتِرَارِ نَدَماً ثُمَّ بَسَطَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لَهُ فِی تَوْبَتِهِ وَ لَقَّاهُ کَلِمَةَ رَحْمَتِهِ وَ وَعَدَهُ الْمَرَدَّ إِلَی جَنَّتِهِ وَ أَهْبَطَهُ إِلَی دَارِ الْبَلِیَّةِ وَ تَنَاسُلِ الذُّرِّیَّةِ.
اختیار الأنبیاء
وَ اصْطَفَی سُبْحَانَهُ مِنْ وَلَدِهِ أَنْبِیَاءَ أَخَذَ عَلَی الْوَحْیِ مِیثَاقَهُمْ وَ عَلَی تَبْلِیغِ الرِّسَالَةِ أَمَانَتَهُمْ لَمَّا بَدَّلَ أَکْثَرُ خَلْقِهِ عَهْدَ اللَّهِ إِلَیْهِمْ فَجَهِلُوا حَقَّهُ وَ اتَّخَذُوا الْأَنْدَادَ مَعَهُ وَ اجْتَالَتْهُمُ الشَّیَاطِینُ عَنْ مَعْرِفَتِهِ وَ اقْتَطَعَتْهُمْ عَنْ عِبَادَتِهِ فَبَعَثَ فِیهِمْ رُسُلَهُ وَ وَاتَرَ إِلَیهِم أَنبِیَاءَهُ لِیَستَأدُوهُم مِیثَاقَ فِطرَتِهِ وَ یُذَکّرُوهُم منَسیِ ّ نِعمَتِهِ وَ یَحتَجّوا عَلَیهِم بِالتّبلِیغِ وَ یُثِیرُوا لَهُم دَفَائِنَ العُقُولِ وَ یُرُوهُم آیَاتِ المَقدِرَةِ مِن سَقفٍ فَوقَهُم مَرفُوعٍ وَ مِهَادٍ تَحتَهُم مَوضُوعٍ وَ مَعَایِشَ تُحیِیهِم وَ آجَالٍ تُفنِیهِم وَ أَوصَابٍ تُهرِمُهُم وَ أَحدَاثٍ تَتَابَعُ عَلَیهِم وَ لَم یُخلِ اللّهُ سُبحَانَهُ خَلقَهُ مِن نبَیِ ّ مُرسَلٍ أَو کِتَابٍ مُنزَلٍ أَو حُجّةٍ لَازِمَةٍ أَو مَحَجّةٍ قَائِمَةٍ رُسُلٌ لَا تُقَصّرُ بِهِم قِلّةُ عَدَدِهِم وَ لَا کَثرَةُ المُکَذّبِینَ لَهُم مِن سَابِقٍ سمُیّ َ لَهُ مَن بَعدَهُ،
أَوْ غَابِرٍ عَرَّفَهُ مَنْ قَبْلَهُ عَلَی ذَلِکَ نَسَلَتِ الْقُرُونُ وَ مَضَتِ الدُّهُورُ وَ سَلَفَتِ الْآبَاءُ وَ خَلَفَتِ الْأَبْنَاءُ.
مبعث النبی
إِلَی أَنْ بَعَثَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مُحَمَّداً رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ لِإِنْجَازِ عِدَتِهِ وَ إِتْمَامِ نُبُوَّتِهِ مَأْخُوذاً عَلَی النَّبِیِّینَ مِیثَاقُهُ مَشْهُورَةً سِمَاتُهُ کَرِیماً مِیلاَدُهُ وَ أَهْلُ الْأَرْضِ یَوْمَئِذٍ مِلَلٌ مُتَفَرِّقَةٌ وَ أَهْوَاءٌ مُنْتَشِرَةٌ وَ طَرَائِقُ مُتَشَتِّتَةٌ بَیْنَ مُشَبِّهٍ لِلَّهِ بِخَلْقِهِ أَوْ مُلْحِدٍ فِی اسْمِهِ أَوْ مُشِیرٍ إِلَی غَیْرِهِ فَهَدَاهُمْ بِهِ مِنَ الضَّلاَلَةِ وَ أَنْقَذَهُمْ بِمَکَانِهِ مِنَ الْجَهَالَةِ ثُمَّ اخْتَارَ سُبْحَانَهُ لِمُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ لِقَاءَهُ وَ رَضِیَ لَهُ مَا عِنْدَهُ وَ أَکْرَمَهُ عَنْ دَارِ الدُّنْیَا وَ رَغِبَ بِهِ عَنْ مَقَامِ الْبَلْوَی فَقَبَضَهُ إِلَیْهِ کَرِیماً صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ خَلَّفَ فِیکُمْ مَا خَلَّفَتِ الْأَنْبِیَاءُ فِی أُمَمِهَا إِذْ لَمْ یَتْرُکُوهُمْ هَمَلاً بِغَیْرِ طَرِیقٍ وَاضِحٍ وَ لاَ عَلَمٍ قَائِمٍ. .
القرآن و الأحکام الشرعیة
کِتَابَ رَبِّکُمْ فِیکُمْ مُبَیِّناً حَلاَلَهُ وَ حَرَامَهُ وَ فَرَائِضَهُ وَ فَضَائِلَهُ وَ نَاسِخَهُ وَ مَنْسُوخَهُ وَ رُخَصَهُ وَ عَزَائِمَهُ وَ خَاصَّهُ وَ عَامَّهُ وَ عِبَرَهُ وَ أَمْثَالَهُ وَ مُرْسَلَهُ وَ مَحْدُودَهُ وَ مُحْکَمَهُ وَ مُتَشَابِهَهُ، مُفَسّراً مُجمَلَهُ وَ مُبَیّناً غَوَامِضَهُ بَینَ مَأخُوذٍ مِیثَاقُ عِلمِهِ وَ مُوَسّعٍ
عَلَی الْعِبَادِ فِی جَهْلِهِ وَ بَیْنَ مُثْبَتٍ فِی الْکِتَابِ فَرْضُهُ وَ مَعْلُومٍ فِی السُّنَّةِ نَسْخُهُ وَ وَاجِبٍ فِی السُّنَّةِ أَخْذُهُ وَ مُرَخَّصٍ فِی الْکِتَابِ تَرْکُهُ وَ بَیْنَ وَاجِبٍ بِوَقْتِهِ وَ زَائِلٍ فِی مُسْتَقْبَلِهِ وَ مُبَایَنٌ بَیْنَ مَحَارِمِهِ مِنْ کَبِیرٍ أَوْعَدَ عَلَیْهِ نِیرَانَهُ أَوْ صَغِیرٍ أَرْصَدَ لَهُ غُفْرَانَهُ، وَ بَیْنَ مَقْبُولٍ فِی أَدْنَاهُ، مُوَسَّعٍ فِی أَقْصَاهُ.
و منها فی ذکر الحج
وَ فَرَضَ عَلَیْکُمْ حَجَّ بَیْتِهِ الْحَرَامِ الَّذِی جَعَلَهُ قِبْلَةً لِلْأَنَامِ یَرِدُونَهُ وُرُودَ الْأَنْعَامِ وَ یَأْلَهُونَ إِلَیْهِ وُلُوهَ الْحَمَامِ وَ جَعَلَهُ سُبْحَانَهُ عَلاَمَةً لِتَوَاضُعِهِمْ لِعَظَمَتِهِ وَ إِذْعَانِهِمْ لِعِزَّتِهِ وَ اخْتَارَ مِنْ خَلْقِهِ سُمَّاعاً أَجَابُوا إِلَیْهِ دَعْوَتَهُ وَ صَدَّقُوا کَلِمَتَهُ وَ وَقَفُوا مَوَاقِفَ أَنْبِیَائِهِ وَ تَشَبَّهُوا بِمَلاَئِکَتِهِ الْمُطِیفِینَ بِعَرْشِهِ یُحْرِزُونَ الْأَرْبَاحَ فِی مَتْجَرِ عِبَادَتِهِ وَ یَتَبَادَرُونَ عِنْدَهُ مَوْعِدَ مَغْفِرَتِهِ جَعَلَهُ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی لِلْإِسْلاَمِ عَلَماً وَ لِلْعَائِذِینَ حَرَماً فَرَضَ حَقَّهُ، وَ أَوْجَبَ حَجَّهُ، وَ کَتَبَ عَلَیْکُمْ وِفَادَتَهُ، فَقَالَ سُبْحَانَهُ وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ .
(بخشهایی از خطبهی شگفتانگیزِ امیرالمؤمنین (ع) در بیانِ توحید، خلقتِ هستی، فرشتگان، حضرت آدم، بعثتِ پیامبران، و عظمتِ قرآن):
توحید؛ اوجِ شناخت: ستایش مخصوصِ خدایی است که:
هیچ گویندهای نمیتواند حقِ مدح و ستایشِ او را ادا کند.
هیچ حسابگری نمیتواند نعمتهایش را بشمارد.
و هیچ انسانِ تلاشگری نمیتواند حقِ بندگیِ او را به جا بیاورد.
خدایی که فکرهای بلندپرواز به او نمیرسند، و هوشهای بسیار عمیق نمیتوانند او را درک کنند.
برای صفاتِ او هیچ حد و مرزی، هیچ توصیفِ مشخصی، هیچ زمانِ حسابشدهای، و هیچ پایانِ مدتداری وجود ندارد.
او مخلوقات را با قدرتش آفرید، بادها را با رحمتش به حرکت درآورد، و لرزشِ زمین را با کوههای محکم مهار کرد.
پلهپله تا اوجِ توحید:
اولین قدم در دینداری، شناختِ خدا است.
کمالِ شناختِ او، باور کردن و تصدیقِ او است.
کمالِ تصدیقِ او، یگانه دانستنِ او (توحید) است.
کمالِ یگانه دانستنِ او، خالص کردنِ نیت (اخلاص) برای اوست.
و کمالِ اخلاص برای او، دور کردنِ صفات (جسمانی و بشری) از او است! چون هر صفتی نشان میدهد که غیر از چیزی است که توصیف شده، و هر چیزی که توصیف میشود نشان میدهد که غیر از آن صفت است.
پس، کسی که خدا را با صفاتِ بشری توصیف کند، او را به چیزی متصل کرده است! کسی که او را متصل کند، او را دو تا فرض کرده است! کسی که او را دو تا بداند، او را تجزیه کرده است! کسی که او را تجزیه کند، اصلاً او را نشناخته است! و کسی که خدا را نشناسد، (مثلِ یک شیء فیزیکی) به او اشاره میکند! کسی که به او اشاره کند، برایش حد و مرز قائل میشود! و کسی که برایش حد و مرز قائل شود، او را (مثل موجودات) میشمارد! کسی که بپرسد خدا در چیست؟، او را در یک ظرف جا داده است! و کسی که بپرسد خدا روی چیست؟، بقیهی جاها را از او خالی دانسته است!
او همیشه بوده، بدونِ اینکه تازه به وجود آمده باشد. هست، بدونِ اینکه از نیستی به هستی آمده باشد. با همهچیز هست، اما نه اینکه به آنها چسبیده باشد! و با هیچچیزی یکی نیست، اما نه اینکه از آنها جدا باشد! کار میکند، اما نه با ابزار و حرکتِ دستوپای فیزیکی! بیناست، حتی در زمانی که هیچ مخلوقی نبود تا او را ببیند! و تنهاست؛ چون نیازی به همدم ندارد تا با او آرام بگیرد، و از تنهایی هم به وحشت نمیافتد.
آفرینشِ شگفتانگیزِ جهان: او مخلوقات را از هیچ آفرید، بدونِ اینکه: نیازی به فکر کردن داشته باشد، از تجربهای استفاده کند، از درون به تکاپو بیفتد، یا اضطرابی در او ایجاد شود! به هر چیزی سرِ وقتِ خودش شکل داد، چیزهای متضاد را با هم ترکیب کرد، غریزهها را در موجودات نهادینه ساخت، و روح و جسمِ آنها را به هم گره زد. او قبل از اینکه آنها را بیافریند، از تمامِ جزئیات، حدود، پایان، و ویژگیهای درونی و بیرونیِ آنها کاملاً باخبر بود.
سپس خداوند فضاها را شکافت، کرانهها را باز کرد، و طبقاتِ هوا را ایجاد نمود. آبی خروشان و متلاطم با امواجِ کوهپیکر در آن جاری کرد، و آن را بر روی بادی بسیار تند و طوفانی سوار نمود! به باد دستور داد که آب را به هم بزند، بر آن مسلط شود، و آن را در محدودهی خودش نگه دارد. (فضای خالی در پایینِ باد، و آبِ در حالِ فوران در بالای آن بود).
سپس بادِ دیگری آفرید که مسیرش بسته بود، و مدام میوزید. به این باد دستور داد که به آن آبِ متلاطم ضربه بزند و امواجِ دریا را به هم بریزد. باد چنان آب را به هم زد (مثلِ به هم زدنِ مشکِ شیر)، و چنان طوفانی در فضا به پا کرد که آبهای ساکن به آبهای روان برخورد کردند و موجهای بلندی به وجود آمد! از این برخوردها، کفهای فراوانی روی آب جمع شد. خداوند این کفها را در فضای بازِ بالا برد، و از آنها هفت آسمان را ساخت! آسمانِ پایین را مثلِ موجی مهارشده، و آسمانِ بالا را مثلِ سقفی محفوظ و بلند قرار داد؛ بدونِ هیچ ستونی که آنها را نگه دارد، و بدونِ هیچ میخی که آنها را به هم وصل کند. سپس آسمان را با ستارههای درخشان و شهابهای روشن زینت داد، و خورشیدِ نورافشان و ماهِ تابان را در مداری در حالِ چرخش، و سقفی در حالِ حرکت روانه ساخت.
آفرینشِ فرشتگان: سپس فاصلهی بینِ آسمانهای بلند را شکافت، و آنجا را پر از انواعِ فرشتگان کرد:
گروهی مدام در حالِ سجدهاند و هرگز رکوع نمیکنند.
گروهی در حالِ رکوعاند و هرگز بلند نمیشوند.
گروهی در صف ایستادهاند و هرگز از هم جدا نمیشوند.
و گروهی مدام در حالِ تسبیحاند و هرگز خسته نمیگردند. نه خواب به چشمشان میآید، نه عقلشان دچارِ غفلت میشود، نه بدنشان خسته میگردد، و نه فراموشی به سراغشان میآید!
بعضی از آنها، امانتدارانِ وحیِ خدا، زبانِ گویای پیامبران، و اجراکنندهی دستورات و قضای الهیاند.
بعضی، نگهبانانِ بندگان، و دربانانِ بهشتاند.
بعضی دیگر، پاهایشان در پایینترین طبقاتِ زمین محکم است، گردنهایشان از بالاترین آسمانها بیرون زده، بدنهایشان از کرانههای جهان بزرگتر است، و شانههایشان دقیقاً برای به دوش کشیدنِ عرشِ خدا تنظیم شده است! آنها از شدتِ هیبتِ خدا چشمهایشان را پایین انداختهاند، و زیرِ عرش بالهایشان را به دورِ خود پیچیدهاند.
بینِ آنها و کسانی که در مرتبهی پایینتر قرار دارند، پردههایی از عزت و قدرت کشیده شده است. آنها هرگز در ذهنشان برای خدا شکل و قیافه نمیتراشند، صفاتِ مخلوقات را به او نسبت نمیدهند، او را در مکانی محدود نمیدانند، و برایش شریک و شبیهی قائل نمیشوند.
آفرینشِ انسان (آدم): سپس خداوند، خاکهایی از قسمتهای مختلفِ زمین ـ سخت، نرم، شیرین، و شورهزار ـ جمع کرد. روی آن آب ریخت تا گِل شد، و آنقدر آن را ورز داد تا چسبناک گشت. از آن گِل، صورتی ساخت با اعضا، مفاصل، و قسمتهای مختلف. آن را خشک کرد تا سفت شد، و محکم ساخت تا (مثلِ سفال) صدا داد؛ و تا مدتی معلوم و زمانی مشخص آن را به همان حال گذاشت. سپس از روحِ خودش در آن دمید! و آن مجسمهی گِلی، تبدیل شد به یک انسان! انسانی با ذهنی که در امور میچرخد، فکری که با آن کارها را پیش میبَرد، دستوپایی که به او خدمت میکنند، ابزاری که آنها را به کار میگیرد، و شناختی که با آن بینِ حق و باطل، مزهها، بوها، رنگها، و چیزهای مختلف فرق میگذارد. انسانی که ترکیبی است از رنگهای مختلف، موادِ متضاد (گرما و سرما، خشکی و رطوبت)، و عناصرِ متفاوت.
سپس خداوند از فرشتگان خواست که به امانت و پیمانی که با آنها بسته بود عمل کنند: سجده در برابرِ آدم، و فروتنی برای بزرگداشتِ او! فرمود: "بر آدم سجده کنید." همه سجده کردند، جز ابلیس! تعصب و غرور او را فراگرفت، شقاوت و بدبختی بر او غلبه کرد، به آفرینشِ خودش از آتش مغرور شد، و آفرینشِ آدم از خاک را پست شمرد! خداوند هم به او مهلت داد؛ هم برای اینکه کاملاً سزاوارِ خشمِ خدا شود، هم برای اینکه امتحان و بلا کامل گردد، و هم برای اینکه به وعدهاش عمل کرده باشد. فرمود: "تو تا روزِ مشخصی مهلت داری." (سورهی حجر، آیهی ۳۸).
خداوند آدم را در خانهای (بهشت) ساکن کرد که زندگی در آن راحت، و جایش امن بود. و به او دربارهی ابلیس و دشمنیاش هشدار داد. اما دشمنِ آدم (شیطان)، به خاطرِ جایگاهِ او و همنشینیاش با فرشتگانِ نیکوکار، به او حسادت کرد و او را فریب داد! آدم یقینش را به شک فروخت، ارادهی محکمش را با سستی عوض کرد، شادیاش تبدیل به ترس شد، و فریبخوردنش به پشیمانی ختم گردید! اما خداوند درِ توبه را به روی او باز کرد، کلمهی رحمتش را به او یاد داد، به او قول داد که دوباره به بهشت برگردد، و سپس او را به خانهی آزمایش و بلای دنیا برای ادامهی نسل فرستاد.
بعثتِ پیامبران: خداوند از فرزندانِ آدم، پیامبرانی را انتخاب کرد و از آنها پیمان گرفت که وحی را برسانند و رسالت را امانتداری کنند. این اتفاق زمانی افتاد که بیشترِ مردم عهدِ خدا را شکسته بودند، حقش را نمیشناختند، برایش شریک میتراشیدند، شیطان آنها را از شناختِ خدا دور کرده بود، و از عبادتش بازداشته بود. خدا پیامبرانش را یکی پس از دیگری به میانِ آنها فرستاد تا:
پیمانِ فطریِ خدا را از مردم بخواهند.
نعمتهای فراموششده را به یادشان بیاورند.
با رساندنِ پیام، حجت را بر آنها تمام کنند.
گنجینههای پنهانِ عقلها را برایشان زیرورو کنند!
و نشانههای قدرتِ خدا را به آنها نشان دهند: آسمانِ بلندی که بالای سرشان است، زمینِ گهوارهای که زیرِ پایشان است، روزیهایی که آنها را زنده نگه میدارد، مرگهایی که آنها را نابود میکند، بیماریهایی که آنها را پیر میسازد، و حوادثی که پیدرپی بر سرشان میآید.
خداوند هرگز مخلوقاتش را بدونِ پیامبر، یا کتابِ آسمانی، یا دلیلِ محکم، یا جادهی روشن رها نکرده است. پیامبرانی که نه تعدادِ کمشان باعث شد کم بگذارند، و نه تعدادِ زیادِ تکذیبکنندگانشان آنها را ناامید کرد. هر پیامبری میدانست که پیامبرِ بعدی کیست، و هر پیامبری پیامبرِ قبلیاش را میشناخت. قرنها و روزگاران اینگونه گذشتند؛ پدران رفتند و پسران جایشان را گرفتند...
بعثتِ حضرت محمد (ص) و نزولِ قرآن: تا اینکه خداوندِ سبحان، محمد رسولالله (ص) را مبعوث کرد؛ تا به وعدهاش عمل کند و دفترِ نبوت را ببندد. او پیامبری بود که خدا از تمامِ پیامبرانِ قبلی برای پذیرشِ او پیمان گرفته بود، نشانههایش کاملاً معروف بود، و تولدش بسیار باکرامت. در آن روزگار، مردمِ روی زمین دارای دینهای پراکنده، هوسهای مختلف، و راههای متضاد بودند: یا خدا را به مخلوقات تشبیه میکردند، یا منکرِ نامش بودند، یا بُتها را میپرستیدند! خداوند به واسطهی محمد (ص)، آنها را از گمراهی نجات داد و از باتلاقِ جهل بیرون کشید.
سپس خداوند، لقای خودش را برای محمد (ص) انتخاب کرد، او را پسندید، از سختیهای دنیا راحتش کرد، و او را با احترام پیشِ خودش بُرد. اما پیامبر (ص) چیزی را در میانِ شما به جا گذاشت که تمامِ پیامبران در میانِ امتهایشان میگذاشتند؛ چرا که آنها امتشان را یله و رها، بدونِ جادهی روشن و پرچمِ مشخص، رها نمیکردند.
قرآن و احکامِ دین: آن یادگار، کتابِ پروردگارتان (قرآن) است! کتابی که همهچیز در آن روشن است: حلال و حرامش، واجبات و مستحباتش، آیاتِ لغوشده و لغوکنندهاش، کارهای جایز و واجبش، احکامِ خاص و عامش، پندها و مَثَلهایش، آیاتِ مطلق و مقیدش، و آیاتِ محکم و متشابهاش. قرآن، جاهای مبهم را تفسیر کرده، و رازهای پیچیده را روشن ساخته است.
احکامِ دین چند دستهاند:
چیزهایی که دانستنش بر همه واجب است.
چیزهایی که ندانستنش برای مردم عیبی ندارد.
احکامی که در قرآن واجب شده، اما در سنتِ پیامبر لغو شده است.
احکامی که در سنتِ پیامبر واجب شده، اما در قرآن اجازهی ترکش داده شده است.
احکامی که فقط در زمانِ خاصی واجباند و بعد از آن برداشته میشوند.
گناهان هم دستهبندی شدهاند: گناهِ کبیرهای که خدا برایش وعدهی آتش داده، و گناهِ صغیرهای که برایش جایِ بخشش گذاشته است.
و کارهایی که انجامِ کمِ آنها هم قبول است، و انجامِ زیادشان هم آزاد است.
فلسفهی حج (کنگرهی جهانیِ تواضع): و خداوند، زیارتِ خانهی محترمش (حج) را بر شما واجب کرد؛ خانهای که آن را قبلهی مردم قرار داد تا مثلِ حیواناتِ تشنه که به آب میرسند، و کبوترانی که به لانهشان پناه میبرند، به سوی آن هجوم ببرند! خداوند کعبه را نشانهای برای تواضع در برابرِ عظمتش، و تسلیم شدن در برابرِ عزتش قرار داد.
او از میانِ مخلوقاتش کسانی را انتخاب کرد که: دعوتش را شنیدند و قبول کردند، حرفش را باور نمودند، دقیقاً در جایگاهِ پیامبرانش ایستادند، و شبیهِ فرشتگانی شدند که مدام دَورِ عرشِ او میچرخند! آنها در بازارِ عبادتِ خدا سودِ کلانی میبرند، و برای رسیدن به وعدهگاهِ بخششِ او با هم مسابقه میدهند.
خداوند کعبه را پرچمِ اسلام، و پناهگاهِ امنی برای پناهجویان قرار داد. حقش را واجب کرد، حجش را فرض نمود، و رفتن به سوی آن را بر شما نوشت و فرمود: "بر عهدهی مردم است که برای خدا حجِ این خانه را به جا بیاورند؛ البته کسانی که تواناییِ رفتن به آن را دارند. و هر کس کفر بورزد (و نرود)، قطعاً خداوند از تمامِ جهانیان بینیاز است." (سورهی آلعمران، آیهی ۹۷).
خطبه ۲ستایشِ خدا، وصفِ اهلبیت (ع)، و رسواییِ منافقان
∞
و من خطبة له علیه السلام بعد انصرافه من صفین و فیها حال الناس قبل البعثة و صفة آل النبی ثم صفة قوم آخرین!
اشارة
أَحْمَدُهُ اسْتِتْمَاماً لِنِعْمَتِهِ وَ اسْتِسْلاَماً لِعِزَّتِهِ وَ اسْتِعْصَاماً مِنْ مَعْصِیَتِهِ وَ أَسْتَعِینُهُ فَاقَةً إِلَی کِفَایَتِهِ إِنَّهُ لاَ یَضِلُّ مَنْ هَدَاهُ وَ لاَ یَئِلُ مَنْ عَادَاهُ وَ لاَ یَفْتَقِرُ مَنْ کَفَاهُ فَإِنَّهُ أَرْجَحُ مَا وُزِنَ وَ أَفْضَلُ مَا خُزِنَ وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِیکَ لَهُ شَهَادَةً مُمْتَحَناً إِخْلاَصُهَا مُعْتَقَداً مُصَاصُهَا نَتَمَسَّکُ بِهَا أَبَداً مَا أَبْقَانَا وَ نَدَّخِرُهَا لِأَهَاوِیلِ مَا یَلْقَانَا فَإِنَّهَا عَزِیمَةُ الْإِیمَانِ وَ فَاتِحَةُ الْإِحْسَانِ وَ مَرْضَاةُ الرَّحْمَنِ وَ مَدْحَرَةُ الشَّیْطَانِ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ أَرْسَلَهُ بِالدِّینِ الْمَشْهُورِ وَ الْعَلَمِ الْمَأْثُورِ - وَ الْکِتَابِ الْمَسْطُورِ وَ النُّورِ السَّاطِعِ وَ الضِّیَاءِ اللاَّمِعِ وَ الْأَمْرِ الصَّادِعِ إِزَاحَةً لِلشُّبُهَاتِ وَ احْتِجَاجاً بِالْبَیِّنَاتِ وَ تَحْذِیراً بِالْآیَاتِ وَ تَخْوِیفاً بِالْمَثُلاَتِ وَ النَّاسُ فِی فِتَنٍ انْجَذَمَ فِیهَا حَبْلُ الدِّینِ وَ تَزَعْزَعَتْ سَوَارِی الْیَقِینِ وَ اختَلَفَ النّجرُ وَ تَشَتّتَ الأَمرُ وَ ضَاقَ المَخرَجُ وَ عمَیِ َ المَصدَرُ فَالهُدَی خَامِلٌ وَ العَمَی شَامِلٌ عصُیِ َ الرّحمَنُ وَ نُصِرَ الشّیطَانُ وَ خُذِلَ الإِیمَانُ فَانهَارَت دَعَائِمُهُ وَ تَنَکّرَت مَعَالِمُهُ وَ دَرَسَت
سُبُلُهُ وَ عَفَتْ شُرُکُهُ أَطَاعُوا الشَّیْطَانَ فَسَلَکُوا مَسَالِکَهُ وَ وَرَدُوا مَنَاهِلَهُ بِهِمْ سَارَتْ أَعْلاَمُهُ وَ قَامَ لِوَاؤُهُ فِی فِتَنٍ دَاسَتْهُمْ بِأَخْفَافِهَا
وَ وَطِئَتْهُمْ بِأَظْلاَفِهَا وَ قَامَتْ عَلَی سَنَابِکِهَا فَهُمْ فِیهَا تَائِهُونَ حَائِرُونَ جَاهِلُونَ مَفْتُونُونَ فِی خَیْرِ دَارٍ وَ شَرِّ جِیرَانٍ نَوْمُهُمْ سُهُودٌ وَ کُحْلُهُمْ دُمُوعٌ بِأَرْضٍ عَالِمُهَا مُلْجَمٌ وَ جَاهِلُهَا مُکْرَمٌ.
و منها یعنی آل النبی علیه الصلاة و السلام
هُمْ مَوْضِعُ سِرِّهِ وَ لَجَأُ أَمْرِهِ وَ عَیْبَةُ عِلْمِهِ وَ مَوْئِلُ
حُکْمِهِ وَ کُهُوفُ کُتُبِهِ وَ جِبَالُ دِینِهِ بِهِمْ أَقَامَ انْحِنَاءَ ظَهْرِهِ وَ أَذْهَبَ ارْتِعَادَ فَرَائِصِهِ. .
و منها یعنی قوما آخرین
زَرَعُوا الْفُجُورَ وَ سَقَوْهُ الْغُرُورَ وَ حَصَدُوا الثُّبُورَ لاَ یُقَاسُ بِآلِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَحَدٌ وَ لاَ یُسَوَّی بِهِمْ مَنْ جَرَتْ نِعْمَتُهُمْ عَلَیْهِ أَبَداً هُمْ أَسَاسُ الدِّینِ وَ عِمَادُ الْیَقِینِ إِلَیْهِمْ یَفِیءُ الْغَالِی وَ بِهِمْ یُلْحَقُ التَّالِی وَ لَهُمْ خَصَائِصُ حَقِّ الْوِلاَیَةِ وَ فِیهِمُ الْوَصِیَّةُ وَ الْوِرَاثَةُ الْآنَ إِذْ رَجَعَ الْحَقُّ إِلَی أَهْلِهِ وَ نُقِلَ إِلَی مُنْتَقَلِهِ.
(خطبهای که امیرالمؤمنین (ع) پس از بازگشت از جنگِ صفین بیان فرمود):
حمد و ستایشِ پروردگار: خدا را سپاس میگویم تا نعمتهایش را بر من کامل کند، خود را تسلیمِ عزتِ او میکنم، و برای دوری از گناه به او پناه میبرم. از او کمک میخواهم چون بهشدت به یاریاش نیازمندم. کسی که خدا هدایتش کند، هرگز گمراه نمیشود؛ کسی که خدا دشمنش باشد، هرگز روی رستگاری را نمیبیند؛ و کسی که خدا کفایتش کند، هرگز فقیر نمیگردد!
شهادت میدهم که خدایی جز او نیست، یگانه است و شریکی ندارد؛ شهادتی که اخلاصش در کوره امتحان شده، و ذاتش در قلب گره خورده است. تا زندهایم محکم به آن چنگ میزنیم، و آن را برای روزهای وحشتناکی که در پیش داریم ذخیره میکنیم! این شهادت، ارادهی محکمِ ایمان، کلیدِ تمامِ خوبیها، مایهی رضایتِ خدای رحمان، و ابزاری برای دور کردنِ شیطان است.
رسالتِ پیامبر و اوضاعِ تاریکِ جاهلیت: و شهادت میدهم که محمد (ص) بنده و فرستادهی اوست. خدا او را با دینی روشن، نشانهای معروف، کتابی نوشتهشده، نوری خیرهکننده، پرتویی درخشان، و دستوری قاطع فرستاد؛ تا شبههها را از بین ببرد، با دلیل و برهان استدلال کند، با آیاتش هشدار دهد، و از عذابها بترساند.
در آن روزگار، مردم در چنان فتنههایی غرق بودند که:
طنابِ دین پاره شده بود!
ستونهای یقین لرزان گشته بود!
اصلونسبها به هم ریخته، و کارها پراکنده شده بود.
راههای فرار بسته، و مسیرها کور بود.
هدایت پنهان، و گمراهی همهگیر شده بود!
خدا نافرمانی میشد، شیطان یاری میگشت، و ایمان رها شده بود!
پایههای ایمان فرو ریخته، نشانههایش ناشناخته، جادههایش نابود، و ردپایش پاک شده بود! مردم به حرفِ شیطان گوش میدادند، در مسیرِ او حرکت میکردند، و از آبشخورِ او آب میخوردند. پرچمهای شیطان با دستِ آنها بلند شده بود! فتنههایی که مردم را زیرِ پاهایش له میکرد، و با سُمهایش آنها را لگدکوب مینمود! مردم در این اوضاع کاملاً گیج، سرگردان، نادان و فریبخورده بودند؛ آنهم در بهترین خانه (مکه) و در کنارِ بدترین همسایهها! کسانی که خوابشان بیداریِ پر از اضطراب، و سرمهی چشمهایشان اشک بود! در سرزمینی که دانشمندانش دهانبند زده شده بودند، و جاهلانش در اوجِ احترام قرار داشتند!
توصیفِ بینظیرِ اهلبیت (ع): اما آنها (آل محمد):
مخزنِ اسرارِ خدایند.
پناهگاهِ فرمانهای او هستند.
گنجینهی علمِ اویند.
مرجعِ احکامِ او هستند.
غارِ اَمنِ کتابهای اویند.
و کوههای استوارِ دینِ او هستند!
خداوند به واسطهی آنها، کمرِ خمیدهی دین را راست کرد، و لرزشِ اندامِ آن را از بین برد.
افشای چهرهی منافقان و غاصبان: اما عدهای دیگر (منافقان):
تخمِ گناه کاشتند!
با آبِ غرور و فریب آبیاریاش کردند!
و در نهایت، نابودی و بدبختی برداشت کردند!
هیچکس از این امت را نمیشود با آل محمد (ص) مقایسه کرد! و کسانی که ریزهخوارِ سفرهی نعمتِ آل محمدند، هرگز با آنها برابر نمیشوند. آل محمد (ص)، اساس و پایهی دین، و ستونِ محکمِ یقین هستند.
آدمِ تندرو (غالی) باید به سوی آنها برگردد.
و آدمِ کُندرو و عقبمانده باید خودش را به آنها برساند!
ویژگیها و حقوقِ رهبری (ولایت) فقط و فقط در انحصارِ آنهاست؛ و وصیت و ارثِ پیامبر فقط در میانِ آنهاست. و حالا (بعد از آنهمه انحراف و غصب)، حَق به صاحبِ اصلیاش برگشته، و به جایگاهی که از آنجا کوچ کرده بود، بازگردانده شده است! (اشاره به بازگشتِ خلافت به امیرالمؤمنین).
خطبه ۳شقشقیه؛ دردنامهی خلافتِ غصبشده
∞
و من خطبة له علیه السلام و هی المعروفة بالشقشقیة و تشتمل علی الشکوی من أمر الخلافة ثم ترجیح صبره عنها ثم مبایعة الناس له!
اشارة
أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ تَقَمَّصَهَا فُلاَنٌ وَ إِنَّهُ لَیَعْلَمُ أَنَّ مَحَلِّی مِنْهَا مَحَلُّ الْقُطْبِ مِنَ الرَّحَی یَنْحَدِرُ عَنِّی السَّیْلُ وَ لاَ یَرْقَی إِلَیَّ الطَّیْرُ فَسَدَلْتُ
دُونَهَا ثَوْباً وَ طَوَیْتُ عَنْهَا کَشْحاً وَ طَفِقْتُ أَرْتَئِی بَیْنَ أَنْ أَصُولَ بِیَدٍ جَذَّاءَ أَوْ أَصْبِرَ عَلَی طَخْیَةٍ عَمْیَاءَ یَهْرَمُ فِیهَا الْکَبِیرُ وَ یَشِیبُ فِیهَا الصَّغِیرُ وَ یَکْدَحُ فِیهَا مُؤْمِنٌ حَتَّی یَلْقَی رَبَّهُ.
ترجیح الصبر
فَرَأَیْتُ أَنَّ الصَّبْرَ عَلَی هَاتَا أَحْجَی فَصَبَرْتُ وَ فِی الْعَیْنِ قَذًی وَ فِی الْحَلْقِ شَجًا أَرَی تُرَاثِی نَهْباً حَتَّی مَضَی الْأَوَّلُ لِسَبِیلِهِ فَأَدْلَی بِهَا إِلَی فُلاَنٍ بَعْدَهُ ثُمَّ تَمَثَّلَ بِقَوْلِ الْأَعْشَی
شَتَّانَ مَا یَوْمِی عَلَی کُورِهَا وَ یَوْمُ حَیَّانَ أَخِی جَابِرِ فَیَا عَجَباً بَیْنَا هُوَ یَسْتَقِیلُهَا فِی حَیَاتِهِ إِذْ عَقَدَهَا لِآخَرَ بَعْدَ وَفَاتِهِ لَشَدَّ مَا تَشَطَّرَا ضَرْعَیْهَا فَصَیَّرَهَا فِی حَوْزَةٍ خَشْنَاءَ یَغْلُظُ کَلْمُهَا وَ یَخْشُنُ مَسُّهَا وَ یَکْثُرُ الْعِثَارُ فِیهَا وَ الاِعْتِذَارُ مِنْهَا فَصَاحِبُهَا کَرَاکِبِ الصَّعْبَةِ إِنْ أَشْنَقَ لَهَا خَرَمَ وَ إِنْ أَسْلَسَ
لَهَا تَقَحَّمَ فَمُنِیَ النَّاسُ لَعَمْرُ اللَّهِ بِخَبْطٍ وَ شِمَاسٍ
وَ تَلَوُّنٍ وَ اعْتِرَاضٍ فَصَبَرْتُ عَلَی طُولِ الْمُدَّةِ وَ شِدَّةِ الْمِحْنَةِ حَتَّی إِذَا مَضَی لِسَبِیلِهِ جَعَلَهَا فِی جَمَاعَةٍ زَعَمَ أَنِّی أَحَدُهُمْ فَیَا لَلَّهِ وَ لِلشُّورَی
مَتَی اعْتَرَضَ الرَّیْبُ فِیَّ مَعَ الْأَوَّلِ مِنْهُمْ حَتَّی صِرْتُ أُقْرَنُ إِلَی هَذِهِ النَّظَائِرِ لَکِنِّی أَسْفَفْتُ إِذْ أَسَفُّوا وَ طِرْتُ إِذْ طَارُوا فَصَغَا رَجُلٌ مِنْهُمْ لِضِغْنِهِ وَ مَالَ الْآخَرُ لِصِهْرِهِ مَعَ هَنٍ وَ هَنٍ
إِلَی أَنْ قَامَ ثَالِثُ الْقَوْمِ نَافِجاً حِضْنَیْهِ بَیْنَ نَثِیلِهِ وَ مُعْتَلَفِهِ
وَ قَامَ مَعَهُ بَنُو أَبِیهِ یَخْضَمُونَ مَالَ اللَّهِ خِضْمَةَ الْإِبِلِ نِبْتَةَ الرَّبِیعِ
إِلَی أَنِ انْتَکَثَ عَلَیْهِ فَتْلُهُ وَ أَجْهَزَ عَلَیْهِ عَمَلُهُ وَ کَبَتْ بِهِ بِطْنَتُهُ. .
مبایعة علی
فَمَا رَاعَنِی إِلاَّ وَ النَّاسُ کَعُرْفِ الضَّبُعِ إِلَیَّ یَنْثَالُونَ عَلَیَّ مِنْ کُلِّ جَانِبٍ حَتَّی لَقَدْ وُطِئَ الْحَسَنَانِ وَ شُقَّ عِطْفَایَ مُجْتَمِعِینَ حَوْلِی کَرَبِیضَةِ الْغَنَمِ فَلَمَّا نَهَضْتُ بِالْأَمْرِ نَکَثَتْ طَائِفَةٌ وَ مَرَقَت أُخرَی وَ قَسَطَ آخَرُونَ کَأَنّهُم لَم یَسمَعُوا اللّهَ سُبحَانَهُ یَقُولُتِلکَ الدّارُ الآخِرَةُ نَجعَلُها لِلّذِینَ لا یُرِیدُونَ عُلُوّا فِی الأَرضِ وَ لا فَساداً وَ العاقِبَةُ لِلمُتّقِینَبَلَی وَ اللّهِ لَقَد سَمِعُوهَا وَ وَعَوهَا وَ لَکِنّهُم
حَلِیَتِ الدُّنْیَا فِی أَعْیُنِهِمْ وَ رَاقَهُمْ زِبْرِجُهَا!
أَمَا وَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَوْ لاَ حُضُورُ الْحَاضِرِ،
وَ قِیَامُ الْحُجَّةِ بِوُجُودِ النَّاصِرِ وَ مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَی الْعُلَمَاءِ أَلاَّ یُقَارُّوا
عَلَی کِظَّةِ ظَالِمٍ وَ لاَ سَغَبِ مَظْلُومٍ لَأَلْقَیْتُ حَبْلَهَا عَلَی غَارِبِهَا وَ لَسَقَیْتُ آخِرَهَا بِکَأْسِ أَوَّلِهَا وَ لَأَلْفَیْتُمْ دُنْیَاکُمْ هَذِهِ أَزْهَدَ عِنْدِی مِنْ عَفْطَةِ عَنْزٍ!
قَالُوا وَ قَامَ إِلَیْهِ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ السَّوَادِ عِنْدَ بُلُوغِهِ إِلَی هَذَا الْمَوْضِعِ مِنْ خُطْبَتِهِ فَنَاوَلَهُ کِتَاباً [قِیلَ: إِنَّ فِیهِ مَسَائِلَ کَانَ یُرِیدُ الْإِجَابَةَ عَنْهَا]، فَأَقْبَلَ یَنْظُرُ فِیهِ [فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قِرَاءَتِهِ] قَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ لَوِ اطَّرَدَتْ خُطْبَتُکَ مِنْ حَیْثُ أَفْضَیْتَ!
فَقَالَ: هَیْهَاتَ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ تِلْکَ شِقْشِقَةٌ هَدَرَتْ ثُمَّ قَرَّتْ!
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَوَاللَّهِ مَا أَسَفْتُ عَلَی کَلاَمٍ قَطُّ کَأَسَفِی عَلَی هَذَا الْکَلاَمِ أَلاَّ یَکُونَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ بَلَغَ مِنْهُ حَیْثُ أَرَادَ.
قال الشریف رضی اللّه عنه: قوله علیه السلام کراکب الصعبة إن أشنق لها خرم و إن أسلس لها تقحم یرید أنه إذا شدد علیها فی جذب الزمام و هی تنازعه رأسها خرم أنفها و إن أرخی لها شیئا مع صعوبتها تقحمت به فلم یملکها یقال: أشنق الناقة، إذا جذب رأسها بالزمام فرفعه و شنقها أیضا: ذکر ذلک ابن السکیت فی إصلاح المنطق و إنما قال:
أشنق لها و لم یقل أشنقها لأنه جعله فی مقابلة قوله أسلس لها فکأنه علیه السلام قال:
إن رفع لها رأسها بمعنی أمسکه علیها بالزمام.
(معروف به خطبهی شقشقیه؛ که در آن امیرالمؤمنین (ع) با لحنی پر از درد و شکایت، از ماجرای غصب خلافت، صبر طولانیاش، و در نهایت هجوم مردم برای بیعت با او سخن میگوید):
غصبِ پیدرپیِ خلافت: آگاه باشید! به خدا قسم؛ فلانی (ابوبکر) لباسِ خلافت را به تن کرد، در حالی که خودش خیلی خوب میدانست جایگاهِ من نسبت به خلافت، مثلِ جایگاهِ محورِ آسیاب است به خودِ آسیاب! (که بدونِ آن اصلاً نمیچرخد). او میدانست که سیلابِ علم و فضیلت از کوهسارِ وجودِ من سرازیر است، و هیچ پرندهی بلندپروازی به قلهی مقامِ من نمیرسد.
اما من (وقتی اوضاع را اینطور دیدم) پردهای بینِ خودم و خلافت کشیدم، و از آن روی گرداندم. با خودم فکر میکردم که آیا با این دستِ تنها (و بدونِ یاور) حمله کنم تا حقم را بگیرم؟ یا اینکه در این تاریکیِ کوری که به وجود آوردهاند، صبر کنم؟ تاریکیای که آنقدر طولانی است که پیرمردها را از کار میاندازد، جوانها را پیر میکند، و انسانِ مؤمن را تا لحظهی مرگ به رنج و سختی میاندازد!
صبر؛ خاری در چشم، استخوانی در گلو: دیدم که صبر کردن عاقلانهتر است. پس صبر کردم؛ اما صبری که انگار در چشمم خاری فرو رفته بود، و در گلویم استخوانی گیر کرده بود! میدیدم که میراثِ مسلّمِ من دارد جلوی چشمم غارت میشود.
تا اینکه اولی (ابوبکر) راهیِ سفرِ مرگ شد، و خلافت را بعد از خودش به دامنِ فلانی (عمر) انداخت! (در اینجا حضرت به شعرِ اَعشی استناد میکند): "چقدر فرق است بینِ امروزِ من که روی کوهانِ شتر به سختی نشستهام، و دیروزم که در کنارِ حیانِ برادر جابر (در راحتی) بودم! "
چقدر عجیب است! کسی که در زمانِ حیاتش از مردم میخواست بیعتِ خلافت را از او پس بگیرند (ابوبکر)، چطور در لحظهی مرگش آن را برای شخصِ دیگری گره زد؟! آن دو نفر پستانهای خلافت را خیلی سفتوسخت بینِ خودشان تقسیم کردند. و او (عمر) خلافت را در یک محدودهی خشن و زمخت قرار داد؛ کسی که حرف زدنش تند، تماس گرفتن با او سخت، اشتباهاتش زیاد، و عذرخواهی کردنش از آن اشتباهات فراوان بود!
کسی که با او کار میکرد (و با این نوع حکومت همراه میشد)، مثلِ کسی بود که سوار بر یک شترِ سرکش و وحشی شده باشد: اگر افسارش را محکم میکشید، دماغِ شتر پاره میشد؛ و اگر افسارش را رها میکرد، شتر او را در پرتگاه میانداخت! پس به خدا قسم؛ مردم در زمانِ او گرفتارِ اشتباه، سرکشی، رنگبهرنگ شدن، و انحرافِ از مسیر شدند!
شورای ششنفره؛ اوجِ مظلومیت: اما من باز هم در آن مدتِ طولانی و در آن امتحانِ سخت، صبر کردم. تا اینکه او هم راهیِ سفرِ مرگ شد، و (قبل از مرگش) انتخابِ خلیفه را به یک گروهِ چندنفره (شورا) سپرد، و گمان کرد که من هم در حد و قوارهی یکی از آنها هستم! پناه بر خدا از این شورا! آخر من کِی با نفرِ اولِ آنها در فضیلت و برتری قابلِ مقایسه بودم، که حالا بخواهم با این آدمهای همرده و پایینرده مقایسه شوم؟! اما (برای حفظِ مصلحتِ اسلام) وقتی آنها پایین آمدند، من هم پایین آمدم؛ و وقتی پرواز کردند، من هم همراهشان پرواز کردم.
در آن شورا، یکی از آنها (سعد بن ابیوقاص) به خاطرِ کینهای که از من داشت، از من روی گرداند و به باطل تمایل پیدا کرد؛ و آن یکی هم (عبدالرحمن بن عوف) به خاطرِ فامیلیاش با عثمان (و دلایل دیگر)، به سمتِ او کشیده شد. تا اینکه سومین نفرشان (عثمان) به خلافت رسید! کسی که مثلِ شترِ پُرخور، کارش فقط این بود که باد در پهلویش بیندازد و بینِ توبرهی علف و محلِ دفعِ فضولاتش رفتوآمد کند! و تمامِ فکوفامیلش (بنیامیه) هم دورش جمع شدند و شروع کردند به جویدن و بلعیدنِ بیتالمالِ خدا! دقیقاً مثلِ شتری که با ولع، علفهای تازهی بهاری را میجَوَد! تا اینکه بافتهای حکومتش از هم باز شد، کارهای خلافش کارِ دستش داد، و شکمبارگیِ قوموخویشش او را به زمین زد و نابود کرد.
هجومِ مردم برای بیعت با علی (ع): ناگهان چیزی مرا به وحشت انداخت: دیدم مردم مثلِ موی یالِ کفتار (پشتسرهم و متراکم) از هر طرف به سمتِ من هجوم میآورند! آنقدر هجومشان سنگین بود که حسن و حسین زیرِ دستوپاله شدند، و دو طرفِ لباسِ من پاره شد! آنها مثلِ گلهی گوسفند (که دورِ چوپانشان جمع میشوند)، دورتادورِ مرا گرفتند.
اما وقتی که حکومت را به دست گرفتم و بلند شدم، یک گروه پیمانشان را شکستند (ناکثین / طلحه و زبیر در جمل)، گروهی دیگر از دین خارج شدند (مارقین / خوارج در نهروان)، و گروهِ سوم به ظلم و ستم رو آوردند (قاسطین / معاویه در صفین). انگار آنها اصلاً این کلامِ خدا را نشنیده بودند که میفرماید: "این خانهی آخرت را فقط برای کسانی قرار دادیم که در روی زمین به دنبالِ برتریجویی و فساد نباشند؛ و عاقبتِ نیک فقط برای متقین است." (سورهی قصص، آیهی ۸۳).
چرا، به خدا قسم؛ هم آن را شنیده بودند و هم حفظ کرده بودند! اما زرقوبرقِ دنیا در چشمشان شیرین آمد، و زیورآلاتش آنها را فریب داد.
رازِ پذیرشِ خلافت: آگاه باشید! قسم به همان خدایی که دانه را شکافت و جان را آفرید؛ اگر به خاطرِ حضورِ اینهمه جمعیت نبود، و اگر با وجودِ اینهمه یاور، حجت بر من تمام نمیشد؛ و اگر خدا از عالمانِ دین پیمان نگرفته بود که در برابرِ پرخوریِ ظالم و گرسنگیِ مظلوم سکوت نکنند و آرام ننشینند؛ قطعاً طنابِ خلافت را روی شانهاش میانداختم و رهایش میکردم، و آخرش را با همان کاسهای سیراب میکردم که اولش را سیراب کرده بودم! آنوقت میدیدید که این دنیای شما پیشِ من، از آبِ بینیِ یک بُز هم بیارزشتر است!
(وقتی خطبهی حضرت به اینجا رسید، مردی از اهالیِ عراق بلند شد و نامهای به ایشان داد ـ که میگویند تویش سؤالاتی بود که میخواست حضرت جواب دهد ـ حضرت شروع کرد به خواندنِ نامه. وقتی تمام شد، ابنعباس که محوِ خطبه شده بود گفت: ای امیرالمؤمنین! کاش خطبهات را از همانجایی که قطع شد ادامه میدادی! حضرت با حسرتی عمیق فرمود:) "هیهات ای ابنعباس! این دردی بود که مثلِ شعلهی آتشفشان یک لحظه زبانه کشید و بعد خاموش شد! " (ابنعباس میگفت: به خدا قسم؛ در تمامِ عمرم برای هیچ سخنی به اندازهی قطع شدنِ این سخن غصه نخوردم؛ که امیرالمؤمنین نتوانست حرفش را تا آنجا که دلش میخواست ادامه دهد! )
(سید رضی میگوید: تشبیه حکومتِ خلیفهی دوم به سواری بر شتر سرکش، بسیار دقیق است. اشنق لها یعنی افسارش را چنان محکم بکشی که دماغش پاره شود، و اسلس لها یعنی افسارش را رها کنی تا در پرتگاه بیفتد).
خطبه ۴ما چراغِ راهِ شما در تاریکی بودیم
∞
و من خطبة له علیه السلام و هی من أفصح کلامه علیه السلام و فیها یعظ الناس و یهدیهم من ضلالتهم و یقال: إنه خطبها بعد قتل طلحة و الزبیر
بِنَا اهْتَدَیْتُمْ فِی الظَّلْمَاءِ، وَ تَسَنَّمْتُمْ ذُرْوَةَ الْعَلْیَاءِ، وَ بِنَا أَفْجَرْتُمْ عَنِ السِّرَارِ. وُقِرَ سَمْعٌ لَمْ یَفْقَهِ الْوَاعِیَةَ وَ کَیْفَ یُرَاعِی النَّبْأَةَ مَنْ أَصَمَّتْهُ الصَّیْحَةُ رُبِطَ جَنَانٌ لَمْ یُفَارِقْهُ الْخَفَقَانُ مَا زِلْتُ أَنْتَظِرُ بِکُمْ عَوَاقِبَ الْغَدْرِ وَ أَتَوَسَّمُکُمْ بِحِلْیَةِ الْمُغْتَرِّینَ حَتَّی سَتَرَنِی عَنْکُمْ جِلْبَابُ الدِّینِ وَ بَصَّرَنِیکُمْ صِدْقُ النِّیَّةِ أَقَمْتُ لَکُمْ عَلَی سَنَنِ الْحَقِّ فِی جَوَادِّ الْمَضَلَّةِ حَیْثُ تَلْتَقُونَ وَ لاَ دَلِیلَ وَ تَحْتَفِرُونَ وَ لاَ تُمِیهُونَ.
الْیَوْمَ أُنْطِقُ لَکُمُ الْعَجْمَاءَ ذَاتَ الْبَیَانِ عَزَبَ رَأْیُ امْرِئٍ تَخَلَّفَ عَنِّی مَا شَکَکْتُ فِی الْحَقِّ مُذْ أُرِیتُهُ لَمْ یُوجِسْ مُوسَی عَلَیْهِ السَّلاَمُ خِیفَةً عَلَی نَفْسِهِ بَلْ أَشْفَقَ مِنْ غَلَبَةِ الْجُهَّالِ وَ دُوَلِ الضَّلاَلِ الْیَوْمَ تَوَاقَفْنَا عَلَی سَبِیلِ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ مَنْ وَثِقَ بِمَاءٍ لَمْ یَظْمَأْ!.
(خطبهای بسیار فصیح در موعظه و هدایت مردم؛ که گفته میشود پس از کشته شدنِ طلحه و زبیر ایراد شده است):
شما به واسطهی ما بود که در تاریکیها راهِ هدایت را پیدا کردید، و به قلههای بلندی رسیدید. و به واسطهی ما بود که از شبهای تاریک، به صبحِ روشن درآمدید. کَر باد آن گوشی که صدای نصیحتِ بلند را نمیشنود! گوشی که صدای بلندِ فریاد، کَرَش کرده باشد، چطور میخواهد صدای آرامِ راهنمایی را بشنود؟! محکم و استوار باد آن قلبی که تپش (ترسِ از خدا) از آن جدا نمیشود.
من همیشه منتظر بودم ببینم عاقبتِ پیمانشکنی و خیانتِ شما چه میشود! چهرههای شما دقیقاً شبیهِ آدمهای فریبخورده بود. تا اینکه پردهی دین، مرا از (برخوردِ تند با) شما بازداشت، و نیتِ پاک و صادقانهام، باطنِ شما را برایم کاملاً روشن کرد.
من شما را دقیقاً در جادهی اصلیِ حق، و در میانِ راههای گمراهکنندهای متوقف کردم که شما در آنها به هم میرسیدید، اما هیچ راهنمایی نداشتید! در آن بیابانها چاه میکَندید، اما به هیچ آبی نمیرسیدید! امروز میخواهم با زبانی که (از شدتِ سکوت) لال شده بود، حقایق را برایتان آشکار کنم: خدا مرگ بدهد به عقلِ کسی که از من جدا شد و عقب ماند! من از همان روزی که حق به من نشان داده شد، حتی یک لحظه هم در آن شک نکردم! حضرت موسی (ع) که ترسید، به خاطرِ جانِ خودش نبود؛ بلکه از این میترسید که مبادا آدمهای نادان غلبه کنند، و دولتهای گمراه بر سرِ کار بیایند.
امروز، من و شما دقیقاً در دوراهیِ حق و باطل ایستادهایم. کسی که به وجودِ آب مطمئن باشد، هرگز تشنه نمیماند!
خطبه ۵توصیهی علی (ع) در سختترین روزِ تاریخ
∞
و من خطبة له علیه السلام لما قبض رسول الله صلی الله علیه و آله و خاطبه العباس و أبو سفیان بن حرب فی أن یبایعا له بالخلافة (و ذلک بعد أن تمت البیعة لأبی بکر فی السقیفة، و فیها ینهی عن الفتنة و یبین عن خلقه و علمه)
النهی عن الفتنة
أَیُّهَا النَّاسُ شُقُّوا أَمْوَاجَ الْفِتَنِ بِسُفُنِ النَّجَاةِ وَ عَرِّجُوا عَنْ طَرِیقِ الْمُنَافَرَةِ وَ ضَعُوا تِیجَانَ الْمُفَاخَرَةِ أَفْلَحَ مَنْ نَهَضَ بِجَنَاحٍ أَوِ اسْتَسْلَمَ فَأَرَاحَ هَذَا مَاءٌ آجِنٌ وَ لُقْمَةٌ یَغَصُّ بِهَا آکِلُهَا وَ مُجْتَنِی الثَّمَرَةِ لِغَیْرِ وَقْتِ إِینَاعِهَا کَالزَّارِعِ بِغَیْرِ أَرْضِهِ.
خلقه و علمه
فَإِنْ أَقُلْ یَقُولُوا حَرَصَ عَلَی الْمُلْکِ وَ إِنْ أَسْکُتْ یَقُولُوا جَزِعَ مِنَ الْمَوْتِ هَیْهَاتَ بَعْدَ اللَّتَیَّا وَ الَّتِی! وَ اللَّهِ لاَبْنُ أَبِی طَالِبٍ آنَسُ بِالْمَوْتِ مِنَ الطِّفْلِ بِثَدْیِ أُمِّهِ بَلِ انْدَمَجْتُ عَلَی مَکْنُونِ عِلْمٍ لَوْ بُحْتُ بِهِ لاَضْطَرَبْتُمْ اضْطِرَابَ الْأَرْشِیَةِ فِی الطَّوِیِّ الْبَعِیدَةِ.
(وقتی رسولخدا (ص) از دنیا رفت و ابوبکر در سقیفه به خلافت رسید، عباس (عموی پیامبر) و ابوسفیان پیشِ امیرالمؤمنین (ع) آمدند تا با او برای خلافت بیعت کنند (البته نیتِ ابوسفیان ایجادِ فتنه بود). حضرت در نهی از فتنه، و بیانِ صبر و علمِ خودش فرمود:)
پرهیز از فتنه: ای مردم! امواجِ طوفانیِ فتنهها را با کشتیهای نجات بشکافید! از راهِ دشمنی و کینهتوزی دور شوید، و تاجهای فخرفروشی و غرور را از سرتان بردارید. در این شرایط، فقط دو نفر رستگار میشوند: ۱. کسی که با داشتنِ بالوپَر (یار و یاور) قیام کند. ۲. کسی که (چون یاور ندارد) تسلیم شود و هم خودش را راحت کند و هم دیگران را. این خلافتی که الان پیش آمده، مثلِ یک آبِ گندیده، و یک لقمهی گلوگیر است! و کسی که بخواهد میوه را قبل از رسیدنش بچیند، مثلِ کشاورزی است که بذرش را در زمینِ کسِ دیگری بکارد (زحمتش هدر میرود).
علمِ پنهان و صبرِ بینظیر: اگر (برای گرفتنِ حقم) حرف بزنم و قیام کنم، میگویند: برای رسیدن به پادشاهی حریص است! و اگر سکوت کنم، میگویند: از مرگ ترسید! هیهات! من و ترس از مرگ؟! آنهم بعد از آنهمه جنگها و خطراتی که از سر گذراندهام؟! به خدا قسم؛ پسر ابوطالب به مرگ، خیلی مأنوستر و مشتاقتر است از یک نوزاد به سینهی مادرش!
اما دلیلِ سکوتِ من این است که: من علمِ پنهانی دارم که آن را در سینهام حبس کردهام؛ علمی که اگر آن را برای شما فاش کنم، دقیقاً مثلِ ریسمانِ بلندی که در یک چاهِ عمیق و تاریک میلرزد، شما هم به لرزه و اضطراب میافتید! (و طاقتِ شنیدنش را ندارید).
خطبه ۶من کفتار نیستم که با سنگریزه خوابم ببرد!
∞
و من کلام له علیه السلام لما أشیر علیه بألا یتبع طلحة و الزبیر و لا یرصد لهما القتال و فیه یبین عن صفته بأنه علیه السلام لا یخدع
وَ اللَّهِ لاَ أَکُونُ کَالضَّبُعِ تَنَامُ عَلَی طُولِ اللَّدْمِ حَتَّی یَصِلَ إِلَیْهَا طَالِبُهَا وَ یَخْتِلَهَا رَاصِدُهَا وَ لَکِنِّی أَضْرِبُ بِالْمُقْبِلِ إِلَی الْحَقِّ الْمُدْبِرَ عَنْهُ وَ بِالسَّامِعِ الْمُطِیعِ الْعَاصِیَ الْمُرِیبَ أَبَداً حَتَّی یَأْتِیَ عَلَیَّ یَوْمِی فَوَاللَّهِ مَا زِلْتُ مَدْفُوعاً عَنْ حَقِّی مُسْتَأْثَراً عَلَیَّ مُنْذُ قَبَضَ اللَّهُ نَبِیَّهُ صلی الله علیه وسلم حَتَّی یَوْمِ النَّاسِ هَذَا.
(وقتی عدهای به امیرالمؤمنین (ع) پیشنهاد کردند که طلحه و زبیر را تعقیب نکند و آمادهی جنگ با آنها نشود، حضرت در بیانِ هوشیاریِ خود فرمود:)
به خدا قسم؛ من مثلِ آن کفتار نیستم که با زدنِ سنگریزه به درِ لانهاش، و خواندنِ لالایی، او را به خواب ببرند تا شکارچیاش برسد و شکارش کند! بلکه من با کمکِ کسی که به سوی حق میآید و فرمانبردار است، بر سرِ کسی که از حق روی گردانده و نافرمانی میکند میکوبم؛ و این کار را تا روزِ مرگم ادامه خواهم داد! به خدا قسم؛ از همان روزی که خدا جانِ پیامبرش (ص) را گرفت تا همین امروز، من همیشه از حقم محروم بودهام، و دیگران را بر من ترجیح دادهاند!
خطبه ۷شیطان، در کالبدِ انسان!
∞
و من خطبة له علیه السلام یذم فیها أتباع الشیطان
اتَّخَذُوا الشَّیْطَانَ لِأَمْرِهِمْ مِلاَکاً وَ اتَّخَذَهُمْ لَهُ أَشْرَاکاً فَبَاضَ وَ فَرَّخَ فِی صُدُورِهِمْ وَ دَبَّ وَ دَرَجَ فِی حُجُورِهِمْ فَنَظَرَ بِأَعْیُنِهِمْ وَ نَطَقَ بِأَلْسِنَتِهِمْ فَرَکِبَ بِهِمُ الزَّلَلَ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الْخَطَلَ فِعْلَ مَنْ قَدْ شَرِکَهُ الشَّیْطَانُ فِی سُلْطَانِهِ وَ نَطَقَ بِالْبَاطِلِ عَلَی لِسَانِهِ.
(خطبهای در توصیفِ کسانی که شیطان آنها را کاملاً تسخیر کرده است):
آنها شیطان را به عنوانِ ملاک و معیارِ کارهایشان انتخاب کردند؛ شیطان هم آنها را به عنوانِ شریک و دامِ خودش قرار داد! شیطان در سینههای آنها تخم گذاشت، و جوجههایش را در دامنِ آنها بزرگ کرد! کار به جایی رسید که:
شیطان با چشمهای آنها نگاه کرد!
و با زبانِ آنها حرف زد!
شیطان آنها را سوار بر لغزشها و گناهان کرد، و حرفهای باطل و زشت را در چشمشان زیبا جلوه داد. کارهای آنها، دقیقاً کارهای کسی است که شیطان او را در قدرتِ خودش شریک کرده، و باطل را از زبانِ او جاری ساخته است!
خطبه ۸زبیر، در تلهی بهانههای خودش!
∞
و من کلام له علیه السلام یعنی به الزبیر فی حال اقتضت ذلک و یدعوه للدخول فی البیعة ثانیة
یَزْعُمُ أَنَّهُ قَدْ بَایَعَ بِیَدِهِ وَ لَمْ یُبَایِعْ بِقَلْبِهِ فَقَدْ أَقَرَّ بِالْبَیْعَةِ وَ ادَّعَی الْوَلِیجَةَ فَلْیَأْتِ عَلَیْهَا بِأَمْرٍ یُعْرَفُ وَ إِلاَّ فَلْیَدْخُلْ فِیمَا خَرَجَ مِنْهُ.
(دربارهی زبیر، در شرایطی که ادعا کرده بود بیعتش با علی (ع) فقط ظاهری بوده، حضرت فرمود:)
او ادعا میکند که فقط با دستش بیعت کرده، اما با قلبش بیعت نکرده است! خب، به هر حال او به بیعت کردنش اقرار دارد؛ اما ادعا میکند که نیتِ پنهانیاش چیزِ دیگری بوده است! پس برای این نیتِ پنهانیاش، باید یک دلیلِ واضح و روشن بیاورد؛ وگرنه، باید به همان بیعتی که از آن خارج شده، دوباره برگردد!
خطبه ۹رعدوبرقِ توخالیِ دشمن
∞
و من کلام له علیه السلام فی صفته و صفة خصومه و یقال إنها فی أصحاب الجمل
وَ قَدْ أَرْعَدُوا وَ أَبْرَقُوا وَ مَعَ هَذَیْنِ الْأَمْرَیْنِ الْفَشَلُ وَ لَسْنَا نُرْعِدُ حَتَّی نُوقِعَ وَ لاَ نُسِیلُ حَتَّی نُمْطِرَ.
(در توصیفِ خود و دشمنانش ـ به احتمال زیاد اصحاب جمل ـ میفرماید:)
آنها رعدوبرق به پا کردند و طوفان راه انداختند! اما با وجودِ اینهمه سروصدا، عاقبتشان ترس و شکست بود! اما ما اینطور نیستیم؛ ما تا زمانی که عمل نکنیم و ضربه نزنیم، رعدوبرق و سروصدا به پا نمیکنیم! و تا زمانی که واقعاً نباریم (و سیل راه نیندازیم)، ادعای باریدن نمیکنیم!
خطبه ۱۰حوضی که خودم از آن آب میکشم
∞
و من خطبة له علیه السلام یرید الشیطان أو یکنی به عن قوم
أَلاَ وَ إِنَّ الشَّیْطَانَ قَدْ جَمَعَ حِزْبَهُ وَ اسْتَجْلَبَ خَیْلَهُ وَ رَجِلَهُ. وَ إِنَّ مَعِی لَبَصِیرَتِی مَا لَبَّسْتُ عَلَی نَفْسِی وَ لاَ لُبِّسَ عَلَیَّ وَ ایْمُ اللَّهِ لَأُفْرِطَنَّ لَهُمْ حَوْضاً أَنَا مَاتِحُهُ! لاَ یَصْدُرُونَ عَنْهُ وَ لاَ یَعُودُونَ إِلَیْهِ.
(کنایه به شیطان یا دشمنانی که برای جنگ آماده شده بودند):
آگاه باشید! شیطان (یا رهبرِ گمراهان) حزبش را دورِ خودش جمع کرده، و لشکرِ سواره و پیادهاش را فراخوانده است! اما من بصیرت و آگاهیام را کاملاً با خودم دارم. نه خودم را فریب دادهام، و نه اجازه دادهام کسی مرا فریب دهد. به خدا قسم؛ من برای آنها یک حوضِ (آبِ) پر از مرگ پُر میکنم، که خودم از آن آب میکشم! اگر واردِ آن شوند، دیگر هرگز از آن بیرون نمیآیند؛ و اگر از آن فرار کنند، دیگر هرگز نمیتوانند به سمتش برگردند!
خطبه ۱۱دستورالعملِ یک جنگجوی شکستناپذیر
∞
و من کلام له علیه السلام لابنه محمد بن الحنفیة لما أعطاه الرایة یوم الجمل
تَزُولُ الْجِبَالُ وَ لاَ تَزُلْ عَضَّ عَلَی نَاجِذِکَ أَعِرِ اللَّهَ جُمْجُمَتَکَ تِدْ فِی الْأَرْضِ قَدَمَکَ ارْمِ بِبَصَرِکَ أَقْصَی الْقَوْمِ وَ غُضَّ بَصَرَکَ وَ اعْلَمْ أَنَّ النَّصْرَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ.
(توصیههای کوبندهی امیرالمؤمنین (ع) به پسرش محمد حنفیه، وقتی در جنگ جمل پرچمِ لشکر را به دستِ او داد):
اگر کوهها هم از جایشان کنده شدند، تو از جایت تکان نخور! دندانهایت را محکم روی هم فشار بده! کاسهی سَرَت را به خدا عاریه بده! پاهایت را مثلِ میخ در زمین محکم بکوب! نگاهت را به آخرین نقطهی لشکرِ دشمن بدوز! و (از سیاهیلشکرها) چشم بپوشان. و بدان که پیروزی، فقط و فقط از جانبِ خدای سبحان است!
خطبه ۱۲حاضرانِ غایب، و غایبانِ حاضر!
∞
و من کلام له علیه السلام لما أظفره الله بأصحاب الجمل
وَ قَدْ قَالَ لَهُ بَعْضُ أَصْحَابِهِ وَدِدْتُ أَنَّ أَخِی فُلاَناً کَانَ شَاهِدَنَا لِیَرَی مَا نَصَرَکَ اللَّهُ بِهِ عَلَی أَعْدَائِکَ فَقَالَ لَهُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ أَ هَوَی أَخِیکَ مَعَنَا فَقَالَ نَعَمْ قَالَ فَقَدْ شَهِدَنَا وَ لَقَدْ شَهِدَنَا فِی عَسْکَرِنَا هَذَا أَقْوَامٌ فِی أَصْلاَبِ الرِّجَالِ وَ أَرْحَامِ النِّسَاءِ سَیَرْعَفُ بِهِمُ الزَّمَانُ وَ یَقْوَی بِهِمُ الْإِیمَانُ.
(وقتی در جنگِ جمل پیروز شدند، یکی از یارانِ حضرت گفت: کاش برادرم فلانی اینجا بود و میدید که خدا چطور شما را بر دشمنانتان پیروز کرد! حضرت پرسید:) آیا دلِ برادرت با ما بود؟ گفت: بله. حضرت فرمود: پس او هم در کنارِ ما حضور داشته است! علاوه بر او، کسانی در لشکرِ ما حضور داشتند (و در پیروزی ما شریکاند) که هنوز در صُلبِ پدران و رَحِمِ مادرانشان هستند! کسانی که در آینده زمانه آنها را به دنیا میآورد، و ایمان به واسطهی آنها تقویت میشود.
خطبه ۱۳بصره؛ شهرِ نفاق و نفرین
∞
و من کلام له علیه السلام فی ذم أهل البصرة بعد وقعة الجمل
کُنْتُمْ جُنْدَ الْمَرْأَةِ وَ أَتْبَاعَ الْبَهِیمَةِ رَغَا فَأَجَبْتُمْ وَ عُقِرَ فَهَرَبْتُمْ أَخْلاَقُکُمْ دِقَاقٌ وَ عَهْدُکُمْ شِقَاقٌ وَ دِینُکُمْ نِفَاقٌ وَ مَاؤُکُمْ زُعَاقٌ وَ الْمُقِیمُ بَیْنَ أَظْهُرِکُمْ مُرْتَهَنٌ بِذَنْبِهِ وَ الشَّاخِصُ عَنْکُمْ مُتَدَارَکٌ بِرَحْمَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَأَنِّی بِمَسْجِدِکُمْ کَجُؤْجُؤِ
سَفِینَةٍ قَدْ بَعَثَ اللَّهُ عَلَیْهَا الْعَذَابَ مِنْ فَوْقِهَا وَ مِنْ تَحْتِهَا وَ غَرِقَ مَنْ فِی ضِمْنِهَا و فی روایة وَ ایْمُ اللَّهِ لَتَغْرَقَنَّ بَلْدَتُکُمْ حَتَّی کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی مَسْجِدِهَا کَجُؤْجُؤِ سَفِینَةٍ أَوْ نَعَامَةٍ جَاثِمَةٍ. و فی روایة کَجُؤْجُؤِ طَیْرٍ فِی لُجَّةِ بَحْرٍ.
و فی روایة أخری: بِلاَدُکُمْ أَنْتَنُ بِلاَدِ اللَّهِ تُرْبَةً: أَقْرَبُهَا مِنَ الْمَاءِ وَ أَبْعَدُهَا مِنَ السَّمَاءِ وَ بِهَا تِسْعَةُ أَعْشَارِ الشَّرِّ الْمُحْتَبَسُ فِیهَا بِذَنْبِهِ وَ الْخَارِجُ بِعَفْوِ اللَّهِ کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی قَرْیَتِکُمْ هَذِهِ قَدْ طَبَّقَهَا الْمَاءُ حَتَّی مَا یُرَی مِنْهَا إِلاَّ شُرَفُ الْمَسْجِدِ کَأَنَّهُ جُؤْجُؤُ طَیْرٍ فِی لُجَّةِ بَحْرٍ!.
(سرزنش و نکوهشِ شدیدِ اهالی بصره، پس از جنگ جمل):
شما سربازانِ یک زن (عایشه) شدید، و دنبالهروِ یک حیوان (شترِ عایشه)! وقتی شتر زوزه میکشید، به حرفش گوش میدادید و دورش جمع میشدید؛ و وقتی شتر کُشته شد، همگی فرار کردید!
اخلاقِ شما، پَست و ضعیف است.
پیمانِ شما، همیشه همراه با خیانت است.
دینِ شما، نفاق و دورویی است.
و آبِ شهرتان هم شور و تلخ است!
کسی که در میانِ شما بماند، در گروِ گناهانِ شماست؛ و کسی که از شهرِ شما فرار کند، رحمتِ پروردگارش به دادش رسیده است! انگار دارم میبینم که مسجدِ شما مثلِ سینهی یک کشتی شده است، که خدا عذابش را از بالا و پایین بر آن فرستاده، و تمامِ ساکنانش غرق شدهاند!
(در روایتی دیگر آمده:) به خدا قسم؛ شهرِ شما غرق میشود! انگار دارم مسجدِ شما را میبینم که مثلِ سینهی یک کشتی، یا یک شترمرغِ نشسته روی آب است.
(و در روایتی دیگر:) شهرِ شما، از نظرِ خاک بدبوترینِ شهرهاست! به آب نزدیکتر، و از آسمان (رحمت) دورتر است. نُهدَهُمِ شر و بدیها در این شهر جمع شده است! کسی که در آن بماند گرفتارِ گناهش میشود، و کسی که از آن بیرون برود، عفوِ خدا شاملِ حالش میگردد. انگار دارم میبینم که آب تمامِ این شهر را گرفته است؛ طوری که هیچچیزی از آن دیده نمیشود، جز کنگرههای مسجد که مثلِ سینهی یک پرنده روی موجهای دریا مشخص است!
خطبه ۱۴عقلتان سبک، و شهرتان در خطر است!
∞
و من کلام له علیه السلام فی مثل ذلک
أَرْضُکُمْ قَرِیبَةٌ مِنَ الْمَاءِ بَعِیدَةٌ مِنَ السَّمَاءِ خَفَّتْ عُقُولُکُمْ وَ سَفِهَتْ حُلُومُکُمْ فَأَنْتُمْ غَرَضٌ لِنَابِلٍ وَ أُکْلَةٌ لِآکِلٍ وَ فَرِیسَةٌ لِصَائِلٍ. .
(ادامهی سرزنشها و هشدارهای حضرت به مردمِ بصره):
زمینِ شما (بصره) به آب نزدیک است، اما از آسمان (رحمتِ الهی) دور است! عقلهایتان سبک، و بردباریتان پوچ و احمقانه است! به همین خاطر، شما همیشه:
سیبل برای هر تیراندازی هستید!
لقمهای آماده برای هر خورندهای!
و شکاری راحت برای هر درندهای!
خطبه ۱۵عدالت، حتی اگر در مهریهی زنان باشد!
∞
و من کلام له علیه السلام فیما رده علی المسلمین من قطائع عثمان رضی الله عنه
وَ اللَّهِ لَوْ وَجَدْتُهُ قَدْ تُزُوِّجَ بِهِ النِّسَاءُ وَ مُلِکَ بِهِ الْإِمَاءُ لَرَدَدْتُهُ فَإِنَّ فِی الْعَدْلِ سَعَةً وَ مَنْ ضَاقَ عَلَیْهِ الْعَدْلُ فَالْجَوْرُ عَلَیْهِ أَضْیَقُ!.
(وقتی امیرالمؤمنین (ع) به خلافت رسید، تمامِ زمینها و اموالی را که خلیفه سوم (عثمان) از بیتالمال به اقوام و دوستانش بخشیده بود، پس گرفت و به بیتالمال برگرداند. وقتی عدهای اعتراض کردند، حضرت فرمود:)
به خدا قسم؛ حتی اگر ببینم که آن اموالِ غارتشده را مهریهی زنانشان کردهاند، یا با آن کنیزانی خریدهاند، باز هم آن را به بیتالمال برمیگردانم! چون در عدالت، وسعت و گشایش است (و همه میتوانند در آن نفس بکشند). و کسی که اجرای عدالت برایش سخت و دلگیر باشد، تحملِ ظلم و ستم برایش خیلی سختتر و خفهکنندهتر خواهد بود!
خطبه ۱۶امتحانِ سخت در راه است؛ زیرورو خواهید شد!
∞
و من کلام له علیه السلام لما بویع فی المدینة و فیها یخبر الناس بعلمه بما تؤول إلیه أحوالهم و فیها یقسمهم إلی أقسام
اشارة
ذِمَّتِی بِمَا أَقُولُ رَهِینَةٌ. وَ أَنَا بِهِ زَعِیمٌ . إِنَّ مَنْ صَرَّحَتْ لَهُ الْعِبَرُ عَمَّا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ الْمَثُلاَتِ حَجَزَتْهُ التَّقْوَی عَنْ تَقَحُّمِ الشُّبُهَاتِ. أَلاَ وَ إِنَّ بَلِیَّتَکُمْ قَدْ عَادَتْ کَهَیْئَتِهَا یَوْمَ بَعَثَ اللَّهُ نَبِیَّهُ صلی الله علیه وسلم وَ الَّذِی بَعَثَهُ بِالْحَقِّ لَتُبَلْبَلُنَّ بَلْبَلَةً وَ لَتُغَرْبَلُنَّ غَرْبَلَةً وَ لَتُسَاطُنَّ سَوْطَ الْقِدْرِ حَتَّی یَعُودَ أَسْفَلُکُمْ أَعْلاَکُمْ وَ أَعْلاَکُمْ أَسْفَلَکُمْ وَ لَیَسْبِقَنَّ سَابِقُونَ کَانُوا قَصَّرُوا وَ لَیُقَصِّرَنَّ سَبَّاقُونَ کَانُوا سَبَقُوا وَ اللَّهِ مَا کَتَمْتُ وَشْمَةً وَ لاَ کَذَبْتُ کِذْبَةً وَ لَقَدْ نُبِّئْتُ بِهَذَا الْمَقَامِ وَ هَذَا الْیَوْمِ أَلاَ وَ إِنَّ الْخَطَایَا خَیْلٌ شُمُسٌ حُمِلَ عَلَیْهَا أَهْلُهَا وَ خُلِعَتْ لُجُمُهَا فَتَقَحَّمَتْ بِهِم فِی النّارِ أَلَا وَ إِنّ التّقوَی مَطَایَا ذُلُلٌ حُمِلَ عَلَیهَا أَهلُهَا،
وَ أُعْطُوا أَزِمَّتَهَا فَأَوْرَدَتْهُمُ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَ بَاطِلٌ وَ لِکُلٍّ أَهْلٌ فَلَئِنْ أَمِرَ الْبَاطِلُ لَقَدِیماً فَعَلَ وَ لَئِنْ قَلَّ الْحَقُّ فَلَرُبَّمَا وَ لَعَلَّ وَ لَقَلَّمَا أَدْبَرَ شَیْءٌ فَأَقْبَلَ.
قال السید الشریف: و أقول إن فی هذا الکلام الأدنی من مواقع الإحسان ما لا تبلغه مواقع الاستحسان و إن حظ العجب منه أکثر من حظ العجب به و فیه مع الحال التی وصفنا زوائد من الفصاحة لا یقوم بها لسان و لا یطلع فجها إنسان
و لا یعرف ما أقول إلا من ضرب فی هذه الصناعة بحق و جری فیها علی عرق.
وَ ما یَعْقِلُها إِلاَّ الْعالِمُونَ
و من هذه الخطبة و فیها یقسم الناس إلی ثلاثة أصناف
شُغِلَ مَنِ الْجَنَّةُ وَ النَّارُ أَمَامَهُ سَاعٍ سَرِیعٌ نَجَا وَ طَالِبٌ بَطِیءٌ رَجَا وَ مُقَصِّرٌ فِی النَّارِ هَوَی الْیَمِینُ وَ الشِّمَالُ مَضَلَّةٌ وَ الطَّرِیقُ الْوُسْطَی هِیَ الْجَادَّةُ عَلَیْهَا بَاقِی الْکِتَابِ وَ آثَارُ النُّبُوَّةِ وَ مِنْهَا مَنْفَذُ السُّنَّةِ وَ إِلَیْهَا مَصِیرُ الْعَاقِبَةِ هَلَکَ مَنِ ادَّعَی وَ خابَ مَنِ افْتَری مَنْ أَبْدَی صَفْحَتَهُ لِلْحَقِّ هَلَکَ وَ کَفَی بِالْمَرْءِ جَهْلاً أَلاَّ یَعْرِفَ قَدْرَهُ لاَ یَهْلِکُ عَلَی التَّقْوَی سِنْخُ أَصْلٍ وَ لاَ یَظْمَأُ عَلَیْهَا زَرْعُ قَوْمٍ فَاسْتَتِرُوا فِی بُیُوتِکُمْ وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَیْنِکُمْ وَ التَّوْبَةُ مِنْ وَرَائِکُمْ وَ لاَ یَحْمَدْ حَامِدٌ إِلاَّ رَبَّهُ وَ لاَ یَلُمْ لاَئِمٌ إِلاَّ نَفْسَهُ.
(خطبهی بسیار مهمِ امیرالمؤمنین (ع) در همان روزهای اولِ بیعت در مدینه؛ در بیانِ صداقتش، هشدارهای آینده، و دستهبندیِ انسانها):
گردبادِ امتحان: من پای حرفی که میزنم ایستادهام، و خودم ضمانتِ آن را میکنم! کسی که از بلاها و عذابهای اقوامِ گذشته عبرت بگیرد و چشمش باز شود، تقوا او را از سقوط در باتلاقِ شبههها نگه میدارد. آگاه باشید! همان امتحاناتِ سختی که در روزِ مبعوث شدنِ پیامبر (ص) بر سرِ مردم آمد، امروز دوباره برگشته و یقهی شما را گرفته است! قسم به همان خدایی که پیامبر را به حق مبعوث کرد؛ شما بهشدت به هم میریزید، زیرورو میشوید، و مثلِ محتویاتِ یک دیگِ جوشان به هم میخورید! تا جایی که:
پایینترینِ شما، بالا میآید!
و بالاترینِ شما، پایین میرود! کسانی که تا دیروز عقب مانده بودند، امروز جلو میافتند؛ و کسانی که پیشگام بودند، امروز عقب میمانند! به خدا قسم؛ من هرگز حتی یک کلمه را هم پنهان نکردم، و حتی یک دروغ هم نگفتم. و من از خیلی وقت پیش، از رسیدنِ این روز و این مقام خبردار شده بودم.
مرکبهای بهشت و جهنم: آگاه باشید! گناهان، مثلِ اسبهای چموش و وحشیای هستند که گناهکاران را سوارِ آنها کردهاند و افسارشان را کشیدهاند، تا با سر آنها را در آتشِ جهنم پرت کنند! اما تقوا، مثلِ شترانِ رام و مطیعی است که متقین را سوارِ آنها کردهاند و افسارشان را به دستِ خودشان دادهاند، تا آنها را با آرامش واردِ بهشت کنند.
حق و باطل همیشه بودهاند، و هر کدام طرفدارانِ خودشان را دارند.
اگر باطل امروز زیاد است و جولان میدهد، چیزِ جدیدی نیست؛ از قدیم همینطور بوده است!
و اگر حق امروز کمرنگ است، جای امیدواری هست که شاید بیشتر شود و بالا بیاید. (هرچند خیلی کم پیش میآید چیزی که عقب رفته، دوباره برگردد).
(سید رضی میگوید: در این کلامِ حضرت، زیباییها و فصاحتی نهفته است که زبان از بیانِ آن قاصر است، و هیچ انسانی نمیتواند به عمقِ آن برسد. و فقط کسانی که در این مسیر استخوان خُرد کردهاند، میفهمند من چه میگویم).
سهدسته آدم در دنیا: (در ادامهی همین خطبه): کسی که تمامِ فکر و ذکرش بهشت و جهنم باشد، از بقیه جدا میشود. مردم سهدستهاند:
تلاشگرِ سریع: که (با سرعت به سمتِ بهشت میدود و) نجات پیدا میکند.
جویندهی کُند: که (آرام حرکت میکند اما) همچنان امیدِ رسیدن دارد.
کوتاهیکننده: که (تلاشی نمیکند و) با سر در آتش سقوط میکند!
چپ و راست رفتن، گمراهی است! و مسیرِ مستقیم و میانه، همان جادهی اصلیِ هدایت است. قرآن و آثارِ پیامبر (ص) شما را به همین مسیرِ میانه دعوت میکنند، سنتِ پیامبر از همینجا سرچشمه میگیرد، و سرانجامِ کار هم به همینجا ختم میشود.
کسی که به دروغ ادعا کند (و پُز بدهد)، هلاک میشود!
کسی که تهمت بزند، ناامید میگردد!
و کسی که بخواهد با حق دربیفتد و شاخبهشاخ شود، قطعاً نابود میشود!
برای اثباتِ جهالت و نادانیِ یک انسان، همین بس که اندازه و جایگاهِ خودش را نشناسد! ریشهی درختی که بر پایهی تقوا کاشته شده باشد، هرگز از بین نمیرود؛ و مزرعهای که با تقوا آبیاری شود، هرگز تشنه نمیماند. پس (در این روزهای پرآشوب)، در خانههایتان پنهان شوید! روابطِ بینِ خودتان را اصلاح کنید. و بدانید که توبه همیشه پشتِ سرِ شماست.
هیچکس نباید (برای کارهای خوبش) کسی جز پروردگارش را ستایش کند.
و هیچکس نباید (برای کارهای بدش) کسی جز خودش را سرزنش نماید.
خطبه ۱۷بدترین بندگانِ خدا؛ قاضیِ نادان و عالمنما!
∞
و من کلام له علیه السلام فی صفة من یتصدی للحکم بین الأمة و لیس لذلک بأهل
اشارة
و فیها: أبغض الخلائق إلی اللّه صنفان
الصنف الأول:
إنَّ أَبْغَضَ الْخَلاَئِقِ إِلَی اللَّهِ رَجُلاَنِ رَجُلٌ وَکَلَهُ اللَّهُ إِلَی نَفْسِهِ فَهُوَ جَائِرٌ عَنْ قَصْدِ السَّبِیلِ مَشْغُوفٌ
بِکَلاَمِ بِدْعَةٍ وَ دُعَاءِ ضَلاَلَةٍ فَهُوَ فِتْنَةٌ لِمَنِ افْتَتَنَ بِهِ ضَالٌّ عَنْ هَدْیِ مَنْ کَانَ قَبْلَهُ مُضِلٌّ لِمَنِ اقْتَدَی بِهِ فِی حَیَاتِهِ وَ بَعْدَ وَفَاتِهِ حَمَّالٌ خَطَایَا غَیْرِهِ رَهْنٌ بِخَطِیئَتِهِ. .
الصنف الثانی:
وَ رَجُلٌ قَمَشَ جَهْلاً مُوضِعٌ فِی جُهَّالِ الْأُمَّةِ
عَادٍ فِی أَغْبَاشِ الْفِتْنَةِ عَمٍ بِمَا فِی عَقْدِ الْهُدْنَةِ قَدْ سَمَّاهُ أَشْبَاهُ النَّاسِ عَالِماً وَ لَیْسَ بِهِ بَکَّرَ فَاسْتَکْثَرَ مِنْ جَمْعٍ مَا قَلَّ مِنْهُ خَیْرٌ مِمَّا کَثُرَ حَتَّی إِذَا ارْتَوَی مِنْ مَاءٍ آجِنٍ وَ اکْتَثَرَ مِنْ غَیْرِ طَائِلٍ جَلَسَ بَیْنَ النَّاسِ قَاضِیاً ضَامِناً لِتَخْلِیصِ مَا الْتَبَسَ عَلَی غَیْرِهِ فَإِنْ نَزَلَتْ بِهِ إِحْدَی الْمُبْهَمَاتِ هَیَّأَ لَهَا حَشْواً
رَثًّا مِنْ رَأْیِهِ ثُمَّ قَطَعَ بِهِ فَهُوَ مِنْ لَبْسِ الشُّبُهَاتِ فِی مِثْلِ نَسْجِ الْعَنْکَبُوتِ لاَ یَدْرِی أَصَابَ أَمْ أَخْطَأَ فَإِنْ أَصَابَ خَافَ أَنْ یَکُونَ قَدْ أَخْطَأَ وَ إِنْ أَخْطَأَ رَجَا أَنْ یَکُونَ قَدْ أَصَابَ جَاهِلٌ خَبَّاطُ جَهَالَاتٍ عَاشٍ رَکّابُ عَشَوَاتٍ لَم یَعَضّ عَلَی العِلمِ
بِضِرْسٍ قَاطِعٍ یَذْرُو الرِّوَایَاتِ ذَرْوَ الرِّیحِ الْهَشِیمَ.
لاَ مَلِیٌّ وَ اللَّهِ بِإِصْدَارِ مَا وَرَدَ عَلَیْهِ وَ لاَ أَهْلٌ لِمَا قُرِّظَ بِهِ لاَ یَحْسَبُ الْعِلْمَ فِی شَیْءٍ مِمَّا أَنْکَرَهُ وَ لاَ یَرَی أَنَّ مِنْ وَرَاءِ مَا بَلَغَ مَذْهَباً لِغَیْرِهِ وَ إِنْ أَظْلَمَ عَلَیْهِ أَمْرٌ اکْتَتَمَ بِهِ لِمَا یَعْلَمُ مِنْ جَهْلِ نَفْسِهِ تَصْرُخُ مِنْ جَوْرِ قَضَائِهِ الدِّمَاءُ وَ تَعَجُّ مِنْهُ الْمَوَارِیثُ إِلَی اللَّهِ أَشْکُو مِنْ مَعْشَرٍ یَعِیشُونَ جُهَّالاً وَ یَمُوتُونَ ضُلاَّلاً لَیْسَ فِیهِمْ سِلْعَةٌ أَبْوَرُ
مِنَ الْکِتَابِ إِذَا تُلِیَ حَقَّ تِلاَوَتِهِ وَ لاَ سِلْعَةٌ أَنْفَقُ بَیْعاً وَ لاَ أَغْلَی ثَمَناً مِنَ الْکِتَابِ إِذَا حُرِّفَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَ لاَ عِنْدَهُمْ أَنْکَرُ مِنَ الْمَعْرُوفِ وَ لاَ أَعْرَفُ مِنَ الْمُنْکَرِ.
(توصیفِ کوبندهی حضرت از کسانی که بدونِ سواد و صلاحیت، جایگاهِ قضاوت و رهبریِ دینی را غصب میکنند):
بدترین و منفورترینِ مخلوقات پیشِ خدا، دو نفر هستند:
دسته اول (حاکمِ خودبین): مردی که خدا او را به حالِ خودش رها کرده است! او از جادهی اصلیِ هدایت منحرف شده، و تمامِ عشق و علاقهاش بدعتگذاری در دین و دعوتِ مردم به گمراهی است! او برای کسانی که فریبش را میخورند، یک فتنه است؛ خودش از راهِ گذشتگان گمراه شده، و کسانی را هم که در زمانِ حیاتش یا بعد از مرگش از او پیروی میکنند، گمراه میسازد. او بارِ سنگینِ گناهانِ دیگران را به دوش میکشد، و در گروِ خطاهای خودش هم گیر افتاده است!
دسته دوم (عالمنمای نادان و قاضیِ بیسواد): مردی که یک مشت جهلیات و مزخرفات را جمع کرده، و خودش را در میانِ آدمهای نادان جا زده است! او در میانِ تاریکیِ فتنهها میدود، و چشمش روی فوایدِ صلح و آرامش کاملاً کور است. یک عده آدمنما به او لقبِ عالم دادهاند، در حالی که اصلاً بویی از علم نبرده است! او از صبحِ زود راه میافتد تا اطلاعاتی جمع کند که کمِ آن از زیادش خیلی بهتر است! تا اینکه از یک آبِ گندیده سیراب میشود، و اطلاعاتِ بیفایده و بهدردنخوری را جمعآوری میکند.
آنوقت، با اینهمه نادانی، در جایگاهِ قاضی در میانِ مردم مینشیند؛ و ضمانت میکند مسائلی را که برای دیگران پیچیده است، حل کند! اگر یک پروندهی سخت و مبهم پیشِ او بیاورند، از پیشِ خودش یک مشت حرفهای بیسروته و پوسیده سر هم میکند، و بعد با قاطعیت هم حُکم میدهد! او در تارِ عنکبوتِ شبههها گیر کرده است!
وقتی حُکم میدهد، خودش هم نمیداند که آیا درست گفته یا اشتباه کرده است!
اگر درست گفته باشد، میترسد که نکند اشتباه کرده باشد!
و اگر اشتباه کرده باشد، امیدوار است که شاید درست درآمده باشد!
او یک آدمِ نادان است که در تاریکیِ جهالت دستوپامیزند؛ یک آدمِ کمبیناست که سوارِ بر ماشینِ کوری و اشتباه است. هرگز علم را با دندانِ عقل و یقین نجویده است! بلکه روایات را مثلِ بادی که گیاهانِ خشک را پخش میکند، پراکنده میسازد. به خدا قسم؛ او اصلاً صلاحیت و تواناییِ این را ندارد که گره از کارِ پروندههایی که پیشِ او میآورند باز کند! و اصلاً شایستهی آن لقبها و تعریفهایی که از او میکنند نیست. او هر چیزی را که خودش نفهمد، اصلاً جزءِ علم حساب نمیکند! و فکر میکند غیر از مسیری که خودش رفته، هیچ مسیرِ دیگری برای دیگران وجود ندارد! اگر مسألهای برایش تاریک و مبهم باشد، آن را پنهان میکند تا مبادا مردم بفهمند که او نادان است!
خونهای بیگناه از قضاوتهای ظالمانهی او فریاد میکشند، و ارثهای پایمالشده از دستِ او به درگاهِ خدا شکایت میبرند! به خدا شکایت میکنم از دستِ این جماعتی که در نادانی زندگی میکنند، و در گمراهی میمیرند!
در میانِ آنها، هیچ کالایی بیارزشتر از قرآن نیست، وقتی که بخواهد درست و بدونِ تحریف خوانده شود! و هیچ کالایی پرفروشتر و گرانقیمتتر از قرآن نیست، وقتی که بخواهند معانیاش را تحریف کنند و به نفعِ خودشان تغییر دهند! پیشِ آنها هیچچیزی از کارهای خوب، زشتتر نیست؛ و هیچچیزی از کارهای زشت، خوبتر نیست!
خطبه ۱۸چرا علمای دین در فتواها اختلاف دارند؟!
∞
و من کلام له علیه السلام فی ذم اختلاف العلماء فی الفتیا و فیه یذم أهل الرأی و یکل أمر الحکم فی أمور الدین للقرآن
ذم أهل الرأی
تَرِدُ عَلَی أَحَدِهِمُ الْقَضِیَّةُ فِی حُکْمٍ مِنَ الْأَحْکَامِ فَیَحْکُمُ فِیهَا بِرَأْیِهِ ثُمَّ تَرِدُ تِلْکَ الْقَضِیَّةُ بِعَیْنِهَا عَلَی غَیْرِهِ فَیَحْکُمُ فِیهَا بِخِلاَفِ قَوْلِهِ ثُمَّ یَجْتَمِعُ الْقُضَاةُ بِذَلِکَ عِنْدَ الْإِمَامِ الَّذِی اسْتَقْضَاهُمْ فَیُصَوِّبُ آرَاءَهُمْ جَمِیعاً وَ إِلَهُهُمْ وَاحِدٌ وَ نَبِیُّهُمْ وَاحِدٌ وَ کِتَابُهُمْ وَاحِدٌ -
أَ فَأَمَرَهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِالاِخْتِلاَفِ فَأَطَاعُوهُ أَمْ نَهَاهُمْ عَنْهُ فَعَصَوْهُ!.
الحکم للقرآن
أَمْ أَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ دِیناً نَاقِصاً فَاسْتَعَانَ بِهِمْ عَلَی إِتْمَامِهِ أَمْ کَانُوا شُرَکَاءَ لَهُ فَلَهُمْ أَنْ یَقُولُوا وَ عَلَیْهِ أَنْ یَرْضَی أَمْ أَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ دِیناً تَامّاً فَقَصَّرَ الرَّسُولُ صلی الله علیه وسلم عَنْ تَبْلِیغِهِ وَ أَدَائِهِ وَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ یَقُولُ ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْءٍ وَ فِیهِ تِبْیَانٌ لِکُلِّ شَیْءٍ وَ ذَکَرَ أَنَّ الْکِتَابَ یُصَدِّقُ بَعْضُهُ بَعْضاً وَ أَنَّهُ لاَ اخْتِلاَفَ فِیهِ فَقَالَ سُبْحَانَهُ وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً وَ إِنَّ الْقُرْآنَ ظَاهِرُهُ أَنِیقٌ وَ بَاطِنُهُ عَمِیقٌ لاَ تَفْنَی عَجَائِبُهُ وَ لاَ تَنْقَضِی غَرَائِبُهُ وَ لاَ تُکْشَفُ الظُّلُمَاتُ إِلاَّ بِهِ.
(سرزنشِ کسانی که با رأی و سلیقهی شخصیِ خود در دین نظر میدهند، و تأکید بر محوریتِ قرآن):
یک پرونده را با یک موضوعِ مشخص، پیشِ یکی از این قاضیها (یا علما) میبرند، و او با رأی و سلیقهی خودش دربارهی آن فتوا میدهد. دقیقاً همان پرونده را با همان موضوع، پیشِ یک قاضیِ دیگر میبرند، و او فتوایی کاملاً برعکسِ فتوای اولی میدهد! بعد همهی این قاضیها پیشِ رهبری که آنها را به قضاوت منصوب کرده جمع میشوند، و آن رهبر هم تمامِ این فتواهای متضاد را تأیید میکند و دُرست میداند!
در حالی که: خدای آنها یکی است! پیامبرشان یکی است! و کتابشان یکی است!
آیا خداوندِ سبحان به آنها دستورِ اختلاف داده، و آنها هم دارند اطاعتش میکنند؟!
یا خدا آنها را از اختلاف نهی کرده، و آنها دارند نافرمانیاش میکنند؟!
یا نکند خدا یک دینِ ناقص فرستاده، و حالا از این قاضیها کمک خواسته تا دینش را کامل کنند؟!
نکند اینها شریکِ خدا هستند، که هرچه دلشان میخواهد میگویند و خدا هم باید راضی باشد؟!
یا شاید خدا یک دینِ کامل فرستاده، اما پیامبر (ص) در رساندنِ آن کوتاهی کرده است؟!
در حالی که خداوندِ سبحان میفرماید: "ما هیچچیزی را در کتاب فروگذار نکردیم" (سورهی انعام، آیهی ۳۸). و میگوید که در قرآن همهچیز روشن شده، و آیاتِ قرآن همدیگر را تأیید میکنند، و هیچ اختلافی در آن نیست. چنانکه میفرماید: "اگر این قرآن از طرفِ غیرِ خدا بود، قطعاً در آن اختلافِ زیادی پیدا میکردند." (سورهی نساء، آیهی ۸۲).
قرآن، ظاهری بسیار زیبا و باطنی بسیار عمیق دارد. شگفتیهای قرآن هرگز تمام نمیشود، رازهای پنهانش هرگز به پایان نمیرسد، و تاریکیها جز با نورِ قرآن برطرف نمیگردد.
خطبه ۱۹رسواییِ اَشعَث؛ منافقِ بنِ کافر!
∞
و من کلام له علیه السلام قاله للأشعث بن قیس و هو علی منبر الکوفة یخطب،
فمضی فی بعض کلامه شیء اعترضه الأشعث فیه، فقال: یا أمیر المؤمنین، هذه علیک لا لک، فخفض علیه السلام إلیه بصره ثم قال:
مَا یُدْرِیکَ مَا عَلَیَّ مِمَّا لِی عَلَیْکَ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ لَعْنَةُ اللاَّعِنِینَ حَائِکٌ ابْنُ حَائِکٍ مُنَافِقٌ ابْنُ کَافِرٍ وَ اللَّهِ لَقَدْ أَسَرَکَ الْکُفْرُ مَرَّةً وَ اَلْإِسْلاَمُ
أُخْرَی فَمَا فَدَاکَ مِنْ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا مَالُکَ وَ لاَ حَسَبُکَ وَ إِنَّ امْرَأً دَلَّ عَلَی قَوْمِهِ السَّیْفَ وَ سَاقَ إِلَیْهِمُ الْحَتْفَ لَحَرِیٌّ أَنْ یَمْقُتَهُ الْأَقْرَبُ وَ لاَ یَأْمَنَهُ الْأَبْعَدُ.
قال السید الشریف: یرید علیه السلام أنه أسر فی الکفر مرة و فی الإسلام مرة. و أما قوله: دل علی قومه السیف: فأراد به حدیثا کان للأشعث مع خالد بن الولید بالیمامة غر فیه قومه و مکر بهم حتی أوقع بهم خالد و کان قومه بعد ذلک یسمونه عرف النار و هو اسم للغادر عندهم
(روزی امیرالمؤمنین (ع) روی منبرِ مسجدِ کوفه سخنرانی میکرد. در میانِ صحبتها، اشعث بن قیس (یکی از منافقانِ معروف) پرید وسطِ حرفِ حضرت و گفت: ای امیرالمؤمنین! این حرفی که زدی، به ضررِ توست، نه به نفعت! حضرت نگاهِ غضبناکی به او انداخت و فرمود:)
تو چه میفهمی که چه چیزی به نفعِ من است و چه چیزی به ضررِ من؟! لعنتِ خدا و لعنتِ تمامِ لعنتکنندگان بر تو باد! ای بافندهی پسرِ بافنده! (کنایه از پستی) ای منافقِ پسرِ کافر!
به خدا قسم؛ تو یک بار در زمانِ کفر اسیر شدی، و یک بار هم در زمانِ اسلام! و در هیچکدام از این دو بار، نه ثروتت توانست تو را نجات دهد، و نه اصلونسبت! کسی که (با خیانتش) شمشیر را به سمتِ قبیلهی خودش راهنمایی کند، و مرگ را به سوی آنها بکشاند، کاملاً سزاوار است که نزدیکانش از او متنفر باشند، و غریبهها هم هرگز به او اعتماد نکنند!
(سید رضی میگوید: اشعث یک بار در جاهلیت، و یک بار در زمان ابوبکر اسیر شد. ماجرای شمشیر کشیدن به روی قبیله هم مربوط به جنگ یمامه است؛ اشعث به قبیلهاش خیانت کرد و باعث شد خالد بن ولید به آنها حمله کند. به همین خاطر، قبیلهاش به او لقبِ عُرفالنار (نشانهی خیانت و نامردی) داده بودند).
خطبه ۲۰مرگ را ببینید و بیدار شوید!
∞
و من کلام له علیه السلام و فیه ینفر من الغفلة و ینبه إلی الفرار للّه
فَإِنَّکُمْ لَوْ قَدْ عَایَنْتُمْ مَا قَدْ عَایَنَ مَنْ مَاتَ مِنْکُمْ لَجَزِعْتُمْ وَ وَهِلْتُمْ
وَ سَمِعْتُمْ وَ أَطَعْتُمْ وَ لَکِنْ مَحْجُوبٌ عَنْکُمْ مَا قَدْ عَایَنُوا وَ قَرِیبٌ مَا یُطْرَحُ الْحِجَابُ وَ لَقَدْ بُصِّرْتُمْ إِنْ أَبْصَرْتُمْ وَ أُسْمِعْتُمْ إِنْ سَمِعْتُمْ وَ هُدِیتُمْ إِنِ اهْتَدَیْتُمْ وَ بِحَقٍّ أَقُولُ لَکُمْ لَقَدْ جَاهَرَتْکُمُ الْعِبَرُ
وَ زُجِرْتُمْ بِمَا فِیهِ مُزْدَجَرٌ وَ مَا یُبَلِّغُ عَنِ اللَّهِ بَعْدَ رُسُلِ السَّمَاءِ إِلاَّ الْبَشَرُ.
(خطبهای کوتاه در بیدار کردنِ مردم از غفلت):
اگر شما هم همان چیزهایی را میدیدید که مُردگانِ شما در لحظهی مرگ دیدهاند؛ قطعاً بیتاب میشدید، از ترس قالبِ تهی میکردید، و فوراً گوشبهفرمان شده و اطاعت مینمودید! اما حیف که آن صحنهها فعلاً از دیدِ شما پنهان است؛ هرچند خیلی زود این پردهها هم کنار میرود! (ای مردم! ) اگر واقعاً بخواهید ببینید، بینایی را به شما دادهاند! اگر واقعاً بخواهید بشنوید، شنوایی را به شما دادهاند! و اگر واقعاً بخواهید هدایت شوید، راهِ هدایت را به شما نشان دادهاند!
حرفِ حق را به شما میگویم: عبرتها و نشانهها با صدای بلند دارند با شما حرف میزنند، و با چیزهایی که شما را از گناه دور میکند، به شما هشدار داده شده است. بدانید که بعد از فرشتگانِ آسمان، هیچکس جز انسان (پیامبران و امامان) پیامِ خدا را به شما نمیرساند.
خطبه ۲۱سبُکبار شوید تا برسید!
∞
و من خطبة له علیه السلام و هی کلمة جامعة للعظة و الحکمة
فَإِنَّ الْغَایَةَ أَمَامَکُمْ وَ إِنَّ وَرَاءَکُمُ السَّاعَةَ تَحْدُوکُمْ. تَخَفَّفُوا
تَلْحَقُوا فَإِنَّمَا یُنْتَظَرُ بِأَوَّلِکُمْ آخِرُکُمْ.
قال السید الشریف: أقول إن هذا الکلام لو وزن بعد کلام الله سبحانه و بعد کلام رسول الله صلی الله علیه وآله بکل کلام لمال به راجحا و برز علیه سابقا. فأما قوله علیه السلام تخففوا تلحقوا فما سمع کلام أقل منه مسموعا و لا أکثر منه محصولا و ما أبعد غورها من کلمة و أنقع نطفتها من حکمة و قد نبهنا فی کتاب الخصائص علی عظم قدرها و شرف جوهرها
(خطبهای بسیار کوتاه، اما جامع و تکاندهنده، که چکیدهای از تمامِ موعظههاست):
پایانِ کار (بهشت یا جهنم) دقیقاً پیشِ روی شماست! و قیامت از پشتسر دارد شما را هُل میدهد!
تَخَفَّفُوا، تَلْحَقُوا! (سَبُکبار شوید، تا برسید! )
چرا که اولین نفرِ شما را متوقف کردهاند، تا آخرین نفرتان هم به او برسد! (و حسابرسی شروع شود).
(سید رضی میگوید: اگر این کلامِ کوتاه را ـ بعد از کلامِ خدا و پیامبر (ص) ـ با هر کلامِ دیگری در ترازو بگذارند، این کلام سنگینی میکند و برنده میشود. جملهی تخففوا تلحقوا کوتاهترین و پُرمغزترین کلمهای است که تا به حال شنیده شده است. چقدر عمیق است این کلمه، و چقدر این چشمهی حکمت گواراست! )
خطبه ۲۲اولتیماتوم به ناکثین؛ خونِ عثمان، پیراهنِ عثمان است!
∞
و من خطبة له علیه السلام حین بلغه خبر الناکثین ببیعته و فیها یذم عملهم و یلزمهم دم عثمان و یتهددهم بالحرب
ذم الناکثین
أَلاَ وَ إِنَّ الشَّیْطَانَ قَدْ ذَمَّرَ حِزْبَهُ وَ اسْتَجْلَبَ جَلَبَهُ لِیَعُودَ الْجَوْرُ إِلَی أَوْطَانِهِ وَ یَرْجِعَ الْبَاطِلُ إِلَی نِصَابِهِ وَ اللَّهِ مَا أَنْکَرُوا عَلَیَّ مُنْکَراً وَ لاَ جَعَلُوا بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ نَصِفاً. .
دم عثمان
وَ إِنَّهُمْ لَیَطْلُبُونَ حَقّاً هُمْ تَرَکُوهُ وَ دَماً هُمْ سَفَکُوهُ فَلَئِنْ کُنْتُ شَرِیکَهُمْ فِیهِ فَإِنَّ لَهُمْ لَنَصِیبَهُمْ مِنْهُ وَ لَئِنْ کَانُوا وَلُوهُ دُونِی فَمَا التَّبِعَةُ إِلاَّ عِنْدَهُمْ وَ إِنَّ أَعْظَمَ حُجَّتِهِمْ لَعَلَی أَنْفُسِهِمْ یَرْتَضِعُونَ أُمّاً قَدْ فَطَمَتْ وَ یُحْیُونَ بِدْعَةً قَدْ أُمِیتَتْ یَا خَیْبَةَ الدَّاعِی مَنْ دَعَا وَ إِلاَمَ أُجِیبَ وَ إِنِّی لَرَاضٍ بِحُجَّةِ اللَّهِ عَلَیْهِمْ وَ عِلْمِهِ فِیهِمْ.
التهدید بالحرب
فَإِنْ أَبَوْا أَعْطَیْتُهُمْ حَدَّ السَّیْفِ وَ کَفَی بِهِ شَافِیاً مِنَ الْبَاطِلِ وَ نَاصِراً لِلْحَقِّ وَ مِنَ الْعَجَبِ بَعْثُهُمْ إِلَیَّ أَنْ أَبْرُزَ لِلطِّعَانِ وَ أَنْ أَصْبِرَ لِلْجِلاَدِ هَبِلَتْهُمُ الْهَبُولُ! لَقَدْ کُنْتُ وَ مَا أُهَدَّدُ بِالْحَرْبِ وَ لاَ أُرْهَبُ بِالضَّرْبِ وَ إِنِّی لَعَلَی یَقِینٍ مِنْ رَبِّی وَ غَیْرِ شُبْهَةٍ مِنْ دِینِی.
(وقتی خبر رسید که ناکثین (پیمانشکنان در جنگ جمل: طلحه و زبیر) بیعتشان را شکستهاند، امیرالمؤمنین (ع) در سرزنشِ آنها و تهدید به جنگ فرمود:)
آگاه باشید! شیطان حزبِ خودش را تحریک کرده، و دارودستهاش را فراخوانده است؛ تا دوباره ظلم و ستم به جایگاهِ قبلیاش برگردد، و باطل سرِ جای اولش بنشیند! به خدا قسم؛ آنها (طلحه و زبیر) هیچ کارِ زشت و خلافی از من ندیدند تا بخواهند به من اعتراض کنند؛ و در اختلافِ بینِ من و خودشان هم اصلاً انصاف به خرج ندادند!
آنها حالا دارند حقی (خونِ عثمان) را میخواهند که خودشان آن را رها کرده بودند! و خونی را میطلبند که خودشان آن را ریخته بودند!
اگر من هم در ریختنِ خونِ عثمان با آنها شریک بودم، خب آنها هم در این خونریزی سهم دارند (و قاتلاند)! و اگر خودشان بهتنهایی او را کشتهاند و من بیگناه بودهام، پس تاوانِ این خون فقط و فقط بر گردنِ خودِ آنهاست! پس بزرگترین دلیلی که میآورند (خونخواهی عثمان)، دقیقاً بر ضدِ خودشان است! آنها میخواهند از پستانی شیر بخورند که خیلی وقت است خُشک شده است! و میخواهند بدعتی (تبعیض و ویژهخواری) را زنده کنند که کاملاً مُرده است.
بدا به حالِ دعوتکنندهی آنها (به این فتنه)! او کیست و چه کسی به دعوتش جواب میدهد؟! من کاملاً راضیام که خدا با علم و حجتِ خودش دربارهی آنها قضاوت کند.
اما اگر از حق روی بگردانند و لجبازی کنند، آنوقت لبهی تیزِ شمشیرم را به آنها نشان میدهم! شمشیری که هم بهترین درمان برای نابودیِ باطل است، و هم بهترین یاور برای پیروزیِ حق. چقدر عجیب است که آنها برای من پیغام فرستادهاند که: به میدانِ نیزهها بیا و برای جنگ شمشیرها آماده باش! زنانِ بچهمُرده به عزایشان بنشینند! من از کِی تا حالا با تهدیدِ به جنگ جا زدهام؟! و کِی از ضربهی شمشیر ترسیدهام؟! من به راهِ پروردگارم کاملاً یقین دارم، و هیچ شک و تردیدی در دینم نیست!
خطبه ۲۳درسِ اخلاق برای فقیرانِ حسود و ثروتمندانِ بخیل
∞
و من خطبة له علیه السلام و تشتمل علی تهذیب الفقراء بالزهد و تأدیب الأغنیاء بالشفقة
تهذیب الفقراء
أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْأَمْرَ یَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَی الْأَرْضِ کَقَطَرَاتِ الْمَطَرِ إِلَی کُلِّ نَفْسٍ بِمَا قُسِمَ لَهَا مِنْ زِیَادَةٍ أَوْ نُقْصَانٍ فَإِنْ رَأَی أَحَدُکُمْ لِأَخِیهِ غَفِیرَةً فِی أَهْلٍ أَوْ مَالٍ أَوْ نَفْسٍ فَلاَ تَکُونَنَّ لَهُ فِتْنَةً فَإِنَّ الْمَرْءَ الْمُسْلِمَ مَا لَمْ یَغْشَ دَنَاءَةً تَظْهَرُ فَیَخْشَعُ لَهَا إِذَا ذُکِرَتْ وَ یُغْرَی بِهَا لِئَامُ النَّاسِ کَانَ کَالْفَالِجِ الْیَاسِرِ الَّذِی یَنْتَظِرُ أَوَّلَ فَوْزَةٍ مِنْ قِدَاحِهِ تُوجِبُ لَهُ الْمَغْنَمَ وَ یُرْفَعُ بِهَا عَنْهُ الْمَغْرَمُ وَ کَذَلِکَ الْمَرْءُ الْمُسْلِمُ الْبَرِیءُ مِنَ الْخِیَانَةِ یَنْتَظِرُ مِنَ اللَّهِ إِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ إِمَّا دَاعِیَ اللَّهِ فَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ لَهُ وَ إِمَّا رِزْقَ اللَّهِ فَإِذَا هُوَ ذُو أَهْلٍ وَ مَالٍ وَ مَعَهُ دِینُهُ وَ حَسَبُهُ وَ إِنَّ الْمَالَ وَ الْبَنِینَ حَرْثُ الدُّنْیَا وَ الْعَمَلَ الصَّالِحَ حَرْثُ الْآخِرَةِ وَ قَدْ یَجْمَعُهُمَا اللَّهُ تَعَالَی لِأَقْوَامٍ فَاحْذَرُوا مِنَ اللَّهِ مَا حَذَّرَکُمْ
مِنْ نَفْسِهِ وَ اخْشَوْهُ خَشْیَةً لَیْسَتْ بِتَعْذِیرٍ وَ اعْمَلُوا فِی غَیْرِ رِیَاءٍ وَ لاَ سُمْعَةٍ فَإِنَّهُ مَنْ یَعْمَلْ لِغَیْرِ اللَّهِ یَکِلْهُ اللَّهُ لِمَنْ عَمِلَ لَهُ نَسْأَلُ اللَّهَ مَنَازِلَ الشُّهَدَاءِ وَ مُعَایَشَةَ السُّعَدَاءِ وَ مُرَافَقَةَ الْأَنْبِیَاءِ.
تأدیب الأغنیاء
أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لاَ یَسْتَغْنِی الرَّجُلُ وَ إِنْ کَانَ ذَا مَالٍ عَنْ عِتْرَتِهِ وَ دِفَاعِهِمْ عَنْهُ بِأَیْدِیهِمْ وَ أَلْسِنَتِهِمْ وَ هُمْ أَعْظَمُ النَّاسِ حَیْطَةً مِنْ وَرَائِهِ وَ أَلَمُّهُمْ لِشَعَثِهِ وَ أَعْطَفُهُمْ عَلَیْهِ عِنْدَ نَازِلَةٍ إِذَا نَزَلَتْ بِهِ وَ لِسَانُ الصِّدْقِ یَجْعَلُهُ اللَّهُ لِلْمَرْءِ فِی النَّاسِ خَیْرٌ لَهُ مِنَ الْمَالِ یَرِثُهُ غَیْرُهُ.
و منها
أَلاَ لاَ یَعْدِلَنَّ أَحَدُکُمْ عَنِ الْقَرَابَةِ یَرَی بِهَا الْخَصَاصَةَ
أَنْ یَسُدَّهَا بِالَّذِی لاَ یَزِیدُهُ إِنْ أَمْسَکَهُ وَ لاَ یَنْقُصُهُ إِنْ أَهْلَکَهُ وَ مَنْ یَقْبِضْ یَدَهُ عَنْ عَشِیرَتِهِ فَإِنَّمَا تُقْبَضُ مِنْهُ عَنْهُمْ یَدٌ وَاحِدَةٌ وَ تُقْبَضُ مِنْهُمْ عَنْهُ أَیْدٍ کَثِیرَةٌ وَ مَنْ تَلِنْ حَاشِیَتُهُ یَسْتَدِمْ مِنْ قَوْمِهِ الْمَوَدَّةَ.
قال السید الشریف أقول: الغفیرة هاهنا الزیادة و الکثرة من قولهم للجمع الکثیر الجم الغفیر و الجماء الغفیر و یروی عفوة من أهل أو مال و العفوة الخیار من الشیء یقال أکلت عفوة الطعام أی خیاره. و ما أحسن المعنی الذی أراده علیه السلام بقوله و من یقبض یده عن عشیرته... إلی تمام الکلام فإن الممسک خیره عن
عشیرته إنما یمسک نفع ید واحدة فإذا احتاج إلی نصرتهم و اضطر إلی مرافدتهم
قعدوا عن نصره و تثاقلوا عن صوته فمنع ترافد الأیدی الکثیرة و تناهض الأقدام الجمة
(خطبهای جامع در تربیتِ فقیران با زهد، و ادب کردنِ ثروتمندان با مهربانی):
اما بعد؛ رزق و روزیِ شما دقیقاً مثلِ قطرههای باران از آسمان به زمین میآید؛ و سهمِ هر کسی، چه کم و چه زیاد، به او میرسد. پس اگر کسی از شما دید که برادرِ دینیاش در داشتنِ همسر و فرزند، یا پول و ثروت، یا جان و سلامتی از او جلوتر است؛ مبادا این موضوع باعثِ فتنه و حسادتِ او شود! چون انسانِ مسلمان، تا زمانی که دست به کارِ پَست و زشتی نزده باشد که از برملا شدنش خجالت بکشد، و آدمهای پَست به خاطرِ آن مسخرهاش کنند؛ دقیقاً مثلِ یک قماربازِ برندهای است که منتظر است در اولین بُردش، تمامِ سودها را جمع کند و تمامِ ضررها را جبران نماید! (یعنی همیشه امید به پیروزی دارد).
مسلمانِ پاک و بیخیانت هم همیشه منتظرِ یکی از این دو خوبیِ خداست: ۱. یا مرگ (دعوتِ خدا) میرسد؛ که قطعاً آن چیزی که پیشِ خداست برایش خیلی بهتر است. ۲. یا رزقِ دنیا میرسد؛ که در آن صورت هم پول و خانواده خواهد داشت، و هم دین و آبروی خودش را حفظ کرده است.
بدانید که پول و فرزند، زراعتِ دنیاست؛ و عملِ صالح، زراعتِ آخرت است. و البته خداوند گاهی هر دو را به بعضی از آدمها میدهد. پس، از همان چیزی بترسید که خدا شما را از آن ترسانده است! ترسی که در آن هیچ بهانه و کوتاهیای پذیرفته نیست. و کارها را بدونِ ریا و خودنمایی انجام دهید؛ چون هر کس برای غیرِ خدا کار کند، خدا هم او را به همان کسی واگذار میکند که برایش کار کرده است. ما از خدا میخواهیم که جایگاهِ شهدا، زندگیِ سعادتمندان، و همنشینیِ پیامبران را به ما عطا کند.
تأدیبِ ثروتمندان (فامیلهایتان را رها نکنید! ): ای مردم! هیچ انسانی ـ هرچند هم که ثروتمند باشد ـ از فامیل و اقوامش، و از دفاعِ زبانی و عملیِ آنها بینیاز نیست! قوموخویش، بزرگترین پشتوانهی انسان، دلسوزترین افراد در زمانِ سختیها، و مهربانترین کسان در هنگامِ نزولِ بلاها هستند. و نامِ نیک و آوازهی خوبی که خدا برای یک انسان در میانِ مردم قرار میدهد، خیلی بهتر از پولی است که او برای دیگران به ارث میگذارد!
(و در ادامهی همین خطبه میفرماید): آگاه باشید! مبادا کسی از شما وقتی میبیند فامیلش در فقر و تنگدستی است، از کمک کردن به او خودداری کند! کمکی که اگر آن را نگه دارد، ثروتش را بیشتر نمیکند؛ و اگر آن را ببخشد، ثروتش را تمام نمیکند. کسی که دستِ کَرَمش را از فامیلش ببندد، فقط یک دست را از آنها بسته است؛ اما در زمانِ سختی، دستهای زیادی را از یاریِ خودش محروم کرده است! کسی که با اطرافیانش نرمخو و مهربان باشد، همیشه دوستی و محبتِ قومش را برای خودش حفظ میکند.
(سید رضی میگوید: در جملهی آخرِ حضرت، یک روانشناسیِ عمیق نهفته است. کسی که به فامیلش کمک نمیکند، فقط یک نفع (از طرفِ خودش) را از آنها دریغ کرده؛ اما وقتی خودش در گرفتاری به کمکِ آنها نیاز پیدا میکند، آنها هم او را رها میکنند. پس او با بستنِ یک دست، دستهای بسیار زیادی را از یاریِ خودش محروم کرده است! )
خطبه ۲۴من در جنگ با باطل، اهلِ مسامحه نیستم!
∞
و من خطبة له علیه السلام و هی کلمة جامعة له، فیها تسویغ قتال المخالف، و الدعوة إلی طاعة اللّه، و الترقی فیها لضمان الفوز
وَ لَعَمْرِی مَا عَلَیَّ مِنْ قِتَالِ مَنْ خَالَفَ الْحَقَّ وَ خَابَطَ الْغَیَّ مِنْ إِدْهَانٍ وَ لاَ إِیهَانٍ فَاتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ وَ فِرُّوا إِلَی اللَّهِ مِنَ اللَّهِ وَ امْضُوا فِی الَّذِی نَهَجَهُ لَکُمْ وَ قُومُوا بِمَا عَصَبَهُ بِکُمْ
فَعَلِیٌّ ضَامِنٌ لِفَلْجِکُمْ آجِلاً إِنْ لَمْ تُمْنَحُوهُ عَاجِلاً.
(جملهای کوتاه اما قاطع در مشروعیتِ جنگ با مخالفانِ حق):
به جانِ خودم قسم؛ در جنگ با کسی که با حق مخالفت کند، و در باتلاقِ گمراهی دستوپابزند، من اهلِ هیچگونه نرمش، مسامحه، و سستی نیستم! پس ای بندگانِ خدا! از خدا بترسید، و از (عذابِ) خدا به سوی (رحمتِ) خدا فرار کنید! در همان جادهای که برایتان روشن کرده حرکت کنید، و وظایفی را که بر دوشتان گذاشته انجام دهید. اگر این کار را بکنید، علی (ع) ضامن است که اگر در دنیا به پیروزی نرسیدید، حتماً در آخرت به رستگاری برسید!
خطبه ۲۵نفرین بر شما کوفیانِ بُزدل!
∞
و من خطبة له علیه السلام و قد تواترت علیه الأخبار باستیلاء أصحاب معاویة علی البلاد و قدم علیه عاملاه علی الیمن و هما عبید الله بن عباس و سعید بن نمران لما غلب علیهما بسر بن أبی أرطاة فقام علیه السلام علی المنبر ضجرا بتثاقل أصحابه عن الجهاد و مخالفتهم له فی الرأی فقال:
مَا هیِ َ إِلّا الکُوفَةُ أَقبِضُهَا وَ أَبسُطُهَا إِن لَم تکَوُنیِ إِلّا أَنتِ تَهُبّ أَعَاصِیرُکِ فَقَبّحَکِ اللّهُ!
وَ تَمَثَّلَ بِقَوْلِ الشَّاعِرِ:
لَعَمْرُ أَبِیکَ الْخَیْرِ یَا عَمْرُو إِنَّنِیعَلَی وَضَرٍ مِنْ ذَا الْإِنَاءِ قَلِیلِ
ثُمَّ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ:
أُنْبِئْتُ بُسْراً قَدِ اطَّلَعَ الْیَمَنَ وَ إِنِّی وَ اللَّهِ لَأَظُنُّ أَنَّ هَؤُلاَءِ الْقَوْمَ سَیُدَالُونَ مِنْکُمْ بِاجْتِمَاعِهِمْ عَلَی بَاطِلِهِمْ وَ تَفَرُّقِکُمْ عَنْ حَقِّکُمْ وَ بِمَعْصِیَتِکُمْ إِمَامَکُمْ فِی الْحَقِّ وَ طَاعَتِهِمْ إِمَامَهُمْ فِی الْبَاطِلِ وَ بِأَدَائِهِمُ الْأَمَانَةَ إِلَی صَاحِبِهِمْ وَ خِیَانَتِکُمْ وَ بِصَلاَحِهِمْ فِی بِلاَدِهِمْ وَ فَسَادِکُمْ فَلَوِ ائْتَمَنْتُ أَحَدَکُمْ عَلَی قَعْبٍ لَخَشِیتُ أَنْ یَذْهَبَ بِعِلاَقَتِهِ
اللَّهُمَّ إِنِّی قَدْ مَلِلْتُهُمْ وَ مَلُّونِی وَ سَئِمْتُهُمْ وَ سَئِمُونِی فَأَبْدِلْنِی بِهِمْ خَیْراً مِنْهُمْ وَ أَبْدِلْهُمْ بِی شَرّاً مِنِّی، اللَّهُمَّ مِثْ قُلُوبَهُمْ کَمَا یُمَاثُ الْمِلْحُ فِی الْمَاءِ، أَمَا وَ اللَّهِ لَوَدِدْتُ أَنَّ لِی بِکُمْ أَلْفَ فَارِسٍ مِنْ بَنِی فِرَاسِ بْنِ غَنْمٍ.
هُنَالِکَ لَوْ دَعَوْتَ أَتَاکَ مِنْهُمْ***فَوَارِسُ مِثْلُ أَرْمِیَةِ الْحَمِیمِ
ثُمَّ نَزَلَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ مِنَ الْمِنْبَرِ.
قال السید الشریف أقول: الأرمیة جمع رمیّ و هو السحاب و الحمیم هاهنا وقت الصیف و إنما خص الشاعر سحاب الصیف بالذکر لأنه أشد جفولا و أسرع خفوفا
لأنه لا ماء فیه و إنما یکون السحاب ثقیل السیر لامتلائه بالماء و ذلک لا یکون فی الأکثر إلا زمان الشتاء و إنما أراد الشاعر وصفهم بالسرعة إذا دعوا و الإغاثة إذا استغیثوا و الدلیل علی ذلک قوله:
هنالک لو دعوت أتاک منهم...
(وقتی خبرهای پیدرپی میرسید که سپاهِ معاویه (به فرماندهی بُسر بن ابیارطاة) شهرهای مختلف را غارت میکنند، و فرماندارانِ حضرت در یمن هم شکست خورده و فرار کرده بودند؛ امیرالمؤمنین (ع) با دلی پرخون از سستیِ یارانش در کوفه، روی منبر رفت و فرمود:)
هیچچیزِ دیگری در دستِ من نمانده، جز همین شهرِ کوفه! که آن را هم هر طور بخواهم جمعوجور میکنم و باز میکنم. (خطاب به شهر کوفه): اگر فقط تو برای من مانده باشی، و در تو هم اینطور طوفانهای تفرقه بوزد، خدا تو را هم نابود کند!
(سپس شعرِ یکی از شاعران را خواند): "به جانِ پدرِ خوبت قسم ای عمرو! من از این ظرف (خلافت)، فقط به مقدارِ چربیِ تهماندهی آن سهم بُردهام! " (یعنی هیچ اختیاری ندارم).
(سپس فرمود:) به من خبر رسیده که بُسر بن ابیارطاة واردِ یمن شده است! به خدا قسم؛ من میبینم که این قوم (شامیها) بهزودی با این کارهایشان، قدرت و حکومت را از دستِ شما درمیآورند! چرا؟!
چون آنها در باطلِ خودشان با هم متحدند؛ و شما در حقِ خودتان متفرق و پراکندهاید!
چون شما از رهبرِ برحقِ خودتان نافرمانی میکنید؛ اما آنها از رهبرِ باطلشان اطاعت میکنند!
چون آنها امانتِ رهبرشان را درست ادا میکنند؛ اما شما خیانت میکنید!
و چون آنها در شهرهایشان اصلاح میکنند؛ اما شما فساد به راه میاندازید!
شما آنقدر خیانتکارید که اگر من یک کاسهی چوبی را به یکی از شما امانت بدهم، میترسم بَندِ آن کاسه را بدزدد!
خدایا! من از دستِ اینها خسته شدهام، و آنها هم از من خسته شدهاند! من از آنها بیزارم، و آنها هم از من بیزارند! خدایا! به جای اینها، آدمهای بهتری به من بده؛ و به جای من، آدمِ بدتری را بالای سرشان بگذار! خدایا! دلهای اینها را (از ترس) مثلِ نمک در آب ذوب کن!
به خدا قسم؛ چقدر دوست داشتم که به جای شما، فقط هزار سوارکار از قبیلهی بنیفِراس (قبیلهای شجاع) داشتم! "همانهایی که اگر صدایشان میکردی، مثلِ ابرهای تندروی تابستانی به سرعت پیشِ تو میآمدند! "
(سپس حضرت با عصبانیت از منبر پایین آمد).
(سید رضی میگوید: شاعر در این شعر، ابرِ تابستانی را مثال زده چون خیلی سریع حرکت میکند؛ برخلاف ابرهای زمستانی که پر از آباند و کندتر حرکت میکنند. پس سرعت و شتابِ آنها در اجابتِ فرمان را توصیف کرده است).
خطبه ۲۶عرب، قبل از بعثت و علی، قبل از بیعت
∞
و من خطبة له علیه السلام و فیها یصف العرب قبل البعثة ثم یصف حاله قبل البیعة له
العرب قبل البعثة
إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ نَذِیراً لِلْعَالَمِینَ وَ أَمِیناً عَلَی التَّنْزِیلِ وَ أَنْتُمْ مَعْشَرَ الْعَرَبِ عَلَی شَرِّ دِینٍ وَ فِی شَرِّ دَارٍ مُنِیخُونَ بَیْنَ حِجَارَةٍ خُشْنٍ وَ حَیَّاتٍ صُمٍّ تَشْرَبُونَ الْکَدِرَ وَ تَأْکُلُونَ الْجَشِبَ وَ تَسْفِکُونَ دِمَاءَکُمْ وَ تَقْطَعُونَ أَرْحَامَکُمْ الْأَصْنَامُ فِیکُمْ مَنْصُوبَةٌ وَ الْآثَامُ بِکُمْ مَعْصُوبَةٌ. .
و منها صفته قبل البیعة له
فَنَظَرْتُ فَإِذَا لَیْسَ لِی مُعِینٌ إِلاَّ أَهْلُ بَیْتِی فَضَنِنْتُ بِهِمْ عَنِ الْمَوْتِ وَ أَغْضَیْتُ عَلَی الْقَذَی وَ شَرِبْتُ عَلَی الشَّجَا وَ صَبَرْتُ عَلَی أَخْذِ الْکَظَمِ وَ عَلَی أَمَرَّ مِنْ طَعْمِ الْعَلْقَمِ.
و منها
وَ لَمْ یُبَایِعْ حَتَّی شَرَطَ أَنْ یُؤْتِیَهُ عَلَی الْبَیْعَةِ ثَمَناً فَلاَ ظَفِرَتْ یَدُ الْبَائِعِ وَ خَزِیَتْ أَمَانَةُ الْمُبْتَاعِ فَخُذُوا لِلْحَرْبِ أُهْبَتَهَا وَ أَعِدُّوا لَهَا عُدَّتَهَا فَقَدْ شَبَّ لَظَاهَا وَ عَلاَ سَنَاهَا
وَ اسْتَشْعِرُوا الصَّبْرَ فَإِنَّهُ أَدْعَی إِلَی النَّصْرِ.
(خطبهای در توصیفِ وضعیتِ وحشتناکِ اعراب قبل از اسلام، و تنهاییِ حضرت پس از پیامبر):
اعراب قبل از بعثت: خداوند، محمد (ص) را به عنوانِ هشداردهنده برای جهانیان، و امانتدارِ وحیِ خودش مبعوث کرد. شما ای گروهِ عرب! در آن زمان در بدترین دین و در بدترین شرایطِ زندگی بودید!
میانِ سنگلاخهای خشن و مارهای ناشنوا (و سمی) زندگی میکردید!
آبِ گلآلود و کثیف میخوردید!
غذاهای خشن و بدمزه میجویدید!
خونِ همدیگر را میریختید!
و پیوندهای خانوادگیتان را قطع میکردید!
بتها در میانِ شما برپا بود، و گناهان سرتاپای شما را گرفته بود!
علی (ع) پس از پیامبر (ص): (در ادامهی خطبه میفرماید): بعد از رفتنِ پیامبر (ص)، نگاه کردم و دیدم هیچ یاوری جز خانوادهام ندارم! دلم نیامد که آنها را به کامِ مرگ بفرستم. به همین خاطر، چشمم را روی خارِ فرورفته در آن بستم، و آبِ دهانم را با استخوانی که در گلویم گیر کرده بود قورت دادم! خشمی را فرو خوردم که از تلخیِ حَنظَل (تلخترین گیاه) هم تلختر بود.
(دربارهی بیعت یکی از غاصبان میفرماید): او (معاویه یا عمرعاص) با فلانی بیعت نکرد، مگر اینکه شرط کرد در قبالِ این بیعت، ثَمَنی (پول و مقامی) بگیرد! پس، نه دستِ آن فروشنده (بیعتکننده) سود بُرد، و نه امانتداریِ آن خریدار (بیعتگیرنده) حفظ شد!
پس حالا برای جنگ آماده شوید و تجهیزاتتان را فراهم کنید! که شعلههای آتشِ جنگ زبانه کشیده و زبانههایش بالا رفته است. لباسِ صبر و استقامت به تن کنید، که صبر بهترین وسیله برای رسیدن به پیروزی است.
خطبه ۲۷جهاد؛ لباسِ تقوا / ای نامردانِ کوفه!
∞
و من خطبة له علیه السلام و قد قالها یستنهض بها الناس حین ورد خبر غزو الأنبار بجیش معاویة فلم ینهضوا. و فیها یذکر فضل الجهاد، و یستنهض الناس، و یذکر علمه بالحرب، و یلقی علیهم التبعة لعدم طاعته
فضل الجهاد
أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْجِهَادَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ فَتَحَهُ اللَّهُ لِخَاصَّةِ أَوْلِیَائِهِ وَ هُوَ لِبَاسُ التَّقْوَی وَ دِرْعُ اللَّهِ الْحَصِینَةُ وَ جُنَّتُهُ الْوَثِیقَةُ فَمَنْ تَرَکَهُ رَغْبَةً عَنْهُ أَلْبَسَهُ اللَّهُ ثَوْبَ الذُّلِّ وَ شَمِلَهُ الْبَلاَءُ وَ دُیِّثَ
بِالصَّغَارِ وَ الْقَمَاءَةِ وَ ضُرِبَ عَلَی قَلْبِهِ بِالْإِسْهَابِ وَ أُدِیلَ الْحَقُّ مِنْهُ بِتَضْیِیعِ الْجِهَادِ وَ سِیمَ الْخَسْفَ وَ مُنِعَ النَّصَفَ. .
استنهاض الناس
أَلاَ وَ إِنِّی قَدْ دَعَوْتُکُمْ إِلَی قِتَالِ هَؤُلاَءِ الْقَوْمِ لَیْلاً وَ نَهَاراً وَ سِرّاً وَ إِعْلاَناً وَ قُلْتُ لَکُمُ اغْزُوهُمْ قَبْلَ أَنْ یَغْزُوکُمْ فَوَاللَّهِ مَا غُزِیَ قَوْمٌ قَطُّ فِی عُقْرِ دَارِهِمْ إِلاَّ ذَلُّوا فَتَوَاکَلْتُمْ وَ تَخَاذَلْتُمْ حَتَّی شُنَّتْ عَلَیْکُمُ الْغَارَاتُ وَ مُلِکَتْ عَلَیْکُمُ الْأَوْطَانُ وَ هَذَا أَخُو غَامِدٍ [وَ] قَدْ وَرَدَتْ خَیْلُهُ الْأَنْبَارَ وَ قَدْ قَتَلَ حَسَّانَ بْنَ حَسَّانَ الْبَکْرِیَّ وَ أَزَالَ خَیْلَکُمْ عَنْ مَسَالِحِهَا وَ لَقَدْ بَلَغَنِی أَنَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ کَانَ یَدْخُلُ عَلَی الْمَرْأَةِ الْمُسْلِمَةِ وَ الْأُخْرَی الْمُعَاهِدَةِ فَیَنْتَزِعُ حِجْلَهَا وَ قُلْبَهَا
وَ قَلاَئِدَهَا وَ رُعُثَهَا مَا تَمْتَنِعُ مِنْهُ إِلاَّ بِالاِسْتِرْجَاعِ وَ الاِسْتِرْحَامِ.
ثُمَّ انْصَرَفُوا وَافِرِینَ مَا نَالَ رَجُلاً مِنْهُمْ کَلْمٌ وَ لاَ أُرِیقَ لَهُمْ دَمٌ فَلَوْ أَنَّ امْرَأً مُسْلِماً مَاتَ مِنْ بَعْدِ هَذَا أَسَفاً مَا کَانَ بِهِ مَلُوماً بَلْ کَانَ بِهِ عِنْدِی جَدِیراً فَیَا عَجَباً عَجَباً وَ اللَّهِ یُمِیتُ الْقَلْبَ وَ یَجْلِبُ الْهَمَّ مِنَ اجْتِمَاعِ هَؤُلاَءِ الْقَوْمِ عَلَی بَاطِلِهِمْ وَ تَفَرُّقِکُمْ عَنْ حَقِّکُمْ فَقُبْحاً لَکُمْ وَ تَرَحاً حِینَ صِرْتُمْ غَرَضاً یُرْمَی: یُغَارُ عَلَیْکُمْ وَ لاَ تُغِیرُونَ وَ تُغْزَوْنَ وَ لاَ تَغْزُونَ وَ یُعْصَی اللَّهُ وَ تَرْضَوْنَ فَإِذَا أَمَرْتُکُمْ بِالسَّیْرِ إِلَیْهِمْ فِی أَیَّامِ الْحَرِّ قُلْتُمْ هَذِهِ حَمَارَّةُ الْقَیْظِ
أَمْهِلْنَا یُسَبَّخْ عَنَّا الْحَرُّ وَ إِذَا أَمَرْتُکُمْ بِالسَّیْرِ إِلَیْهِمْ فِی الشِّتَاءِ قُلْتُمْ هَذِهِ صَبَارَّةُ الْقُرِّ أَمْهِلْنَا یَنْسَلِخْ عَنَّا الْبَرْدُ کُلُّ هَذَا فِرَاراً مِنَ الْحَرِّ وَ الْقُرِّ فَإِذَا کُنْتُمْ مِنَ الْحَرِّ وَ الْقُرِّ تَفِرُّونَ فَأَنْتُمْ وَ اللَّهِ مِنَ السَّیْفِ أَفَرُّ.
البرم بالناس
یَا أَشْبَاهَ الرِّجَالِ وَ لاَ رِجَالَ حُلُومُ الْأَطْفَالِ وَ عُقُولُ رَبَّاتِ الْحِجَالِ
لَوَدِدْتُ أَنِّی لَمْ أَرَکُمْ وَ لَمْ أَعْرِفْکُمْ مَعْرِفَةً وَ اللَّهِ جَرَّتْ نَدَماً وَ أَعْقَبَتْ سَدَماً قَاتَلَکُمُ اللَّهُ لَقَدْ مَلَأْتُمْ قَلْبِی قَیْحاً وَ شَحَنْتُمْ صَدریِ غَیظاً وَ جرَّعتمُوُنیِ نُغَبَ التّهمَامِ أَنفَاساً وَ أَفسَدتُم عَلَیّ رأَییِ بِالعِصیَانِ وَ الخِذلَانِ حَتّی لَقَد قَالَت قُرَیشٌ إِنّ ابنَ أَبِی
طَالِبٍ رَجُلٌ شُجَاعٌ وَ لَکِنْ لاَ عِلْمَ لَهُ بِالْحَرْبِ.
لِلَّهِ أَبُوهُمْ وَ هَلْ أَحَدٌ مِنْهُمْ أَشَدُّ لَهَا مِرَاساً وَ أَقْدَمُ فِیهَا مَقَاماً مِنِّی لَقَدْ نَهَضْتُ فِیهَا وَ مَا بَلَغْتُ الْعِشْرِینَ وَ هَا أَنَا ذَا قَدْ ذَرَّفْتُ عَلَی السِّتِّینَ وَ لَکِنْ لاَ رَأْیَ لِمَنْ لاَ یُطَاعُ!.
(خطبهای بسیار مشهور و حماسی، برای بیدار کردنِ مردمِ کوفه، پس از حملهی لشکریانِ معاویه به شهرِ اَنبار):
فضیلتِ جهاد: اما بعد؛ جهاد دری از درهای بهشت است، که خداوند آن را فقط برای دوستانِ خاصِ خودش باز کرده است. جهاد، لباسِ تقوا، زرهِ نفوذناپذیرِ خدا، و سپرِ محکمِ اوست. هر کس جهاد را از روی بیمیلی و فرار رها کند:
خداوند لباسِ ذلت و خواری را به تنش میپوشاند.
بلا و گرفتاری او را محاصره میکند.
با پستی و حقارت لگدمال میشود.
پردهای از دیوانگی و بیخِردی روی عقلش کشیده میشود.
به خاطرِ ضایع کردنِ جهاد، حقش پایمال میگردد.
در منجلابِ ذلت میافتد، و از عدالت محروم میشود!
سرزنشِ کوفیانِ بُزدل: آگاه باشید! من شما را شبوروز، پنهان و آشکار، برای جنگ با این قوم (شامیان) دعوت کردم! و به شما گفتم: "قبل از اینکه آنها به شما حمله کنند، شما به آنها حمله کنید! " به خدا قسم؛ هیچ قومی در حیاطِ خانهی خودش موردِ حمله قرار نگرفت، مگر اینکه ذلیل و خوار شد!
اما شما چه کردید؟ مسئولیت را گردنِ هم انداختید، دست از یاریِ هم برداشتید، و آنقدر سستی کردید تا اینکه غارتگران از هر طرف به شما حمله کردند و شهرهایتان را گرفتند! همین الان، این مردِ غامدی (سفیان بن عوف، از فرماندهانِ معاویه) با لشکری سواره واردِ شهرِ اَنبار شده است! او فرماندارِ من حسّان بن حسّان بَکری را کشته، و سربازانِ مرزیِ شما را از پادگانهایشان بیرون رانده است!
به من خبر رسیده که یکی از سربازانِ آنها، واردِ خانهی یک زنِ مسلمان و یک زنِ غیرمسلمان (که در پناهِ اسلام بوده) شده، و خلخال، دستبند، گردنبند، و گوشوارههای آنها را به زور کَنده است! و آن زنها هیچ دفاعی جز گریه، التماس، و پناه بردن به خدا نداشتهاند! بعد هم لشکریانِ دشمن با غنیمتهای فراوان و صحیحوسالم برگشتهاند؛ بدونِ اینکه حتی یک نفر از آنها زخمی شود، یا قطرهای از خونشان بریزد! اگر یک مردِ مسلمان بعد از شنیدنِ این خبر، از غصه دِق کند و بمیرد، اصلاً جای سرزنش ندارد؛ بلکه از نظرِ من کاملاً سزاوار است!
چقدر عجیب است! به خدا قسم که این اتفاق قلبِ آدم را میمیراند و غصه را به جان میریزد: آنها (دشمنان) در مسیرِ باطلشان اینقدر با هم متحدند، اما شما در مسیرِ حقتان اینقدر پراکنده و از همگسیختهاید! رویتان سیاه باد، و غصه همیشه همراهتان باشد! شما تبدیل شدهاید به یک سیبلِ متحرک که راحت به سمتتان تیراندازی میکنند! غارتتان میکنند و شما غارت نمیکنید! به شما حمله میکنند و شما حمله نمیکنید! علناً خدا را نافرمانی میکنند و شما راضی هستید!
وقتی در تابستان و روزهای گرم به شما دستور میدهم که برای جنگ حرکت کنید، میگویید: "الان وسطِ چلهی تابستان است! کمی مهلت بده تا هوا خنک شود! " و وقتی در زمستان و روزهای سرد دستور میدهم حرکت کنید، میگویید: "الان اوجِ سرمای زمستان است! مهلت بده تا سوزِ سرما بگذرد! " شما که از گرما و سرما اینقدر فرار میکنید، به خدا قسم که فردا از شمشیرِ دشمن خیلی سریعتر فرار خواهید کرد!
فریادِ تنهاییِ علی (ع): ای کسانی که فقط قیافهی مَردها را دارید، اما مردانگی در شما نیست! عقلهایتان مثلِ عقلِ بچههاست، و فکرتان مثلِ فکرِ زنهای حجلهنشین! چقدر دوست داشتم که اصلاً شما را ندیده بودم و نمیشناختم! شناختی که به خدا قسم، فقط برای من پشیمانی آورد و غصهای سنگین به جا گذاشت. خدا شما را بکُشد! که قلبم را پر از خونِ چرکآلود کردید، سینهام را از خشم و غیظ لبریز نمودید، و جرعهجرعه جامهای تلخِ غصه را به خوردم دادید! شما با نافرمانیها و فرارهایتان، تمامِ برنامههای مرا خراب کردید!
کار به جایی رسیده که قریشیان میگویند: "پسر ابوطالب مردِ شجاعی است، اما از علمِ جنگ و سیاستِ نظامی چیزی نمیفهمد! " پدرشان آمرزیده باد! آیا در میانِ آنها کسی هست که تجربهی جنگیاش از من بیشتر باشد، و حضورش در میدانهای نبرد از من طولانیتر باشد؟! من وقتی واردِ میدانِ جنگ شدم که هنوز ۲۰ سالم نشده بود! و الان هم از ۶۰ سالگی گذشتهام! اما چه فایده... کسی که اطاعت نمیشود، چطور میتواند نظر و برنامهای داشته باشد؟!
خطبه ۲۸دنیا به آخر رسید، و آخرت رخ نشان داد
∞
و من خطبة له علیه السلام و هو فصل من الخطبة التی أولها «الحمد للّه غیر مقنوط من رحمته»و فیه أحد عشر تنبیها
أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الدُّنْیَا أَدْبَرَتْ وَ آذَنَتْ بِوَدَاعٍ وَ إِنَّ الْآخِرَةَ قَدْ أَقْبَلَتْ وَ أَشْرَفَتْ بِاطِّلاَعٍ أَلاَ وَ إِنَّ الْیَوْمَ الْمِضْمَارَ وَ غَداً السِّبَاقَ وَ السَّبَقَةُ الْجَنَّةُ وَ الْغَایَةُ النَّارُ أَ فَلاَ تَائِبٌ مِنْ خَطِیئَتِهِ قَبْلَ مَنِیَّتِهِ أَ لاَ عَامِلٌ لِنَفْسِهِ قَبْلَ یَوْمِ بُؤْسِهِ أَلاَ وَ إِنَّکُمْ فِی أَیَّامِ أَمَلٍ مِنْ وَرَائِهِ أَجَلٌ فَمَنْ عَمِلَ فِی أَیَّامِ أَمَلِهِ قَبْلَ حُضُورِ أَجَلِهِ فَقَدْ نَفَعَهُ عَمَلُهُ وَ لَمْ یَضْرُرْهُ أَجَلُهُ وَ مَنْ قَصَّرَ فِی أَیَّامِ أَمَلِهِ قَبْلَ حُضُورِ أَجَلِهِ فَقَدْ خَسِرَ عَمَلُهُ وَ ضَرَّهُ أَجَلُهُ أَلاَ فَاعْمَلُوا فِی الرَّغْبَةِ کَمَا تَعْمَلُونَ فِی الرَّهْبَةِ أَلاَ وَ إِنِّی لَمْ أَرَ کَالْجَنَّةِ نَامَ طَالِبُهَا وَ لاَ کَالنَّارِ نَامَ هَارِبُهَا أَلاَ وَ إِنَّهُ مَنْ لاَ یَنْفَعُهُ الْحَقُّ یَضُرُّهُ الْبَاطِلُ وَ مَنْ لاَ یَسْتَقِیمُ بِهِ الْهُدَی یَجُرُّ بِهِ الضَّلاَلُ إِلَی الرَّدَی أَلاَ وَ إِنَّکُمْ قَدْ أُمِرْتُمْ بِالظَّعْنِ وَ دُلِلْتُمْ عَلَی الزَّادِ وَ إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَیْکُمُ
اثْنَتَانِ اتِّبَاعُ الْهَوَی وَ طُولُ الْأَمَلِ فَتَزَوَّدُوا فِی الدُّنْیَا مِنَ الدُّنْیَا مَا تَحْرُزُونَ بِهِ أَنْفُسَکُمْ غَداً.
قال السید الشریف - رضی الله عنه - و أقول: إنه لو کان کلام یأخذ بالأعناق إلی الزهد فی الدنیا و یضطر إلی عمل الآخرة لکان هذا الکلام و کفی به قاطعا لعلائق الآمال و قادحا زناد الاتعاظ و الازدجار و من أعجبه قوله علیه السلام ألا و إن الیوم المضمار و غدا السباق و السبقة الجنة و الغایة النار فإن فیه مع فخامة اللفظ و عظم قدر المعنی و صادق التمثیل و واقع التشبیه سرا عجیبا و معنی لطیفا و هو قوله علیه السلام و السبقة الجنة و الغایة النار فخالف بین اللفظین لاختلاف المعنیین و لم یقل السبقة النار کما قال السبقة الجنة لأن الاستباق إنما یکون إلی أمر محبوب و غرض مطلوب و هذه صفة الجنة و لیس هذا المعنی موجودا فی النار نعوذ بالله منها فلم یجز أن یقول و السبقة النار بل قال و الغایة النار لأن الغایة قد ینتهی إلیها من لا یسره الانتهاء إلیها و من یسره ذلک فصلح أن یعبر بها عن الأمرین معا فهی فی هذا الموضع کالمصیر و المآل قال الله تعالی قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِیرَکُمْ إِلَی النّارِ و لا یجوز فی هذا الموضع أن یقال سبقتکم - بسکون الباء - إلی النار فتأمل ذلک فباطنه عجیب و غوره بعید لطیف و کذلک أکثر کلامه علیه السلام و فی بعض النسخ و قد جاء فی روایة أخری و السبقة الجنة بضم السین و السبقة عندهم اسم لما یجعل للسابق إذا سبق من مال أو عرض و المعنیان متقاربان لأن ذلک لا یکون جزاء علی فعل الأمر المذموم و إنما یکون جزاء علی فعل الأمر المحمود
(بخشهایی از خطبهای که در آن حضرت با هشدارهایی تکاندهنده، انسانها را از خوابِ غفلت بیدار میکند):
اما بعد؛ دنیا پشت کرده و زنگِ خداحافظی را زده است! و آخرت رو آورده و از نزدیک سرک کشیده است! آگاه باشید! امروز، روزِ تمرین و آمادهسازی است؛ و فردا، روزِ مسابقه! جایزهی این مسابقه، بهشت است؛ و پایانِ راه برای بازندهها، جهنم!
آیا کسی نیست که قبل از رسیدنِ مرگش، از گناهانش توبه کند؟!
آیا کسی نیست که قبل از روزِ بیچارگی (قیامت)، برای خودش کاری بکند؟!
آگاه باشید! شما الان در روزهای آرزو هستید، که پشتبندش مرگ ایستاده است!
کسی که در این روزهای آرزو و قبل از رسیدنِ مرگش کارِ خیری کند، عملش به او سود میرساند و مرگ هیچ ضرری برایش ندارد.
اما کسی که در این روزهای آرزو و قبل از مرگش کوتاهی کند، هم عملش را باخته، و هم مرگ برایش پر از ضرر و زیان است!
پس همانطور که در روزهای ترس و ناامیدی با التماس کار میکنید، در روزهای امیدواری و آرامش هم برای خدا کار کنید! آگاه باشید! من تا به حال هیچ چیزِ عجیبی مثلِ بهشت ندیدم که خواستارانش اینطور در خواب باشند! و چیزی مثلِ جهنم ندیدم که فراریانش اینطور در خوابِ غفلت باشند!
آگاه باشید! کسی که حق به او سودی نرساند، قطعاً باطل به او ضرر میزند! و کسی که هدایت او را در مسیرِ درست نگه ندارد، قطعاً گمراهی او را به سمتِ هلاکت و نابودی میکشاند.
ای مردم! به شما دستورِ کوچ دادهاند، و راهِ جمع کردنِ توشه را هم به شما نشان دادهاند. بیشترین چیزی که من دربارهی شما از آن میترسم، دو چیز است: ۱. پیروی از هوای نفس. ۲. آرزوهای دورودراز! پس، در همین دنیا از دنیا توشهای بردارید که فردا با آن جانتان را حفظ کنید.
(سید رضی میگوید: اگر قرار بود کلامی مردم را از دنیا بِکَند و بهزور به سمتِ آخرت بکشاند، همین کلام بود! و جملهی امروز روز تمرین است و فردا روز مسابقه، و جایزه بهشت است و پایانِ راه جهنم، با تمامِ فصاحت و تمثیلِ زیبایی که دارد، رازِ عجیبی در خود پنهان کرده است. حضرت نگفت جایزه برای بازندهها جهنم است، بلکه گفت پایانِ راه جهنم است؛ چون جایزه (سَبْقَه) فقط برای رسیدن به یک چیزِ دوستداشتنی استفاده میشود، اما پایانِ راه (غایت)، هم برای جایی است که آدم دوست دارد به آن برسد و هم جایی که دوست ندارد. چقدر این کلام عمیق و شگفتانگیز است! )
خطبه ۲۹سنگهای کَر بهتر از شما حرفِ مرا میفهمند!
∞
و من خطبة له علیه السلام بعد غارة الضحاک بن قیس صاحب معاویة علی الحاجّ بعد قصة الحکمین و فیها یستنهض أصحابه لما حدث فی الأطراف
أَیُّهَا النَّاسُ الْمُجْتَمِعَةُ أَبْدَانُهُمْ الْمُخْتَلِفَةُ أَهْوَاؤُهُمْ کَلاَمُکُمْ یُوهِی الصُّمَّ الصِّلاَبَ وَ فِعْلُکُمْ یُطْمِعُ فِیکُمُ الْأَعْدَاءَ ! تَقُولُونَ
فِی الْمَجَالِسِ کَیْتَ وَ کَیْتَ فَإِذَا جَاءَ الْقِتَالُ قُلْتُمْ حِیدِی حَیَادِ! مَا عَزَّتْ دَعْوَةُ مَنْ دَعَاکُمْ وَ لاَ اسْتَرَاحَ قَلْبُ مَنْ قَاسَاکُمْ أَعَالِیلُ بِأَضَالِیلَ وَ سَأَلْتُمُونِی التَّطْوِیلَ دِفَاعَ ذِی الدَّیْنِ الْمَطُولِ. لاَ یَمْنَعُ الضَّیْمَ الذَّلِیلُ وَ لاَ یُدْرَکُ الْحَقُّ إِلاَّ بِالْجِدِّ أَیَّ دَارٍ بَعْدَ دَارِکُمْ تَمْنَعُونَ وَ مَعَ أَیِّ إِمَامٍ بَعْدِی تُقَاتِلُونَ الْمَغْرُورُ وَ اللَّهِ مَنْ غَرَرْتُمُوهُ وَ مَنْ فَازَ بِکُمْ فَقَدْ فَازَ وَ اللَّهِ بِالسَّهْمِ الْأَخْیَبِ
وَ مَنْ رَمَی بِکُمْ فَقَدْ رَمَی بِأَفْوَقَ نَاصِلٍ. أَصْبَحْتُ وَ اللَّهِ لاَ أُصَدِّقُ قَوْلَکُمْ وَ لاَ أَطْمَعُ فِی نَصْرِکُمْ وَ لاَ أُوعِدُ الْعَدُوَّ بِکُمْ مَا بَالُکُمْ مَا دَوَاؤُکُمْ مَا طِبُّکُمْ الْقَوْمُ رِجَالٌ أَمْثَالُکُمْ أَ قَوْلاً بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ غَفْلةً مِنْ غَیْرِ وَرَعٍ وَ طَمَعاً فِی غَیْرِ حَقٍّ.
(وقتی ضَحاک بن قیس ـ یکی از فرماندهانِ معاویه ـ به کاروانِ حاجیان حمله کرد و آنها را غارت نمود، امیرالمؤمنین (ع) از سستی و ترسِ یارانش در دفاع از مرزها بهشدت عصبانی شد و فرمود:)
ای مردمی که بدنهایتان اینجاست اما دلها و فکرها و خواستههایتان کاملاً از هم پراکنده است!
شما با حرفهایتان حتی سنگهای سخت را هم میشکنید! (ادعاهایتان گوشِ فلک را کر کرده).
اما با عملکردتان، دشمنان را به طمع میاندازید! (ترس و بیعُرضگیتان دشمن را جری کرده).
توی مجالس و دورِ هم که مینشینید، میگویید: "ما فلان میکنیم و بهمان میکنیم! " اما وقتی شیپورِ جنگ زده میشود، فریاد میزنید: "فرار! فرار! "
کسی که شما را به یاری بخواند، هرگز پیروز نمیشود! و قلبی که بخواهد با شما کار کند، هرگز روی آرامش را نمیبیند! شما همیشه برای فرار از جنگ، یک مشت بهانههای دروغین و الکی میآورید! و مدام از من میخواهید که در دفاع کردن از مرزها، امروز و فردا کنم. مثلِ آدمِ بدهکاری که همهاش به طلبکارش وعدهی سرِ خرمن میدهد!
بدانید که: انسانِ ذلیل هرگز نمیتواند ظلم را از خودش دور کند، و حق هم جز با تلاش و جنگیدن به دست نمیآید! شما که از خانهی خودتان دفاع نمیکنید، پس میخواهید از کدام خانه دفاع کنید؟! و بعد از من، با کدام رهبری میخواهید بجنگید؟!
به خدا قسم؛ فریبخورده کسی است که شما فریبش بدهید! کسی که بخواهد با کمکِ شما پیروز شود، قطعاً بازندهترین آدم است! و کسی که بخواهد با شما (مثلِ تیرِ کمان) به سمتِ دشمن شلیک کند، در واقع دارد با یک تیرِ شکستهی بیسر تیراندازی میکند!
به خدا قسم؛ دیگر نه حرفهایتان را باور میکنم، نه امیدی به یاریِ شما دارم، و نه با اتکای به شما دشمن را تهدید میکنم! شما را چه شده است؟! دوای دردتان چیست؟! راهِ درمانتان کدام است؟! آخرِ دشمنانِ شما هم مردهایی هستند دقیقاً مثلِ خودتان! چرا آنها میجنگند و شما میترسید؟! آیا شما فقط ادعاهای بدونِ عمل دارید؟! و در غفلتی هستید که هیچ ترسی از خدا در آن نیست؟! و به چیزهایی طمع دارید که اصلاً حقِ شما نیست؟!
خطبه ۳۰قضاوتِ تاریخیِ علی (ع) دربارهی قتل عثمان
∞
و من کلام له علیه السلام فی معنی قتل عثمان و هو حکم له علی عثمان و علیه و علی الناس بما فعلوا و براءة له من دمه
لَوْ أَمَرْتُ بِهِ لَکُنْتُ قَاتِلاً أَوْ نَهَیْتُ عَنْهُ لَکُنْتُ نَاصِراً غَیْرَ أَنَّ مَنْ نَصَرَهُ لاَ یَسْتَطِیعُ أَنْ یَقُولَ خَذَلَهُ مَنْ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ وَ مَنْ خَذَلَهُ لاَ یَسْتَطِیعُ أَنْ یَقُولَ نَصَرَهُ مَنْ هُوَ خَیْرٌ مِنِّی وَ أَنَا جَامِعٌ لَکُمْ أَمْرَهُ اسْتَأْثَرَ فَأَسَاءَ الْأَثَرَةَ وَ جَزِعْتُمْ فَأَسَأْتُمُ الْجَزَعَ وَ لِلَّهِ حُکْمٌ وَاقِعٌ فِی الْمُسْتَأْثِرِ وَ الْجَازِعِ.
(جملهای بسیار دقیق، منصفانه، و تاریخی از امیرالمؤمنین (ع) دربارهی ماجرای کشته شدنِ خلیفه سوم، عثمان):
دربارهی قتلِ عثمان:
اگر من دستور به قتلِ او داده بودم، قاتلش حساب میشدم.
و اگر مردم را از کشتنِ او نهی کرده بودم (و با شمشیر از او دفاع میکردم)، یاورِ او محسوب میشدم.
اما واقعیت این است: کسی که عثمان را یاری کرد، نمیتواند ادعا کند که: من از علی که او را یاری نکرد، بهترم! و کسی هم که عثمان را تنها گذاشت (و در قتلش شرکت داشت)، نمیتواند ادعا کند که: من از علی که او را تنها نگذاشت، بهترم!
(من در ماجرای قتل عثمان کاملاً بیطرف بودم و سعی کردم جلوی تندرویهای هر دو طرف را بگیرم). من تمامِ ماجرای عثمان را در یک جمله برایتان جمعبندی میکنم: عثمان استبداد و انحصارطلبی کرد؛ و چقدر هم بَد استبداد کرد! (و بیتالمال را بین فامیلش پخش نمود). شما مردم هم از کارهای او بیتاب و عصبانی شدید؛ و چقدر هم بَد بیتابی کردید! (و او را کُشتید).
و در نهایت، خداوندِ عادل، هم برای حاکمِ مستبد و هم برای مردمِ بیتاب و شورشی، حُکمِ قاطعی در نظر گرفته است.
خطبه ۳۱روانشناسیِ طلحه و زبیر
∞
و من کلام له علیه السلام لما أنفذ عبد الله بن عباس إلی الزبیر یستفیئه إلی طاعته قبل حرب الجمل
لاَ تَلْقَیَنَّ طَلْحَةَ فَإِنَّکَ إِنْ تَلْقَهُ تَجِدْهُ کَالثَّوْرِ عَاقِصاً قَرْنَهُ
یَرْکَبُ الصَّعْبَ وَ یَقُولُ هُوَ الذَّلُولُ وَ لَکِنِ الْقَ الزُّبَیْرَ فَإِنَّهُ أَلْیَنُ عَرِیکَةً فَقُلْ لَهُ یَقُولُ لَکَ ابْنُ خَالِکَ عَرَفْتَنِی بِالْحِجَازِ وَ أَنْکَرْتَنِی بِالْعِرَاقِ فَمَا عَدَا مِمَّا بَدَا. .
قال السید الشریف: و هو - علیه السلام - أول من سمعت منه هذه الکلمة أعنی: فما عدا مما بدا.
(وقتی امیرالمؤمنین (ع) قبل از شروعِ جنگِ جمل، ابنعباس را فرستاد تا با زبیر صحبت کند و او را به صلح برگرداند، به او اینطور سفارش کرد):
هرگز سراغِ طلحه نرو! چون اگر پیشِ او بروی، او را مثلِ گاوی نَر میبینی که شاخهایش را کج کرده و آمادهی شاخ زدن است! او سوار بر شترِ سرکش و وحشی شده، اما فکر میکند که سوار بر یک شترِ رام است! (یعنی اصلاً حرف توی کلهاش نمیرود).
اما به جای طلحه، برو سراغِ زبیر! چون او آدمِ نرمتر و انعطافپذیرتری است. پیشِ او برو و بگو: "پسرخالهات (علی) به تو میگوید: تو در مدینه (حجاز) مرا شناختی و با من بیعت کردی؛ پس چه شد که در بصره (عراق) مرا نشناختی و شمشیر کشیدی؟! چه اتفاقِ تازهای افتاده که اینطور تغییر کردی؟! "
(سید رضی میگوید: اصطلاحِ فما عدا مما بدا (چه مانعی پیش آمد از آن چیزی که ظاهر شد / چه شد که تغییر کردی)، اولین بار از دهانِ امیرالمؤمنین (ع) شنیده شده است).
خطبه ۳۲روزگارِ کینهتوز، و دستهبندیِ آدمها در آن
∞
و من خطبة له علیه السلام و فیها یصف زمانه بالجور، و یقسم الناس فیه خمسة أصناف، ثم یزهد فی الدنیا
معنی جور الزمان
أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا قَدْ أَصْبَحْنَا فِی دَهْرٍ عَنُودٍ وَ زَمَنٍ کَنُودٍ
یُعَدُّ فِیهِ الْمُحْسِنُ مُسِیئاً وَ یَزْدَادُ الظَّالِمُ فِیهِ عُتُوّاً لاَ نَنْتَفِعُ بِمَا عَلِمْنَا وَ لاَ نَسْأَلُ عَمَّا جَهِلْنَا وَ لاَ نَتَخَوَّفُ قَارِعَةً حَتَّی تَحُلَّ بِنَا.
أصناف المسیئین
وَ النَّاسُ عَلَی أَرْبَعَةِ أَصْنَافٍ مِنْهُمْ مَنْ لاَ یَمْنَعُهُ الْفَسَادَ فِی الْأَرْضِ إِلاَّ مَهَانَةُ نَفْسِهِ وَ کَلاَلَةُ حَدِّهِ وَ نَضِیضُ وَفْرِهِ وَ مِنْهُمْ الْمُصْلِتُ
لِسَیْفِهِ وَ الْمُعْلِنُ بِشَرِّهِ وَ الْمُجْلِبُ بِخَیْلِهِ وَ رَجِلِهِ قَدْ أَشْرَطَ نَفْسَهُ وَ أَوْبَقَ دِینَهُ لِحُطَامٍ یَنْتَهِزُهُ أَوْ مِقْنَبٍ
یَقُودُهُ أَوْ مِنْبَرٍ یَفْرَعُهُ وَ لَبِئْسَ الْمَتْجَرُ أَنْ تَرَی الدُّنْیَا لِنَفْسِکَ ثَمَناً وَ مِمَّا لَکَ عِنْدَ اللَّهِ عِوَضاً وَ مِنْهُمْ مَنْ یَطْلُبُ الدُّنْیَا بِعَمَلِ الْآخِرَةِ وَ لاَ یَطْلُبُ الْآخِرَةَ بِعَمَلِ الدُّنْیَا قَدْ طَامَنَ مِنْ شَخْصِهِ وَ قَارَبَ مِنْ خَطْوِهِ وَ شَمَّرَ مِنْ ثَوْبِهِ وَ زَخْرَفَ مِنْ نَفْسِهِ لِلْأَمَانَةِ وَ اتَّخَذَ سِتْرَ اللَّهِ ذَرِیعَةً إِلَی الْمَعْصِیَةِ. وَ مِنْهُمْ مَنْ أَبْعَدَهُ عَنْ طَلَبِ الْمُلْکِ ضُئُولَةُ نَفْسِهِ وَ انْقِطَاعُ سَبَبِهِ فَقَصَرَتْهُ الْحَالُ عَلَی حَالِهِ فَتَحَلَّی بِاسْمِ الْقَنَاعَةِ وَ تَزَیَّنَ بِلِبَاسِ أَهْلِ الزَّهَادَةِ وَ لَیْسَ مِنْ ذَلِکَ فِی مَرَاحٍ وَ لاَ مَغْدًی. .
الراغبون فی اللّه
وَ بَقِیَ رِجَالٌ غَضَّ أَبْصَارَهُمْ ذِکْرُ الْمَرْجِعِ وَ أَرَاقَ دُمُوعَهُمْ خَوْفُ الْمَحْشَرِ فَهُمْ بَیْنَ شَرِیدٍ نَادٍّ وَ خَائِفٍ مَقْمُوعٍ وَ سَاکِتٍ مَکْعُومٍ وَ دَاعٍ مُخْلِصٍ وَ ثَکْلاَنَ مُوجَعٍ قَدْ أَخْمَلَتْهُمُ
التَّقِیَّةُ وَ شَمِلَتْهُمُ الذِّلَّةُ فَهُمْ فِی بَحْرٍ أُجَاجٍ أَفْوَاهُهُمْ ضَامِزَةٌ وَ قُلُوبُهُمْ قَرِحَةٌ قَدْ وَعَظُوا حَتَّی مَلُّوا وَ قُهِرُوا حَتَّی ذَلُّوا وَ قُتِلُوا حَتَّی قَلُّوا.
التزهید فی الدنیا
فَلْتَکُنِ الدُّنْیَا فِی أَعْیُنِکُمْ أَصْغَرَ مِنْ حُثَالَةِ الْقَرَظِ وَ قُرَاضَةِ الْجَلَمِ وَ اتَّعِظُوا بِمَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ قَبْلَ أَنْ یَتَّعِظَ بِکُمْ مَنْ بَعْدَکُمْ وَ ارْفُضُوهَا ذَمِیمَةً فَإِنَّهَا قَدْ رَفَضَتْ مَنْ کَانَ أَشْغَفَ بِهَا مِنْکُمْ. .
قال الشریف - رضی الله عنه -: أقول: و هذه الخطبة ربما نسبها من لا علم له إلی معاویة و هی من کلام أمیر المؤمنین علیه السلام الذی لا یشک فیه و أین الذهب من الرغام
و أین العذب من الأجاج و قد دل علی ذلک الدلیل الخریت و نقده الناقد البصیر عمرو بن بحر الجاحظ فإنه ذکر هذه الخطبة فی کتاب البیان و التبیین و ذکر من نسبها إلی معاویة ثم تکلم من بعدها بکلام فی معناها جملته أنه قال: و هذا الکلام بکلام علی علیه السلامأشبه و بمذهبه فی تصنیف الناس و فی الإخبار عما هم علیه من القهر و الإذلال و من التقیة و الخوف ألیق قال و متی وجدنا معاویة فی حال من الأحوال یسلک فی کلامه مسلک الزهاد و مذاهب العباد
(خطبهای در توصیفِ روزگارِ تلخِ پس از پیامبر (ص)، تقسیمبندیِ مردم به پنج گروه، و ستایشِ زاهدان):
روزگارِ وارونه: ای مردم! ما در روزگاری زندگی میکنیم که بسیار کینهتوز و ناسپاس است! روزگاری که:
انسانِ نیکوکار را بدکار حساب میکنند!
و آدمِ ظالم، هر روز بر سرکشی و ظلمش اضافه میکند! نه از چیزهایی که میدانیم استفاده میکنیم، نه دربارهی چیزهایی که نمیدانیم سؤال میپرسیم، و نه از عذابها و بلاهای کوبندهای که قرار است بر سرمان بیاید میترسیم!
چهار دستهی دنیاپرستان: مردمِ این زمانه چهار دستهاند:
آدمهای ترسو و بیعُرضه: کسانی که فقط به خاطرِ پستی، کُندیِ شمشیرشان، و نداشتنِ پول و امکانات دست به فساد در زمین نمیزنند! (وگرنه اگر امکانش را داشتند، از همه مفسدتر بودند).
جنگطلبانِ علنی: کسانی که شمشیرشان را از غلاف بیرون کشیدهاند، علناً شرارت میکنند، و لشکرهای سواره و پیادهشان را برای ایجادِ فتنه راه انداختهاند! آنها جانشان را پیشفروش کردهاند، و دینشان را نابود ساختهاند؛ فقط برای اینکه: ثروتِ بیارزشی به دست بیاورند، یا فرماندهیِ یک لشکر را بر عهده بگیرند، یا بر بالای یک منبر بنشینند و سخنرانی کنند! چه تجارتِ کثیف و بدی است که آدم دنیا را بهای جانِ خودش بداند، و آن را جایگزینِ پاداشهایی کند که پیشِ خداست!
ریاکارانِ مقدسمآب: کسانی که دنیا را با اعمالِ آخرت میطلبند! (و با کارهای دینی، کیسهی دنیا را پر میکنند). آنها هیچکدام از کارهای دنیا را برای آخرت انجام نمیدهند! خودشان را آدمهای متواضعی نشان میدهند، قدمهایشان را کوتاه و آهسته برمیدارند، دامنِ لباسشان را جمع میکنند، و با ظاهرسازی خودشان را آدمهای امانتدار و مقدسی جا میزنند! آنها پردهپوشیِ خدا را وسیلهای برای انجامِ گناهانشان کردهاند.
زاهدانِ اجباری: کسانی که به خاطرِ حقارت، کوچکی، و نداشتنِ دستوپا و پارتی، دستشان از قدرت و پادشاهی کوتاه مانده است! این آدمها، چون هیچ راهی برای رسیدن به خواستههایشان ندارند، خودشان را به زیورِ قناعت آراستهاند، و لباسِ زُهد به تن کردهاند! در حالی که این زهد و قناعتِ آنها، هیچ ربطی به صبح و شبِ زندگیشان ندارد (و از روی ناچاری است، نه از روی تقوا).
گروه پنجم: شیرانِ بیشهی توحید: اما در این میان، مردانی هم ماندهاند که: یادِ قیامت، چشمهایشان را (از گناه) بسته است، و ترسِ از محشر، اشکهایشان را جاری کرده است. این آدمهای خالص، یا از دستِ ظالمان آواره و فراریاند، یا ترسان و سرکوبشدهاند، یا (از شدت خفقان) دهانشان بسته شده و ساکتاند، یا مخلصانه دعا میکنند، و یا از غصهی دین عزادار و دردمندند! ترس از جان (تقیه)، آنها را به حاشیه برده است، و در فضایی از ذلت و مظلومیت زندگی میکنند. آنها انگار در یک دریای شور و تلخ افتادهاند؛ لبهایشان بسته است، و قلبهایشان مجروح و خونین! آنقدر نصیحت کردهاند که خسته شدهاند! آنقدر سرکوب شدهاند که ذلیل گشتهاند! و آنقدر کشته شدهاند که تعدادشان بسیار کم شده است.
ارزشِ واقعیِ دنیا: پس، این دنیای پست باید در چشمِ شما از تُفالهی پوستِ درختِ سَلَم و پُرزهایِ قیچیشدهی موی حیوانات هم بیارزشتر و کوچکتر باشد! از سرنوشتِ گذشتگان عبرت بگیرید، قبل از اینکه خودتان برای آیندگان مایهی عبرت شوید! این دنیای نکوهیده را رها کنید؛ چرا که دنیا کسانی را که خیلی بیشتر از شما شیفته و عاشقش بودند، رها کرد و رفت!
(سید رضی میگوید: گاهی بعضی از آدمهای بیسواد این خطبه را به معاویه نسبت میدهند! اما این کلام، بدون شک از امیرالمؤمنین (ع) است. آخر طلای ناب کجا و خاکروبه کجا؟! آبِ گوارا کجا و آبِ شورِ دریا کجا؟! جاحظ (ادیب بزرگ عرب) هم در کتابِ البیان و التبیین این خطبه را آورده و با استدلالهای قوی ثابت کرده که این خطبه فقط و فقط به سبک و سیاقِ علی (ع) میخورد؛ و گفته است: ما کِی و کجا دیدهایم که معاویه در حرفهایش مسلکِ زاهدان و عارفان را در پیش بگیرد؟! و از مظلومیت و تقیه حرف بزند؟! )
خطبه ۳۳سخنرانیِ با کفشِ پاره!
∞
و من خطبة له علیه السلام عند خروجه لقتال أهل البصرة، و فیها حکمة مبعث الرسل، ثم یذکر فضله و یذم الخارجین
اشارة
قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسِ - رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ -: دَخَلْتُ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ بِذِی قَارٍ وَ هُوَ یَخْصِفُ نَعْلَهُ فَقَالَ لِی مَا قِیمَةُ هَذَا النَّعْلِ فَقُلْتُ لاَ قِیمَةَ لَهَا فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ وَ اللَّهِ لَهِیَ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ إِمْرَتِکُمْ إِلاَّ أَنْ أُقِیمَ حَقّاً أَوْ أَدْفَعَ بَاطِلاً ثُمَّ خَرَجَ فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ.
حکمة بعثة النبی
إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً صلی الله علیه وآله وَ لَیْسَ أَحَدٌ مِنَ الْعَرَبِ یَقْرَأُ کِتَاباً وَ لاَ یَدَّعِی نُبُوَّةً فَسَاقَ النَّاسَ حَتَّی بَوَّأَهُمْ مَحَلَّتَهُمْ
وَ بَلَّغَهُمْ مَنْجَاتَهُمْ فَاسْتَقَامَتْ قَنَاتُهُمْ وَ اطْمَأَنَّتْ صَفَاتُهُمْ
فضل علی
أَمَا وَ اللَّهِ إِنْ کُنْتُ لَفِی سَاقَتِهَا حَتَّی تَوَلَّتْ بِحَذَافِیرِهَا مَا عَجَزْتُ وَ لاَ جَبُنْتُ وَ إِنَّ مَسِیرِی هَذَا لِمِثْلِهَا فَلَأَنْقُبَنَّ الْبَاطِلَ حَتَّی یَخْرُجَ الْحَقُّ مِنْ جَنْبِهِ.
توبیخ الخارجین علیه
مَا لِی وَ لِقُرَیْشٍ وَ اللَّهِ لَقَدْ قَاتَلْتُهُمْ کَافِرِینَ وَ لَأُقَاتِلَنَّهُمْ مَفْتُونِینَ وَ إِنِّی لَصَاحِبُهُمْ بِالْأَمْسِ کَمَا أَنَا صَاحِبُهُمُ الْیَوْمَ وَ اللَّهِ مَا تَنْقِمُ مِنَّا قُرَیْشٌ إِلاَّ أَنَّ اللَّهَ اخْتَارَنَا عَلَیْهِمْ فَأَدْخَلْنَاهُمْ فِی حَیِّزِنَا فَکَانُوا کَمَا قَالَ الْأَوَّلُ:
أَدَمْتَ لَعَمْرِی شُرْبَکَ الْمَحْضَ صَابِحاً***وَ أَکْلَکَ بِالزُّبْدِ الْمُقَشَّرَةَ الْبُجْرَا
وَ نَحْنُ وَهَبْنَاکَ الْعَلاَءَ وَ لَمْ تَکُنْ***عَلِیّاً وَ حُطْنَا حَوْلَکَ الْجُرْدَ وَ السُّمْرَا
(وقتی امیرالمؤمنین (ع) برای سرکوبِ شورشیانِ بصره (اصحاب جمل) خارج شد، در منطقهی ذیقار اردو زد. عبدالله بن عباس میگوید: من رفتم توی خیمهی امیرالمؤمنین؛ دیدم حضرت نشسته و دارد کفشِ پارهاش را وصله میزند! حضرت به من نگاه کرد و پرسید: ابنعباس! قیمتِ این کفش چقدر است؟ من (با تعجب) گفتم: هیچ قیمتی ندارد! (ارزش ندارد). حضرت فرمود:)
به خدا قسم؛ همین کفشِ بیارزش، در پیشِ من از حکومت و امارتِ بر شما خیلی محبوبتر و باارزشتر است! مگر اینکه با این حکومت بتوانم: ۱. حقی را برپا کنم. ۲. یا باطلی را از بین ببرم!
(سپس حضرت از خیمه بیرون رفت و در میانِ لشکریان این خطبه را خواند):
چرا خدا پیامبر (ص) را فرستاد؟ خداوند محمد (ص) را زمانی مبعوث کرد که در میانِ تمامِ عرب، نه کسی بود که کتابی بخواند، و نه کسی بود که ادعای پیامبری کند! پیامبر (ص) این مردمِ سرگردان را راهنمایی کرد، تا اینکه آنها را در جایگاهِ درستشان نشاند و به ساحلِ نجات رساند. با هدایتِ او بود که نیزههای کجومعوجِ آنها راست شد، و پایههای زندگیشان محکم گشت.
من هیچوقت نترسیدهام! اما به خدا قسم؛ من از همان روزِ اول، در صفِ آخرِ این سپاهِ حق (برای هل دادنِ تنبلها) ایستاده بودم، تا زمانی که تمامِ سپاه از مرزِ باطل عبور کردند و فراری شدند! در تمامِ این مدت، نه هرگز احساسِ ناتوانی کردم، نه ضعیف شدم، و نه ترسیدم! امروز هم دقیقاً برای همان هدف (نابودی باطل) حرکت کردهام. من پهلوی باطل را سوراخ میکنم، تا حق از دلِ آن بیرون بیاید!
مرا با قریش چهکار؟ آخر من با این قریش چهکار کنم؟! به خدا قسم؛ من یک روز با آنها جنگیدم در حالی که کافر بودند! و امروز هم با آنها میجنگم در حالی که فریبخورده و فتنهگر شدهاند! من همانطوری که دیروز در مقابلشان ایستادم، امروز هم در مقابلشان هستم.
به خدا قسم؛ قریش هیچ کینه و مشکلی با ما ندارد، جز اینکه: خدا ما را بر آنها برتری داد و انتخاب کرد! ما هم آنها را زیرِ چترِ حمایتِ خودمان آوردیم. حکایتِ ما و آنها، دقیقاً مثلِ همان شعرِ قدیمی است که میگوید: "به جانم قسم؛ این ما بودیم که هر روز صبح به تو شیرِ خالص میدادیم، و کرههای پوستکنده و لقمههای چربونرم در دهانت میگذاشتیم! ما بودیم که مقام و بلندی را به تو بخشیدیم، در حالی که تو هیچ مقامِ بلندی نداشتی! و ما بودیم که با اسبهای اصیل و نیزههای تیز، دورتادورِ تو را حصار کشیدیم تا کسی به تو ضربه نزند! "
خطبه ۳۴شما فقط نامِ مردان را یدک میکشید!
∞
و من خطبة له علیه السلام فی استنفار الناس إلی أهل الشام بعد فراغه من أمر الخوارج و فیها یتأفف بالناس، و ینصح لهم بطریق السداد
اشارة
أُفٍّ لَکُمْ! لَقَدْ سَئِمْتُ عِتَابَکُمْ! - أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیاةِ الدُّنْیا مِنَ الْآخِرَةِ عِوَضاً وَ بِالذُّلِّ مِنَ الْعِزِّ خَلَفاً إِذَا دَعَوْتُکُمْ إِلَی جِهَادِ عَدُوِّکُمْ دَارَتْ أَعْیُنُکُمْ کَأَنَّکُمْ مِنَ الْمَوْتِ فِی غَمْرَةٍ وَ مِنَ الذُّهُولِ فِی سَکْرَةٍ یُرْتَجُ عَلَیْکُمْ حَوَارِی فَتَعْمَهُونَ وَ کَأَنَّ قُلُوبَکُمْ مَأْلُوسَةٌ فَأَنْتُمْ لاَ تَعْقِلُونَ مَا أَنْتُمْ لِی بِثِقَةٍ سَجِیسَ اللَّیَالِی وَ مَا أَنتُم بِرُکنٍ یُمَالُ بِکُم وَ لَا زَوَافِرُ عِزّ یُفتَقَرُ إِلَیکُم مَا أَنتُم إِلّا کَإِبِلٍ ضَلّ رُعَاتُهَا فَکُلّمَا جُمِعَت مِن جَانِبٍ انتَشَرَت مِن آخَرَ لَبِئسَ لَعَمرُ اللّهِ سُعرُ نَارِ الحَربِ أَنتُم تُکَادُونَ وَ لَا تَکِیدُونَ وَ تُنتَقَصُ أَطرَافُکُم فَلَا تَمتَعِضُونَ لَا یُنَامُ عَنکُم وَ أَنتُم فِی غَفلَةٍ سَاهُونَ غُلِبَ وَ اللّهِ المُتَخَاذِلُونَ وَ ایمُ اللّهِ إنِیّ لَأَظُنّ بِکُم أَن لَو حَمِسَ الوَغَی وَ استَحَرّ المَوتُ قَدِ انفَرَجتُم عَنِ ابنِ أَبِی طَالِبٍ انفِرَاجَ الرّأسِ وَ اللّهِ إِنّ امرَأً یُمَکّنُ عَدُوّهُ مِن نَفسِهِ یَعرُقُ لَحمَهُ وَ یَهشِمُ عَظمَهُ وَ یفَریِ جِلدَهُ لَعَظِیمٌ عَجزُهُ ضَعِیفٌ مَا ضُمّت عَلَیهِ جَوَانِحُ صَدرِهِ أَنتَ فَکُن ذَاکَ إِن شِئتَ فَأَمّا أَنَا فَوَاللّهِ دُونَ أَن أعُطیِ َ ذَلِکَ ضَربٌ بِالمَشرَفِیّةِ تَطِیرُ مِنهُ فَرَاشُ
الْهَامِ وَ تَطِیحُ السَّوَاعِدُ وَ الْأَقْدَامُ - وَ یَفْعَلُ اللّهُ بَعْدَ ذَلِکَ ما یَشاءُ .
طریق السداد
أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ لِی عَلَیْکُمْ حَقّاً وَ لَکُمْ عَلَیَّ حَقٌّ فَأَمَّا حَقُّکُمْ عَلَیَّ فَالنَّصِیحَةُ لَکُمْ وَ تَوْفِیرُ فَیْئِکُمْ عَلَیْکُمْ وَ تَعْلِیمُکُمْ کَیْلاَ تَجْهَلُوا وَ تَأْدِیبُکُمْ کَیْمَا تَعْلَمُوا وَ أَمَّا حَقِّی عَلَیْکُمْ فَالْوَفَاءُ بِالْبَیْعَةِ وَ النَّصِیحَةُ فِی الْمَشْهَدِ وَ الْمَغِیبِ وَ الْإِجَابَةُ حِینَ أَدْعُوکُمْ وَ الطَّاعَةُ حِینَ آمُرُکُمْ.
(خطبهای پر از درد و شکایت، که پس از سرکوبِ خوارج در نهروان، برای بسیج کردنِ مردمِ کوفه علیه معاویه ایراد شد، اما آنها بهانهجویی کردند):
اُف بر شما! من از بس شما را سرزنش کردم، خسته شدم! آیا واقعاً به جای زندگیِ آخرت، به همین زندگیِ دنیا راضی شدهاید؟! و آیا به جای عزت و سربلندی، ذلت و خواری را انتخاب کردهاید؟!
وقتی شما را به جهاد با دشمنانتان دعوت میکنم، چشمهایتان توی حدقه میچرخد؛ انگار در وحشتِ مرگ گرفتار شدهاید و در سکراتِ جانکندن دستوپامیزنید! آنقدر گیج میشوید که حرفهای مرا نمیفهمید! قلبتان دیوانه و مسخ شده است و دیگر عقلتان کار نمیکند!
شما برای من تا ابد تکیهگاهِ قابلاعتمادی نیستید! شما ستونِ محکمی نیستید که بشود به آن تکیه کرد، و یاورانِ باوجدی نیستید که بشود در سختیها رویتان حساب کرد! شما دقیقاً مثلِ شترانی هستید که چوپانشان را گم کردهاند؛ اگر از یک طرف آنها را جمع کنم، از طرفِ دیگر پراکنده میشوند!
به جانِ خدا قسم؛ شما هیزمهای بسیار بدی برای روشن کردنِ آتشِ جنگ هستید! دشمن دارد علیه شما نقشه میکشد، اما شما هیچ نقشهای علیه او ندارید! شهرهایتان یکییکی از دست میرود و غارت میشود، اما شما اصلاً غیرت به خرج نمیدهید! دشمن در حمله به شما یک لحظه هم نمیخوابد، اما شما در اوجِ غفلت خوابیدهاید! به خدا قسم؛ کسانی که اینطور دست از یاریِ هم بردارند، قطعاً شکست میخورند.
به خدا قسم؛ من مطمئنم که اگر تنورِ جنگ داغ شود و مرگ چهرهی خشنش را نشان دهد، شما دقیقاً مثلِ سری که از تن جدا میشود، از من (پسر ابوطالب) جدا خواهید شد! به خدا قسم؛ هر کس دشمنش را طوری بر خودش مسلط کند که دشمن گوشتش را تا استخوان بجود، استخوانش را خرد کند، و پوستش را بکند؛ چنین آدمی یک انسانِ بهشدت ترسو، بیعُرضه و حقیر است که قلبش در سینهاش از کار افتاده است!
تو اگر میخواهی، اینطور ذلیل باش! اما من، به خدا قسم؛ قبل از اینکه بخواهم به دشمن چنین اجازهای بدهم، چنان با شمشیرِ تیزم بر سرش میکوبم که استخوانهای کاسهی سرش به پرواز دربیاید، و دستوپاهایش قطع شود! "و بعد از آن، خدا هر کاری بخواهد میکند."
حقوق متقابلِ رهبر و مردم: ای مردم! من بر شما حقی دارم، و شما هم بر من حقی دارید: حقِ شما بر من این است که: ۱. برایتان دلسوز و خیرخواه باشم. ۲. سهمِ شما را از بیتالمال بهطور کامل بپردازم. ۳. به شما آموزش دهم تا نادان نمانید. ۴. و شما را تربیت کنم تا یاد بگیرید.
و حقِ من بر شما این است که: ۱. به بیعتی که با من کردهاید وفادار باشید. ۲. چه در حضورِ من و چه در غیابِ من، خیرخواه و دلسوزِ حکومت باشید. ۳. وقتی شما را صدا میزنم، جواب بدهید. ۴. و وقتی به شما دستوری میدهم، اطاعت کنید!
خطبه ۳۵چرا گوش نکردید؟ پشیمانیِ بعد از فاجعه!
∞
و من خطبة له علیه السلام بعد التحکیم و ما بلغه من أمر الحکمین و فیها حمد اللّه علی بلائه، ثم بیان سبب البلوی
الحمد علی البلاء
الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ إِنْ أَتَی الدَّهْرُ بِالْخَطْبِ الْفَادِحِ وَ الْحَدَثِ
الْجَلِیلِ وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ لاَ شَرِیکَ لَهُ لَیْسَ مَعَهُ إِلَهٌ غَیْرُهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ صلی الله علیه وآله.
سبب البلوی
أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مَعْصِیَةَ النَّاصِحِ الشَّفِیقِ الْعَالِمِ الْمُجَرِّبِ تُورِثُ الْحَسْرَةَ وَ تُعْقِبُ النَّدَامَةَ وَ قَدْ کُنْتُ أَمَرْتُکُمْ فِی هَذِهِ الْحُکُومَةِ أَمْرِی،
وَ نَخَلْتُ لَکُمْ مَخْزُونَ رَأْیِی لَوْ کَانَ یُطَاعُ لِقَصِیرٍ أَمْرٌ! فَأَبَیْتُمْ عَلَیَّ إِبَاءَ الْمُخَالِفِینَ الْجُفَاةِ وَ الْمُنَابِذِینَ الْعُصَاةِ حَتَّی ارْتَابَ النَّاصِحُ بِنُصْحِهِ وَ ضَنَّ الزَّنْدُ بِقَدْحِهِ فَکُنْتُ أَنَا وَ إِیَّاکُمْ کَمَا قَالَ أَخُو هَوَازِنَ:
أَمَرْتُکُمْ أَمْرِی بِمُنْعَرَجِ اللِّوَی فَلَمْ تَسْتَبِینُوا النُّصْحَ إِلاَّ ضُحَی الْغَدِ
(خطبهی امیرالمؤمنین (ع) بعد از جریانِ حُکمیت در جنگ صفین، و پس از آنکه خبرِ خیانتِ داوران (ابوموسی و عمروعاص) به حضرت رسید):
شکرِ خدا در همهی حال: ستایش مخصوصِ خداست؛ هرچند که روزگار با اتفاقاتِ سخت، بلاهای سنگین، و حوادثِ تلخ به ما رو کرده باشد! و شهادت میدهم که خدایی جز او نیست، تنهاست و هیچ شریکی ندارد، و هیچ خدایی غیر از او نیست؛ و محمد (ص) بنده و فرستادهی اوست.
تاوانِ نافرمانی: اما بعد؛ وقتی انسان از حرفِ یک نصیحتکنندهی دلسوز و یک متخصصِ باتجربه نافرمانی کند، قطعاً حسرت میخورد و عاقبتش پشیمانی است! یادتان هست؟ من در ماجرای این حُکمیت، دستورِ خودم را به شما گفتم؛ و نابترین و عمیقترین نظرم را، کاملاً غربالشده و خالص، در اختیارتان گذاشتم؛ ای کاش کسی به حرفِ قَصیر (مشاورِ دلسوز) گوش میداد!
اما شما چه کردید؟ مثلِ آدمهای خشنِ مخالف، و پیمانشکنانِ سرکش، حرفِ مرا پس زدید و زیرِ بار نرفتید! کار را به جایی رساندید که خودِ آن شخصِ نصیحتکننده (علی) هم در نصیحت کردنِ خودش شک کرد! (که نکند اصلاً شما ارزشِ نصیحت ندارید! ) و مثلِ چخماقی شد که از روشن کردنِ آتش خسته شده است.
حکایتِ من و شما، دقیقاً حکایتِ همان شاعرِ قبیلهی هوازن است که میگوید: "من در فلان پیچِ تپههای شنی (مُنعَرَجِ اللِّوی)، دستورم را به شما دادم؛ اما شما ارزشِ نصیحتِ مرا نفهمیدید، مگر فردا صبح (وقتی که دشمن به شما حمله کرد و تارومار شدید)! "
خطبه ۳۶فریادِ هشدار پیش از طوفانِ نهروان
∞
و من خطبة له علیه السلام فی تخویف أهل النهروان
فَأَنَا نَذِیرٌ لَکُمْ أَنْ تُصْبِحُوا صَرْعَی بِأَثْنَاءِ هَذَا النَّهَرِ وَ بِأَهْضَامِ
هَذَا الْغَائِطِ عَلَی غَیْرِ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ لاَ سُلْطَانٍ مُبِینٍ مَعَکُمْ قَدْ طَوَّحَتْ بِکُمُ الدَّارُ وَ احْتَبَلَکُمُ الْمِقْدَارُ وَ قَدْ کُنْتُ نَهَیْتُکُمْ عَنْ هَذِهِ الْحُکُومَةِ فَأَبَیْتُمْ عَلَیَّ إِبَاءَ الْمُنَابِذِینَ حَتَّی صَرَفْتُ رَأْیِی إِلَی هَوَاکُمْ وَ أَنْتُمْ مَعَاشِرُ أَخِفَّاءُ الْهَامِ سُفَهَاءُ الْأَحْلاَمِ وَ لَمْ آتِ لاَ أَبَا لَکُمْ بُجْراً وَ لاَ أَرَدْتُ لَکُمْ ضُرّاً.
(خطبهی کوتاه اما کوبندهی حضرت برای ترساندنِ خوارج در جنگ نهروان):
من به شما هشدار میدهم! هشدار میدهم از اینکه فردا صبح، جنازههایتان در پیچوخمهای این رودخانه (نهروان) و در پستیوبلندیهای این دشت بیفتد! در حالی که:
نه هیچ دلیل و برهانی از طرفِ پروردگارتان دارید!
و نه هیچ سندِ روشنی در دستتان است!
شما خودتان را به این روز انداختید و این خانه (دنیا) شما را فریب داد، و طنابهای مرگ شما را شکار کرد! مگر من شما را از این حُکمیت نهی نکرده بودم؟! اما شما مثلِ آدمهای پیمانشکن با من مخالفت کردید؛ تا جایی که مجبور شدم نظرم را کنار بگذارم و مطابقِ میلِ شما رفتار کنم! شما یک مشت آدمِ سبکمغز و بیخِرد هستید! خدا پدرتان را نیامرزد! من نه هیچ بلایی بر سرتان آوردم، و نه هرگز قصدِ ضربه زدن به شما را داشتم. (خودتان با دستانِ خودتان، خودتان را نابود کردید).
خطبه ۳۷من کِی جا زدم؟! من اولین نفر بودم!
∞
و من کلام له علیه السلام یجری مجری الخطبة و فیه یذکر فضائلهعلیه السلامقاله بعد وقعة النهروان
فَقُمْتُ بِالْأَمْرِ حِینَ فَشِلُوا وَ تَطَلَّعْتُ حِینَ تَقَبَّعُوا وَ نَطَقْتُ
حِینَ تَعْتَعُوا وَ مَضَیْتُ بِنُورِ اللَّهِ حِینَ وَقَفُوا وَ کُنْتُ أَخْفَضَهُمْ صَوْتاً وَ أَعْلاَهُمْ فَوْتاً فَطِرْتُ بِعِنَانِهَا وَ اسْتَبْدَدْتُ بِرِهَانِهَا کَالْجَبَلِ لاَ تُحَرِّکُهُ الْقَوَاصِفُ وَ لاَ تُزِیلُهُ الْعَوَاصِفُ لَمْ یَکُنْ لِأَحَدٍ فِیَّ مَهْمَزٌ وَ لاَ لِقَائِلٍ فِیَّ مَغْمَزٌ الذَّلِیلُ عِنْدِی عَزِیزٌ حَتَّی آخُذَ الْحَقَّ لَهُ وَ الْقَوِیُّ عِنْدِی ضَعِیفٌ حَتَّی آخُذَ الْحَقَّ مِنْهُ رَضِینَا عَنِ اللَّهِ قَضَاءَهُ وَ سَلَّمْنَا لِلَّهِ أَمْرَهُ أَ تَرَانِی أَکْذِبُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وسلم؟ وَ اللَّهِ لَأَنَا أَوَّلُ مَنْ صَدَّقَهُ فَلاَ أَکُونُ أَوَّلَ مَنْ کَذَبَ عَلَیْهِ فَنَظَرْتُ فِی أَمْرِی فَإِذَا طَاعَتِی قَدْ سَبَقَتْ بَیْعَتِی وَ إِذَا الْمِیثَاقُ فِی عُنُقِی لِغَیْرِی.
(کلامی در بیانِ جایگاهِ بینظیرِ خود و قاطعیتش در اجرای حق، که پس از جنگ نهروان ایراد فرمود):
وقتی همه ترسیدند و جا زدند، من بلند شدم! وقتی همه سرشان را زیرِ لاکِ خودشان قایم کردند، من سینه سپر کردم! وقتی همه از ترس لکنتزبان گرفته بودند، من فریاد زدم! و وقتی همه در تاریکی متوقف شدند، من با نورِ خدا به جلو حرکت کردم!
من از همهی آنها کمسروصداتر بودم، اما از همهی آنها جلوتر رفتم و برندهتر شدم! من افسارِ حکومت را در دست گرفتم و با سرعتِ تمام پرواز کردم، و جایزهی پیروزی را از آنِ خودم ساختم. من مثلِ آن کوهِ استواری هستم که:
نه تندبادها میتوانند آن را تکان دهند!
و نه طوفانها میتوانند آن را از جایش بکنند!
هیچکس نمیتواند از من ایرادی بگیرد، و هیچ عیبجویی نمیتواند در من نقطهضعفی پیدا کند! پیشِ من، آدمِ ضعیف و ذلیل، بسیار عزیز و قدرتمند است؛ تا زمانی که حقش را برای او بگیرم. و پیشِ من، آدمِ قدرتمند و قوی، بسیار ضعیف و حقیر است؛ تا زمانی که حقِ مظلوم را از حلقومش بیرون بکشم!
ما از قضاوتهای خدا راضی هستیم، و در برابرِ فرمانهای او کاملاً تسلیمایم. آیا شما واقعاً فکر میکنید من به رسولخدا (ص) دروغ میبندم؟! به خدا قسم؛ من اولین کسی بودم که حرفِ پیامبر را باور کردم و تصدیقش نمودم؛ پس محال است که اولین کسی باشم که به او دروغ میبندد! من وقتی به پروندهی خودم و اوضاعِ فعلیام نگاه کردم، دیدم:
اطاعتِ من از خدا، از بیعتی که مردم با من کردند جلوتر است! (یعنی اول وظیفهی الهی دارم، بعد وظیفهی مردمی).
و الان، طنابِ پیمانی که بر گردنم افتاده، فقط برای خدمت به دیگران و اجرای حق است.
خطبه ۳۸روانشناسیِ شبهه؛ چرا فریب میخوریم؟
∞
و من کلام له علیه السلام و فیها علة تسمیة الشبهة شبهة ثم بیان حال الناس فیها
وَ إِنَّمَا سُمِّیَتِ الشُّبْهَةُ شُبْهَةً لِأَنَّهَا تُشْبِهُ الْحَقَّ فَأَمَّا أَوْلِیَاءُ اللَّهِ فَضِیَاؤُهُمْ فِیهَا الْیَقِینُ وَ دَلِیلُهُمْ سَمْتُ الْهُدَی وَ أَمَّا أَعْدَاءُ اللَّهِ فَدُعَاؤُهُمْ فِیهَا الضَّلاَلُ وَ دَلِیلُهُمُ الْعَمَی فَمَا یَنْجُو مِنَ الْمَوْتِ مَنْ خَافَهُ وَ لاَ یُعْطَی الْبَقَاءَ مَنْ أَحَبَّهُ.
(کلامی کوتاه و عمیق دربارهی دلیلِ نامگذاریِ شبهه و تفاوتِ برخوردِ آدمها با آن):
میدانید چرا به شُبهه، شبهه میگویند؟ چون شبیهِ حق است! (و خودش را جای حق جا میزند).
اما دوستانِ خدا، در تاریکیِ شبههها، نوری دارند به نامِ یقین؛ و راهنمای آنها، مسیرِ روشنِ هدایت است.
اما دشمنانِ خدا، در میانِ شبههها، دعوتکنندهشان گمراهی است؛ و راهنمای آنها، کوری!
کسی که از مرگ بترسد، نمیتواند از آن فرار کند و نجات یابد؛ و کسی که عاشقِ ماندن در دنیا باشد، نمیتواند برای همیشه در آن بماند!
خطبه ۳۹فریادِ تنهاییِ یک رهبر از دستِ یارانِ بیغیرت
∞
و من خطبة له علیه السلام خطبها عند علمه بغزوة النعمان بن بشیر صاحب معاویة لعین التمر، و فیها یبدی عذره، و یستنهض الناس لنصرته
مُنِیتُ بِمَنْ لاَ یُطِیعُ إِذَا أَمَرْتُ وَ لاَ یُجِیبُ إِذَا دَعَوْتُ لاَ أَبَا
لَکُمْ مَا تَنْتَظِرُونَ بِنَصْرِکُمْ رَبَّکُمْ أَ مَا دِینٌ یَجْمَعُکُمْ وَ لاَ حَمِیَّةَ تُحْمِشُکُمْ! أَقُومُ فِیکُمْ مُسْتَصْرِخاً وَ أُنَادِیکُمْ مُتَغَوِّثاً فَلاَ تَسْمَعُونَ لِی قَوْلاً وَ لاَ تُطِیعُونَ لِی أَمْراً حَتَّی تَکَشَّفَ الْأُمُورُ عَنْ عَوَاقِبِ الْمَسَاءَةِ فَمَا یُدْرَکُ بِکُمْ ثَارٌ وَ لاَ یُبْلَغُ بِکُمْ مَرَامٌ دَعَوْتُکُمْ إِلَی نَصْرِ إِخْوَانِکُمْ فَجَرْجَرْتُمْ جَرْجَرَةَ الْجَمَلِ الْأَسَرِّ وَ تَثَاقَلْتُمْ تَثَاقُلَ النِّضْوِ الْأَدْبَرِ ثُمَّ خَرَجَ إِلَیَّ مِنْکُمْ جُنَیْدٌ مُتَذَائِبٌ ضَعِیفٌ - کَأَنَّما یُساقُونَ إِلَی الْمَوْتِ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ .
قال السید الشریف: أقول: قوله علیه السلام متذائب أی مضطرب، من قولهم تذاءبت الریح أی اضطرب هبوبها و منه سمی الذئب ذئبا لاضطراب مشیته
(وقتی نعمان بن بشیر (از طرف معاویه) به منطقهی عین التمر حمله کرد، امیرالمؤمنین (ع) مردم را برای دفاع فراخواند، اما کسی حرکت نکرد. حضرت با دلی پرخون فرمود:)
من گرفتارِ مردمی شدهام که:
وقتی دستور میدهم، اطاعت نمیکنند!
و وقتی صدایشان میزنم، جواب نمیدهند!
خدا پدرتان را نیامرزد! برای یاری کردنِ پروردگارتان دیگر منتظرِ چه هستید؟! آیا هیچ دینی نیست که شما را دورِ هم جمع کند؟! آیا هیچ غیرت و مردانگیای نیست که شما را به جوش بیاورد و تحریکتان کند؟!
من در میانِ شما میایستم و فریاد میزنم و کمک میخواهم؛ اما شما نه حرفم را میشنوید، و نه دستوری را اجرا میکنید! تا کی؟! تا زمانی که اوضاع خراب شود و عواقبِ تلخِ این بیعُرضگیِ شما خودش را نشان دهد! با شما نمیشود هیچ انتقامی گرفت، و با شما نمیشود به هیچ هدفی رسید!
شما را دعوت کردم تا بروید و به برادرانتان کمک کنید؛ اما شما مثلِ شترانی که نافشان زخم شده، شروع کردید به ناله و زاری! و مثلِ حیواناتِ لاغر و ازکارافتاده، سنگینی و کُندی کردید! آخرش هم یک لشکرِ بسیار کوچکِ، ضعیف، و پریشانحال از میانِ شما بیرون آمد... دقیقاً مثلِ کسانی که: "انگار دارند آنها را به سمتِ مرگ میکشانند، و آنها هم با چشمِ خودشان مرگ را میبینند! " (سورهی انفال، آیهی ۶).
(سید رضی میگوید: کلمهی متذائب (پریشان و مضطرب) از وزشِ نامنظمِ باد گرفته شده است؛ و اینکه به گُرگ میگویند ذِئب، به خاطرِ راه رفتنِ مضطرب و پُرتکانِ اوست).
خطبه ۴۰حرفِ حق، با هدفِ باطل!
∞
و من کلام له علیه السلام فی الخوارج لما سمع قولهم «لا حکم إلا لله»
قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: کَلِمَةُ حَقٍّ یُرَادُ بِهَا بَاطِلٌ نَعَمْ إِنَّهُ لاَ حُکْمَ إِلاَّ لِلَّهِ وَ لَکِنَّ هَؤُلاَءِ یَقُولُونَ لاَ إِمْرَةَ إِلاَّ لِلَّهِ وَ إِنَّهُ لاَ بُدَّ لِلنَّاسِ مِنْ أَمِیرٍ بَرٍّ أَوْ فَاجِرٍ یَعْمَلُ فِی إِمْرَتِهِ الْمُؤْمِنُ وَ یَسْتَمْتِعُ فِیهَا الْکَافِرُ وَ یُبَلِّغُ اللَّهُ فِیهَا الْأَجَلَ وَ یُجْمَعُ بِهِ الْفَیْءُ وَ یُقَاتَلُ بِهِ الْعَدُوُّ وَ تَأْمَنُ بِهِ السُّبُلُ وَ یُؤْخَذُ بِهِ لِلضَّعِیفِ مِنَ الْقَوِیِّ حَتَّی یَسْتَرِیحَ بَرٌّ وَ یُسْتَرَاحَ مِنْ فَاجِرٍ
وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی أَنَّلَهُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ لَمَّا سَمِعَ تَحْکِیمَهُمْ قَالَ حُکْمَ اللَّهِ أَنْتَظِرُ فِیکُمْ وَ قَالَ أَمَّا الْإِمْرَةُ الْبَرَّةُ فَیَعْمَلُ فِیهَا التَّقِیُّ وَ أَمَّا الْإِمْرَةُ الْفَاجِرَةُ فَیَتَمَتَّعُ فِیهَا الشَّقِیُّ إِلَی أَنْ تَنْقَطِعَ مُدَّتُهُ وَ تُدْرِکَهُ مَنِیَّتُهُ.
(وقتی امیرالمؤمنین (ع) شعارِ معروفِ خوارج (لا حُکمَ الّا لِلّه - هیچ حُکمی جز حُکمِ خدا نیست) را شنید، در یک تحلیلِ بینظیرِ سیاسی فرمود:)
این یک حرفِ حق است، که آنها با آن ارادهی باطل دارند! بله، درست است که هیچ حُکمی جز حُکمِ خدا نیست؛ اما حرفِ اینها چیزِ دیگری است! اینها میگویند: هیچ حکومتی (و رهبری) جز حکومتِ خدا نیست! (و ما حاکمِ بشری نمیخواهیم).
در حالی که مردم، چارهای ندارند جز اینکه یک امیر و حاکم داشته باشند! حالا چه این حاکم نیکوکار باشد، چه فاسد و گناهکار! چرا حاکم لازم است؟ چون در سایهی حکومتِ اوست که:
مؤمن میتواند به کارهای خوبش برسد.
کافر میتواند از زندگیاش لذت ببرد.
خداوند به مردم مهلت میدهد تا به پایانِ عمرشان برسند.
مالیاتها و درآمدهای عمومی جمعآوری میشود.
با دشمنان جنگیده میشود.
جادهها و راهها امن میگردد.
و حقِ آدمِ ضعیف، از آدمِ زورگو گرفته میشود! تا اینکه در نهایت: یا آدمِ نیکوکار بمیرد و راحت شود، و یا آدمِ بدکار بمیرد و مردم از دستش راحت شوند.
(در روایتی دیگر آمده: وقتی حضرت شعار آنها را شنید فرمود: من منتظرم که حُکمِ خدا دربارهی شما صادر شود! )
خطبه ۴۱سیاستمدارِ واقعی، وفادار است نه فریبکار!
∞
و من خطبة له علیه السلام و فیها ینهی عن الغدر و یحذر منه
أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ الْوَفَاءَ تَوْأَمُ الصِّدْقِ وَ لاَ أَعْلَمُ جُنَّةً أَوْقَی مِنْهُ وَ مَا یَغْدِرُ مَنْ عَلِمَ کَیْفَ الْمَرْجِعُ وَ لَقَدْ أَصْبَحْنَا فِی زَمَانٍ قَدِ اتَّخَذَ أَکْثَرُ أَهْلِهِ الْغَدْرَ کَیْساً وَ نَسَبَهُمْ أَهْلُ الْجَهْلِ فِیهِ إِلَی حُسْنِ الْحِیلَةِ مَا لَهُمْ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ قَدْ یَرَی الْحُوَّلُ الْقُلَّبُ وَجْهَ الْحِیلَةِ وَ دُونَهَا مَانِعٌ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ وَ نَهْیِهِ فَیَدَعُهَا رَأْیَ عَیْنٍ بَعْدَ الْقُدْرَةِ عَلَیْهَا وَ یَنْتَهِزُ فُرْصَتَهَا مَنْ لاَ حَرِیجَةَ لَهُ فِی الدِّینِ. .
(خطبهای در نکوهشِ پیمانشکنی و تبیینِ سیاستِ اخلاقی):
ای مردم! وفاداری، برادرِ دوقلوی راستگویی است! و من هیچ سپری را محکمتر و نگهدارندهتر از وفاداری نمیشناسم. کسی که بداند روزِ قیامت قرار است به کجا برگردد و چه حسابی پس بدهد، هرگز خیانت و پیمانشکنی نمیکند!
اما متأسفانه، ما در روزگاری زندگی میکنیم که بیشترِ مردم، خیانت و حقهبازی را نشانهی زرنگی و هوش میدانند! و آدمهای نادان هم آنها را تحسین میکنند و میگویند: "ببین چقدر سیاستمدار و زرنگ است! " خدا بکشدشان! چه فکری میکنند؟!
گاهی یک آدمِ باهوش و باتجربه، دقیقاً راهِ کلک زدن و حقهبازی را میبیند؛ اما چیزی که جلوی او را میگیرد، دستور و نهیِ خدا است! او با اینکه کاملاً قدرتِ فریبکاری را دارد، اما با چشمِ باز آن را رها میکند. اما در عوض، کسی از این فرصتها برای خیانت استفاده میکند که هیچ خطقرمزی در دینِ خدا نداشته باشد!
خطبه ۴۲دو خطرِ بزرگ: هوای نفس، و آرزوهای دراز
∞
و من کلام له علیه السلام و فیه یحذر من اتباع الهوی و طول الأمل فی الدنیا
أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَیْکُمُ اثْنَانِ اتِّبَاعُ الْهَوَی وَ طُولُ الْأَمَلِ فَأَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَی فَیَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَ أَمَّا طُولُ الْأَمَلِ
فَیُنْسِی الْآخِرَةَ أَلاَ وَ إِنَّ الدُّنْیَا قَدْ وَلَّتْ حَذَّاءَ فَلَمْ یَبْقَ مِنْهَا إِلاَّ صُبَابَةٌ کَصُبَابَةِ الْإِنَاءِ اصْطَبَّهَا صَابُّهَا أَلاَ وَ إِنَّ الْآخِرَةَ قَدْ أَقْبَلَتْ وَ لِکُلٍّ مِنْهُمَا بَنُونَ فَکُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الْآخِرَةِ وَ لاَ تَکُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الدُّنْیَا فَإِنَّ کُلَّ وَلَدٍ سَیُلْحَقُ بِأَبِیهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ إِنَّ الْیَوْمَ عَمَلٌ وَ لاَ حِسَابَ وَ غَداً حِسَابٌ وَ لاَ عَمَلَ.
قال الشریف: أقول: الحذاء، السریعة، و من الناس من یرویه جذاء.
(خطبهای در هشدار نسبت به خطراتِ روانی و اخلاقی):
ای مردم! ترسناکترین چیزی که من برای شما از آن میترسم، دو چیز است: ۱. پیروی از هوای نفس. ۲. آرزوهای دورودراز.
پیروی از هوای نفس، شما را از جادهی حق منحرف میکند!
و آرزوهای دورودراز، آخرت را از یادتان میبَرد!
آگاه باشید! دنیا با سرعت تمام پشت کرده و دارد میرود؛ و از آن چیزی باقی نمانده، مگر تهماندهای مثلِ تهماندهی آبِ یک ظرف، که کسی بخواهد آن را خالی کند! آگاه باشید! آخرت کاملاً رو کرده و دارد میآید.
دنیا برای خودش فرزندانی دارد، و آخرت هم برای خودش فرزندانی دارد! شما از فرزندانِ آخرت باشید، و از فرزندانِ دنیا نباشید! چون در روزِ قیامت، هر فرزندی به مادرِ خودش ملحق میشود.
یقین بدانید که:
امروز، فقط روزِ عمل است و هیچ حسابی در کار نیست!
و فردا، فقط روزِ حساب است و دیگر هیچ عملی در کار نیست!
(سید رضی میگوید: حَذّاء یعنی سریع و شتابان. البته بعضیها جَذّاء روایت کردهاند، یعنی بریدهشده و رو به پایان).
خطبه ۴۳جنگ آخرین راهکار است، نه اولینِ آن!
∞
و من کلام له علیه السلام و قد أشار علیه أصحابه بالاستعداد لحرب أهل الشام بعد إرساله جریر بن عبد الله البجلی إلی معاویة و لم ینزل معاویة علی بیعته
إِنَّ اسْتِعْدَادِی لِحَرْبِ أَهْلِ الشَّامِ وَ جَرِیرٌ عِنْدَهُمْ إِغْلاَقٌ لِلشَّامِ وَ صَرْفٌ لِأَهْلِهِ عَنْ خَیْرٍ إِنْ أَرَادُوهُ وَ لَکِنْ قَدْ وَقَّتُّ لِجَرِیرٍ وَقْتاً لاَ یُقِیمُ بَعْدَهُ إِلاَّ مَخْدُوعاً أَوْ عَاصِیاً وَ الرَّأْیُ عِنْدِی مَعَ الْأَنَاةِ فَأَرْوِدُوا وَ لاَ أَکْرَهُ لَکُمُ الْإِعْدَادَ. وَ لَقَدْ ضَرَبْتُ أَنْفَ هَذَا الْأَمْرِ وَ عَیْنَهُ وَ قَلَّبْتُ ظَهْرَهُ وَ بَطْنَهُ فَلَمْ أَرَ لِی فِیهِ إِلاَّ الْقِتَالَ أَوِ الْکُفْرَ بِمَا جَاءَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه إِنَّهُ قَدْ کَانَ عَلَی الْأُمَّةِ وَالٍ أَحْدَثَ أَحْدَاثاً وَ أَوْجَدَ النَّاسِ مَقَالاً
فَقَالُوا ثُمَّ نَقَمُوا فَغَیَّرُوا.
(وقتی امیرالمؤمنین (ع)، جریر بن عبدالله بَجَلی را به عنوان سفیر نزدِ معاویه فرستاد تا از او بیعت بگیرد، اما معاویه امروز و فردا میکرد؛ یارانِ حضرت گفتند: بیا همین الان لشکرکشی کنیم و بجنگیم! حضرت در پاسخِ آنها که عجله داشتند، فرمود:)
اینکه من الان برای جنگ با مردمِ شام آماده شوم و لشکرکشی کنم ـ در حالی که جریر (فرستادهی من) هنوز پیشِ آنهاست ـ معنایش این است که: ۱. تمامِ درهای صلح را به روی شام بستهام! ۲. و اگر آنها بخواهند کارِ خوبی بکنند و بیعت نمایند، من راهشان را قطع کردهام!
اما من برای جریر یک زمانِ مشخص تعیین کردهام. اگر از آن زمان بگذرد و او آنجا بماند، فقط دو حالت دارد: یا معاویه او را فریب داده است! یا جریر از دستورِ من نافرمانی کرده است!
نظرِ من این است که مدارا و صبر کنیم. پس شما هم آرام باشید و عجله نکنید! البته من اصلاً مشکلی ندارم که شما خودتان را (برای جنگ احتمالی) آماده کنید و تجهیزاتتان را فراهم نمایید.
من با دقتِ تمام به این موضوع (جنگ با معاویه) نگاه کردم، تمامِ زوایایش را زیرورو نمودم، و پشتوروی آن را سنجیدم؛ دیدم هیچ راهی ندارم، مگر یکی از این دو کار: ۱. یا باید با آنها بجنگم! ۲. یا باید به تمامِ چیزهایی که محمد (ص) آورده است، کافر شوم! (یعنی تسلیمِ باطل گردم).
مسأله این است که: خلیفهای بر این امت حاکم بود (عثمان) که یک سری کارهای خلاف انجام داد. مردم هم دربارهی کارهایش حرف زدند، اعتراض کردند، بعد عصبانی شدند، و در نهایت هم (با شورش) کار را تغییر دادند! (و من هم چارهای جز اجرای عدالت ندارم).
خطبه ۴۴آبروی خودت را بُردی!
∞
و من کلام له علیه السلام لما هرب مصقلة بن هبیرة الشیبانی إلی معاویة، و کان قد ابتاع سبی بنی ناجیة من عامل أمیر المؤمنین علیه السلام و أعتقهم، فلما طالبه بالمال خاس به و هرب إلی الشام
قَبَّحَ اللَّهُ مَصْقَلَةَ! فَعَلَ فِعْلَ السَّادَةِ وَ فَرَّ فِرَارَ الْعَبِیدِ فَمَا أَنْطَقَ مَادِحَهُ حَتَّی أَسْکَتَهُ وَ لاَ صَدَّقَ وَاصِفَهُ حَتَّی بَکَّتَهُ وَ لَوْ أَقَامَ لَأَخَذْنَا مَیْسُورَهُ وَ انْتَظَرْنَا بِمَالِهِ وُفُورَهُ. .
(وقتی مَصقَلة بن هُبیرهی شیبانی، گروهی از اسرای قبیلهی بنیناجیه را از یکی از فرماندارانِ حضرت خرید و آنها را آزاد کرد، اما نتوانست پولش را به بیتالمال بدهد؛ از ترسِ امیرالمؤمنین (ع) به شام فرار کرد و به معاویه پناه برد! حضرت دربارهی او فرمود:)
خدا مَصقَلة را زشت و رسوا کند! اولِ کار، مثلِ بزرگان و آزادگان رفتار کرد! (اسرا را خرید و آزاد کرد). اما آخرِ کار، مثلِ بردههای ترسو فرار کرد!
او با این فرارش:
هنوز کسی از او تعریف نکرده بود، که زبانِ ستایشگرش را بند آورد!
و هنوز کسی کارش را تأیید نکرده بود، که او را پشیمان کرد و به سکوت کشاند!
اگر او فرار نمیکرد و پیشِ ما میماند، ما همان مقداری را که در توانش بود از او میگرفتیم؛ و برای بقیهی بدهیاش صبر میکردیم تا وضعِ مالیاش خوب شود و پرداخت کند. (اما او آبروی خودش را بُرد).
خطبه ۴۵عید فطر، و بیرغبتی به دنیا
∞
و من خطبة له علیه السلام و هو بعض خطبة طویلة خطبها یوم الفطر و فیها یحمد الله و یذم الدنیا
حمد الله
الْحَمْدُ لِلَّهِ غَیْرَ مَقْنُوطٍ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ لاَ مَخْلُوٍّ مِنْ نِعْمَتِهِ وَ لاَ مَأْیُوسٍ مِنْ مَغْفِرَتِهِ وَ لاَ مُسْتَنْکَفٍ عَنْ عِبَادَتِهِ الَّذِی لاَ تَبْرَحُ مِنْهُ رَحْمَةٌ وَ لاَ تُفْقَدُ لَهُ نِعْمَةٌ.
ذم الدنیا
وَ الدُّنْیَا دَارٌ مُنِیَ لَهَا الْفَنَاءُ وَ لِأَهْلِهَا مِنْهَا الْجَلاَءُ وَ هِیَ حُلْوَةٌ خَضْرَاءُ وَ قَدْ عَجِلَتْ لِلطَّالِبِ وَ الْتَبَسَتْ بِقَلْبِ النَّاظِرِ فَارْتَحِلُوا مِنْهَا بِأَحْسَنِ مَا بِحَضْرَتِکُمْ مِنَ الزَّادِ وَ لاَ تَسْأَلُوا فِیهَا فَوْقَ الْکَفَافِ وَ لاَ تَطْلُبُوا مِنْهَا أَکْثَرَ مِنَ الْبَلاَغِ ،
(بخشهایی از یک خطبهی طولانی که حضرت در روز عید فطر بیان فرمود):
سپاسگزاری از خدای مهربان: ستایش مخصوصِ خدایی است که:
هیچکس از رحمتش ناامید نمیشود.
هیچکس از نعمتش خالی نیست.
هیچکس از بخششِ او مأیوس نمیگردد.
و خودش هم از عبادتِ بندگانش روی نمیگرداند.
خدایی که رحمتش هرگز قطع نمیشود، و نعمتش هرگز گم نمیگردد.
دنیا را به اندازهی نیاز بخواهید: دنیا، خانهای است که عاقبتش نابودی و فنا است! و ساکنانش محکوم به کوچ کردن و رفتن! دنیا، شیرین و سرسبز است؛ با سرعت به سمتِ کسی که او را میخواهد میدود، و قلبِ کسی را که به او نگاه میکند، فریب میدهد و تسخیر میکند!
پس، با بهترین توشهای که در دست دارید (کارهای خوب)، از این دنیا بارِ سفر ببندید و کوچ کنید!
در این دنیا، بیشتر از مقداری که شما را سرِ پا نگه دارد (کَفاف)، از خدا نخواهید.
و بیشتر از مقداری که شما را به مقصد برساند، به دنبالش ندوید!
خطبه ۴۶دعای سفرِ علی (ع): خدایا! مراقبِ خانهام باش
∞
و من کلام له علیه السلام عند عزمه علی المسیر إلی الشام و هو دعاء دعا به ربه عند وضع رجله فی الرکاب
اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ وَعْثَاءِ السَّفَرِ وَ کَآبَةِ الْمُنْقَلَبِ وَ سُوءِ الْمَنْظَرِ فِی الْأَهْلِ وَ الْمَالِ وَ الْوَلَدِ اللَّهُمَّ أَنْتَ الصَّاحِبُ فِی السَّفَرِ وَ أَنْتَ الْخَلِیفَةُ فِی الْأَهْلِ وَ لاَ یَجْمَعُهُمَا غَیْرُکَ لِأَنَّ الْمُسْتَخْلَفَ لاَ یَکُونُ مُسْتَصْحَباً وَ الْمُسْتَصْحَبُ لاَ یَکُونُ مُسْتَخْلَفاً.
قال السید الشریف رضی الله عنه: و ابتداء هذا الکلام مروی عن رسول الله صلی الله علیه وآلهو قد قفاه أمیر المؤمنین علیه السلام بأبلغ کلام و تممه بأحسن تمام من قوله و لا یجمعهما غیرک إلی آخر الفصل
(هنگامی که امیرالمؤمنین (ع) تصمیم گرفت برای جنگ به سوی شام حرکت کند، وقتی پایش را در رکابِ اسب گذاشت، این دعا را خواند):
خدایا! من به تو پناه میبرم از:
سختی و خستگیِ سفر.
غصه و اندوهِ بازگشت.
و دیدنِ منظرههای تلخ و ناگوار در خانواده، اموال، و فرزندانم!
خدایا!
تو در این سفر، همراه و همسفرِ منی.
و در خانهام، جانشین و سرپرستِ خانوادهام!
هیچکس جز تو نمیتواند این دو ویژگی را با هم داشته باشد! چون کسی که جانشینِ آدم در خانه باشد، نمیتواند در سفر همراهش باشد! و کسی هم که در سفر همراهش باشد، نمیتواند در خانه جانشینش باشد! (فقط تویی که همهجا هستی).
(سید رضی میگوید: ابتدای این دعا از رسولخدا (ص) روایت شده، و امیرالمؤمنین (ع) آن را با بهترین جملات ادامه داده و با جملهی و لایجمعهما غیرک به زیباترین شکل تمام کرده است).
خطبه ۴۷پیشگوییِ شگفتانگیز دربارهی کوفه
∞
و من کلام له علیه السلام فی ذکر الکوفة
کَأَنِّی بِکِ یَا کُوفَةُ تُمَدِّینَ مَدَّ الْأَدِیمِ الْعُکَاظِیِّ تُعْرَکِینَ بِالنَّوَازِلِ وَ تُرْکَبِینَ بِالزَّلاَزِلِ وَ إِنِّی لَأَعْلَمُ أَنَّهُ مَا أَرَادَ بِکِ جَبَّارٌ سُوءاً إِلاَّ ابْتَلاَهُ اللَّهُ بِشَاغِلٍ وَ رَمَاهُ بِقَاتِلٍ!.
(سخنانِ حضرت در پیشبینیِ آیندهی پُرحادثهی شهر کوفه):
ای کوفه! انگار دارم میبینم که تو را مثلِ چرمِ دباغیشدهی بازار عُکاظ میکشند! انگار میبینم که حوادث و بلاهای سخت، تو را به هم میمالد و له میکند! و زلزلهها و طوفانها روی تو سوار میشوند!
اما من یک چیز را بهخوبی میدانم: هیچ حاکمِ ستمگری نخواست که به تو بدی کند، مگر اینکه خداوند او را به یک گرفتاریِ بزرگ مبتلا کرد، و یا یک قاتل را به جانش انداخت! (و نابودش کرد).
خطبه ۴۸کلامی در ساحل فرات
∞
و من خطبة له علیه السلام عند المسیر إلی الشام قیل إنه خطب بها و هو بالنخیلة خارجا من الکوفة إلی صفین
الْحَمْدُ لِلَّهِ کُلَّمَا وَقَبَ لَیْلٌ وَ غَسَقَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ کُلَّمَا لاَحَ نَجْمٌ وَ خَفَقَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ غَیْرَ مَفْقُودِ الْإِنْعَامِ وَ لاَ مُکَافَإِ الْإِفْضَالِ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَعَثْتُ مُقَدِّمَتِی وَ أَمَرْتُهُمْ بِلُزُومِ هَذَا الْمِلْطَاطِ
حَتَّی یَأْتِیَهُمْ أَمْرِی وَ قَدْ رَأَیْتُ أَنْ أَقْطَعَ هَذِهِ النُّطْفَةَ إِلَی شِرْذِمَةٍ
مِنْکُمْ مُوَطِّنِینَ أَکْنَافَ دَجْلَةَ فَأُنْهِضَهُمْ مَعَکُمْ إِلَی عَدُوِّکُمْ وَ أَجْعَلَهُمْ مِنْ أَمْدَادِ الْقُوَّةِ لَکُمْ.
قال السید الشریف: أقول: یعنی - علیه السلام - بالملطاط هاهنا السمت الذی أمرهم بلزومه و هو شاطئ الفرات و یقال ذلک أیضا لشاطئ البحر و أصله ما استوی من الأرض و یعنی بالنطفة ماء الفرات و هو من غریب العبارات و عجیبها
(خطبهی کوتاه حضرت، هنگام حرکت به سوی شام و توقف در بیرونِ کوفه، کنارِ رودِ فرات):
ستایش مخصوصِ خداست؛ هر زمان که تاریکیِ شب همهجا را فرامیگیرد. ستایش مخصوصِ خداست؛ هر زمان که ستارهای میدرخشد و غروب میکند. ستایش مخصوصِ خداست؛ خدایی که نعمتهایش هرگز قطع نمیشود، و بخششهایش اصلاً قابلِ جبران نیست.
اما بعد؛ من پیشقراولانِ لشکرم را جلو فرستادهام، و به آنها دستور دادهام که در همین راستا (ساحل فرات) بمانند تا دستورِ بعدیام برسد. و حالا تصمیم گرفتهام که از این آب بگذرم و به سراغِ آن گروهِ کوچکِ شما بروم که در اطرافِ دجله ساکن شدهاند (و هنوز به ما نپیوستهاند). میخواهم آنها را هم همراهِ شما به سوی دشمن حرکت دهم، و آنها را نیروی کمکی و پشتوانهی شما قرار دهم.
خطبه ۴۹خدا، پنهانتر از پنهان و پیداتر از پیدا
∞
و من کلام له علیه السلام و فیه جملة من صفات الربوبیة و العلم الإلهی
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی بَطَنَ خَفِیَّاتِ الْأُمُورِ وَ دَلَّتْ عَلَیْهِ أَعْلاَمُ الظّهُورِ وَ امتَنَعَ عَلَی عَینِ البَصِیرِ فَلَا عَینُ مَن لَم یَرَهُ تُنکِرُهُ وَ لَا قَلبُ مَن أَثبَتَهُ یُبصِرُهُ سَبَقَ فِی العُلُوّ فَلَا شَیءَ أَعلَی مِنهُ وَ قَرُبَ فِی
الدُّنُوِّ فَلاَ شَیْءَ أَقْرَبُ مِنْهُ فَلاَ اسْتِعْلاَؤُهُ بَاعَدَهُ عَنْ شَیْءٍ مِنْ خَلْقِهِ وَ لاَ قُرْبُهُ سَاوَاهُمْ فِی الْمَکَانِ بِهِ لَمْ یُطْلِعِ الْعُقُولَ عَلَی تَحْدِیدِ صِفَتِهِ وَ لَمْ یَحْجُبْهَا عَنْ وَاجِبِ مَعْرِفَتِهِ فَهُوَ الَّذِی تَشْهَدُ لَهُ أَعْلاَمُ الْوُجُودِ عَلَی إِقْرَارِ قَلْبِ ذِی الْجُحُودِ تَعَالَی اللَّهُ عَمَّا یَقُولُهُ الْمُشَبِّهُونَ بِهِ وَ الْجَاحِدُونَ لَهُ عُلُوّاً کَبِیراً.
(خطبهای کوتاه و بسیار عمیق در بیانِ صفاتِ خدا):
ستایش مخصوصِ خدایی است که:
از پنهانترین و رازآلودترین چیزها باخبر است.
نشانههای آشکارِ خلقت، راهنمای (شناختِ) او هستند.
چشمِ بینندگان هرگز نمیتواند او را ببیند.
اما با این حال، کسی که او را با چشم نمیبیند، نمیتواند منکرِ او شود! و کسی هم که در قلبش به او ایمان دارد، نمیتواند او را ببیند!
در بلندی و عظمت، از همهچیز بالاتر است؛ و هیچچیزی از او بلندمرتبهتر نیست.
در نزدیکی، به همهچیز نزدیک است؛ و هیچچیزی از او نزدیکتر نیست. نه بلندیِ مقامش، او را از مخلوقاتش دور کرده؛ و نه نزدیکیاش باعث شده که با آنها همسطح و هممکان شود!
خداوند عقلها را آنقدر آزاد نگذاشته که بتوانند برای ذات و صفاتش حد و مرزی تعیین کنند؛ و از طرفی، عقلها را آنقدر هم محروم نکرده که نتوانند به همان مقدارِ واجب او را بشناسند! او خدایی است که نشانههای روشنِ هستی، به وجودِ او شهادت میدهند؛ تا جایی که حتی قلبِ آدمهای منکر و لجباز هم (در درونِ خودشان) به وجودِ او اقرار میکند! بلندمرتبه است خدا؛ از حرفهای کسانی که او را به مخلوقات تشبیه میکنند، و کسانی که اصلاً منکرِ وجودِ اویند!
خطبه ۵۰فتنه چیست و چگونه شکل میگیرد؟
∞
و من کلام له علیه السلام و فیه بیان لما یخرب العالم به من الفتن و بیان هذه الفتن
إِنَّمَا بَدْءُ وُقُوعِ الْفِتَنِ أَهْوَاءٌ تُتَّبَعُ وَ أَحْکَامٌ تُبْتَدَعُ یُخَالَفُ فِیهَا کِتَابُ اللَّهِ وَ یَتَوَلَّی عَلَیْهَا رِجَالٌ رِجَالاً عَلَی غَیْرِ دِینِ اللَّهِ فَلَوْ أَنَّ الْبَاطِلَ خَلَصَ مِنْ مِزَاجِ الْحَقِّ لَمْ یَخْفَ عَلَی الْمُرْتَادِینَ وَ لَوْ أَنَّ الْحَقَّ خَلَصَ مِنْ لَبْسِ الْبَاطِلِ انْقَطَعَتْ عَنْهُ أَلْسُنُ الْمُعَانِدِینَ وَ لَکِنْ یُؤْخَذُ مِنْ هَذَا ضِغْثٌ وَ مِنْ هَذَا ضِغْثٌ فَیُمْزَجَانِ! فَهُنَالِکَ یَسْتَوْلِی الشَّیْطَانُ عَلَی أَوْلِیَائِهِ وَ یَنْجُو اَلَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ اَلْحُسْنی .
(تحلیلِ بینظیر و جامعهشناختیِ امیرالمؤمنین (ع) از ریشهی فتنهها و انحرافات):
تنها دلیلِ شروعِ فتنهها و آشوبها دو چیز است: ۱. پیروی از هوسها و خواستههای شخصی! ۲. قوانین و بدعتهایی که از خودشان میسازند!
در این فتنهها، با کتابِ خدا مخالفت میشود؛ و آدمهایی (به جای خدا) بر سرِ کار میآیند و رهبریِ مردم را بر عهده میگیرند که هیچ ربطی به دینِ خدا ندارند! اگر باطل کاملاً از حق جدا بود و هیچ قاطیای با آن نداشت، کسانی که دنبالِ حق میگشتند راحت آن را میشناختند و فریب نمیخوردند. و اگر حق کاملاً خالص بود و هیچ لباسی از باطل به تن نداشت، زبانِ دشمنانِ لجوج قطع میشد و حرفی برای گفتن نداشتند.
اما مشکل اینجاست که در فتنهها: یک مشت از حق را برمیدارند و با یک مشت از باطل قاطی میکنند! آنجاست که شیطان بر دوستان و طرفدارانش مسلط میشود، و فقط کسانی نجات پیدا میکنند که قبلاً لطف و رحمتِ خدا شاملِ حالشان شده باشد.
خطبه ۵۱شرف یعنی زندگی در مرگ! / نبرد آب در صفین
∞
و من خطبة له علیه السلام لما غلب أصحاب معاویة أصحابه علیه السلام علی شریعة الفرات بصفین و منعوهم الماء
قَدِ اسْتَطْعَمُوکُمُ الْقِتَالَ فَأَقِرُّوا عَلَی مَذَلَّةٍ وَ تَأْخِیرِ مَحَلَّةٍ أَوْ رَوُّوا السُّیُوفَ مِنَ الدِّمَاءِ تَرْوَوْا مِنَ الْمَاءِ فَالْمَوْتُ فِی حَیَاتِکُمْ مَقْهُورِینَ
وَ الْحَیَاةُ فِی مَوْتِکُمْ قَاهِرِینَ أَلاَ وَ إِنَّ مُعَاوِیَةَ قَادَ لُمَةً مِنَ الْغُوَاةِ وَ عَمَّسَ عَلَیْهِمُ الْخَبَرَ حَتَّی جَعَلُوا نُحُورَهُمْ أَغْرَاضَ الْمَنِیَّةِ.
(وقتی در جنگِ صفین، لشکرِ معاویه زودتر رسیدند و رودخانهی فرات را تصرف کردند و آب را به روی لشکرِ علی (ع) بستند، حضرت برای تحریکِ غیرتِ یارانش فرمود:)
دشمن با این کار (بستن آب)، از شما دعوت به جنگ کرده است! (و لقمه را برایتان آماده کرده). حالا شما دو راه بیشتر ندارید: ۱. یا به این ذلت و پستی تن بدهید و عقب بکشید! ۲. یا اینکه شمشیرهایتان را از خونِ آنها سیراب کنید، تا خودتان از آب سیراب شوید!
بدانید که:
اگر در جنگ شکست بخورید و زنده بمانید، شما مُردهاید!
اما اگر در راهِ پیروزی کشته شوید، شما زندهاید!
آگاه باشید! معاویه یک مشت آدمِ گمراه و احمق را به دنبالِ خودش کشانده، و حقیقت را از آنها پنهان کرده است؛ تا جایی که آنها دارند سینهها و گلوهای خودشان را سیبلِ تیرهای مرگ میکنند!
خطبه ۵۲دنیا، تهماندهی آبِ ظرف است!
∞
و من خطبة له علیه السلام و هی فی التزهید فی الدنیا، و ثواب الله للزاهد، و نعم الله علی الخالق
التزهید فی الدنیا
أَلاَ وَ إِنَّ الدُّنْیَا قَدْ تَصَرَّمَتْ وَ آذَنَتْ بِانْقِضَاءٍ وَ تَنَکَّرَ مَعْرُوفُهَا وَ أَدْبَرَتْ حَذَّاءَ فَهِیَ تَحْفِزُ بِالْفَنَاءِ سُکَّانَهَا وَ تَحْدُو بِالْمَوْتِ جِیرَانَهَا وَ قَدْ أَمَرَّ فِیهَا مَا کَانَ حُلْواً وَ کَدِرَ مِنْهَا مَا کَانَ صَفْواً فَلَمْ یَبْقَ مِنْهَا إِلاَّ سَمَلَةٌ کَسَمَلَةِ الْإِدَاوَةِ أَوْ جُرْعَةٌ کَجُرْعَةِ الْمَقْلَةِ لَوْ تَمَزَّزَهَا الصَّدْیَانُ لَمْ یَنْقَعْ فَأَزْمِعُوا عِبَادَ اللَّهِ الرَّحِیلَ عَنْ هَذِهِ الدَّارِ الْمَقْدُورِ عَلَی أَهْلِهَا الزَّوَالُ وَ لاَ یَغْلِبَنَّکُمْ فِیهَا الْأَمَلُ وَ لاَ یَطُولَنَّ عَلَیْکُمْ فِیهَا الْأَمَدُ.
ثواب الزهاد
فَوَاللَّهِ لَوْ حَنَنْتُمْ حَنِینَ الْوُلَّهِ الْعِجَالِ وَ دَعَوْتُمْ بِهَدِیلِ الْحَمَامِ وَ جَأَرتُم جُؤَارَ متُبَتَلّیِ الرّهبَانِ وَ خَرَجتُم إِلَی اللّهِ مِنَ الأَموَالِ وَ الأَولَادِ التِمَاسَ القُربَةِ إِلَیهِ فِی ارتِفَاعِ دَرَجَةٍ عِندَهُ أَو غُفرَانِ
سَیِّئَةٍ أَحْصَتْهَا کُتُبُهُ وَ حَفِظَتْهَا رُسُلُهُ لَکَانَ قَلِیلاً فِیمَا أَرْجُو لَکُمْ مِنْ ثَوَابِهِ وَ أَخَافُ عَلَیْکُمْ مِنْ عِقَابِهِ.
نعم الله
وَ تَاللَّهِ لَوِ انْمَاثَتْ قُلُوبُکُمُ انْمِیَاثاً وَ سَالَتْ عُیُونُکُمْ مِنْ رَغْبَةٍ إِلَیْهِ أَوْ رَهْبَةٍ مِنْهُ دَماً ثُمَّ عُمِّرْتُمْ فِی الدُّنْیَا مَا الدُّنْیَا بَاقِیَةٌ مَا جَزَتْ أَعْمَالُکُمْ عَنْکُمْ وَ لَوْ لَمْ تُبْقُوا شَیْئاً مِنْ جُهْدِکُمْ أَنْعُمَهُ عَلَیْکُمُ الْعِظَامَ وَ هُدَاهُ إِیَّاکُمْ لِلْإِیمَانِ.
(خطبهای در زهد و بیارزشیِ دنیا، و عظمتِ پاداشِ خدا):
بیاعتباریِ دنیا: آگاه باشید! دنیا به آخر رسیده و زنگِ پایانش را زده است. چهرهی آشنایش کاملاً عوض شده، و با سرعت دارد پشت میکند. دنیا ساکنانش را به سوی نیستی و نابودی هُل میدهد، و همسایگانش را به سوی مرگ میکشاند! شیرینیهای دنیا تلخ شده، و زلالیِ آن کدر و گلآلود گشته است. از دنیا هیچچیزی باقی نمانده، مگر به اندازهی تهماندهی آبِ یک ظرف، یا یک قطره آب که اگر آدمِ تشنه آن را بمکد، اصلاً تشنگیاش برطرف نمیشود!
پس ای بندگانِ خدا! تصمیمِ قطعی بگیرید که از این خانهای که مقدر شده ساکنانش از آن بروند، کوچ کنید! مبادا آرزوها بر شما مسلط شوند، و مبادا فکر کنید حالا حالاها قرار است در این دنیا بمانید!
نعمتهای بینهایتِ خدا: به خدا قسم؛ اگر مثلِ شترانی که بچهشان را گُم کردهاند زارزار گریه کنید، مثلِ کبوترانِ غصهدار ناله سر دهید، مثلِ راهبانِ تارکدنیا فریاد بکشید، و تمامِ ثروت و فرزندانتان را رها کنید و به سوی خدا بیایید؛ تا فقط یک درجه پیشِ او بالا بروید، یا یکی از گناهانی که فرشتگانِ او نوشتهاند بخشیده شود؛ تمامِ این کارها در برابرِ پاداشی که من برای شما از خدا امید دارم، و عذابی که از آن برای شما میترسم، بسیار کم و ناچیز است!
به خدا قسم؛ اگر قلبهایتان از شدتِ شوق یا ترس از خدا ذوب شود، و از چشمهایتان خون ببارد؛ و بعد به فرض محال تا زمانی که دنیا پابرجاست در آن زندگی کنید (و عبادت نمایید)؛ باز هم تمامِ اعمالِ شما نمیتواند جبرانکنندهی نعمتهای بزرگِ خدا و هدایتِ او به سوی ایمان باشد!
خطبه ۵۳احکامِ قربانیِ عید قربان
∞
و من خطبة له علیه السلام فی ذکری یوم النحر و صفة الأضحیة
وَ مِنْ تَمَامِ الْأُضْحِیَّةِ اسْتِشْرَافُ أُذُنِهَا وَ سَلاَمَةُ عَیْنِهَا فَإِذَا سَلِمَتِ الْأُذُنُ وَ الْعَیْنُ سَلِمَتِ الْأُضْحِیَّةُ وَ تَمَّتْ وَ لَوْ کَانَتْ عَضْبَاءَ الْقَرْنِ تَجُرُّ رِجْلَهَا إِلَی الْمَنْسَکِ. .
قال السید الشریف و المنسک هاهنا المذبح
(کلامی کوتاه در بیانِ احکام شرعی):
برای اینکه قربانیِ شما در عید، کامل و بدونِ نقص باشد، باید حتماً چشم و گوشِ حیوان را بررسی کنید! اگر چشم و گوشش سالم بود، قربانیِ شما سالم و کامل است؛ حتی اگر شاخش شکسته باشد، یا موقعِ رفتن به کشتارگاه پایش بلنگد!
خطبه ۵۴خواب از چشمم پرید! من چارهای جز جنگ ندارم
∞
و من خطبة له علیه السلام و فیها یصف أصحابه بصفین حین طال منعهم له من قتال أهل الشام
فَتَدَاکُّوا عَلَیَّ تَدَاکَّ الْإِبِلِ الْهِیمِ یَوْمَ وِرْدِهَا وَ قَدْ أَرْسَلَهَا
رَاعِیهَا وَ خُلِعَتْ مَثَانِیهَا حَتَّی ظَنَنْتُ أَنَّهُمْ قَاتِلِیَّ أَوْ بَعْضُهُمْ قَاتِلُ بَعْضٍ لَدَیَّ وَ قَدْ قَلَّبْتُ هَذَا الْأَمْرَ بَطْنَهُ وَ ظَهْرَهُ حَتَّی مَنَعَنِی النَّوْمَ فَمَا وَجَدْتُنِی یَسَعُنِی إِلاَّ قِتَالُهُمْ أَوِ الْجُحُودُ بِمَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه وسلمفَکَانَتْ مُعَالَجَةُ الْقِتَالِ أَهْوَنَ عَلَیَّ مِنْ مُعَالَجَةِ الْعِقَابِوَ مَوْتَاتُ الدُّنْیَا أَهْوَنَ عَلَیَّ مِنْ مَوْتَاتِ الْآخِرَةِ.
(وقتی امیرالمؤمنین (ع) در جنگ صفین، مدتها تلاش کرد تا بلکه بدونِ خونریزی مشکل را حل کند و یارانش از این تأخیر کلافه شده بودند، فرمود:)
شما طوری روی سرِ من ریختید و به من هجوم آوردید، مثلِ شترانِ تشنهای که صاحبشان آنها را رها کرده و به سمتِ چشمهی آب میدوند! تا جایی که من فکر کردم میخواهید مرا بکُشید، یا بعضی از شما بعضی دیگر را زیرِ دستوپای من له کنند! (که چرا دستور جنگ نمیدهی).
اما من تمامِ ابعادِ این کار (جنگ با معاویه) را زیرورو کردم، و آنقدر به آن فکر کردم که خواب از چشمم پرید! دیدم هیچ چارهای ندارم مگر یکی از این دو کار: ۱. یا باید با آنها بجنگم! ۲. یا باید به چیزهایی که محمد (ص) آورده است، کافر شوم! (و تسلیمِ باطل گردم).
دیدم که تحمل کردنِ سختیهای جنگ، خیلی برایم راحتتر از تحملِ عذابِ خداست! و مُردن در این دنیا، خیلی برایم آسانتر از مرگهای پیاپی (و عذابهای ابدی) در آخرت است!
خطبه ۵۵من از مرگ میترسم؟! نه! من به دنبالِ هدایتم
∞
و من کلام له علیه السلام و قد استبطأ أصحابه إذنه لهم فی القتال بصفین
أَمَّا قَوْلُکُمْ أَ کُلَّ ذَلِکَ کَرَاهِیَةَ الْمَوْتِ فَوَاللَّهِ مَا أُبَالِی دَخَلْتُ إِلَی الْمَوْتِ أَوْ خَرَجَ الْمَوْتُ إِلَیَّ وَ أَمَّا قَوْلُکُمْ شَکّاً فِی أَهْلِ الشَّامِ فَوَاللَّهِ مَا دَفَعْتُ الْحَرْبَ یَوْماً إِلاَّ وَ أَنَا أَطْمَعُ أَنْ تَلْحَقَ بِی طَائِفَةٌ فَتَهْتَدِیَ بِی وَ تَعْشُوَ إِلَی ضَوْئِی وَ ذَلِکَ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ أَنْ أَقْتُلَهَا عَلَی ضَلاَلِهَا وَ إِنْ کَانَتْ تَبُوءُ بِآثَامِهَا.
(پاسخِ حضرت به کسانی که دلیلِ تأخیرِ او در جنگ صفین را ترس، یا شک در حقانیت میدانستند):
اما اینکه میگویید: "اینهمه تأخیر به خاطرِ ترس از مرگ است! " به خدا قسم؛ برای من هیچ فرقی نمیکند که من به سوی مرگ بروم، یا مرگ به سوی من بیاید! (من اصلاً از مرگ نمیترسم).
و اما اینکه میگویید: "شاید در جنگ با مردمِ شام شک داری و مطمئن نیستی! " به خدا قسم؛ من حتی یک روز هم جنگ را عقب نینداختم، مگر به این امید که: شاید یک گروه از آنها به من بپیوندند، با من هدایت شوند، و در تاریکیها نورِ مرا ببینند! این کار برای من، خیلی دوستداشتنیتر از این است که آنها را در همان حالِ گمراهیشان بکُشم؛ هرچند که در آن صورت هم خودشان تاوانِ گناهانشان را میدادند.
خطبه ۵۶ما در راهِ دین، از خونِ عزیزانمان گذشتیم
∞
و من کلام له علیه السلام یصف أصحاب رسول الله و ذلک یوم صفین حین أمر الناس بالصلح
وَ لَقَدْ کُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله نَقْتُلُ آبَاءَنَا وَ أَبْنَاءَنَا وَ إِخْوَانَنَا وَ أَعْمَامَنَا مَا یَزِیدُنَا ذَلِکَ إِلاَّ إِیمَاناً وَ تَسْلِیماً وَ مُضِیّاً عَلَی
اللَّقَمِ وَ صَبْراً عَلَی مَضَضِ الْأَلَمِ وَ جِدّاً فِی جِهَادِ الْعَدُوِّ وَ لَقَدْ کَانَ الرَّجُلُ مِنَّا وَ الْآخَرُ مِنْ عَدُوِّنَا یَتَصَاوَلاَنِ تَصَاوُلَ الْفَحْلَیْنِ یَتَخَالَسَانِ أَنْفُسَهُمَا: أَیُّهُمَا یَسْقِی صَاحِبَهُ کَأْسَ الْمَنُونِ فَمَرَّةً لَنَا مِنْ عَدُوِّنَا وَ مَرَّةً لِعَدُوِّنَا مِنَّا فَلَمَّا رَأَی اللَّهُ صِدْقَنَا أَنْزَلَ بِعَدُوِّنَا الْکَبْتَ وَ أَنْزَلَ عَلَیْنَا النَّصْرَ حَتَّی اسْتَقَرَّ الْإِسْلاَمُ مُلْقِیاً جِرَانَهُ
وَ مُتَبَوِّئاً أَوْطَانَهُ وَ لَعَمْرِی لَوْ کُنَّا نَأْتِی مَا أَتَیْتُمْ مَا قَامَ لِلدِّینِ عَمُودٌ وَ لاَ اخْضَرَّ لِلْإِیمَانِ عُودٌ. وَ ایْمُ اللَّهِ لَتَحْتَلِبُنَّهَا دَماً وَ لَتُتْبِعُنَّهَا نَدَماً.
(توصیفِ شجاعتِ یاران پیامبر در جنگهای صدر اسلام، برای درس دادن به یارانِ سستارادهی خود در صفین):
ما در رکابِ رسولخدا (ص) طوری بودیم که حتی پدران، پسران، برادران و عموهای خودمان را (که در جبههی دشمن بودند) میکُشتیم! و این کار، فقط ایمان و تسلیم ما را بیشتر میکرد، و ما را در قدم برداشتن در جادهی حق، و صبر کردن بر دردهای سوزان، و تلاش برای جنگ با دشمن جدیتر میساخت.
گاهی یک نفر از ما و یک نفر از دشمن، مثلِ دو گاوِ نرِ جنگی به هم میپریدند! و هر کدام دنبالِ فرصتی بود که جانِ آن یکی را بگیرد و جامِ مرگ را به او بنوشاند. گاهی ما از دشمن تلفات میگرفتیم، و گاهی دشمن از ما! تا اینکه خداوند وقتی صداقت و اخلاصِ ما را دید، خواری و شکست را بر سرِ دشمنانمان ریخت، و ما را پیروز کرد؛ تا جایی که اسلام مثلِ شتری که سینهاش را روی زمین میگذارد، در جایگاهِ خودش مستقر شد و آرام گرفت.
اما به جانم قسم؛ اگر ما هم میخواستیم مثلِ شما (کوفیان) رفتار کنیم، نه هیچ ستونی برای دین برپا میشد، و نه هیچ شاخهای برای درختِ ایمان سبز میشد! به خدا قسم؛ با این کارهایی که شما میکنید، بهزودی خونِ دل میخورید، و پشیمانیِ عمیقی به دنبالتان خواهد آمد!
خطبه ۵۷پیشگوییِ ظهور یک حاکمِ شکمباره و سفاک
∞
و من کلام له علیه السلام فی صفة رجل مذموم، ثم فی فضله هو علیه السلام
أَمَّا إِنَّهُ سَیَظْهَرُ عَلَیْکُمْ بَعْدِی رَجُلٌ رَحْبُ الْبُلْعُومِ مُنْدَحِقُ الْبَطْنِ یَأْکُلُ مَا یَجِدُ وَ یَطْلُبُ مَا لاَ یَجِدُ فَاقْتُلُوهُ وَ لَنْ تَقْتُلُوهُ أَلاَ وَ إِنَّهُ سَیَأْمُرُکُمْ بِسَبِّی وَ الْبَرَاءَةِ مِنِّی فَأَمَّا السَّبُّ فَسُبُّونِی فَإِنَّهُ لِی زَکَاةٌ وَ لَکُمْ نَجَاةٌ وَ أَمَّا الْبَرَاءَةُ فَلاَ تَتَبَرَّءُوا مِنِّی فَإِنِّی وُلِدْتُ عَلَی الْفِطْرَةِ وَ سَبَقْتُ إِلَی الْإِیمَانِ وَ الْهِجْرَةِ.
(پیشگوییِ حضرت دربارهی مسلط شدنِ معاویه بر شیعیان، و دستورالعملی برای زمانِ تقیه):
آگاه باشید! بهزودی بعد از من، مردی بر شما مسلط میشود که گلویش گشاد و شکمش بسیار بزرگ است! هرچه گیرش بیاید میبلعد، و همیشه دنبالِ چیزهایی است که ندارد! شما او را بکُشید؛ ولی هرگز نمیتوانید او را بکُشید! (چون قدرت ندارید).
آگاه باشید! او بهزودی به شما دستور میدهد که: به من ناسزا بگویید، و از من اعلامِ بیزاری کنید!
اما دربارهی ناسزا گفتن: به من ناسزا بگویید! چون این کار برای من باعثِ پاکی و بالا رفتنِ درجات است، و برای شما باعثِ نجاتِ جانتان میشود.
اما دربارهی اعلامِ بیزاری: هرگز از من بیزاری نجویید! چون من بر پایهی فطرتِ پاک به دنیا آمدهام، و در ایمان و هجرت از همه پیشگامتر بودهام. (فحش دادنِ ظاهری عیبی ندارد، اما قلباً هرگز از مسیرِ ولایت جدا نشوید).
خطبه ۵۸جواب دندانشکن به خوارج: من خودم را کافر بدانم؟!
∞
و من کلام له علیه السلام کلم به الخوارج حین اعتزلوا الحکومة و تنادوا أن لا حکم إلا لله
أَصَابَکُمْ حَاصِبٌ وَ لاَ بَقِیَ مِنْکُمْ آثِرٌ أَ بَعْدَ إِیمَانِی بِاللَّهِ
وَ جِهَادِی مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه أَشْهَدُ عَلَی نَفْسِی بِالْکُفْرِ! لَ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِینَ فَأُوبُوا شَرَّ مَآبٍ وَ ارْجِعُوا عَلَی أَثَرِ الْأَعْقَابِ. أَمَا إِنَّکُمْ سَتَلْقَوْنَ بَعْدِی ذُلاًّ شَامِلاً وَ سَیْفاً قَاطِعاً وَ أَثَرَةً یَتَّخِذُهَا الظَّالِمُونَ فِیکُمْ سُنَّةً.
قال الشریف قوله علیه السلام و لا بقی منکم آبر یروی علی ثلاثة أوجه أحدها أن یکون کما ذکرناه آبر بالراء، من قولهم للذی یأبر النخل - أی:
یصلحه - و یروی آثر و هو الذی یأثر الحدیث و یرویه أی یحکیه، و هو أصح الوجوه عندی، کأنه علیه السلام قال لا بقی منکم مخبر. و یروی آبز بالزای المعجمة و هو الواثب و الهالک أیضا یقال له آبز
(وقتی خوارج در جریان حُکمیت شعار دادند که هیچ حُکمی جز حُکم خدا نیست و از حضرت خواستند که به خاطرِ قبولِ حُکمیت توبه کند، فرمود:)
خدا شما را نابود کند، طوری که هیچکدام از شما باقی نماند! آیا من با اینهمه ایمانی که به خدا دارم، و اینهمه جهادی که در رکابِ رسولخدا (ص) کردهام، حالا بیایم و به کفرِ خودم شهادت بدهم؟! "اگر چنین کنم، من هم گمراه شدهام و از هدایتیافتگان نیستم! " (سورهی انعام، آیهی ۵۶).
بروید گُم شوید و با بدترین حال برگردید! و به همان روزگارِ گذشتهتان سقوط کنید! اما بدانید؛ بعد از من بهزودی با یک ذلتِ همهگیر، و یک شمشیرِ بُرنده روبهرو میشوید؛ و ظالمان در میانِ شما سنتِ ستم و غارت را رواج خواهند داد!
(سید رضی میگوید: دربارهی کلمهی آثر (باقیمانده یا راوی) در این خطبه، سه احتمال وجود دارد: آبر (کسی که نخل را اصلاح میکند)، آثر (کسی که حدیث نقل میکند و زنده میماند)، و آبز (پرشکننده یا هلاکشونده). اما معنیِ آثر دقیقتر است؛ یعنی هیچکس از شما زنده نمیماند که بخواهد خبرتان را نقل کند).
خطبه ۵۹پیشگویی پیروزی در نهروان
∞
و قال علیه السلام لما عزم علی حرب الخوارج و قیل له إن القوم عبروا جسر النهروان
مَصَارِعُهُمْ دُونَ النُّطْفَةِ وَ اللَّهِ لاَ یُفْلِتُ مِنْهُمْ عَشَرَةٌ وَ لاَ یَهْلِکُ مِنْکُمْ عَشَرَةٌ.
قال الشریف یعنی بالنطفة ماء النهر و هی أفصح کنایة عن الماء و إن کان کثیرا جما و قد أشرنا إلی ذلک فیما تقدم عند مضی ما أشبهه
(وقتی حضرت تصمیم گرفت با خوارج در نهروان بجنگد، عدهای از روی ترس گفتند: خوارج از پلِ نهروان گذشتند و رفتند! حضرت با قاطعیت فرمود:)
قتلگاهِ آنها، همین طرفِ رودخانه است! (آنها نرفتهاند). به خدا قسم؛ حتی دَه نفر از آنها هم از این جنگ جانِ سالم به در نمیبَرند! و از شما هم حتی دَه نفر کشته نمیشوند!
(سید رضی میگوید: حضرت در اینجا هم از کلمهی نطفه برای آبِ رودخانه استفاده کرده است، که فصیحترین کنایه است).
خطبه ۶۰خوارج هرگز تمام نمیشوند!
∞
و قال علیه السلام لما قتل الخوارج فقیل له یا أمیر المؤمنین هلک القوم بأجمعهم
کَلاَّ وَ اللَّهِ إِنَّهُمْ نُطَفٌ فِی أَصْلاَبِ الرِّجَالِ وَ قَرَارَاتِ النِّسَاءِ
کُلَّمَا نَجَمَ مِنْهُمْ قَرْنٌ قُطِعَ حَتَّی یَکُونَ آخِرُهُمْ لُصُوصاً سَلاَّبِینَ.
(وقتی خوارج در نهروان قتلعام شدند، یک نفر به حضرت گفت: ای امیرالمؤمنین! همهی آنها نابود شدند و نسلشان منقرض شد! حضرت فرمود:)
هرگز! به خدا قسم؛ آنها هنوز نطفههایی در صُلبِ مردان و رَحِمِ زناناند! هر زمان که شاخی از آنها بیرون بیاید و سر بلند کند، قطع خواهد شد؛ تا جایی که آخرین نفراتِ آنها، به یک مشت دزد و راهزن تبدیل میشوند!
خطبه ۶۱تفاوتِ جنگ با خوارج و جنگ با معاویه
∞
حول الخوارج
و قال علیه السلام
لاَ تُقَاتِلُوا الْخَوَارِجَ بَعْدِی فَلَیْسَ مَنْ طَلَبَ الْحَقَّ فَأَخْطَأَهُ کَمَنْ طَلَبَ الْبَاطِلَ فَأَدْرَکَهُ.
قال الشریف: یعنی معاویة و أصحابه.
(توصیهی حضرت دربارهی خوارج، پس از شهادتش):
بعد از من، دیگر با خوارج نجنگید! چون کسی که به دنبالِ حق میگردد اما اشتباه میکند (مثل خوارج)، اصلاً مساوی نیست با کسی که به دنبالِ باطل میگردد و به آن هم میرسد! (مثل معاویه).
(سید رضی میگوید: منظور حضرت، معاویه و یارانش است).
خطبه ۶۲زرهِ محکمِ من، اجلِ من است!
∞
و من کلام له علیه السلام لما خوف من الغیلة
وَ إِنَّ عَلَیَّ مِنَ اللَّهِ جُنَّةً حَصِینَةً فَإِذَا جَاءَ یَوْمِی انْفَرَجَتْ عَنِّی وَ أَسْلَمَتْنِی فَحِینَئِذٍ لاَ یَطِیشُ السَّهْمُ وَ لاَ یَبْرَأُ الْکَلْمُ. .
(وقتی به امیرالمؤمنین (ع) هشدار دادند که مراقب باش، ممکن است تو را ترور کنند (غیله)، حضرت با آرامش فرمود:)
خداوند برای محافظت از من، یک سپرِ محکم و نفوذناپذیر قرار داده است! (و آن اجل و زمانِ مرگِ من است). وقتی روزِ مرگ من فرا برسد، این سپر کنار میرود و مرا تسلیمِ مرگ میکند. در آن روز، دیگر هیچ تیری خطا نمیرود، و هیچ زخمی هم خوب نمیشود!
خطبه ۶۳دنیا؛ سایهای که زودگذر است
∞
و من خطبة له علیه السلام یحذر من فتنة الدنیا
أَلاَ إِنَّ الدُّنْیَا دَارٌ لاَ یُسْلَمُ مِنْهَا إِلاَّ فِیهَا وَ لاَ یُنْجَی بِشَیْءٍ کَانَ لَهَا ابْتُلِیَ النَّاسُ بِهَا فِتْنَةً فَمَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لَهَا أُخْرِجُوا مِنْهُ وَ حُوسِبُوا عَلَیْهِ وَ مَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لِغَیْرِهَا قَدِمُوا عَلَیْهِ وَ أَقَامُوا فِیهِ فَإِنَّهَا عِنْدَ ذَوِی الْعُقُولِ کَفَیْءِ الظِّلِّ بَیْنَا تَرَاهُ سَابِغاً حَتَّی قَلَصَ وَ زَائِداً حَتَّی نَقَصَ.
(خطبهای کوتاه در هشدار از فتنهی دنیا):
آگاه باشید! دنیا خانهای است که هیچکس از دستِ آن سالم نمیماند، مگر اینکه در همین دنیا (با کارِ خوب) خودش را نجات دهد. و هیچکس با کارهایی که برای دنیا انجام میدهد، نجات پیدا نمیکند! خدا مردم را با دنیا امتحان میکند؛ پس:
هر چیزی را که برای دنیا به دست آورده باشند، بالاخره باید رهایش کنند و به خاطرش بازخواست شوند!
و هر چیزی را که برای آخرت به دست آورده باشند، به آن میرسند و با آن زندگی میکنند.
دنیا در چشمِ آدمهای عاقل، دقیقاً مثلِ سایه است! تا میآیی ببینی که بلند و کشیده شده، ناگهان کوتاه میشود! و تا میبینی که زیاد شده، ناگهان کم میگردد!
خطبه ۶۴ای خوابماندهها! بیدار شوید
∞
و من خطبة له علیه السلام فی المبادرة إلی صالح الأعمال
فَاتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ وَ بَادِرُوا آجَالَکُمْ بِأَعْمَالِکُمْ وَ ابْتَاعُوا مَا یَبْقَی لَکُمْ بِمَا یَزُولُ عَنْکُمْ وَ تَرَحَّلُوا فَقَدْ جُدَّ بِکُمْ وَ اسْتَعِدُّوا لِلْمَوْتِ فَقَدْ أَظَلَّکُمْ وَ کُونُوا قَوْماً صِیحَ بِهِمْ فَانْتَبَهُوا وَ عَلِمُوا أَنَّ الدُّنْیَا لَیْسَتْ لَهُمْ بِدَارٍ فَاسْتَبْدَلُوا فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ یَخْلُقْکُمْ عَبَثاً وَ لَمْ یَتْرُکْکُمْ سُدًی وَ مَا بَیْنَ أَحَدِکُمْ وَ بَیْنَ الْجَنَّةِ أَوِ النَّارِ إِلاَّ الْمَوْتُ أَنْ یَنْزِلَ بِهِ وَ إِنَّ غَایَةً تَنْقُصُهَا اللَّحْظَةُ وَ تَهْدِمُهَا السَّاعَةُ لَجَدِیرَةٌ بِقِصَرِ الْمُدَّةِ وَ إِنَّ غَائِباً یَحْدُوهُ الْجَدِیدَانِ اللَّیْلُ وَ النَّهَارُ لَحَرِیٌّ بِسُرْعَةِ الْأَوْبَةِ وَ إِنَّ قَادِماً یَقْدُمُ بِالْفَوْزِ أَوِ الشِّقْوَةِ لَمُسْتَحِقٌّ لِأَفْضَلِ الْعُدَّةِ فَتَزَوَّدُوا فِی الدُّنْیَا مِنَ الدُّنْیَا مَا تَحْرُزُونَ بِهِ أَنْفُسَکُمْ غَداً فَاتَّقَی عَبْدٌ رَبَّهُ نَصَحَ نَفْسَهُ وَ قَدَّمَ تَوْبَتَهُ وَ غَلَبَ شَهْوَتَهُ فَإِنَّ أَجَلَهُ مَسْتُورٌ عَنْهُ وَ أَمَلَهُ خَادِعٌ لَهُ وَ الشَّیْطَانُ مُوَکَّلٌ بِهِ یُزَیِّنُ لَهُ الْمَعْصِیَةَ لِیَرْکَبَهَا وَ یُمَنِّیهِ التَّوْبَةَ لِیُسَوِّفَهَا إِذَا هَجَمَتْ مَنِیَّتُهُ عَلَیْهِ أَغْفَلَ مَا یَکُونُ عَنْهَا فَیَا لَهَا حَسْرَةً عَلَی کُلِّ ذِی غَفْلَةٍ أَنْ یَکُونَ عُمُرُهُ عَلَیْهِ حُجَّةً وَ أَنْ تُؤَدِّیَهُ أَیَّامُهُ إِلَی الشِّقْوَةِ نَسْأَلُ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَنْ یَجْعَلَنَا وَ إِیَّاکُمْ مِمَّنْ لاَ تُبْطِرُهُ نِعْمَةٌ وَ لاَ تُقَصِّرُ بِهِ عَنْ طَاعَةِ رَبِّهِ غَایَةٌ وَ لاَ تَحُلُّ بِهِ بَعْدَ الْمَوْتِ نَدَامَةٌ وَ لاَ کَآبَةٌ.
(موعظهای تکاندهنده برای سرعت گرفتن در کارهای خوب):
ای بندگانِ خدا! از خدا بترسید، و قبل از اینکه مرگتان برسد، با کارهای خوب از آن سبقت بگیرید! با چیزهایی که از دستتان میرود (پول و عمر)، چیزهایی را بخرید که برایتان میماند (ثواب و بهشت). بارِ سفر ببندید، که دستورِ حرکتِ شما صادر شده است! آمادهی مرگ باشید، که سایهاش روی سرِ شما افتاده است. شما مثلِ قومی باشید که سرشان داد کشیدهاند تا از خواب بیدار شوند! و فهمیدهاند که دنیا خانهی همیشگیِ آنها نیست؛ پس آن را با آخرت عوض کردهاند.
خداوندِ سبحان شما را بیهدف و بیهوده نیافریده است؛ و شما را یله و رها هم نگذاشته است! بینِ شما و بهشت یا جهنم، هیچ فاصلهای نیست، مگر مرگی که ناگهان از راه برسد!
عمری که هر چشمبههمزدن از آن کم میکند، و هر ساعت آن را ویران میسازد، حتماً خیلی کوتاه است!
غایبی که شبوروز مدام او را به جلو میرانند (مرگ)، حتماً خیلی زود میرسد!
و مسافری که دستش پُر از رستگاری یا بدبختی است (مرگ)، حتماً شایستهی این است که با بهترین توشهها به استقبالش بروید!
پس در همین دنیا، از دنیا توشهای بردارید که فردا جانتان را با آن حفظ کنید. بندهای که تقوای پروردگارش را داشته باشد:
برای خودش دلسوزی میکند.
توبهاش را جلو میاندازد.
و بر هوسهایش غلبه میکند.
چون او نمیداند کِی میمیرد؛ آرزوها فریبش میدهند؛ و شیطان هم مأمورِ اوست! شیطان گناه را برایش زیبا جلوه میدهد تا آن را انجام دهد، و توبه را در ذهنش آرزوی شیرینی میکند تا آن را به تأخیر بیندازد! تا اینکه ناگهان مرگ یقهِ او را میگیرد، در حالی که او در اوجِ غفلت است.
آه از آن حسرتی که تمامِ وجودِ آدمِ غافل را میگیرد! وقتی میبیند که عمرش دلیلِ محکومیّتِ او شده، و روزهای زندگیاش او را به سمتِ بدبختی کشانده است! از خدای سبحان میخواهیم که ما و شما را از کسانی قرار دهد که:
هیچ نعمتی آنها را مغرور و سرمست نمیکند.
هیچ هدفی باعث نمیشود که در اطاعتِ پروردگارشان کوتاهی کنند.
و بعد از مرگ، هیچ غصه و پشیمانیای به سراغشان نمیآید.
خطبه ۶۵خدا، پادشاهی که همیشه بوده است
∞
و من خطبة له علیه السلام و فیها مباحث لطیفة من العلم الإلهی
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ تَسْبِقْ لَهُ حَالٌ حَالاً فَیَکُونَ أَوَّلاً قَبْلَ أَنْ یَکُونَ آخِراً وَ یَکُونَ ظَاهِراً قَبْلَ أَنْ یَکُونَ بَاطِناً کُلُّ مُسَمًّی بِالْوَحْدَةِ غَیْرَهُ قَلِیلٌ وَ کُلُّ عَزِیزٍ غَیْرَهُ ذَلِیلٌ وَ کُلُّ قَوِیٍّ غَیْرَهُ ضَعِیفٌ وَ کُلُّ مَالِکٍ غَیْرَهُ مَمْلُوکٌ وَ کُلُّ عَالِمٍ غَیْرَهُ مُتَعَلِّمٌ وَ کُلُّ قَادِرٍ غَیْرَهُ یَقْدِرُ وَ یَعْجَزُ وَ کُلُّ سَمِیعٍ غَیْرَهُ یَصَمُّ عَنْ لَطِیفِ الْأَصْوَاتِ وَ یُصِمُّهُ کَبِیرُهَا وَ یَذْهَبُ عَنْهُ مَا بَعُدَ مِنْهَا وَ کُلُّ بَصِیرٍ غَیْرَهُ یَعْمَی عَنْ خَفِیِّ الْأَلْوَانِ وَ لَطِیفِ الْأَجْسَامِ وَ کُلُّ ظَاهِرٍ غَیْرَهُ بَاطِنٌ وَ کُلُّ بَاطِنٍ غَیْرَهُ غَیْرُ ظَاهِرٍ لَمْ یَخْلُقْ مَا خَلَقَهُ لِتَشْدِیدِ سُلْطَانٍ وَ لاَ تَخَوُّفٍ مِنْ عَوَاقِبِ زَمَانٍ وَ لاَ اسْتِعَانَةٍ عَلَی نِدٍّ مُثَاوِرٍ وَ لاَ شَرِیکٍ مُکَاثِرٍ وَ لاَ ضِدٍّ مُنَافِرٍ وَ لَکِنْ خَلاَئِقُ مَرْبُوبُونَ وَ عِبَادٌ دَاخِرُونَ لَمْ یَحْلُلْ فِی الْأَشْیَاءِ فَیُقَالَ هُوَ کَائِنٌ وَ لَمْ یَنْأَ عَنْهَا فَیُقَالَ هُوَ مِنْهَا بَائِنٌ لَمْ یَؤُدْهُ خَلْقُ مَا ابْتَدَأَ وَ لاَ تَدْبِیرُ مَا ذَرَأَ وَ لاَ وَقَفَ بِهِ عَجْزٌ عَمَّا خَلَقَ وَ لاَ وَلَجَتْ عَلَیْهِ شُبْهَةٌ فِیمَا قَضَی وَ قَدَّرَ بَلْ قَضَاءٌ مُتْقَنٌ وَ عِلْمٌ مُحْکَمٌ وَ أَمْرٌ مُبْرَمٌ الْمَأْمُولُ مَعَ النِّقَمِ الْمَرْهُوبُ مَعَ النِّعَمِ!
(خطبهای عمیق در بیانِ توحید و صفاتِ پروردگار):
ستایش مخصوصِ خدایی است که: هیچ حالتی در او بر حالتِ دیگر پیشی نگرفته است؛ تا مثلاً بگوییم اول بوده و بعد آخر شده! یا آشکار بوده و بعد پنهان گشته است! (او همیشه هم اول است و هم آخر، هم پیدا و هم پنهان).
هر کسی که ادعای یگانگی و تنهایی کند (غیر از خدا)، در واقع حقیر و ناچیز است! (فقط خدای یگانه بزرگ است).
هر قدرتمندی غیر از او، در باطن ذلیل است.
هر زورمندی غیر از او، ضعیف است.
هر مالکی غیر از او، خودش مملوک و برده است.
هر دانشمندی غیر از او، شاگرد است (و علمش را از جایی یاد گرفته).
هر توانایی غیر از او، گاهی میتواند و گاهی نمیتواند!
هر شنوندهای غیر از او، صداهای خیلی ضعیف را نمیشنود، صداهای خیلی بلند کرَش میکند، و صداهای دور را هم متوجه نمیشود!
هر بینایی غیر از او، رنگهای خیلی محو و جسمهای خیلی ریز را نمیبیند.
هر آشکاری غیر از او، پنهان نیست؛ و هر پنهانی غیر از او، آشکار نیست!
خداوند مخلوقات را به خاطرِ محکم کردنِ پایههای حکومتش، یا از ترسِ حوادثِ روزگار، یا برای کمک گرفتن در برابرِ یک دشمنِ همقدوقواره، یا برای فخرفروشی به یک شریک، و یا به خاطرِ درگیری با یک رقیب، نیافریده است! بلکه تمامِ مخلوقات، پرورشیافتگان و بندگانِ تسلیم و مطیعِ اویند.
او در اشیاء نفوذ نکرده تا بگوییم در آنهاست.
و از آنها هم دور نشده تا بگوییم از آنها کاملاً جداست. آفرینشِ موجودات و مدیریتِ آنها، او را خسته نکرده است. در آفرینش هیچچیز ناتوان نبوده، و در قضاوت و اندازهگیریهایش دچار شک و اشتباه نشده است. بلکه قضای او قطعی، علمش محکم، و دستوراتش حتمی است. در عینِ حال که در زمانِ خشم و غضبش به او امید دارند، در زمانِ نعمت و بخششِ او از او میترسند!
خطبه ۶۶درسِ مبارزه: شمشیرها را در غلاف تکان دهید!
∞
و من کلام له علیه السلام فی تعلیم الحرب و المقاتلة و المشهور أنه قاله لأصحابه لیلة الهریر أو أول اللقاء بصفین
مَعَاشِرَ الْمُسْلِمِینَ اسْتَشْعِرُوا الْخَشْیَةَ وَ تَجَلْبَبُوا السَّکِینَةَ وَ عَضُّوا عَلَی النَّوَاجِذِ فَإِنَّهُ أَنْبَی لِلسُّیُوفِ عَنِ الْهَامِ
وَ أَکْمِلُوا اللَّأْمَةَ وَ قَلْقِلُوا السُّیُوفَ فِی أَغْمَادِهَا قَبْلَ سَلِّهَا وَ الْحَظُوا الْخَزْرَ وَ اطْعُنُوا الشَّزْرَ وَ نَافِحُوا بِالظُّبَا وَ صِلُوا السُّیُوفَ بِالْخُطَا وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ بِعَیْنِ اللَّهِ وَ مَعَ ابْنِ عَمِّ رَسُولِ اللَّهِ فَعَاوِدُوا الْکَرَّ وَ اسْتَحْیُوا مِنَ الْفَرِّ فَإِنَّهُ عَارٌ فِی الْأَعْقَابِ
وَ نَارٌ یَوْمَ الْحِسَابِ وَ طِیبُوا عَنْ أَنْفُسِکُمْ نَفْساً وَ امْشُوا إِلَی الْمَوْتِ مَشْیاً سُجُحاً وَ عَلَیْکُمْ بِهَذَا السَّوَادِ الْأَعْظَمِ وَ الرِّوَاقِ الْمُطَنَّبِ
فَاضْرِبُوا ثَبَجَهُ فَإِنَّ الشَّیْطَانَ کَامِنٌ فِی کِسْرِهِ وَ قَدْ قَدَّمَ لِلْوَثْبَةِ یَداً وَ أَخَّرَ لِلنُّکُوصِ رِجْلاً فَصَمْداً صَمْداً! حَتَّی یَنْجَلِیَ لَکُمْ عَمُودُ الْحَقِّ - وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ اللّهُ مَعَکُمْ وَ لَنْ یَتِرَکُمْ أَعْمالَکُمْ . .
(دستورالعملِ جنگیِ حضرت به یارانش، در شبِ معروف به هَریر یا در آغاز نبرد صفین):
ای گروه مسلمانان!
ترس (از خدا) را مثلِ لباسِ زیرین به تن کنید، و آرامش را مثلِ لباسِ رویین!
دندانهایتان را محکم روی هم فشار دهید؛ که این کار باعث میشود ضربهی شمشیرِ دشمن به کاسهی سر نرسد و لغزیده شود!
زرههایتان را کامل بپوشید.
و قبل از اینکه شمشیر را از غلاف بیرون بکشید، آن را در غلاف تکان دهید تا راحت بیرون بیاید!
با گوشهی چشم و غضبناک به دشمن نگاه کنید!
نیزهها را با چرخش و قدرت به پهلویشان بزنید!
با لبهی تیزِ شمشیر به آنها ضربه بزنید!
و با برداشتنِ قدمهای رو به جلو، شمشیر را به دشمن برسانید.
بدانید که شما زیرِ دیدِ خدا، و در کنارِ پسرعموی رسولخدا (ص) هستید. مدام به دشمن حمله کنید و از فرار کردن خجالت بکشید! چون فرار از جنگ، باعثِ ننگ در نسلهای آینده، و آتش در روز قیامت است. جانهایتان را با رضایتِ کامل در راهِ خدا بدهید، و با قدمهای محکم و باوقار به سوی مرگ بروید.
به این لشکرِ عظیمِ دشمن و آن خیمهی بزرگِ طنابکشیشده (خیمهی معاویه) حملهور شوید و قلبِ آن را بشکافید! چون شیطان در گوشهی آن خیمه پنهان شده است؛ شیطانی که برای پریدن (و حمله) دستش را جلو آورده، و برای عقبنشینی و فرار پایش را عقب کشیده است! پس آنقدر محکم به آنها ضربه بزنید تا ستونِ حق برایتان کاملاً روشن شود! "شما برترید و خدا با شماست، و هرگز از پاداشِ کارهایتان کم نمیکند." (سورهی محمد، آیهی ۳۵).
خطبه ۶۷استدلالِ قریش بر ضدِ خودشان!
∞
و من کلام له علیه السلام قالوا لما انتهت إلی أمیر المؤمنین علیه السلام أنباء السقیفة بعد وفاة رسول الله صلی الله علیه و آله
قال علیه السلام:
ما قالت الأنصار؟ قالوا: قالت: منا أمیر و منکم أمیر قال علیه السلام:
فَهَلاَّ احْتَجَجْتُمْ عَلَیْهِمْ بِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وسلم وَصَّی بِأَنْ
یُحْسَنَ إِلَی مُحْسِنِهِمْ وَ یُتَجَاوَزَ عَنْ مُسِیئِهِمْ قَالُوا وَ مَا فِی هَذَا مِنَ الْحُجَّةِ عَلَیْهِمْ فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ لَوْ کَانَتِ الْإِمَامَةُ فِیهِمْ لَمْ تَکُنِ الْوَصِیَّةُ بِهِمْ ثُمَّ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَمَا ذَا قَالَتْ قُرَیْشٌ قَالُوا احْتَجَّتْ بِأَنَّهَا شَجَرَةُ الرَّسُولِ صلی الله علیه وسلمفَقَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ احْتَجُّوا بِالشَّجَرَةِ وَ أَضَاعُوا الثَّمَرَةَ.
(وقتی خبرهای ماجرای سقیفه (بعد از وفات پیامبر) به امیرالمؤمنین (ع) رسید، حضرت پرسید: انصار (مردم مدینه) چه دلیلی آوردند؟ گفتند: انصار گفتند یک حاکم از ما باشد و یک حاکم از شما! حضرت فرمود:) چرا با آنها استدلال نکردید که رسولخدا (ص) وصیت کرده بود: با نیکانِ انصار خوب رفتار کنید، و از خطاکارانشان بگذرید؟ گفتند: این وصیت چه ربطی به استدلال (علیه خلافتِ آنها) دارد؟ حضرت فرمود: اگر قرار بود انصار حاکم شوند، که دیگر پیامبر (ص) دربارهی آنها وصیت نمیکرد! (کسی که خودش حاکم است، دیگر نیازی نیست به دیگران سفارش کنند که هوایش را داشته باشید! ).
(سپس حضرت پرسید: قریش چه دلیلی آوردند؟ گفتند: قریش استدلال کردند که ما از درختِ پیامبریم (همخون و همقبیلهایم). حضرت با یک جملهی طلایی فرمود:) قریش به درخت استدلال کردند، اما میوه را ضایع کردند و دور انداختند! (یعنی اگر فامیلی با پیامبر ملاک است، ما اهلبیت که میوهی این درختیم و از همه به او نزدیکتریم! ).
خطبه ۶۸داغِ محمد بن ابیبکر
∞
و من کلام له علیه السلام لما قلد محمد بن أبی بکر مصر فملکت علیه و قتل
وَ قَدْ أَرَدْتُ تَوْلِیَةَ مِصْرَ هَاشِمَ بْنَ عُتْبَةَ وَ لَوْ وَلَّیْتُهُ إِیَّاهَا لَمَّا خَلَّی لَهُمُ الْعَرْصَةَ وَ لاَ أَنْهَزَهُمُ الْفُرْصَةَ بِلاَ ذَمٍّ لِمُحَمَّدِ بْنِ أَبِی بَکْرٍ فَلَقَدْ کَانَ إِلَیَّ حَبِیباً وَ کَانَ لِی رَبِیباً.
(وقتی محمد بن ابیبکر ـ که استاندارِ حضرت در مصر بود ـ شکست خورد و کشته شد، حضرت در کلامی پر از تأسف فرمود:)
من میخواستم هاشم بن عُتبة را استاندارِ مصر کنم! اگر او را استاندار میکردم، هرگز میدان را برای دشمن خالی نمیکرد، و اصلاً به آنها فرصتِ حمله نمیداد! البته این حرفم برای مذمت و سرزنشِ محمد بن ابیبکر نیست؛ چون او برای من دوستداشتنی بود، و پسرخواندهای بود که در خانهی من بزرگ شده بود.
خطبه ۶۹دیگر چطور با شما مدارا کنم؟!
∞
و من کلام له علیه السلام فی توبیخ بعض أصحابه
کَمْ أُدَارِیکُمْ کَمَا تُدَارَی الْبِکَارُ الْعَمِدَةُ وَ الثِّیَابُ الْمُتَدَاعِیَةُ!
کُلَّمَا حِیصَتْ مِنْ جَانِبٍ تَهَتَّکَتْ مِنْ آخَرَ کُلَّمَا أَطَلَّ عَلَیْکُمْ مَنْسِرٌ مِنْ مَنَاسِرِ أَهْلِ الشَّامِ أَغْلَقَ کُلُّ رَجُلٍ مِنْکُمْ بَابَهُ وَ انْجَحَرَ انْجِحَارَ الضَّبَّةِ فِی جُحْرِهَا وَ الضَّبُعِ فِی وِجَارِهَا. الذَّلِیلُ وَ اللَّهِ مَنْ نَصَرْتُمُوهُ وَ مَنْ رُمِیَ بِکُمْ فَقَدْ رُمِیَ بِأَفْوَقَ نَاصِلٍ. إِنَّکُمْ وَ اللَّهِ لَکَثِیرٌ فِی الْبَاحَاتِ قَلِیلٌ تَحْتَ الرَّایَاتِ وَ إِنِّی لَعَالِمٌ بِمَا یُصْلِحُکُمْ وَ یُقِیمُ أَوَدَکُمْ وَ لَکِنِّی لاَ أَرَی إِصْلاَحَکُمْ بِإِفْسَادِ نَفْسِی أَضْرَعَ اللَّهُ خُدُودَکُمْ وَ أَتْعَسَ جُدُودَکُمْ! لاَ تَعْرِفُونَ الْحَقَّ کَمَعْرِفَتِکُمُ الْبَاطِلَ وَ لاَ تُبْطِلُونَ الْبَاطِلَ کَإِبْطَالِکُمُ الْحَقَّ.
(خطبهای در توبیخِ یارانِ سستعنصرِ خود، که در برابرِ حملاتِ شامیان هیچ واکنشی نشان نمیدادند):
من چقدر باید با شما مدارا کنم؟! مثلِ مدارا کردن با شترِ جوانی که کوهانش زخم شده، یا مثلِ لباسِ کهنهای که هر جایش را میدوزی، جای دیگرش پاره میشود!
هر بار که یک دستهی کوچکی از لشکریانِ شام به شما حمله میکنند، تکتکِ شما درِ خانههایتان را میبندید و مثلِ سوسمار و کفتار در لانههایتان قایم میشوید! به خدا قسم؛ کسی که شما یاورش باشید، قطعاً ذلیل است! و کسی که بخواهد با شما (مثل تیرِ کمان) به سمت دشمن شلیک کند، با یک تیرِ شکستهی بیسر شلیک کرده است!
به خدا قسم؛ شما در حیاطِ خانههایتان جمعیتتان خیلی زیاد است، اما زیرِ پرچمهای جنگ تعدادتان بسیار کم است! من خوب میدانم که چه چیزی شما را اصلاح میکند و کجیِ شما را راست مینماید؛ اما من حاضر نیستم برای اصلاحِ شما، دین و شخصیتِ خودم را فاسد کنم! (من با ظلم و دیکتاتوری شما را به خط نمیکنم).
خدا چهرههای شما را ذلیل کند و بختتان را برگرداند! شما آنقدر که باطل را خوب میشناسید، حق را نمیشناسید! و آنقدر که در نابودیِ حق تلاش میکنید، برای باطل کردنِ باطل قدمی برنمیدارید!
خطبه ۷۰رؤیای سحرگاهِ قدر: خدایا مرا ببَر!
∞
و قال علیه السلام فی سحرة الیوم الذی ضرب فیه
مَلَکَتْنِی عَیْنِی وَ أَنَا جَالِسٌ فَسَنَحَ لِی رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِفَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا ذَا لَقِیتُ مِنْ أُمَّتِکَ مِنَ الْأَوَدِ وَ اللَّدَدِ فَقَالَ ادْعُ عَلَیْهِمْ فَقُلْتُ أَبْدَلَنِی اللَّهُ بِهِمْ خَیْراً مِنْهُمْ وَ أَبْدَلَهُمْ بِی شَرّاً لَهُمْ مِنِّی.
قال الشریف یعنی بالأود الاعوجاج و باللدد الخصام و هذا من أفصح الکلام
(سخنانِ حضرت در سحرگاهِ نوزدهم ماه رمضان، همان روزی که ضربت خورد):
همین الان که نشسته بودم، چُرت مرا گرفت و رسولخدا (ص) به خوابم آمد. به او گفتم: "ای رسولخدا! من از دستِ امتِ تو چقدر کجی و دشمنی کشیدم و چقدر خونِ دل خوردم! " پیامبر (ص) فرمود: "نفرینشان کن! " من هم نفرین کردم و گفتم: "خدایا! به جای آنها، آدمهای بهتری به من بده؛ و به جای من، آدمِ بدتری را بالای سرِ آنها بگذار! "
خطبه ۷۱شما بچهی سقطشدهی یک زنِ بیوهاید!
∞
و من خطبة له علیه السلام فی ذم أهل العراقو فیها یوبخهم علی ترک القتال و النصر یکاد یتم ثم تکذیبهم له
أَمَّا بَعْدُ یَا أَهْلَ الْعِرَاقِ فَإِنَّمَا أَنْتُمْ کَالْمَرْأَةِ الْحَامِلِ حَمَلَتْ فَلَمَّا أَتَمَّتْ أَمْلَصَتْ وَ مَاتَ قَیِّمُهَا وَ طَالَ تَأَیُّمُهَا وَ وَرِثَهَا أَبْعَدُهَا. أَمَا وَ اللَّهِ مَا أَتَیْتُکُمُ اخْتِیَاراً وَ لَکِنْ جِئْتُ إِلَیْکُمْ سَوْقاً وَ لَقَدْ بَلَغَنِی أَنَّکُمْ تَقُولُونَ عَلِیٌّ یَکْذِبُ قَاتَلَکُمُ اللَّهُ تَعَالَی فَعَلَی مَنْ أَکْذِبُ أَ عَلَی اللَّهِ فَأَنَا أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِهِ أَمْ عَلَی نَبِیِّهِ فَأَنَا أَوَّلُ مَنْ صَدَّقَهُ کَلاَّ وَ اللَّهِ لَکِنَّهَا لَهْجَةٌ غِبْتُمْ عَنْهَا وَ لَمْ تَکُونُوا مِنْ أَهْلِهَا وَیْلُ أُمِّهِ کَیْلاً بِغَیْرِ ثَمَنٍ لَوْ کَانَ لَهُ وِعَاءٌ - وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِینٍ .
(توبیخِ تندِ اهل عراق به خاطر فرار از جنگ، و پاسخ به تهمتِ دروغگویی):
اما بعد، ای مردمِ عراق! حکایتِ شما، حکایتِ زنِ حاملهای است که دورانِ حاملگیاش را کامل کرده، اما در نهایت بچهاش را مُرده سقط میکند! بعد شوهرش هم میمیرد، دورانِ بیوگیاش طولانی میشود، و آخرِ سر هم ارثش به یک فامیلِ دور میرسد! (یعنی تمامِ زحماتتان هدر رفت).
به خدا قسم؛ من با میل و رغبتِ خودم پیشِ شما نیامدم؛ بلکه حوادث مرا به این سمت کشاند. به من خبر رسیده که میگویید: علی دروغ میگوید! خدا بکشدتان! من به چه کسی دروغ بگویم؟! آیا به خدا دروغ بگویم؟! در حالی که من اولین کسی بودم که به او ایمان آوردم. یا به پیامبرش دروغ بگویم؟! در حالی که من اولین کسی بودم که او را تصدیق کردم. نه به خدا قسم! بلکه اینها رازها و پیشگوییهایی است که شما از آن خبر ندارید و ظرفیتِ شنیدنش را هم ندارید! وای بر شما! من این پیمانههای علم را کاملاً مجانی در اختیارتان میگذارم؛ اگر ظرفیتی برای گرفتنش داشته باشید! "و بهزودی خبرِ آن را خواهید فهمید." (سورهی ص، آیهی ۸۸).
خطبه ۷۲چگونه بر پیامبر (ص) صلوات بفرستیم؟
∞
و من خطبة له علیه السلام علم فیها الناس الصلاة علی النبی صلی الله علیه وآلهو فیها بیان صفات الله سبحانه و صفة النبی و الدعاء له
صفات الله
اللَّهُمَّ دَاحِیَ الْمَدْحُوَّاتِ وَ دَاعِمَ الْمَسْمُوکَاتِ وَ جَابِلَ الْقُلُوبِ عَلَی فِطْرَتِهَا شَقِیِّهَا وَ سَعِیدِهَا.
صفات النبی
اجْعَلْ شَرَائِفَ صَلَوَاتِکَ وَ نَوَامِیَ بَرَکَاتِکَ عَلَی مُحَمَّدٍعَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ الْخَاتِمِ لِمَا سَبَقَ وَ الْفَاتِحِ لِمَا انْغَلَقَ
وَ الْمُعْلِنِ الْحَقَّ بِالْحَقِّ وَ الدَّافِعِ جَیْشَاتِ الْأَبَاطِیلِ وَ الدَّامِغِ صَوْلاَتِ الْأَضَالِیلِ کَمَا حُمِّلَ فَاضْطَلَعَ قَائِماً بِأَمْرِکَ مُسْتَوْفِزاً فِی مَرْضَاتِکَ غَیْرَ نَاکِلٍ عَنْ قُدُمٍ وَ لاَ وَاهٍ فِی عَزْمٍ وَاعِیاً لِوَحْیِکَ حَافِظاً لِعَهْدِکَ مَاضِیاً عَلَی نَفَاذِ أَمْرِکَ حَتَّی أَوْرَی قَبَسَ الْقَابِسِ وَ أَضَاءَ الطَّرِیقَ لِلْخَابِطِ وَ هُدِیَتْ بِهِ الْقُلُوبُ بَعْدَ خَوْضَاتِ الْفِتَنِ وَ الْآثَامِ وَ أَقَامَ بِمُوضِحَاتِ الْأَعْلاَمِ وَ نَیِّرَاتِ الْأَحْکَامِ فَهُوَ أَمِینُکَ الْمَأْمُونُ وَ خَازِنُ عِلْمِکَ الْمَخْزُونِ وَ شَهِیدُکَ یَوْمَ الدِّینِ وَ بَعِیثُکَ بِالْحَقِّ وَ رَسُولُکَ إِلَی الْخَلْقِ.
الدعاء للنبی
اللَّهُمَّ افْسَحْ لَهُ مَفْسَحاً فِی ظِلِّکَ وَ اجْزِهِ مُضَاعَفَاتِ الْخَیْرِ مِن فَضلِکَ أللّهُمّ وَ أَعلِ عَلَی بِنَاءِ البَانِینَ بِنَاءَهُ وَ أَکرِم لَدَیکَ مَنزِلَتَهُ وَ أَتمِم لَهُ نُورَهُ وَ اجزِهِ مِنِ ابتِعَاثِکَ لَهُ مَقبُولَ الشّهَادَةِ مرَضیِ ّ المَقَالَةِ ذَا مَنطِقٍ عَدلٍ وَ خُطبَةٍ فَصلٍ أللّهُمّ اجمَع بَینَنَا وَ بَینَهُ فِی بَردِ العَیشِ وَ قَرَارِ النّعمَةِ وَ مُنَی الشّهَوَاتِ وَ أَهوَاءِ اللّذّاتِ
وَ رَخَاءِ الدَّعَةِ وَ مُنْتَهَی الطُّمَأْنِینَةِ وَ تُحَفِ الْکَرَامَةِ .
(خطبهای زیبا در بیانِ صفات خدا، وصف پیامبر، و آموزشِ صلوات بر ایشان):
صفاتِ پروردگار: خدایا! ای کسی که زمینهای گسترده را پهن کردی، و آسمانهای برافراشته را نگه داشتی! ای کسی که قلبها را بر اساسِ فطرتشان سرشتی؛ چه قلبِ آدمهای بدبخت، و چه قلبِ آدمهای سعادتمند!
صفاتِ پیامبر (ص): بهترین و شریفترین درودها، و بابرکتترین صلواتت را بفرست بر محمد (ص)؛ بنده و فرستادهات.
او تمامکنندهی پیامبرانِ قبلی، و بازکنندهی درهای بستهشده است.
او آشکارکنندهی حق با ابزارِ حق است.
او سرکوبکنندهی لشکرِ باطل، و درهمکوبندهی حملاتِ گمراهکنندگان است. همانطور که بارِ سنگینِ رسالت را بر دوشش گذاشتی، او هم با قدرت آن را به دوش کشید.
او برای اجرای فرمانِ تو قیام کرد، و برای رسیدن به رضایتت سرعت گرفت.
در این مسیر نه هرگز جا زد، و نه ارادهاش سست شد.
وحیِ تو را در سینهاش نگه داشت، و حافظِ پیمانِ تو بود.
برای اجرای دستوراتت آنقدر تلاش کرد تا شعلهی هدایت را برای جویندگانش روشن نمود، و جاده را برای آدمهای سرگردان کاملاً واضح کرد. به واسطهی او بود که قلبها ـ بعد از فرو رفتن در گردابِ فتنهها و گناهان ـ هدایت شدند. او پرچمهای روشن و احکامِ نورانی را برپا کرد. او امینِ موردِ اعتمادِ تو، خزانهدارِ علمِ پنهانِ تو، شاهدِ تو در روزِ قیامت، فرستادهی برحقِ تو، و پیامبرِ تو به سوی مخلوقات است.
دعای زیبا برای پیامبر (ص): خدایا!
در سایهی رحمتت، جایگاهِ بسیار وسیعی به او بده.
از فضل و کرمت، پاداشهای چندبرابر به او عطا کن.
خدایا! ساختمانِ مکتبِ او را از ساختمانِ تمامِ سازندگان بالاتر ببر، و مقامش را پیشِ خودت گرامی بدار.
نورِ او را کامل کن.
و در عوضِ زحماتِ رسالتش، این پاداشها را به او بده: شهادتش را بپذیر، حرفش را قبول کن، منطقش را عادلانه، و قضاوتش را قاطع قرار بده.
خدایا! ما و او را در جایی دورِ هم جمع کن که: زندگی در آن شیرین است، نعمتهایش پایدار است، به تمامِ آرزوها و لذتها میتوان رسید، آرامشش بینهایت است، اطمینانش کامل است، و هدیههای کرامتش فراوان!
خطبه ۷۳پیشگویی دربارهی مروان و روزِ سرخِ بنیامیه
∞
و من کلام له علیه السلام قاله لمروان بن الحکم بالبصرة
قَالُوا: أُخِذَ مَرْوَانُ بْنُ الْحَکَمِ أَسِیراً یَوْمَ الْجَمَلِ فَاسْتَشْفَعَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ عَلَیْهِمَا السَّلاَمُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَکَلَّمَاهُ فِیهِ فَخَلَّی سَبِیلَهُ فَقَالاَ لَهُ یُبَایِعُکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ:
أَ وَ لَمْ یُبَایِعْنِی بَعْدَ قَتْلِ عُثْمَانَ لاَ حَاجَةَ لِی فِی بَیْعَتِهِ إِنَّهَا کَفٌّ یَهُودِیَّةٌ لَوْ بَایَعَنِی بِکَفِّهِ لَغَدَرَ بِسُبَّتِهِ أَمَا إِنَّ لَهُ إِمْرَةً کَلَعْقَةِ الْکَلْبِ أَنْفَهُ وَ هُوَ أَبُو الْأَکْبُشِ الْأَرْبَعَةِ وَ سَتَلْقَی الْأُمَّةُ مِنْهُ وَ مِنْ وَلَدِهِ یَوْماً أَحْمَرَ.
(در جنگ جمل، مروان بن حَکَم اسیر شد. او امام حسن و امام حسین (ع) را واسطه کرد تا امیرالمؤمنین (ع) او را ببخشد. حضرت او را آزاد کرد. حسنین گفتند: یا امیرالمؤمنین! مروان میخواهد با شما بیعت کند! حضرت فرمود:)
مگر او بعد از کشته شدنِ عثمان با من بیعت نکرده بود؟! من هیچ نیازی به بیعتِ او ندارم! دستِ او دستِ یک یهودیِ خیانتکار است! اگر با دستش با من بیعت کند، با پشتِ دستش خیانت میکند!
آگاه باشید! او برای مدتِ بسیار کوتاهی (به اندازهی لیسیدنِ سگ به دماغش) به حکومت میرسد! او پدرِ چهار قوچ (چهار پادشاهِ ظالم از بنیامیه) است؛ و این امت از دستِ او و پسرانش، روزِ سُرخی (پر از خونریزی) را تجربه خواهند کرد!
خطبه ۷۴سکوتِ فداکارانه برای حفظِ اسلام
∞
و من خطبة له علیه السلام لما عزموا علی بیعة عثمان
لَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنِّی أَحَقُّ النَّاسِ بِهَا مِنْ غَیْرِی وَ وَ اللَّهِ لَأُسْلِمَنَّ مَا سَلِمَتْ أُمُورُ الْمُسْلِمِینَ وَ لَمْ یَکُنْ فِیهَا جَوْرٌ إِلاَّ عَلَیَّ خَاصَّةً الْتِمَاساً لِأَجْرِ ذَلِکَ وَ فَضْلِهِ وَ زُهْداً فِیمَا تَنَافَسْتُمُوهُ مِنْ زُخْرُفِهِ وَ زِبْرِجِهِ .
(وقتی اعضای شورای ششنفره تصمیم گرفتند با عثمان بیعت کنند، امیرالمؤمنین (ع) برای حفظِ وحدت فرمود:)
شما خودتان خوب میدانید که من از همهی شما به خلافت سزاوارترم! اما به خدا قسم؛ تا زمانی که اوضاعِ مسلمانان در امان باشد و هیچ ظلمی صورت نگیرد مگر فقط به شخصِ من، من کاملاً تسلیمم و کوتاه میآیم! این کار را میکنم تا پاداش و فضیلتِ این گذشت را از خدا بگیرم؛ و نشان دهم که من به این زرقوبرق و مقاماتی که شما برایش با هم مسابقه میدهید، اصلاً رغبتی ندارم!
خطبه ۷۵من قاتلِ عثمانم؟! خندهدار است!
∞
و من کلام له علیه السلام لما بلغه اتهام بنی أمیة له بالمشارکة فی دم عثمان
أَ وَ لَمْ یَنْهَ بَنِی أُمَیَّةَ عِلْمُهَا بِی عَنْ قَرْفِی أَ وَ مَا وَزَعَ الْجُهَّالَ سَابِقَتِی عَنْ تُهَمَتِی وَ لَمَا وَعَظَهُمُ اللَّهُ بِهِ أَبْلَغُ مِنْ لِسَانِی أَنَا حَجِیجُ الْمَارِقِینَ وَ خَصِیمُ اَلنَّاکِثِینَ الْمُرْتَابِینَ وَ عَلَی کِتَابِ اللَّهِ تُعْرَضُ الْأَمْثَالُ وَ بِمَا فِی الصُّدُورِ تُجَازَی الْعِبَادُ!.
(وقتی به حضرت خبر رسید که بنیامیه او را متهم کردهاند که در قتل عثمان شریک بوده است، فرمود:)
آیا شناختِ بنیامیه از روحیات و کارهای من، باعث نشد که به من تهمت نزنند؟! آیا سابقهی درخشانِ من در اسلام، جلوی دهانِ این جاهلان را نگرفت تا مرا متهم نکنند؟! البته، آن موعظه و هشداری که خدا در قرآن به آنها داده، خیلی از زبانِ من رساتر است!
من دشمنِ سرسختِ خارجشدگان از دین (خوارج)، و دشمنِ پیمانشکنانِ شکّاک (ناکثین) هستم. اعمالِ ما با کتابِ خدا سنجیده میشود؛ و در نهایت، بندگانِ خدا بر اساسِ همان نیتهایی که در سینههایشان پنهان کردهاند، پاداش یا جزا میگیرند.
خطبه ۷۶یک راهنمای عملی برای رستگاری
∞
و من خطبة له علیه السلام فی الحث علی العمل الصالح
رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً سَمِعَ حُکْماً فَوَعَی وَ دُعِیَ إِلَی رَشَادٍ فَدَنَا وَ أَخَذَ بِحُجْزَةِ هَادٍ فَنَجَا رَاقَبَ رَبَّهُ وَ خَافَ ذَنْبَهُ قَدَّمَ خَالِصاً وَ عَمِلَ صَالِحاً اکْتَسَبَ مَذْخُوراً وَ اجْتَنَبَ مَحْذُوراً وَ رَمَی غَرَضاً وَ أَحْرَزَ عِوَضاً کَابَرَ هَوَاهُ وَ کَذَّبَ مُنَاهُ جَعَلَ الصَّبْرَ مَطِیَّةَ نَجَاتِهِ وَ التَّقْوَی عُدَّةَ وَفَاتِهِ رَکِبَ الطَّرِیقَةَ الْغَرَّاءَ وَ لَزِمَ الْمَحَجَّةَ الْبَیْضَاءَ اغْتَنَمَ الْمَهَلَ وَ بَادَرَ الْأَجَلَ وَ تَزَوَّدَ مِنَ الْعَمَلِ.
(موعظهای کوتاه و تأثیرگذار در تشویق به انجامِ کارهای خوب):
خدا رحمت کند کسی را که:
حرفِ حکیمانهای را بشنود و آن را خوب بفهمد.
وقتی او را به راهِ راست دعوت میکنند، به آن نزدیک شود.
و وقتی دستگیرهی یک راهنما را میگیرد، با آن نجات پیدا کند.
کسی که خدا را همیشه در نظر داشته باشد، و از گناهانش بترسد.
کارهای خالصانه پیشفرست کند، و اعمالِ نیک انجام دهد.
ذخیرهی خوبی برای آخرتش جمع کند، و از خطرات دوری نماید.
هدف را نشانهگیری کند، و جایزه را به دست بیاورد.
کسی که با هوای نفسش بجنگد، و آرزوهای دروغینش را تکذیب کند.
صبر را مَرکبِ نجاتش قرار دهد، و تقوا را توشهی لحظهی مرگش بسازد.
در جادهی روشن و سفیدِ حق حرکت کند، و از آن خارج نشود.
از فرصتِ زندگی استفاده کند، برای رسیدنِ مرگ آماده باشد، و از اعمالِ خوبش توشه بردارد.
خطبه ۷۷بنیامیه و قطرهچکانیِ حقِ علی!
∞
و من کلام له علیه السلام و ذلک حین منعه سعید بن العاص حقه
إِنَّ بَنِی أُمَیَّةَ لَیُفَوِّقُونَنِی تُرَاثَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه وآله تَفْوِیقاً وَ اللَّهِ لَئِنْ بَقِیتُ لَهُمْ لَأَنْفُضَنَّهُمْ نَفْضَ اللَّحَّامِ الْوِذَامَ التَّرِبَةَ.
قال الشریف: و یروی التراب الوذمة و هو علی القلب
قال الشریف: و قوله علیه السلام لیفوقوننی أی یعطوننی من المال قلیلا کفواق الناقة و هو الحلبة الواحدة من لبنها. و الوذام جمع وذمة و هی الحزة من الکرش أو الکبد تقع فی التراب فتنفض.
(وقتی سعید بن عاص (از بنیامیه) حقِ امیرالمؤمنین (ع) را نداد، حضرت فرمود:)
بنیامیه دارند میراثِ محمد (ص) را قطرهقطره و با زور به من میدهند! (مثلِ دوشیدنِ قطرهقطرهی شیر از شتر). به خدا قسم؛ اگر زنده بمانم و با آنها روبهرو شوم، چنان آنها را میتکانم و به زمین میکوبم، مثلِ قصابی که تکهگوشتِ خاکآلود را میتکاند تا خاکش بریزد!
(سید رضی میگوید: در یک روایت دیگر آمده تُراب الوَذَمَة که قلبِ معناست. یُفَوِّقُوننی یعنی مثلِ دوشیدنِ مقدارِ کمی شیر. وِذام هم جمعِ وذمه است، یعنی تکهگوشتِ سیرابی یا جگر که روی خاک میافتد و قصاب آن را میتکاند تا خاکش پاک شود).
خطبه ۷۸دعای استغفار؛ خدایا! از قلبِ دورویم به تو پناه میآورم
∞
من کلمات کان علیه السلام یدعو بها
اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِی مَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنِّی فَإِنْ عُدْتُ فَعُدْ عَلَیَّ بِالْمَغْفِرَةِ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِی مَا وَأَیْتُ مِنْ نَفْسِی وَ لَمْ تَجِدْ لَهُ وَفَاءً عِنْدِی اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِی مَا تَقَرَّبْتُ بِهِ إِلَیْکَ بِلِسَانِی ثُمَّ خَالَفَهُ قَلْبِی اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِی رَمَزَاتِ الْأَلْحَاظِ وَ سَقَطَاتِ الْأَلْفَاظِ وَ شَهَوَاتِ الْجَنَانِ وَ هَفَوَاتِ اللِّسَانِ .
(از دعاهای زیبای امیرالمؤمنین (ع) در طلبِ بخشش از پروردگار):
خدایا! مرا ببخش از آن گناهانی که تو خودت بهتر از من آنها را میدانی؛ و اگر دوباره به آن گناهان برگشتم، تو هم دوباره با بخششت به سوی من برگرد! خدایا! مرا ببخش برای قولها و تعهدهایی که از طرفِ خودم به تو دادم، اما تو هیچ وفایی برای آنها در من ندیدی! خدایا! مرا ببخش برای آن زمانهایی که با زبانم خودم را به تو نزدیک کردم، اما قلبم با حرفِ زبانم مخالفت کرد! خدایا! مرا ببخش برای آن چشمک زدنهای پنهانی (که از روی گناه بود)، برای آن کلماتِ نابجایی که از دهانم پرید، برای آن هوسها و خواستههای بدم که در سینهام مخفی کردم، و برای آن لغزشهایی که زبانم گرفتارشان شد!
خطبه ۷۹طالعبینی و ستارهشناسی؟ خرافات است!
∞
و من کلام له علیه السلام قاله لبعض أصحابه لما عزم علی المسیر إلی الخوارج، و قد قال له: إن سرت یا أمیر المؤمنین، فی هذا الوقت، خشیت ألا تظفر بمرادک، من طریق علم النجوم فقال علیه السلام:
أَ تَزْعُمُ أَنَّکَ تَهْدِی إِلَی السَّاعَةِ الَّتِی مَنْ سَارَ فِیهَا صُرِفَ عَنْهُ السُّوءُ وَ تُخَوِّفُ مِنَ السَّاعَةِ الَّتِی مَنْ سَارَ فِیهَا حَاقَ بِهِ الضُّرُّ فَمَنْ صَدَّقَکَ بِهَذَا فَقَدْ کَذَّبَ الْقُرْآنَ وَ اسْتَغْنَی عَنِ الاِسْتِعَانَةِ بِاللَّهِ فِی نَیْلِ الْمَحْبُوبِ وَ دَفْعِ الْمَکْرُوهِ وَ تَبْتَغِی فِی قَوْلِکَ لِلْعَامِلِ بِأَمْرِکَ أَنْ یُولِیَکَ الْحَمْدَ دُونَ رَبِّهِ لِأَنَّکَ بِزَعْمِکَ أَنْتَ هَدَیْتَهُ إِلَی السَّاعَةِ الَّتِی نَالَ فِیهَا النَّفْعَ وَ أَمِنَ الضُّرَّ.
ثم أقبل علیه السلام علی الناس فقال
أَیُّهَا النَّاسُ إِیَّاکُمْ وَ تَعَلُّمَ النُّجُومِ إِلاَّ مَا یُهْتَدَی بِهِ فِی بَرٍّ أَوْ بَحْرٍ فَإِنَّهَا تَدْعُو إِلَی الْکَهَانَةِ وَ الْمُنَجِّمُ کَالْکَاهِنِ وَ الْکَاهِنُ کَالسَّاحِرِ وَ السَّاحِرُ کَالْکَافِرِ وَ الْکَافِرُ فِی النَّارِ سِیرُوا عَلَی اسْمِ اللَّهِ.
(هنگامی که امیرالمؤمنین (ع) تصمیم گرفت برای جنگ با خوارج حرکت کند، یکی از یارانش گفت: ای امیرالمؤمنین! من از علمِ ستارهشناسی و طالعبینی میفهمم که اگر الان حرکت کنی، در این جنگ پیروز نمیشوی! حضرت با تندی به او فرمود:)
تو فکر میکنی واقعاً میتوانی آن ساعتِ نِحس را که اگر کسی در آن حرکت کند گرفتارِ بلا میشود، نشان بدهی؟! و آیا میتوانی آن ساعتِ سَعد را که اگر کسی در آن حرکت کند، از بدیها در امان میماند، مشخص کنی؟! کسی که این حرفهای تو را باور کند، در واقع قرآن را تکذیب کرده است! و دیگر برای رسیدن به خواستههایش و دفعِ خطرات، نیازی به کمکِ خدا نمیبیند! (چون تو ساعتهای خوب و بد را برایش مشخص کردهای).
تو با این حرفت، از کسی که به دستورت عمل کند انتظار داری که فقط تو را ستایش کند، نه پروردگارش را! چون به خیالِ خودت، تو بودهای که او را به آن ساعتِ جادوییِ پر از سود و بدون ضرر راهنمایی کردهای!
(سپس حضرت رو به مردم کرد و فرمود:) ای مردم! از یاد گرفتنِ علمِ ستارهشناسی (برای پیشگویی و طالعبینی) بهشدت دوری کنید! مگر فقط در همان حدی که برای پیدا کردنِ راه در خشکی و دریا به آن نیاز دارید. چون طالعبینی با ستارگان، انسان را به کاهنی و غیبگویی میکشاند. و ستارهشناس (پیشگو)، مثلِ کاهن است! کاهن هم مثلِ جادوگر است! جادوگر هم مثلِ کافر است! و کافر هم جایش در آتش است! پس، بدونِ توجه به این خرافات، به نامِ خدا حرکت کنید.
خطبه ۸۰زنان؛ در آینهی یک استثنای تاریخی
∞
و من خطبة له علیه السلام بعد فراغه من حرب الجمل فی ذم النساء ببیان نقصهن
مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّ النِّسَاءَ نَوَاقِصُ الْإِیمَانِ نَوَاقِصُ الْحُظُوظِ
نَوَاقِصُ الْعُقُولِ فَأَمَّا نُقْصَانُ إِیمَانِهِنَّ فَقُعُودُهُنَّ عَنِ الصَّلاَةِ وَ الصِّیَامِ فِی أَیَّامِ حَیْضِهِنَّ وَ أَمَّا نُقْصَانُ عُقُولِهِنِّ فَشَهَادَةُ إِمْرَأَتَیْنِ کَشَهَادَةِ الرَّجُلِ الْوَاحِدِ وَ أَمَّا نُقْصَانُ حُظُوظِهِنَّ فَمَوَارِیثُهُنَّ عَلَی الْأَنْصَافِ مِنْ مَوَارِیثِ الرِّجَالِ فَاتَّقُوا شِرَارَ النِّسَاءِ وَ کُونُوا مِنْ خِیَارِهِنَّ عَلَی حَذَرٍ وَ لاَ تُطِیعُوهُنَّ فِی الْمَعْرُوفِ حَتَّی لاَ یَطْمَعْنَ فِی الْمُنْکَرِ.
(سخنانِ حضرت بعد از جنگِ جمل (و فتنهی عایشه) در بیانِ ویژگیهای خاصی از زنان):
ای مردم! زنان: از نظر ایمان، از نظر بهرهی مالی، و از نظر تصمیمگیری و عقلانیت، دچارِ نقصاند! (و این به خاطر تکالیف متفاوت آنهاست).
نقصِ ایمانشان: به خاطر این است که در روزهای عادتِ ماهانه، از نماز و روزه معافاند.
نقصِ عقل (تصمیمگیریشان): به خاطر این است که شهادتِ دو زن، معادلِ شهادتِ یک مرد است. (چون غلبهی احساسات بر آنها بیشتر است).
و نقصِ بهرهی مالیشان: به خاطر این است که سهمِ ارثِ آنها، نصفِ سهمِ مردان است. (چون خرجِ زندگی بر دوش مرد است).
پس (برای جلوگیری از فتنههایی مثل جنگ جمل)، از زنانِ شرور بترسید؛ و حتی در مقابلِ زنانِ خوب هم کاملاً محتاط باشید! در کارهای خوب هم بدونِ قیدوشرط از آنها اطاعت نکنید؛ تا اصلاً به ذهنشان خطور نکند که در کارهای بد بتوانند شما را به دنبالِ خودشان بکشانند!
(توجه: بسیاری از شارحان و مفسرانِ نهجالبلاغه معتقدند این خطبه، یک قاعدهی کُلی دربارهی تمام زنان نیست؛ بلکه اشارهی مستقیمی به عایشه و زنانی است که با راه انداختنِ جنگ جمل، هزاران نفر را به کشتن دادند).
خطبه ۸۱زُهد؛ کلمهای سه حرفی با سه قانون
∞
و من کلام له علیه السلام فی الزهد
أَیُّهَا النَّاسُ الزَّهَادَةُ قِصَرُ الْأَمَلِ وَ الشُّکْرُ عِنْدَ النِّعَمِ وَ التَّوَرُّعُ عِنْدَ الْمَحَارِمِ فَإِنْ عَزَبَ ذَلِکَ عَنْکُمْ فَلاَ یَغْلِبِ الْحَرَامُ صَبْرَکُمْ وَ لاَ تَنْسَوْا عِنْدَ النِّعَمِ شُکْرَکُمْ فَقَدْ أَعْذَرَ اللَّهُ إِلَیْکُمْ بِحُجَجٍ مُسْفِرَةٍ ظَاهِرَةٍ وَ کُتُبٍ بَارِزَةِ الْعُذْرِ وَاضِحَةٍ.
(کلامی کوتاه و بسیار کاربردی در معنای زهد):
ای مردم! زُهد، فقط در سه چیز خلاصه میشود: ۱. آرزوهایت را کوتاه کنی. ۲. در برابرِ نعمتها شکرگزار باشی. ۳. و در برابرِ حرامها ترمز کنی (و پرهیزگار باشی)!
حالا اگر نتوانستید هر سهی اینها را با هم داشته باشید؛ حداقل کاری کنید که حرام بر صبرِ شما پیروز نشود، و در زمانِ رسیدنِ نعمت هم شکرِ خدا را فراموش نکنید! چون خداوند با دلیلهای بسیار روشن، و کتابهای کاملاً واضح، بهانهها را از شما گرفته است.
خطبه ۸۲دنیا؛ سرایی که بینایی میآورد و کوری میزاید!
∞
و من کلام له علیه السلام فی ذم صفة الدنیا،
مَا أَصِفُ مِنْ دَارٍ أَوَّلُهَا عَنَاءٌ وَ آخِرُهَا فَنَاءٌ فِی حَلاَلِهَا حِسَابٌ وَ فِی حَرَامِهَا عِقَابٌ مَنِ اسْتَغْنَی فِیهَا فُتِنَ وَ مَنِ افْتَقَرَ فِیهَا حَزِنَ وَ مَنْ سَاعَاهَا فَاتَتْهُ وَ مَنْ قَعَدَ عَنْهَا وَاتَتْهُ وَ مَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ وَ مَنْ أَبْصَرَ إِلَیْهَا أَعْمَتْهُ.
قال الشریف: أقول: و إذا تأمل المتأمل قوله علیه السلام و من أبصر بها بصرته وجد تحته من المعنی العجیب و الغرض البعید ما لا تبلغ غایته و لا یدرک غوره لا سیما إذا قرن إلیه قوله و من أبصر إلیها أعمته فإنه یجد الفرق بین أبصر بها و أبصر إلیها واضحا نیرا و عجیبا باهرا
(توصیفی کوتاه و متناقضنما از دنیا):
چه توصیفی بکنم از خانهای که:
اولش سختی و رنج است، و آخرش نیستی و نابودی!
حلالِ آن حسابرسی دارد، و حرامِ آن مجازات!
هر کس در آن ثروتمند شود، مغرور میگردد!
هر کس در آن فقیر شود، غصهدار میگردد!
هر کس که به دنبالِ دنیا بدود، دنیا از او فرار میکند!
و هر کس که دنیا را رها کند، دنیا به دنبالِ او میدود!
هر کس که با چشمِ دنیا (به عنوان وسیله) به چیزها نگاه کند، دنیا به او بینایی میدهد!
و هر کس که به خودِ دنیا (به عنوان هدف) چشم بدوزد، دنیا او را کور میکند!
(سید رضی میگوید: جملهی آخرِ حضرت (من أبصر بها بصّرته، و من أبصر إلیها أعمته)، در اوجِ فصاحت و عمق است؛ تفاوتِ نگاه ابزاری و نگاه هدفی به دنیا را به زیباترین شکل بیان کرده است).
خطبه ۸۳خطبهی غَرّاء؛ شاهکارِ سخنرانیهای علی (ع)
∞
و من خطبة له علیه السلام و هی الخطبة العجیبة و تسمی «الغراء» و فیها نعوت اللّه جل شأنه، ثم الوصیة بتقواه ثم التنفیر من الدنیا، ثم ما یلحق من دخول القیامة، ثم تنبیه الخلق إلی ما هم فیه من الأعراض، ثم فضله علیه السلام فی التذکیر
صفته جل شأنه
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی عَلاَ بِحَوْلِهِ وَ دَنَا بِطَوْلِهِ مَانِحِ کُلِّ غَنِیمَةٍ وَ فَضْلٍ وَ کَاشِفِ کُلِّ عَظِیمَةٍ وَ أَزْلٍ. أَحْمَدُهُ عَلَی عَوَاطِفِ کَرَمِهِ وَ سَوَابِغِ نِعَمِهِ وَ أُومِنُ بِهِ أَوَّلاً بَادِیاً. وَ أَسْتَهْدِیهِ قَرِیباً هَادِیاً وَ أَسْتَعِینُهُ قَاهِراً قَادِراً وَ أَتَوَکَّلُ عَلَیْهِ کَافِیاً نَاصِراً وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً صلی الله علیه وآله عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ أَرْسَلَهُ لِإِنْفَاذِ أَمْرِهِ وَ إِنْهَاءِ عُذْرِهِ وَ تَقْدِیمِ نُذُرِهِ. .
الوصیة بالتقوی
أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ الَّذِی ضَرَبَ الْأَمْثَالَ وَ وَقَّتَ لَکُمُ الْآجَالَ وَ أَلْبَسَکُمُ الرِّیَاشَ وَ أَرْفَغَ لَکُمُ الْمَعَاشَ وَ أَحَاطَ بِکُمُ الْإِحْصَاءَ وَ أَرْصَدَ لَکُمُ الْجَزَاءَ وَ آثَرَکُمْ بِالنِّعَمِ السَّوَابِغِ
وَ الرِّفَدِ الرَّوَافِغِ وَ أَنْذَرَکُمْ بِالْحُجَجِ الْبَوَالِغِ
فَأَحْصَاکُمْ عَدَداً وَ وَظَّفَ لَکُمْ مُدَداً فِی قَرَارِ خِبْرَةٍ وَ دَارِ عِبْرَةٍ أَنْتُمْ مُخْتَبَرُونَ فِیهَا وَ مُحَاسَبُونَ عَلَیْهَا.
التنفیر من الدنیا
فَإِنَّ الدُّنْیَا رَنِقٌ مَشْرَبُهَا رَدِغٌ مَشْرَعُهَا یُونِقُ مَنْظَرُهَا وَ یُوبِقُ مَخْبَرُهَا غُرُورٌ حَائِلٌ وَ ضَوْءٌ آفِلٌ وَ ظِلٌّ زَائِلٌ وَ سِنَادٌ مَائِلٌ حَتَّی إِذَا أَنِسَ نَافِرُهَا وَ اطْمَأَنَّ نَاکِرُهَا قَمَصَتْ بِأَرْجُلِهَا وَ قَنَصَتْ بِأَحْبُلِهَا وَ أَقْصَدَتْ بِأَسْهُمِهَا وَ أَعْلَقَتِ الْمَرْءَ أَوْهَاقَ الْمَنِیَّةِ قَائِدَةً لَهُ إِلَی ضَنْکِ الْمَضْجَعِ
وَ وَحْشَةِ الْمَرْجِعِ وَ مُعَایَنَةِ الْمَحَلِّ وَ ثَوَابِ الْعَمَلِ . وَ کَذَلِکَ الْخَلَفُ بِعَقْبِ السَّلَفِ لاَ تُقْلِعُ الْمَنِیَّةُ اخْتِرَاماً وَ لاَ یَرْعَوِی الْبَاقُونَ اجْتِرَاماً یَحْتَذُونَ مِثَالاً وَ یَمْضُونَ أَرْسَالاً إِلَی غَایَةِ الاِنْتِهَاءِ وَ صَیُّورِ الْفَنَاءِ. .
بعد الموت البعث
حَتَّی إِذَا تَصَرَّمَتِ الْأُمُورُ وَ تَقَضَّتِ الدُّهُورُ وَ أَزِفَ النُّشُورُ
أَخْرَجَهُمْ مِنْ ضَرَائِحِ الْقُبُورِ وَ أَوْکَارِ الطُّیُورِ وَ أَوْجِرَةِ السّبَاعِ وَ مَطَارِحِ المَهَالِکِ سِرَاعاً إِلَی أَمرِهِ مُهطِعِینَ إِلَی مَعَادِهِ رَعِیلًا صُمُوتاً قِیَاماً صُفُوفاً یَنفُذُهُمُ البَصَرُ وَ یُسمِعُهُمُ
الدَّاعِی عَلَیْهِمْ لَبُوسُ الاِسْتِکَانَةِ وَ ضَرَعُ الاِسْتِسْلاَمِ وَ الذِّلَّةِ قَدْ ضَلَّتِ الْحِیَلُ وَ انْقَطَعَ الْأَمَلُ وَ هَوَتِ الْأَفْئِدَةُ کَاظِمَةً
وَ خَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ مُهَیْنِمَةً وَ أَلْجَمَ الْعَرَقُ وَ عَظُمَ الشَّفَقُ
وَ أُرْعِدَتِ الْأَسْمَاعُ لِزَبْرَةِ الدَّاعِی إِلَی فَصْلِ الْخِطَابِ
وَ مُقَایَضَةِ الْجَزَاءِ وَ نَکَالِ الْعِقَابِ وَ نَوَالِ الثَّوَابِ.
تنبیه الخلق
عِبَادٌ مَخْلُوقُونَ اقْتِدَاراً وَ مَرْبُوبُونَ اقْتِسَاراً وَ مَقْبُوضُونَ احْتِضَاراً وَ مُضَمَّنُونَ أَجْدَاثاً وَ کَائِنُونَ رُفَاتاً وَ مَبْعُوثُونَ أَفْرَاداً وَ مَدِینُونَ جَزَاءً وَ مُمَیَّزُونَ حِسَاباً قَدْ أُمْهِلُوا فِی طَلَبِ الْمَخْرَجِ وَ هُدُوا سَبِیلَ الْمَنْهَجِ وَ عُمِّرُوا مَهَلَ الْمُسْتَعْتِبِ
وَ کُشِفَتْ عَنْهُمْ سُدَفُ الرِّیَبِ وَ خُلُّوا لِمِضْمَارِ الْجِیَادِ وَ رَوِیَّةِ الاِرْتِیَادِ وَ أَنَاةِ الْمُقْتَبِسِ الْمُرْتَادِ فِی مُدَّةِ الْأَجَلِ وَ مُضْطَرَبِ الْمَهَلِ. .
فضل التذکیر
فَیَا لَهَا أَمْثَالاً صَائِبَةً وَ مَوَاعِظَ شَافِیَةً لَوْ صَادَفَتْ قُلُوباً زَاکِیَةً وَ أَسْمَاعاً وَاعِیَةً وَ آرَاءً عَازِمَةً وَ أَلْبَاباً حَازِمَةً فَاتَّقُوا اللَّهَ تَقِیَّةَ مَنْ سَمِعَ فَخَشَعَ وَ اقْتَرَفَ فَاعْتَرَفَ وَ وَجِلَ فَعَمِلَ وَ حَاذَرَ فَبَادَرَ وَ أَیْقَنَ فَأَحْسَنَ وَ عُبِّرَ فَاعْتَبَرَ وَ حُذِّرَ فَحَذِرَ وَ زُجِرَ فَازْدَجَرَ وَ أَجَابَ فَأَنَابَ وَ رَاجَعَ فَتَابَ وَ اقْتَدَی
فَاحْتَذَی وَ أُرِیَ فَرَأَی فَأَسْرَعَ طَالِباً وَ نَجَا هَارِباً فَأَفَادَ ذَخِیرَةً وَ أَطَابَ سَرِیرَةً وَ عَمَّرَ مَعَاداً وَ اسْتَظْهَرَ زَاداً لِیَوْمِ رَحِیلِهِ وَ وَجْهِ سَبِیلِهِ وَ حَالِ حَاجَتِهِ وَ مَوْطِنِ فَاقَتِهِ وَ قَدَّمَ أَمَامَهُ لِدَارِ مُقَامِهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ جِهَةَ مَا خَلَقَکُمْ لَهُ وَ احْذَرُوا مِنْهُ کُنْهَ مَا حَذَّرَکُمْ مِنْ نَفْسِهِ وَ اسْتَحِقُّوا مِنْهُ مَا أَعَدَّ لَکُمْ بِالتَّنَجُّزِ
لِصِدْقِ مِیعَادِهِ وَ الْحَذَرِ مِنْ هَوْلِ مَعَادِهِ.
التذکیر بضروب النعم
و منها: جَعَلَ لَکُمْ أَسْمَاعاً لِتَعِیَ مَا عَنَاهَا وَ أَبْصَاراً لِتَجْلُوَ عَنْ عَشَاهَا وَ أَشْلاَءً جَامِعَةً لِأَعْضَائِهَا مُلاَئِمَةً لِأَحْنَائِهَا فِی تَرْکِیبِ صُوَرِهَا وَ مُدَدِ عُمُرِهَا بِأَبْدَانٍ قَائِمَةٍ بِأَرْفَاقِهَا وَ قُلُوبٍ رَائِدَةٍ لِأَرْزَاقِهَا فِی مُجَلِّلاَتِ نِعَمِهِ وَ مُوجِبَاتِ مِنَنِهِ وَ حَوَاجِزِ عَافِیَتِهِ وَ قَدَّرَ لَکُمْ أَعْمَاراً سَتَرَهَا عَنْکُمْ وَ خَلَّفَ لَکُمْ عِبَراً مِنْ آثَارِ الْمَاضِینَ قَبْلَکُمْ مِنْ مُسْتَمْتَعِ خَلاَقِهِمْ وَ مُسْتَفْسَحِ خَنَاقِهِمْ أَرْهَقَتْهُمُ الْمَنَایَا دُونَ الْآمَالِ وَ شَذَّ بِهِمْ عَنْهَا تَخَرّمُ الآجَالِ لَم یَمهَدُوا فِی سَلَامَةِ الأَبدَانِ وَ لَم یَعتَبِرُوا فِی أُنُفِ الأَوَانِ فَهَل یَنتَظِرُ أَهلُ بَضَاضَةِ الشّبَابِ إِلّا حوَاَنیِ َ الهَرَمِ وَ أَهلُ غَضَارَةِ الصّحّةِ إِلّا نَوَازِلَ السّقَمِ وَ أَهلُ مُدّةِ البَقَاءِ إِلّا آوِنَةَ الفَنَاءِ مَعَ قُربِ الزّیَالِ وَ أُزُوفِ الِانتِقَالِ وَ عَلَزِ القَلَقِ وَ أَلَمِ المَضَضِ وَ غُصَصِ الجَرَضِ وَ تَلَفّتِ
الاِسْتِغَاثَةِ بِنُصْرَةِ الْحَفَدَةِ وَ الْأَقْرِبَاءِ وَ الْأَعِزَّةِ وَ الْقُرَنَاءِ فَهَلْ دَفَعَتِ الْأَقَارِبُ أَوْ نَفَعَتِ النَّوَاحِبُ وَ قَدْ غُودِرَ فِی مَحَلَّةِ الْأَمْوَاتِ رَهِیناً وَ فِی ضِیقِ الْمَضْجَعِ وَحِیداً قَدْ هَتَکَتِ الْهَوَامُّ جِلْدَتَهُ وَ أَبْلَتِ النَّوَاهِکُ جِدَّتَهُ وَ عَفَتِ الْعَوَاصِفُ آثَارَهُ وَ مَحَا الْحَدَثَانُ مَعَالِمَهُ وَ صَارَتِ الْأَجْسَادُ شَحِبَةً بَعْدَ بَضَّتِهَا وَ الْعِظَامُ نَخِرَةً بَعْدَ قُوَّتِهَا وَ الْأَرْوَاحُ مُرْتَهَنَةً بِثِقَلِ أَعْبَائِهَا مُوقِنَةً بِغَیْبِ أَنْبَائِهَا لاَ تُسْتَزَادُ مِنْ صَالِحِ عَمَلِهَا وَ لاَ تُسْتَعْتَبُ مِنْ سَیِّئِ زَلَلِهَا أَ وَ لَسْتُمْ أَبْنَاءَ الْقَوْمِ وَ الْآبَاءَ وَ إِخْوَانَهُمْ وَ الْأَقْرِبَاءَ تَحْتَذُونَ أَمْثِلَتَهُمْ وَ تَرْکَبُونَ قِدَّتَهُمْ وَ تَطَئُونَ جَادَّتَهُمْ فَالْقُلُوبُ قَاسِیَةٌ عَنْ حَظِّهَا لاَهِیَةٌ عَنْ رُشْدِهَا - سَالِکَةٌ فِی غَیْرِ مِضْمَارِهَا کَأَنَّ الْمَعْنِیَّ سِوَاهَا وَ کَأَنَّ الرُّشْدَ فِی إِحْرَازِ دُنْیَاهَا.
التحذیر من هول الصراط
وَ اعْلَمُوا أَنَّ مَجَازَکُمْ عَلَی الصِّرَاطِ وَ مَزَالِقِ دَحْضِهِ وَ أَهَاوِیلِ زَلَلِهِ وَ تَارَاتِ أَهْوَالِهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ تَقِیَّةَ ذِی لُبٍّ شَغَلَ التَّفَکُّرُ قَلْبَهُ وَ أَنْصَبَ الْخَوْفُ بَدَنَهُ وَ أَسْهَرَ التَّهَجُّدُ غِرَارَ
نَوْمِهِ وَ أَظْمَأَ الرَّجَاءُ هَوَاجِرَ یَوْمِهِ وَ ظَلَفَ الزُّهْدُ شَهَوَاتِهِ - وَ أَوْجَفَ الذِّکْرُ بِلِسَانِهِ وَ قَدَّمَ الْخَوْفَ لِأَمَانِهِ وَ تَنَکَّبَ المَخَالِجَ عَن وَضَحِ السّبِیلِ وَ سَلَکَ أَقصَدَ المَسَالِکِ إِلَی
النَّهْجِ الْمَطْلُوبِ وَ لَمْ تَفْتِلْهُ فَاتِلاَتُ الْغُرُورِ وَ لَمْ تَعْمَ عَلَیْهِ مُشْتَبِهَاتُ الْأُمُورِ ظَافِراً بِفَرْحَةِ الْبُشْرَی وَ رَاحَةِ النُّعْمَی فِی أَنْعَمِ نَوْمِهِ وَ آمَنِ یَوْمِهِ وَ قَدْ عَبَرَ مَعْبَرَ الْعَاجِلَةِ حَمِیداً وَ قَدَّمَ زَادَ الْآجِلَةِ سَعِیداً وَ بَادَرَ مِنْ وَجَلٍ وَ أَکْمَشَ فِی مَهَلٍ وَ رَغِبَ فِی طَلَبٍ وَ ذَهَبَ عَنْ هَرَبٍ وَ رَاقَبَ فِی یَوْمِهِ غَدَهُ وَ نَظَرَ قُدُماً أَمَامَهُ فَکَفَی بِالْجَنَّةِ ثَوَاباً وَ نَوَالاً وَ کَفَی بِالنَّارِ عِقَاباً وَ وَبَالاً! وَ کَفَی بِاللَّهِ مُنْتَقِماً وَ نَصِیراً وَ کَفَی بِالْکِتَابِ حَجِیجاً وَ خَصِیماً. .
الوصیة بالتقوی
أُوصِیکُمْ بِتَقْوَی اللَّهِ الَّذِی أَعْذَرَ بِمَا أَنْذَرَ وَ احْتَجَّ بِمَا نَهَجَ وَ حَذَّرَکُمْ عَدُوّاً نَفَذَ فِی الصُّدُورِ خَفِیّاً وَ نَفَثَ فِی الْآذَانِ نَجِیّاً
فَأَضَلَّ وَ أَرْدَی وَ وَعَدَ فَمَنَّی وَ زَیَّنَ سَیِّئَاتِ الْجَرَائِمِ وَ هَوَّنَ مُوبِقَاتِ الْعَظَائِمِ حَتَّی إِذَا اسْتَدْرَجَ قَرِینَتَهُ وَ اسْتَغْلَقَ رَهِینَتَهُ
أَنْکَرَ مَا زَیَّنَ وَ اسْتَعْظَمَ مَا هَوَّنَ وَ حَذَّرَ مَا أَمَّنَ.
و منها فی صفة خلق الإنسان
أَمْ هَذَا الَّذِی أَنْشَأَهُ فِی ظُلُمَاتِ الْأَرْحَامِ وَ شُغُفِ الْأَسْتَارِ نُطفَةً دِهَاقاً وَ عَلَقَةً مِحَاقاً وَ جَنِیناً وَ رَاضِعاً وَ وَلِیداً وَ یَافِعاً ثُمّ مَنَحَهُ قَلباً حَافِظاً وَ لِسَاناً لَافِظاً وَ بَصَراً لَاحِظاً لِیَفهَمَ مُعتَبِراً وَ یُقَصّرَ مُزدَجِراً حَتّی إِذَا قَامَ اعتِدَالُهُ وَ استَوَی
مِثَالُهُ نَفَرَ مُسْتَکْبِراً وَ خَبَطَ سَادِراً مَاتِحاً فِی غَرْبِ هَوَاهُ کَادِحاً سَعْیاً لِدُنْیَاهُ فِی لَذَّاتِ طَرَبِهِ وَ بَدَوَاتِ
أَرَبِهِ ثُمَّ لاَ یَحْتَسِبُ رَزِیَّةً وَ لاَ یَخْشَعُ تَقِیَّةً فَمَاتَ فِی فِتْنَتِهِ غَرِیراً وَ عَاشَ فِی هَفْوَتِهِ یَسِیراً لَمْ یُفِدْ عِوَضاً وَ لَمْ یَقْضِ مُفْتَرَضاً دَهِمَتْهُ فَجَعَاتُ الْمَنِیَّةِ فِی غُبَّرِ جِمَاحِهِ
وَ سَنَنِ مِرَاحِهِ فَظَلَّ سَادِراً وَ بَاتَ سَاهِراً فِی غَمَرَاتِ الْآلاَمِ وَ طَوَارِقِ الْأَوْجَاعِ وَ الْأَسْقَامِ بَیْنَ أَخٍ شَقِیقٍ وَ وَالِدٍ شَفِیقٍ - وَ دَاعِیَةٍ بِالْوَیْلِ جَزَعاً وَ لاَدِمَةٍ لِلصَّدْرِ قَلَقاً وَ الْمَرْءُ فِی سَکْرَةٍ مُلْهِثَةٍ وَ غَمْرَةٍ کَارِثَةٍ وَ أَنَّةٍ مُوجِعَةٍ وَ جَذْبَةٍ مُکْرِبَةٍ
وَ سَوْقَةٍ مُتْعِبَةٍ ثُمَّ أُدْرِجَ فِی أَکْفَانِهِ مُبْلِساً وَ جُذِبَ مُنْقَاداً سَلِساً ثُمَّ أُلْقِیَ عَلَی الْأَعْوَادِ رَجِیعَ وَصَبٍ وَ نِضْوَ سَقَمٍ تَحْمِلُهُ حَفَدَةُ الْوِلْدَانِ وَ حَشَدَةُ الْإِخْوَانِ إِلَی دَارِ غُرْبَتِهِ وَ مُنْقَطَعِ زَوْرَتِهِ وَ مُفْرَدِ وَحْشَتِهِ حَتَّی إِذَا انْصَرَفَ الْمُشَیِّعُ وَ رَجَعَ الْمُتَفَجِّعُ أُقْعِدَ فِی حُفْرَتِهِ نَجِیّاً لِبَهْتَةِ السُّؤَالِ وَ عَثْرَةِ
الاِمْتِحَانِ وَ أَعْظَمُ مَا هُنَالِکَ بَلِیَّةً نُزُولُ الْحَمِیمِ وَ تَصْلِیَةُ الْجَحِیمِ وَ فَوْرَاتُ السَّعِیرِ وَ سَوْرَاتُ الزَّفِیرِ لاَ فَتْرَةٌ مُرِیحَةٌ وَ لَا دَعَةٌ مُزِیحَةٌ وَ لَا قُوّةٌ حَاجِزَةٌ وَ لَا مَوتَةٌ نَاجِزَةٌ
وَ لاَ سِنَةٌ مُسَلِّیَةٌ بَیْنَ أَطْوَارِ الْمَوْتَاتِ وَ عَذَابِ السَّاعَاتِ إِنَّا بِاللَّهِ عَائِذُونَ عِبَادَ اللَّهِ أَیْنَ الَّذِینَ عُمِّرُوا فَنَعِمُوا وَ عُلِّمُوا فَفَهِمُوا وَ أُنْظِرُوا فَلَهَوْا، وَ سُلِّمُوا فَنَسُوا أُمْهِلُوا طَوِیلاً وَ مُنِحُوا جَمِیلاً وَ حُذِّرُوا أَلِیماً وَ وُعِدُوا جَسِیماً احْذَرُوا الذُّنُوبَ الْمُوَرِّطَةَ وَ الْعُیُوبَ الْمُسْخِطَةَ أُولِی الْأَبْصَارِ وَ الْأَسْمَاعِ وَ الْعَافِیَةِ وَ الْمَتَاعِ هَلْ مِنْ مَنَاصٍ
أَوْ خَلاَصٍ أَوْ مَعَاذٍ أَوْ مَلاَذٍ أَوْ فِرَارٍ أَوْ مَحَارٍ أَمْ لاَ - فَأَنّی تُؤْفَکُونَ أَمْ أَیْنَ تُصْرَفُونَ أَمْ بِمَا ذَا تَغْتَرُّونَ وَ إِنَّمَا حَظُّ أَحَدِکُمْ مِنَ الْأَرْضِ ذَاتِ الطُّوْلِ وَ الْعَرْضِ قِیدُ قَدِّهِ مُتَعَفِّراً عَلَی خَدِّهِ الْآنَ عِبَادَ اللَّهِ وَ الْخِنَاقُ مُهْمَلٌ وَ الرُّوحُ مُرْسَلٌ فِی فَیْنَةِ
الْإِرْشَادِ وَ رَاحَةِ الْأَجْسَادِ وَ بَاحَةِ الاِحْتِشَادِ وَ مَهَلِ الْبَقِیَّةِ وَ أُنُفِ الْمَشِیَّةِ وَ إِنْظَارِ التَّوْبَةِ وَ انْفِسَاحِ الْحَوْبَةِ قَبْلَ الضَّنْکِ وَ الْمَضِیقِ وَ الرَّوْعِ وَ الزُّهُوقِ وَ قَبْلَ قُدُومِ الْغَائِبِ الْمُنْتَظَرِ وَ إِخْذَةِ الْعَزِیزِ الْمُقْتَدِرِ.
قال الشریف و فی الخبر أنه علیه السلام لما خطب بهذه الخطبة اقشعرت لها الجلود و بکت العیون و رجفت القلوب و من الناس من یسمی هذه الخطبة الغراء.
(این خطبهی شگفتانگیز و تکاندهنده که به غَرّاء (درخشان و برجسته) معروف است، تمامِ زوایای توحید، خلقت انسان، هشدار به دنیا، و وحشتِ مرگ را در خود جای داده است):
شکوهِ خداوندِ بیهمتا: ستایش مخصوصِ خدایی است که: با قدرتِ بینهایتش از همهچیز بالاتر است، و با بخششِ فراوانش به همه نزدیک است. بخشندهی هر جایزه و فضیلتی، و برطرفکنندهی هر بلای بزرگ و سختی است. او را به خاطرِ مهربانیها و نعمتهای لبریزش سپاس میگویم. به او ایمان دارم، چون او اولین و آغازگرِ همهچیز است. از او هدایت میخواهم، چون او نزدیکترین راهنماست. از او کمک میطلبم، چون او قدرتمند و قاهر است. و بر او توکل میکنم، چون او کفایتکننده و یاور است.
و شهادت میدهم که محمد (ص) بنده و فرستادهی اوست. خدا او را فرستاد تا فرمانش را اجرا کند، بهانهها را از مردم بگیرد، و هشدارهای خدا را پیشاپیش به آنها برساند.
کالبدشکافیِ دقیقِ دنیا: ای بندگانِ خدا! شما را به تقوای الهی سفارش میکنم؛ خدایی که:
برای شما مثالها زده.
زمانِ مرگتان را مشخص کرده.
لباسها را به تنِ شما پوشانده.
روزِیاتان را وسعت داده.
شمارشِ دقیقِ کارهایتان را در دست دارد.
و پاداش و جزا را برایتان آماده کرده است.
شما در یک خانهی آزمایش و سرزمینِ عبرتها هستید؛ که هم در آن امتحان میشوید، و هم بابتِ کارهایتان بازخواست میگردید. پس بدانید که این دنیا:
آبشخورِ آن کدر و گلآلود، و چشمهی آن پُر از لجن است!
ظاهرش بسیار زیبا و فریبنده، و باطنش کشنده و نابودکننده است!
یک فریبکارِ زودگذر، یک نورِ در حالِ غروب، یک سایهی رو به زوال، و یک ستونِ کج و در حالِ ریزش است!
دقیقاً در همان لحظهای که آدمِ فراری از دنیا، کمکم با آن اُنس میگیرد؛ و آدمِ ناآشنا به دنیا، به آن اعتماد میکند؛ ناگهان دنیا جُفتک میاندازد! با طنابهایش او را شکار میکند! تیرهایش را به سمتش شلیک مینماید! و طنابهای مرگ را دورِ گردنش میاندازد و او را به سمتِ یک خوابگاهِ تنگ و یک بازگشتگاهِ وحشتناک میکشاند؛ تا پاداشِ کارهایش را با چشمِ خودش ببیند!
این داستانِ تکراریِ تمامِ نسلهاست! مرگ، از چیدنِ جانها خسته نمیشود؛ و زندهها هم از گناه کردن دست برنمیدارند! آنها دقیقاً پا جای پای گذشتگان میگذارند، و دستهدسته به سمتِ نقطهی پایان و درهی نیستی حرکت میکنند.
قیامت؛ رستاخیزِ استخوانها: تا اینکه تمامِ کارها به پایان میرسد، روزگاران تمام میشود، و روزِ رستاخیز فرا میرسد. در آن روز، خداوند آنها را از شکافِ قبرها، از لانهی پرندگان (که گوشتشان را خوردهاند)، از لانهی درندگان، و از پرتگاههای مرگ بیرون میکشد! آنها با سرعت به سوی فرمانِ او میشتابند؛ دستهدسته، ساکت و خاموش، در صفهایی منظم میایستند!
نگاهِ خدا تمامِ آنها را زیرِ نظر دارد.
و صدای دعوتکنندهی خدا به گوشِ همهی آنها میرسد.
آنها در لباسی از بیچارگی، و در تسلیمی از ذلت قرار دارند!
تمامِ ترفندها و حقهبازیها باطل شده است.
تمامِ آرزوها قطع شده است.
قلبها از شدتِ ترس به گلو رسیده، اما نفسها در سینه حبس شده است!
صداها از شدتِ وحشت خاشع و پنهان شده است.
عرق از سروروی همه میریزد، و ترس و لرز تمامِ وجودشان را گرفته است! گوشهایشان به خاطرِ صدای رعدآسای دعوتکننده برای رسیدگی به حساب، پرداختِ پاداش، و تحملِ عذاب، به لرزه افتاده است!
انسان؛ از اوجِ غرور تا خاکِ حقارت: بندگانی که:
با قدرتِ خدا آفریده شدهاند.
با اجبار پرورده شدهاند.
در لحظهی جانکندن قبضِ روح گشتهاند.
در قبرها جا داده شدهاند.
تبدیل به خاکستر و استخوانِ پوسیده شدهاند.
و در نهایت تکتک برانگیخته شدهاند تا جزای کارهایشان را بگیرند!
خدا به آنها در این دنیا مهلت داده بود تا راهِ فراری پیدا کنند. جادهی روشن را به آنها نشان داده بود. پردههای شک و تردید را برایشان کنار زده بود. و آنها را در میدانِ مسابقهی دنیا آزاد گذاشته بود تا فکر کنند و انتخاب نمایند.
چرا اینقدر بیخیالید؟: چقدر این مثالها درست و بهجاست! و چقدر این موعظهها شفابخش است! البته اگر با قلبهای پاک، گوشهای شنوا، ارادههای محکم، و عقلهای دوراندیش روبهرو شوند!
پس از خدا بترسید! ترسِ کسی که: حرف را شنید و در برابرش خاشع شد؛ گناه کرد و به آن اعتراف نمود؛ ترسید و دست به کار شد؛ خطر را دید و برای فرار از آن عجله کرد؛ یقین پیدا کرد و کارِ نیک انجام داد. کسی که پند داده شد و عبرت گرفت؛ ترساندندش و ترسید؛ و وقتی خدا او را صدا زد، با توبه جواب داد. کسی که از پیشوایانِ هدایت پیروی کرد، راه را دید، با سرعت به دنبالش رفت، از گناه فرار کرد و نجات یافت!
توشهای برای خودش جمع کرد، باطنش را پاک نمود، خانهی آخرتش را آباد کرد، و برای روزِ کوچ کردنش زادوتوشه برداشت. پس برای رسیدن به همان هدفی که خدا شما را برای آن آفریده است (بندگی)، تقوا پیشه کنید! از هشدارهایی که خدا دربارهی خودش به شما داده است، بترسید؛ تا مستحقِ آن وعدههای راستی شوید که خدا به شما داده است.
کالبدشکافیِ یک جنین تا پیری! آیا فکر نمیکنید که خدا شما را چگونه آفرید؟ او شما را در تاریکیهای رَحِم، و در پشتِ پردههای تو در تو آفرید! اول آبی جهنده بودید، بعد خونِ بستهشده، بعد جنین، بعد نوزادِ شیرخوار، بعد کودک، و بعد جوانی رعنا شدید! سپس به شما قلبی برای حفظ کردن، زبانی برای حرف زدن، و چشمی برای دیدن داد؛ تا عبرت بگیرید، بفهمید، و از گناه دور شوید.
اما چه شد؟! همین که قدتان راست شد و جوانیتان کامل گشت، ناگهان مغرور شدید و با سرکشی و کوری به راه افتادید! در چاهِ عمیقِ هوای نفستان دستوپازدید، و برای به دست آوردنِ دنیا با تمامِ توان تلاش کردید! غرق در لذتها و هوسهایتان شدید. نه احتمال دادید که بلایی سرتان بیاید، و نه از روی تقوا از چیزی ترسیدید!
در بسترِ مرگ... در همین فتنهها غرق بودید، که ناگهان مرگ به طورِ ناگهانی شما را در اوجِ جوانی و خوشیهایتان غافلگیر کرد! در حالی که در اوجِ گیجی و غفلت بودید، شب را با دردهای کُشنده و بیماریهای ناگهانی به صبح رساندید! در محاصرهی یک برادرِ دلسوز، یک پدرِ مهربان، مادری که از شدتِ غصه فریاد میکشید، و خواهری که از شدتِ اضطراب به سینهاش میکوبید، افتاده بودید! و خودتان در چه حالی بودید؟! در یک بیهوشیِ خفهکننده، در یک سکراتِ وحشتناک، با نالههایی دردناک، جانکندنی پرغصه، و خرخرهای عذابآور!
سپس شما را با ناامیدی در کفنهایتان پیچیدند، و در حالی که هیچ مقاومتی نمیتوانستید بکنید، روی تختهی تابوت انداختند! شما تبدیل شدهاید به یک بیمارِ خسته و یک اسکلتِ لاغر! جوانانِ فامیل و برادرانِ دلسوز، شما را بر دوش میکشند تا به خانهی غربتتان ببرند؛ جایی که دیگر کسی به دیدنتان نمیآید، و باید در تنهاییِ مطلق زندگی کنید.
وقتی تشییعکنندگان برمیگردند، و عزاداران به خانههایشان میروند؛ شما را در گودالِ قبرتان مینشانند! آنجا، از ترسِ سؤالهایی که میپرسند، و لغزشهایی که در آن امتحانِ سخت ممکن است بکنید، مبهوت و وحشتزدهاید!
اما بزرگترین بلای آنجا، آبِ جوشان و وارد شدن در جهنم است! آنجا شعلههای آتش زبانه میکشد، و زوزههای آن وحشتناک است.
نه هیچ استراحتی هست که به شما آرامش بدهد!
نه هیچ گشایشی هست که دردتان را کم کند!
نه هیچ قدرتی هست که جلوی آتش را بگیرد!
نه مرگی هست که شما را از این عذاب خلاص کند!
و نه حتی یک چُرتِ کوتاه که غصههایتان را فراموش کنید! بلکه مدام در میانِ انواعِ مرگها و عذابهای پیدرپی گرفتارید! به خدا پناه میبریم!
کجایند آن مغرورانِ دیروز؟ ای بندگانِ خدا! کجایند کسانی که عمرِ طولانی کردند و در نعمت غرق بودند؟! کسانی که به آنها علم داده شد و فهمیدند؛ به آنها مهلت داده شد اما بازیگوشی کردند؛ به آنها سلامتی داده شد اما فراموش کردند؟! کسانی که به آنها فرصتِ زیادی داده شد، نعمتهای زیبایی بخشیده شد، از عذابِ دردناک ترسانده شدند، و به پاداشهای بزرگ وعده داده شدند؟!
ای آدمهایی که چشم دارید، گوش دارید، سلامتی دارید، و مالومنال دارید! از گناهانی که شما را در هلاکت میاندازد، و از عیبهایی که خدا را خشمگین میکند، بترسید! آیا راهِ فراری هست؟! آیا پناهگاهی هست؟! آیا جای امنی پیدا میشود؟! آیا اصلاً میشود فرار کرد؟! یا نه... پس چطور دارید فریب میخورید؟! ، به کجا برگردانده میشوید؟! ، به چه چیزی مغرور شدهاید؟!
سهمِ هر کدام از شما از این زمین به این بزرگی و پهناوری، فقط به اندازهی قدوقامتِ خودتان است! که صورتتان را روی خاکِ آن بگذارید! (همان قبرِ کوچک).
ای بندگانِ خدا! الآن وقتش است!
الآن که طنابِ مرگ روی گردنتان رهاست!
الآن که روحتان آزاد است!
الآن که در زمانِ راهنمایی هستید!
الآن که بدنتان راحت است!
الآن که میدان برای جمع شدن باز است!
الآن که مهلتی باقی مانده، قدرتِ انتخاب دارید، فرصتِ توبه هست، و میتوانید از گناه برگردید!
بله، قبل از اینکه در آن تنگی و فشار گیر بیفتید! قبل از اینکه ترسِ جانکندن به سراغتان بیاید! و قبل از اینکه آن غایبِ منتظر (مرگ) برسد، و خدای قدرتمند شما را مؤاخذه کند!
(سید رضی میگوید: در روایت آمده است که وقتی امیرالمؤمنین (ع) این خطبه را خواند، مو بر تنِ شنوندگان سیخ شد، چشمها گریه کردند، و قلبها به تپش افتادند. و به همین دلیل است که بعضی از مردم به این خطبه، خطبهی غَرّاء (درخشان و بینظیر) میگویند).
خطبه ۸۴معاویه و عمرو عاص؛ رفقای دزد و شرکای قافله!
∞
و من خطبة له علیه السلام فی ذکر عمرو بن العاص
عَجَباً لاِبْنِ النَّابِغَةِ یَزْعُمُ لِأَهْلِ الشَّامِ أَنَّ فِیَّ دُعَابَةً وَ أَنِّی امْرُؤٌ تِلْعَابَةٌ أُعَافِسُ وَ أُمَارِسُ لَقَدْ قَالَ بَاطِلاً وَ نَطَقَ آثِماً أَمَا وَ شَرُّ الْقَوْلِ الْکَذِبُ إِنَّهُ لَیَقُولُ فَیَکْذِبُ وَ یَعِدُ فَیُخْلِفُ، وَ یُسْأَلُ فَیَبْخَلُ، وَ یَسْأَلُ فَیُلْحِفُ، وَ یَخُونُ الْعَهْدَ، وَ یَقْطَعُ الْإِلَّ فَإِذَا کَانَ عِنْدَ الْحَرْبِ فَأَیُّ زَاجِرٍ وَ آمِرٍ هُوَ مَا لَمْ تَأْخُذِ السُّیُوفُ مَآخِذَهَا فَإِذَا کَانَ ذَلِکَ کَانَ أَکْبَرُ مَکِیدَتِهِ أَنْ یَمْنَحَ الْقِرْمَ سُبَّتَهُ أَمَا وَ اللَّهِ إِنِّی لَیَمْنَعُنِی مِنَ اللَّعِبِ ذِکْرُ الْمَوْتِ وَ إِنَّهُ لَیَمْنَعُهُ مِنْ قَوْلِ الْحَقِّ نِسْیَانُ الْآخِرَةِ إِنَّهُ لَمْ یُبَایِعْ مُعَاوِیَةَ حَتَّی شَرَطَ أَنْ یُؤْتِیَهُ أَتِیَّةً وَ یَرْضَخَ لَهُ عَلَی تَرْکِ الدِّینِ رَضِیخَةً. .
(دربارهی عمرو عاص (پسر نابغه) که برای خراب کردنِ وجههی امیرالمؤمنین (ع)، شایعه کرده بود که علی آدمِ شوخ و بذلهگویی است و به دردِ خلافت نمیخورد):
چقدر عجیب است از این پسرِ نابغه! به مردمِ شام میگوید که من آدمِ شوخطبع، اهلِ بازی، و اهلِ بگووبخندِ الکی هستم! به خدا قسم؛ او حرفِ کاملاً باطلی زده، و گناهِ بزرگی از دهانش خارج شده است. آگاه باشید! بدترین حرف، دروغ است! و او آدمی است که زیاد حرف میزند، و خیلی هم دروغ میگوید! وعده میدهد اما زیرش میزند. اگر کسی از او چیزی بخواهد، خساست به خرج میدهد؛ اما اگر خودش از کسی چیزی بخواهد، آنقدر سِمِج میشود که طرف را کلافه میکند! او کسی است که به پیمانها خیانت میکند، و پیوندهای خانوادگی را میبُرد.
(در میدانِ جنگ): وقتی جنگ شروع میشود (و هنوز شمشیرها به هم نرسیده)، او دستور میدهد، عربده میکشد و ادعای فرماندهی میکند! اما همینکه جنگ بالا میگیرد و شمشیرها کارِ خودشان را میکنند، بزرگترین حقهبازی و دفاعِ او این است که (برای فرار از کشته شدن) لخت شود و باسنِ خودش را به دشمن نشان دهد! (اشاره به فرارِ شرمآورِ عمرو عاص در جنگ صفین).
به خدا قسم؛ یادِ مرگ مرا از شوخیها و بازیها بازمیدارد؛ اما او به خاطرِ فراموش کردنِ آخرت، نمیتواند حرفِ حق بزند! او حتی با معاویه هم بیعت نکرد، مگر اینکه شرط کرد در قبالِ این بیعت، پاداشِ سنگینی (حکومت مصر) به او بدهد! او در ازایِ دادنِ دینش، پول و مقامِ بسیار ناچیزی گرفت!
خطبه ۸۵هشت صفتِ بینظیرِ خدا، و هشداری دربارهی مرگ
∞
و من خطبة له علیه السلام و فیها صفات ثمان من صفات الجلال
اشارة
وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِیکَ لَهُ الْأَوَّلُ لاَ شَیْءَ قَبْلَهُ وَ الْآخِرُ لاَ غَایَةَ لَهُ لاَ تَقَعُ الْأَوْهَامُ لَهُ عَلَی صِفَةٍ وَ لاَ تُعْقَدُ الْقُلُوبُ مِنْهُ عَلَی کَیْفِیَّةٍ وَ لاَ تَنَالُهُ التَّجْزِئَةُ وَ التَّبْعِیضُ وَ لاَ تُحِیطُ بِهِ الْأَبْصَارُ وَ الْقُلُوبُ.
و منها: فَاتَّعِظُوا عِبَادَ اللَّهِ بِالْعِبَرِ النَّوَافِعِ وَ اعْتَبِرُوا بِالْآیِ السَّوَاطِعِ وَ ازْدَجِرُوا بِالنُّذُرِ الْبَوَالِغِ وَ انْتَفِعُوا بِالذِّکْرِ وَ الْمَوَاعِظِ فَکَأَنْ قَدْ عَلِقَتْکُمْ مَخَالِبُ الْمَنِیَّةِ وَ انْقَطَعَتْ مِنْکُمْ عَلاَئِقُ الْأُمْنِیَّةِ وَ دَهِمَتْکُمْ مُفْظِعَاتُ الْأُمُورِ وَ السِّیَاقَةُ إِلَی اَلْوِرْدِ الْمَوْرُودِ فَکُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَ شَهِیدٌ سَائِقٌ یَسُوقُهَا إِلَی مَحْشَرِهَا وَ شَاهِدٌ یَشْهَدُ عَلَیْهَا بِعَمَلِهَا.
و منها فی صفة الجنة
دَرَجَاتٌ مُتَفَاضِلاَتٌ وَ مَنَازِلُ مُتَفَاوِتَاتٌ لاَ یَنْقَطِعُ نَعِیمُهَا وَ لاَ یَظْعَنُ مُقِیمُهَا وَ لاَ یَهْرَمُ خَالِدُهَا وَ لاَ یَبْأَسُ سَاکِنُهَا. .
صفاتِ جلالیهی پروردگار: و شهادت میدهم که هیچ خدایی جز الله نیست؛ یگانه است و هیچ شریکی ندارد.
اولی است که هیچچیزی قبل از او نبوده است.
و آخری است که هیچ پایانی برای او نیست.
توهمها و خیالها نمیتوانند روی هیچ صفتی از او متمرکز شوند.
قلبها نمیتوانند چگونگیِ او را تصور کنند و به آن گره بخورند.
تجزيه و تکهتکه شدن در او راه ندارد.
و هیچ چشم و قلبی نمیتواند او را احاطه کند!
هشدار به رسیدنِ مرگ: ای بندگانِ خدا! از عبرتهای سودمند پند بگیرید، از نشانههای درخشانِ خدا درس بیاموزید، با هشدارهای رسای او از گناه دست بکشید، و از نصیحتها و یادآوریها استفاده کنید.
تصور کنید که همین الان چنگالهای مرگ به شما گیر کرده است! طنابِ آرزوهایتان پاره شده، و کارهای بسیار وحشتناک و سخت بر سرتان آوار گشته است! شما را دارند به سمتِ آبشخوری (قبر و قیامت) میکشانند که چارهای جز رفتن به آن ندارید! آنجا، "هر کسی با خودش یک هُلدهنده دارد، و یک شاهد! " (سورهی ق، آیهی ۲۱).
هُلدهندهای که او را به سمتِ محشر هُل میدهد.
و شاهدی که به تمامِ کارهایش شهادت میدهد.
توصیفِ بهشت: درجاتِ بهشت، با هم متفاوت است؛ و جایگاههایش با هم فرق دارد. اما نعمتهای آن هرگز قطع نمیشود. کسی که در آن ساکن شود، دیگر هرگز کوچ نمیکند. کسی که در آن ابدی شود، هرگز پیر نمیگردد. و کسی که در آن زندگی کند، هرگز دچارِ سختی و بیچارگی نمیشود!
خطبه ۸۶خدایی که همهچیز را میداند، و راهنمایی برای نجات
∞
و من خطبة له علیه السلام و فیها بیان صفات الحق جل جلاله، ثم عظة الناس بالتقوی و المشورة
اشارة
قَدْ عَلِمَ السَّرَائِرَ وَ خَبَرَ الضَّمَائِرَ لَهُ الْإِحَاطَةُ بِکُلِّ شَیْءٍ وَ الْغَلَبَةُ لِکُلِّ شَیْءٍ وَ الْقُوَّةُ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ.
عظة الناس
فَلْیَعْمَلِ الْعَامِلُ مِنْکُمْ فِی أَیَّامِ مَهَلِهِ قَبْلَ إِرْهَاقِ أَجَلِهِ وَ فِی فَرَاغِهِ قَبْلَ أَوَانِ شُغُلِهِ وَ فِی مُتَنَفَّسِهِ قَبْلَ أَنْ یُؤْخَذَ بِکَظَمِهِ وَ لیُمَهّد لِنَفسِهِ وَ قَدَمِهِ وَ لیَتَزَوّد مِن دَارِ ظَعنِهِ لِدَارِ إِقَامَتِهِ فَاللّهَ اللّهَ
أَیُّهَا النَّاسُ فِیمَا اسْتَحْفَظَکُمْ مِنْ کِتَابِهِ وَ اسْتَوْدَعَکُمْ مِنْ حُقُوقِهِ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ یَخْلُقْکُمْ عَبَثاً وَ لَمْ یَتْرُکْکُمْ سُدًی وَ لَمْ یَدَعْکُمْ فِی جَهَالَةٍ وَ لاَ عَمًی قَدْ سَمَّی آثَارَکُمْ وَ عَلِمَ أَعْمَالَکُمْ وَ کَتَبَ آجَالَکُمْ وَ أَنْزَلَ عَلَیْکُمُ الْکِتَابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْءٍ وَ عَمَّرَ فِیکُمْ نَبِیَّهُ أَزْمَاناً حَتَّی أَکْمَلَ لَهُ وَ لَکُمْ فِیمَا أَنْزَلَ مِنْ کِتَابِهِ دِینَهُ الَّذِی رَضِیَ لِنَفْسِهِ وَ أَنْهَی إِلَیْکُمْ عَلَی لِسَانِهِ مَحَابَّهُ مِنَ الْأَعْمَالِ وَ مَکَارِهَهُ وَ نَوَاهِیَهُ وَ أَوَامِرَهُ وَ أَلْقَی إِلَیْکُمُ الْمَعْذِرَةَ وَ اتَّخَذَ عَلَیْکُمُ الْحُجَّةَ وَ قَدَّمَ إِلَیْکُمْ بِالْوَعِیدِ وَ أَنْذَرَکُمْ بَیْنَ یَدَیْ عَذابٍ شَدِیدٍ فَاسْتَدْرِکُوا بَقِیَّةَ أَیَّامِکُمْ وَ اصْبِرُوا لَهَا أَنْفُسَکُمْ فَإِنَّهَا قَلِیلٌ فِی کَثِیرِ الْأَیَّامِ الَّتِی تَکُونُ مِنْکُمْ فِیهَا الْغَفْلَةُ وَ التَّشَاغُلُ عَنِ الْمَوْعِظَةِ وَ لاَ تُرَخِّصُوا لِأَنْفُسِکُمْ فَتَذْهَبَ بِکُمُ الرُّخَصُ مَذَاهِبَ الظَّلَمَةِ وَ لاَ تُدَاهِنُوا فَیَهْجُمَ بِکُمُ الْإِدْهَانُ عَلَی الْمَعْصِیَةِ عِبَادَ اللَّهِ إِنَّ أَنْصَحَ النَّاسِ لِنَفْسِهِ أَطْوَعُهُمْ لِرَبِّهِ وَ إِنَّ أَغَشَّهُمْ لِنَفْسِهِ أَعْصَاهُمْ لِرَبِّهِ وَ الْمَغْبُونُ مَنْ غَبَنَ نَفْسَهُ وَ الْمَغْبُوطُ مَنْ سَلِمَ لَهُ دِینُهُ وَ السَّعِیدُ مَنْ وُعِظَ بِغَیْرِهِ وَ الشَّقِیُّ مَنِ انْخَدَعَ لِهَوَاهُ وَ غُرُورِهِ - وَ اعْلَمُوا أَنَّ یَسِیرَ الرِّیَاءِ شِرْکٌ وَ مُجَالَسَةَ أَهْلِ الْهَوَی مَنْسَاةٌ لِلْإِیمَانِ وَ مَحضَرَةٌ لِلشّیطَانِ جَانِبُوا الکَذِبَ فَإِنّهُ مُجَانِبٌ لِلإِیمَانِ الصّادِقُ عَلَی شَفَا مَنجَاةٍ وَ کَرَامَةٍ وَ الکَاذِبُ عَلَی شَرَفِ مَهوَاةٍ وَ مَهَانَةٍ وَ لَا
تَحَاسَدُوا فَإِنَّ الْحَسَدَ یَأْکُلُ الْإِیمَانَ کَمَا تَأْکُلُ النَّارُ الْحَطَبَ وَ لاَ تَبَاغَضُوا فَإِنَّهَا الْحَالِقَةُ وَ اعْلَمُوا أَنَّ الْأَمَلَ یُسْهِی الْعَقْلَ وَ یُنْسِی الذِّکْرَ فَأَکْذِبُوا الْأَمَلَ فَإِنَّهُ غُرُورٌ وَ صَاحِبُهُ مَغْرُورٌ.
دانشِ بیکرانِ خدا: او تمامِ رازها را میداند، و از تمامِ درونها باخبر است.
علمش بر همهچیز احاطه دارد.
قدرتش بر همهچیز غالب است.
و زورش به همهچیز میرسد.
دستورالعملِ نجات: پس، هر کس میخواهد کاری کند، الان در این روزهای مهلت و قبل از رسیدنِ مرگش کار کند! در زمانِ بیکاریاش (دنیا)، قبل از رسیدنِ زمانِ شلوغیاش (قیامت) کار کند! و تا زمانی که نفس میکشد، قبل از اینکه راهِ گلویش بسته شود، به فکرِ خودش باشد و جایش را آماده کند! برای خانهای که قرار است در آن اقامتِ ابدی داشته باشد، از این خانهای که فقط مسافرخانهی اوست، توشه بردارد.
پس ای مردم! خدا را، خدا را در نظر بگیرید! در موردِ چیزهایی که از کتابش به شما سپرده، و حقوقی که پیشِ شما امانت گذاشته است. خداوندِ سبحان شما را بیهدف و بیهوده نیافریده، و شما را در کوری و جهالت رها نکرده است. او تمامِ کارهای شما را ثبت کرده، اجلهایتان را نوشته، و قرآنی بر شما نازل کرده که توضیحدهندهی همهچیز است.
او پیامبرش را سالها در میانِ شما نگه داشت، تا اینکه با آن قرآن، دینِ خودش را برای شما کامل کرد؛ دینی که آن را میپسندد. او از طریقِ پیامبرش، کارهای خوب، بد، بایدها، و نبایدهایش را به شما رساند؛ تا جایی که دیگر هیچ عذری برای شما باقی نگذاشت، و حجت را بر شما تمام کرد! او پیشاپیش دربارهی عذابِ خودش به شما هشدار داد، و شما را از یک عذابِ شدیدِ پیشِ رو ترسانده است.
پس این چند روزِ باقیمانده از عمرتان را دریابید و در آن صبر و استقامت کنید! چون این چند روز، در برابرِ آن روزهای طولانیای که در غفلت و بیتوجهی به موعظهها گذراندهاید، بسیار کم است!
به خودتان (در گناه کردن) تخفیف ندهید! که اگر تخفیف دادید، همین تخفیفها شما را به مسیرِ تاریکی و ظلم میکشاند.
با نفسِ خودتان مماشات (چاپلوسی و سازش) نکنید! که همین سازشکاری، شما را یکراست به سمتِ معصیت میبرد.
ای بندگانِ خدا!
دلسوزترین آدم برای خودش، کسی است که مُطیعترین آدم برای پروردگارش باشد.
و خیانتکارترین آدم به خودش، کسی است که نافرمانترین آدم برای پروردگارش باشد!
آدمِ مغبون (کلاهرفته) کسی است که خودش سرِ خودش کلاه بگذارد! و آدمِ خوشبخت کسی است که دینش برایش سالم بماند. آدمِ سعادتمند کسی است که از سرنوشتِ دیگران عبرت بگیرد؛ و آدمِ بدبخت کسی است که فریبِ هوسها و غرورِ خودش را بخورد.
بدانید که:
حتی یک ذره ریا (خودنمایی)، شرک است!
همنشینی با آدمهای هوسباز و گناهکار، باعثِ فراموش کردنِ ایمان و حضورِ شیطان میشود.
از دروغ دوری کنید، چون دروغ با ایمان هیچ میانهای ندارد! آدمِ راستگو در لبهی پرتگاهِ نجات و کرامت ایستاده است؛ اما آدمِ دروغگو در لبهی پرتگاهِ سقوط و پستی است!
به هم حسادت نکنید! چون حسادت، ایمان را میخورد، همانطور که آتش هیزم را میخورد!
با هم کینه و دشمنی نداشته باشید! چون دشمنی، ریشهی دین را میتراشد.
و بدانید که آرزوهای دورودراز، عقل را دچارِ فراموشی میکند و یادِ خدا را از بین میبرد! پس آرزوهایتان را دروغگو فرض کنید؛ چون آرزو یک فریبدهندهی بزرگ است، و کسی که با آن همراه شود، یک فریبخوردهی بزرگ!
خطبه ۸۷نورافکنِ درون، و تاریکیِ مدعیان
∞
و من خطبة له علیه السلام و هی فی بیان صفات المتقین و صفات الفساق و التنبیه إلی مکان العترة الطیبة و الظن الخاطئ لبعض الناس
اشارة
عِبَادَ اللَّهِ إِنَّ مِنْ أَحَبِّ عِبَادِ اللَّهِ إِلَیْهِ عَبْداً أَعَانَهُ اللَّهُ عَلَی نَفْسِهِ فَاسْتَشْعَرَ الْحُزْنَ وَ تَجَلْبَبَ الْخَوْفَ فَزَهَرَ مِصْبَاحُ الْهُدَی فِی قَلْبِهِ وَ أَعَدَّ الْقِرَی لِیَوْمِهِ النَّازِلِ بِهِ فَقَرَّبَ عَلَی نَفْسِهِ الْبَعِیدَ وَ هَوَّنَ الشَّدِیدَ نَظَرَ فَأَبْصَرَ وَ ذَکَرَ فَاسْتَکْثَرَ وَ ارْتَوَی مِنْ عَذْبٍ فُرَاتٍ سُهِّلَتْ لَهُ مَوَارِدُهُ فَشَرِبَ نَهَلاً وَ سَلَکَ سَبِیلاً جَدَداً قَد خَلَعَ سَرَابِیلَ الشّهَوَاتِ وَ تَخَلّی مِنَ الهُمُومِ إِلّا هَمّاً وَاحِداً انفَرَدَ بِهِ فَخَرَجَ مِن صِفَةِ العَمَی وَ مُشَارَکَةِ أَهلِ الهَوَی وَ صَارَ مِن مَفَاتِیحِ أَبوَابِ الهُدَی وَ مَغَالِیقِ أَبوَابِ الرّدَی قَد أَبصَرَ طَرِیقَهُ وَ سَلَکَ سَبِیلَهُ وَ عَرَفَ مَنَارَهُ وَ قَطَعَ غِمَارَهُ وَ استَمسَکَ مِنَ العُرَی بِأَوثَقِهَا وَ مِنَ الحِبَالِ بِأَمتَنِهَا فَهُوَ مِنَ الیَقِینِ عَلَی مِثلِ ضَوءِ الشّمسِ قَد نَصَبَ نَفسَهُ لِلّهِ سُبحَانَهُ فِی أَرفَعِ الأُمُورِ مِن إِصدَارِ کُلّ وَارِدٍ عَلَیهِ وَ تَصیِیرِ کُلّ فَرعٍ إِلَی أَصلِهِ مِصبَاحُ ظُلُمَاتٍ کَشّافُ
عَشَوَاتٍ مِفْتَاحُ مُبْهَمَاتٍ دَفَّاعُ مُعْضِلاَتٍ دَلِیلُ فَلَوَاتٍ
یَقُولُ فَیُفْهِمُ وَ یَسْکُتُ فَیَسْلَمُ قَدْ أَخْلَصَ لِلَّهِ فَاسْتَخْلَصَهُ فَهُوَ مِنْ مَعَادِنِ دِینِهِ وَ أَوْتَادِ أَرْضِهِ قَدْ أَلْزَمَ نَفْسَهُ الْعَدْلَ فَکَانَ أَوَّلَ عَدْلِهِ نَفْیُ الْهَوَی عَنْ نَفْسِهِ یَصِفُ الْحَقَّ وَ یَعْمَلُ بِهِ لاَ یَدَعُ لِلْخَیْرِ غَایَةً إِلاَّ أَمَّهَا وَ لاَ مَظِنَّةً إِلاَّ قَصَدَهَا قَدْ أَمْکَنَ الْکِتَابَ مِنْ زِمَامِهِ فَهُوَ قَائِدُهُ وَ إِمَامُهُ یَحُلُّ حَیْثُ حَلَّ ثَقَلُهُ وَ یَنْزِلُ حَیْثُ کَانَ مَنْزِلُهُ.
صفات الفساق
وَ آخَرُ قَدْ تَسَمَّی عَالِماً وَ لَیْسَ بِهِ فَاقْتَبَسَ جَهَائِلَ مِنْ جُهَّالٍ وَ أَضَالِیلَ مِنْ ضُلاَّلٍ وَ نَصَبَ لِلنَّاسِ أَشْرَاکاً مِنْ حَبَائِلِ غُرُورٍ وَ قَوْلِ زُورٍ قَدْ حَمَلَ الْکِتَابَ عَلَی آرَائِهِ وَ عَطَفَ الْحَقَّ عَلَی أَهْوَائِهِ یُؤْمِنُ النَّاسَ مِنَ الْعَظَائِمِ وَ یُهَوِّنُ کَبِیرَ الْجَرَائِمِ یَقُولُ أَقِفُ عِنْدَ الشُّبُهَاتِ وَ فِیهَا وَقَعَ وَ یَقُولُ أَعْتَزِلُ الْبِدَعَ وَ بَیْنَهَا اضْطَجَعَ فَالصُّورَةُ صُورَةُ إِنْسَانٍ وَ الْقَلْبُ قَلْبُ حَیَوَانٍ لاَ یَعْرِفُ بَابَ الْهُدَی فَیَتَّبِعَهُ وَ لاَ بَابَ الْعَمَی فَیَصُدَّ عَنْهُ وَ ذَلِکَ مَیِّتُ الْأَحْیَاءِ!.
عترة النبی
فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ وَ أَنَّی تُؤْفَکُونَ وَ الْأَعْلاَمُ قَائِمَةٌ وَ الْآیَاتُ وَاضِحَةٌ وَ الْمَنَارُ مَنْصُوبَةٌ فَأَیْنَ یُتَاهُ بِکُمْ وَ کَیْفَ تَعْمَهُونَ
وَ بَیْنَکُمْ عِتْرَةُ نَبِیِّکُمْ وَ هُمْ أَزِمَّةُ الْحَقِّ وَ أَعْلاَمُ الدِّینِ وَ أَلْسِنَةُ الصِّدْقِ فَأَنْزِلُوهُمْ بِأَحْسَنِ مَنَازِلِ الْقُرْآنِ وَ رِدُوهُمْ وُرُودَ الْهِیمِ الْعِطَاشِ .
أَیُّهَا النَّاسُ خُذُوهَا عَنْ خَاتَمِ النَّبِیِّینَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِإِنَّهُ یَمُوتُ مَنْ مَاتَ مِنَّا وَ لَیْسَ بِمَیِّتٍ وَ یَبْلَی مَنْ بَلِیَ مِنَّا وَ لَیْسَ بِبَالٍ فَلاَ تَقُولُوا بِمَا لاَ تَعْرِفُونَ فَإِنَّ أَکْثَرَ الْحَقِّ فِیمَا تُنْکِرُونَ وَ اعْذِرُوا مَنْ لاَ حُجَّةَ لَکُمْ عَلَیْهِ وَ هُوَ أَنَا أَ لَمْ أَعْمَلْ فِیکُمْ بِالثَّقَلِ الْأَکْبَرِ وَ أَتْرُکْ فِیکُمُ الثَّقَلَ الْأَصْغَرَ قَدْ رَکَزْتُ فِیکُمْ رَایَةَ الْإِیمَانِ وَ وَقَفْتُکُمْ عَلَی حُدُودِ الْحَلاَلِ وَ الْحَرَامِ وَ أَلْبَسْتُکُمُ الْعَافِیَةَ مِنْ عَدْلِی وَ فَرَشْتُکُمُ الْمَعْرُوفَ مِنْ قَوْلِی وَ فِعْلِی وَ أَرَیْتُکُمْ کَرَائِمَ الْأَخْلاَقِ مِنْ نَفْسِی فَلاَ تَسْتَعْمِلُوا الرَّأْیَ فِیمَا لاَ یُدْرِکُ قَعْرَهُ الْبَصَرُ وَ لاَ تَتَغَلْغَلُ إِلَیْهِ الْفِکَرُ.
ظن خاطئ
و منها: حَتَّی یَظُنَّ الظَّانُّ أَنَّ الدُّنْیَا مَعْقُولَةٌ عَلَی بَنِی أُمَیَّةَ
تَمْنَحُهُمْ دَرَّهَا وَ تُورِدُهُمْ صَفْوَهَا وَ لاَ یُرْفَعُ عَنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ سَوْطُهَا وَ لاَ سَیْفُهَا وَ کَذَبَ الظَّانُّ لِذَلِکَ بَلْ هِیَ مَجَّةٌ مِنْ لَذِیذِ الْعَیْشِ یَتَطَعَّمُونَهَا بُرْهَةً ثُمَّ یَلْفِظُونَهَا جُمْلَةً!
(خطبهای جامع در توصیفِ متقین، رسواییِ فاسقان، و جایگاهِ بیبدیلِ اهلبیت (ع)):
متقین؛ نورافکنانِ تاریکی: ای بندگانِ خدا! یکی از محبوبترین بندگان پیشِ خدا، کسی است که خدا او را (در مبارزه با نفسش) یاری کرده است. چنین آدمی:
غمِ (آخرت) را مثلِ لباسِ زیرین به تن کرده، و ترسِ (از خدا) را مثلِ لباسِ رویین پوشیده است.
چراغِ هدایت در قلبش روشن شده است.
برای آن روزِ سختی که در پیش دارد (مرگ)، خودش را حسابی آماده کرده و مهمانداری میکند.
مرگِ دور را برای خودش نزدیک فرض کرده، و سختیها را برای خودش آسان نموده است.
او چشم باز کرد و دید؛ یاد خدا کرد و توشهاش را زیاد نمود. از چشمهی آبِ شیرین و گوارایی که خدا برایش راحت کرده بود، سیراب شد؛ به اندازهای نوشید که دیگر تشنه نباشد، و در جادهی صاف و همواری حرکت کرد. او لباسِ شهوتها را از تنش درآورد، و از تمامِ غصهها و درگیریهای دنیا خودش را خالی کرد، جز یک غصه (آخرت)! که تمامِ حواسش را به آن داد.
به همین خاطر، او از حالتِ کوری بیرون آمد و دیگر با هوسبازان شریک نیست. او خودش تبدیل شده است به کلیدِ درهای هدایت و قفلِ درهای نابودی!
مسیرش را پیدا کرده، و در آن حرکت میکند.
نشانههای راه را شناخته، و از امواجِ خروشانِ شبههها عبور کرده است.
او به محکمترین دستگیرهها و طنابها (دین خدا) چنگ زده است.
یقینِ او در قلبش، مثلِ نورِ درخشانِ خورشید است!
او خودش را وقفِ خدا کرده است، تا در بالاترین کارها انجامِ وظیفه کند؛ یعنی: هر مشکلی که پیش میآید حل کند، و هر شاخهای را به ریشهی اصلیاش برگرداند. او چراغِ تاریکیها، برطرفکنندهی کوریها، کلیدِ ابهامات، دفعکنندهی گرههای کور، و راهنمای بیابانهای خشک است!
وقتی حرف میزند، خوب میفهماند.
و وقتی ساکت است، سالم میماند.
او خالصانه برای خدا کار کرد، و خدا هم او را برای خودش خالص کرد. او از معادنِ دینِ خدا، و از میخهای محکمِ زمینِ اوست. او عدالت را بر خودش واجب کرده است؛ و اولین قدمش در عدالت، این بود که هوای نفس را از خودش دور کرد! او حق را توصیف میکند و به آن عمل مینماید. هیچ کارِ خیری نیست مگر اینکه آن را هدفِ خودش قرار میدهد، و هیچ جایی نیست که گمانِ خیر در آن برود مگر اینکه به سمتش میرود. او افسارِ خودش را به دستِ قرآن داده است؛ پس قرآن، رهبر و راهنمای اوست. هر جا که قرآن فرود بیاید، او هم فرود میآید؛ و هر جا که قرآن منزل کند، او هم همانجا منزل میکند.
عالمنمای فاسق؛ دیوانهای در لباسِ عاقل: اما نفرِ دوم! کسی است که به خودش لقبِ عالم داده، در حالی که اصلاً عالم نیست! او یک مشت نادانی و جهل را از آدمهای نادان، و یک مشت گمراهی را از آدمهای گمراه کپی کرده است! او برای فریب دادنِ مردم، دامهایی از جنسِ غرور و دروغ پهن کرده است! او آیاتِ قرآن را طبقِ میل و رأیِ خودش تفسیر میکند، و حق را به سمتِ هوسهای خودش کج مینماید!
او به مردم قول میدهد که در گناهانِ بزرگ هم در اماناند، و گناهانِ کبیره را برایشان کوچک و بیاهمیت جلوه میدهد! میگوید: "من در جاهایی که شبههناک است توقف میکنم." اما در واقع خودش دقیقاً در همان شبههها افتاده است! میگوید: "من از بدعتها دورم." اما در واقع خودش در وسطِ بدعتها خوابیده است!
صورتِ او صورتِ یک انسان است، اما قلبش قلبِ یک حیوان! نه درِ هدایت را میشناسد که از آن پیروی کند، و نه درِ گمراهی را میشناسد که از آن دوری کند. او یک مُرده در میانِ زندهها است!
اهلبیت؛ لنگرگاهِ حق: (خطاب به مردم): کجا میروید؟! به چه سمتی منحرف میشوید؟! در حالی که پرچمهای حق برافراشته است، نشانهها کاملاً واضح است، و چراغهای راهنما نصب شده است. پس کجا سرگردانید و چطور گیج میخورید؟! در حالی که خاندانِ پیامبرتان (عترت) در میانِ شما هستند! آنها:
افسارِ مهارِ حقاند.
پرچمهای دیناند.
و زبانهای راستگوی حقیقتاند.
پس آنها را دقیقاً در همان جایگاهِ بلندی بنشانید که قرآن را مینشانید! و مثلِ شترانِ بسیار تشنه، به سوی چشمهی آنها هجوم ببرید!
ای مردم! این حرفها را از آخرین پیامبر (ص) بگیرید: "هر کس از ما بمیرد، در واقع نمرده است! و هر کس از ما بپوسد، در واقع نپوسیده است! " (چون روح و پیامشان زنده است). پس، از روی نادانی حرفی نزنید! چون خیلی وقتها حق دقیقاً در همان چیزهایی است که شما آنها را انکار میکنید! کسی را که هیچ دلیلی علیهاش ندارید، معذور بدارید؛ و او من هستم!
آیا من در میانِ شما به ثقلِ اکبر (قرآن) عمل نکردم؟!
و آیا ثقلِ اصغر (اهلبیت) را در میانِ شما باقی نگذاشتم؟!
من پرچمِ ایمان را در میانِ شما کوبیدم، و شما را از مرزهای حلال و حرام آگاه کردم. من با عدالتِ خودم، لباسِ عافیت و سلامتی را به تنِ شما پوشاندم؛ با قول و فعلِ خودم، نیکیها را برایتان گستردم؛ و با رفتارم، اخلاقِ زیبا و کریمانه را به شما نشان دادم.
پس در چیزهایی که چشمتان عمقِ آن را نمیبیند، و فکرتان به آن نمیرسد، با رأی و سلیقهی شخصیِ خودتان نظر ندهید!
خیالِ باطلِ بنیامیه: (در ادامهی همین خطبه): کار به جایی رسیده که بعضیها خیال میکنند پادشاهیِ دنیا برای همیشه به نامِ بنیامیه گره خورده است! و دنیا همیشه شیرِ ناب و صافش را به آنها میدهد، و هیچکس نمیتواند شلاق و شمشیرِ آنها را از سرِ این امت بردارد! اما آنها سخت در اشتباهاند! این دنیا برای آنها، فقط مثلِ یک جرعهی آب است که مدتِ کوتاهی آن را مزهمزه میکنند، و بعد مجبور میشوند تمامِ آن را یکجا تُف کنند! (و حکومتشان سقوط میکند).
خطبه ۸۸خدا چگونه گردنکشان را در هم میشکند؟
∞
و من خطبة له علیه السلام و فیها بیان للأسباب التی تهلک الناس
أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ یَقْصِمْ جَبَّارِی دَهْرٍ قَطُّ إِلاَّ بَعْدَ تَمْهِیلٍ وَ رَخَاءٍ وَ لَمْ یَجْبُرْ عَظْمَ أَحَدٍ مِنَ الْأُمَمِ إِلاَّ بَعْدَ أَزْلٍ وَ بَلاَءٍ وَ فِی دُونِ مَا اسْتَقْبَلْتُمْ مِنْ عَتْبٍ وَ مَا اسْتَدْبَرْتُمْ مِنْ خَطْبٍ مُعْتَبَرٌ وَ مَا کُلُّ ذِی قَلْبٍ بِلَبِیبٍ وَ لاَ کُلُّ ذِی سَمْعٍ بِسَمِیعٍ وَ لاَ کُلُّ نَاظِرٍ بِبَصِیرٍ فَیَا عَجَباً وَ مَا لِیَ لاَ أَعْجَبُ مِنْ خَطَإِ هَذِهِ الْفِرَقِ عَلَی اخْتِلاَفِ حُجَجِهَا فِی دِینِهَا لاَ یَقْتَصُّونَ أَثَرَ نَبِیٍّ وَ لاَ یَقْتَدُونَ بِعَمَلِ وَصِیٍّ وَ لاَ یُؤْمِنُونَ بِغَیْبٍ وَ لاَ یَعِفُّونَ عَنْ عَیْبٍ یَعْمَلُونَ فِی الشُّبُهَاتِ وَ یَسِیرُونَ فِی الشَّهَوَاتِ الْمَعْرُوفُ فِیهِمْ مَا عَرَفُوا وَ الْمُنْکَرُ عِنْدَهُمْ مَا أَنْکَرُوا مَفْزَعُهُمْ فِی الْمُعْضِلاَتِ إِلَی أَنْفُسِهِمْ وَ تَعْوِیلُهُمْ فِی الْمُهِمَّاتِ عَلَی آرَائِهِمْ کَأَنَّ کُلَّ امْرِئٍ مِنْهُمْ إِمَامُ نَفْسِهِ قَدْ أَخَذَ مِنْهَا فِیمَا یَرَی بِعُرًی ثِقَاتٍ وَ أَسْبَابٍ مُحْکَمَاتٍ.
(تحلیلی عمیق از سنتهای الهی در برخورد با ملتها):
اما بعد؛ خداوند هرگز کمرِ هیچ پادشاهِ ظالمی را نشکست، مگر اینکه قبلش به او مهلت و راحتیِ فراوان داد! (تا کاملاً مغرور شود). و هرگز استخوانِ شکستهی هیچ امتی را درمان نکرد، مگر اینکه قبلش آنها را به سختی و بلا مبتلا کرد! (تا خالص شوند).
ای مردم! در این سختیهایی که الان گرفتارش شدهاید، و بلاهایی که پشتسر گذاشتهاید، درسِ عبرتهای بزرگی است. اما حیف که هر کس قلبی دارد، لزوماً عاقل نیست! هر کس گوشی دارد، شنوا نیست! و هر کس چشمی دارد، بینا نیست!
شگفتا! چطور از این فرقهها تعجب نکنم، که با وجودِ تمامِ دلایل و حجتهایی که در دینشان دارند، باز هم خطا میکنند!
نه به دنبالِ حرفِ پیامبری میروند.
نه از کارِ جانشینی پیروی میکنند.
نه به غیب (و وعدههای خدا) ایمان دارند.
و نه از هیچ عیب و گناهی شرم میکنند!
آنها در شبههها زندگی میکنند، و در مسیرِ هوسهایشان راه میروند!
معروف و کارِ خوب، پیشِ آنها چیزی است که خودشان بشناسند و دوست داشته باشند.
و منکر و کارِ بد، چیزی است که خودشان خوششان نیاید!
در مشکلات و بنبستها فقط به خودشان پناه میبرند؛ و در کارهای مهم، فقط به نظراتِ شخصیِ خودشان تکیه میکنند! انگار هر کدام از آنها امامِ خودش است! و فکر میکند دستگیرهها و طنابهایی که برای خودش بافته، محکمترین چیزِ دنیاست!
خطبه ۸۹سیمای روزگار پیش از بعثت، و رسالتِ بیبدیلِ علی (ع)
∞
و من خطبة له علیه السلام فی الرسول الأعظم صلی اللّه علیه و آله و بلاغ الإمام عنه
أَرْسَلَهُ عَلَی حِینِ فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ وَ طُولِ هَجْعَةٍ مِنَ الْأُمَمِ،
وَ اعْتِزَامٍ مِنَ الْفِتَنِ وَ انْتِشَارٍ مِنَ الْأُمُورِ وَ تَلَظٍّ مِنَ الْحُرُوبِ وَ الدُّنْیَا کَاسِفَةُ النُّورِ ظَاهِرَةُ الْغُرُورِ عَلَی حِینِ اصْفِرَارٍ مِنْ وَرَقِهَا وَ إِیَاسٍ مِنْ ثَمَرِهَا وَ اغْوِرَارٍ مِنْ مَائِهَا قَدْ دَرَسَتْ مَنَارُ الْهُدَی وَ ظَهَرَتْ أَعْلاَمُ الرَّدَی فَهِیَ مُتَجَهِّمَةٌ لِأَهْلِهَا عَابِسَةٌ فِی وَجْهِ طَالِبِهَا ثَمَرُهَا الْفِتْنَةُ وَ طَعَامُهَا الْجِیفَةُ وَ شِعَارُهَا الْخَوْفُ وَ دِثَارُهَا السَّیْفُ. فَاعْتَبِرُوا عِبَادَ اللَّهِ وَ اذْکُرُوا تِیکَ الَّتِی آبَاؤُکُمْ وَ إِخْوَانُکُمْ بِهَا مُرْتَهَنُونَ وَ عَلَیْهَا مُحَاسَبُونَ وَ لَعَمْرِی مَا تَقَادَمَتْ بِکُمْ وَ لاَ بِهِمُ الْعُهُودُ وَ لاَ خَلَتْ فِیمَا بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمُ الْأَحْقَابُ وَ الْقُرُونُ وَ مَا أَنْتُمُ الْیَوْمَ مِنْ یَوْمَ کُنْتُمْ فِی أَصْلاَبِهِمْ بِبَعِیدٍ. وَ اللَّهِ مَا أَسْمَعَکُمُ الرَّسُولُ شَیْئاً إِلاَّ وَ هَا أَنَا ذَا مُسْمِعُکُمُوهُ وَ مَا أَسْمَاعُکُمُ الْیَوْمَ بِدُونِ أَسْمَاعِکُمْ بِالْأَمْسِ وَ لاَ شُقَّتْ لَهُمُ الْأَبْصَارُ وَ لاَ جُعِلَتْ لَهُمُ الْأَفْئِدَةُ فِی ذَلِکَ الزَّمَانِ إِلاَّ وَ قَدْ أُعْطِیتُمْ مِثْلَهَا فِی هَذَا الزَّمَانِ وَ وَ اللَّهِ مَا بُصِّرْتُمْ بَعْدَهُمْ شَیْئاً جَهِلُوهُ وَ لاَ أُصْفِیتُمْ بِهِ وَ حُرِمُوهُ وَ لَقَدْ نَزَلَتْ بِکُمُ الْبَلِیَّةُ جَائِلاً خِطَامُهَا رِخْواً بِطَانُهَا فَلاَ یَغُرَّنَّکُمْ مَا أَصْبَحَ فِیهِ أَهْلُ الْغُرُورِ فَإِنَّمَا هُوَ ظِلٌّ مَمْدُودٌ إِلَی أَجَلٍ مَعْدُودٍ.
(توصیفی تکاندهنده از وضعیتِ جهان قبل از ظهورِ اسلام، و یادآوریِ نقشِ خود در ابلاغِ پیامِ پیامبر (ص)):
خداوند پیامبر (ص) را زمانی فرستاد که:
مدتها بود هیچ پیامبری نیامده بود.
امتها در خوابِ طولانی و سنگینی بودند.
فتنهها بهشدت به هم گره خورده بود.
کارها از هم پاشیده، و آتشِ جنگها شعلهور بود!
دنیا کاملاً بینور شده بود، و فریبکاریاش کاملاً آشکار بود. برگهای درختِ دنیا زرد شده بود، میوههایش هیچ امیدی نداشت، و آبهایش در زمین فرو رفته بود. پرچمهای هدایت از بین رفته، و نشانههای نابودی و هلاکت همهجا دیده میشد. دنیا به صورتِ ساکنانش اخم کرده بود، و به روی جویندگانش عبوس و ترشرو شده بود.
میوهی آن زمان، فتنه و آشوب بود!
غذایش، مُردار و کثافت بود!
لباسِ زیرینش، ترس و وحشت بود!
و لباسِ رویینش، شمشیر و خونریزی!
پس ای بندگانِ خدا! عبرت بگیرید. و یادتان باشد که پدران و برادرانِ شما در گروِ همین کارهایی هستند که کردند، و باید حساب پس بدهند. به جانم قسم؛ نه شما از آنها خیلی دورید، و نه قرنها و روزگارِ طولانی بینِ شما و آنها فاصله انداخته است! همین دیروز بود که شما در صُلبِ آنها بودید.
من سخنگوی پیامبرم! به خدا قسم؛ رسولخدا (ص) هیچچیزی به شما نگفت و نشنواند، مگر اینکه من امروز دارم همانها را به شما میگویم و میشنوانم! گوشهای امروزِ شما، همان گوشهای دیروزتان است! اگر آن روز چشم و دلی به آنها داده شد، امروز دقیقاً مثلِ همانها به شما هم داده شده است! به خدا قسم؛ شما امروز هیچچیزِ جدیدی را نمیبینید که آنها ندیده باشند؛ و هیچ امتیازِ خاصی به شما داده نشده که آنها از آن محروم بوده باشند!
البته الان بلاها طوری بر سرِ شما آمدهاند که مثلِ شتری هستند که مهارش رها شده و تنگِ شکمش شل است (و هر لحظه ممکن است زمین بخورد)! مبادا این چیزهایی که آدمهای مغرور (مثل معاویه) به آن دل خوش کردهاند، شما را هم فریب دهد! اینها فقط یک سایهی کِشدار است که تا یک زمانِ مشخص بیشتر دوام ندارد (و زود تمام میشود).
خطبه ۹۰خدایی که وزن نمیشود، اما شما را وزن میکند!
∞
و من خطبة له علیه السلام و تشتمل علی قدم الخالق و عظم مخلوقاته، و یختمها بالوعظ
الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمَعْرُوفِ مِنْ غَیْرِ رُؤْیَةٍ وَ الْخَالِقِ مِنْ غَیْرِ رَوِیَّةٍ
الَّذِی لَمْ یَزَلْ قَائِماً دَائِماً إِذْ لاَ سَمَاءٌ ذَاتُ أَبْرَاجٍ وَ لاَ حُجُبٌ ذَاتُ إِرْتَاجٍ وَ لاَ لَیْلٌ دَاجٍ وَ لاَ بَحْرٌ سَاجٍ وَ لاَ جَبَلٌ ذُو فِجَاجٍ وَ لاَ فَجٌّ ذُو اعْوِجَاجٍ وَ لاَ أَرْضٌ ذَاتُ مِهَادٍ
وَ لاَ خَلْقٌ ذُو اعْتِمَادٍ ذَلِکَ مُبْتَدِعُ الْخَلْقِ وَ وَارِثُهُ وَ إِلَهُ الْخَلْقِ وَ رَازِقُهُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ دَائِبَانِ فِی مَرْضَاتِهِ یُبْلِیَانِ کُلَّ جَدِیدٍ وَ یُقَرِّبَانِ کُلَّ بَعِیدٍ قَسَمَ أَرْزَاقَهُمْ وَ أَحْصَی آثَارَهُمْ وَ أَعْمَالَهُمْ وَ عَدَدَ أَنْفُسِهِمْ وَ خَائِنَةَ أَعْیُنِهِمْ وَ مَا تُخْفِی صُدُورُهُمْ مِنَ الضَّمِیرِ وَ مُسْتَقَرَّهُمْ وَ مُسْتَوْدَعَهُمْ مِنَ الْأَرْحَامِ وَ الظُّهُورِ إِلَی أَنْ تَتَنَاهَی بِهِمُ الْغَایَاتُ هُوَ الَّذِی اشْتَدَّتْ نِقْمَتُهُ عَلَی أَعْدَائِهِ فِی سَعَةِ رَحْمَتِهِ وَ اتَّسَعَتْ رَحْمَتُهُ لِأَوْلِیَائِهِ فِی شِدَّةِ نِقْمَتِهِ قَاهِرُ مَنْ عَازَّهُ وَ مُدَمِّرُ مَنْ شَاقَّهُ وَ مُذِلُّ مَنْ نَاوَاهُ وَ غَالِبُ مَنْ عَادَاهُ مَنْ تَوَکَّلَ عَلَیْهِ کَفَاهُ وَ مَنْ سَأَلَهُ أَعْطَاهُ وَ مَنْ أَقْرَضَهُ قَضَاهُ وَ مَنْ شَکَرَهُ جَزَاهُ عِبَادَ اللَّهِ زِنُوا أَنْفُسَکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُوزَنُوا وَ حَاسِبُوهَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تُحَاسَبُوا وَ تَنَفَّسُوا قَبْلَ ضِیقِ الْخِنَاقِ وَ انْقَادُوا قَبْلَ عُنْفِ السِّیَاقِ وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ لَمْ یُعَنْ عَلَی نَفْسِهِ حَتَّی یَکُونَ لَهُ مِنْهَا وَاعِظٌ وَ زَاجِرٌ لَمْ یَکُنْ لَهُ مِنْ غَیْرِهَا لاَ زَاجِرٌ وَ لاَ وَاعِظٌ.
(خطبهای شکوهمند در بیانِ قِدَمِ خداوند، عظمتِ مخلوقات، و نصیحتی بیدارگر):
ستایش مخصوصِ خدایی است که:
بدونِ اینکه با چشم دیده شود، کاملاً شناختهشده است.
بدونِ اینکه نیاز به فکر و نقشه داشته باشد، خالق است.
خدایی که همیشه برپا و پایدار بوده است؛ حتی زمانی که:
نه آسمانی با برجهای ستارهدار بود.
نه پردههایی با درهای بسته.
نه شبِ تاریکی.
نه دریای آرامی.
نه کوههایی با شکاف و دره.
نه درههایی با پیچوحم.
نه زمینِ گستردهای.
و نه هیچ مخلوقی که روی آن تکیه کند!
او همان کسی است که مخلوقات را ابداع کرد، و در نهایت وارثِ همهی آنهاست. او خدای تمامِ آفریدهها، و روزیدهندهی آنهاست. خورشید و ماه، به اراده و رضایتِ او مدام در حرکتاند؛ هر چیزِ تازهای را کهنه میکنند، و هر چیزِ دوری را نزدیک میسازند. خداوند روزیهای همه را تقسیم کرده است. او تکتکِ نشانهها و کارهای آنها را، تعدادِ نفسهایشان را، نگاههای دزدانه و خیانتکارِ چشمهایشان را، رازهایی که در سینههایشان پنهان کردهاند را، و جایگاهشان در رحمِ مادران و صُلبِ پدران را ـ تا زمانی که به پایانِ کارشان برسند ـ حساب کرده و میداند.
او خدایی است که: در عینِ اینکه رحمتش بسیار وسیع است، انتقامش از دشمنانش بسیار سخت است! و در عینِ اینکه انتقامش بسیار سخت است، رحمتش دوستانش را کاملاً در بر میگیرد!
هر کس بخواهد بر او پیروز شود، خدا او را مغلوب میکند.
هر کس با او دشمنی کند، او را نابود میسازد.
هر کس با او مخالفت کند، او را ذلیل مینماید.
و هر کس با او بجنگد، بر او چیره میگردد.
هر کس به او توکل کند، خدا برایش کافی است.
هر کس از او بخواهد، به او عطا میکند.
هر کس به او قرض بدهد (انفاق کند)، خدا دینش را ادا میکند.
و هر کس شکرش را به جا آورد، به او پاداش میدهد.
پیش از مرگ خودتان را وزن کنید! ای بندگانِ خدا!
قبل از اینکه شما را وزن کنند، خودتان ارزشِ خودتان را وزن کنید!
قبل از اینکه از شما حسابکِشی کنند، خودتان به حسابِ خودتان برسید!
و قبل از اینکه راهِ نفستان بسته شود، یک نفسِ راحت بکشید (و کاری کنید)!
و قبل از اینکه با زور و خشونت شما را بکشانند، خودتان با پای خودتان (به سوی خدا) حرکت کنید!
و بدانید: کسی که خودش نتواند به خودش کمک کند تا برای خودش یک نصیحتکننده و بازدارندهی درونی (وجدان و تقوا) بسازد؛ قطعاً هیچکسِ دیگری از بیرون نمیتواند او را نصیحت کند یا از گناه بازدارد!
خطبه ۹۱خطبهی شگفتانگیزِ اَشباح؛ توصیفِ خدا، آسمانها، و فرشتگان
∞
و من خطبة له علیه السلام تعرف بخطبة الأشباح و هی من جلائل خطبه علیه السلام
اشارة
رَوَی مَسْعَدَةُ بْنُ صَدَقَةَ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهماالسلام أَنَّهُ قَالَ: خَطَبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ بِهَذِهِ الْخُطْبَةِ عَلَی مِنْبَرِ الْکُوفَةِ وَ ذَلِکَ أَنَّ رَجُلاً أَتَاهُ فَقَالَ لَهُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَصِفْ لَنَا رَبَّنَا مِثْلَ مَا نَرَاهُ عِیَاناً لِنَزْدَادَ لَهُ حُبّاً وَ بِهِ مَعْرِفَةً فَغَضِبَ وَ نَادَی الصَّلاَةَ جَامِعَةً فَاجْتَمَعَ النَّاسُ حَتَّی غَصَّ الْمَسْجِدُ بِأَهْلِهِ فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ وَ هُوَ مُغْضَبٌ مُتَغَیِّرُ اللَّوْنِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ وَ صَلَّی عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه وآله ثُمَّ قَالَ:
وصف اللّه تعالی
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لاَ یَفِرُهُ الْمَنْعُ وَ الْجُمُودُ وَ لاَ یُکْدِیهِ الإِعطَاءُ وَ الجُودُ إِذ کُلّ مُعطٍ مُنتَقِصٌ سِوَاهُ وَ کُلّ مَانِعٍ مَذمُومٌ مَا خَلَاهُ وَ هُوَ المَنّانُ بِفَوَائِدِ النّعَمِ وَ عَوَائِدِ المَزِیدِ وَ القِسَمِ عِیَالُهُ الخَلَائِقُ ضَمِنَ أَرزَاقَهُم وَ قَدّرَ أَقوَاتَهُم وَ نَهَجَ سَبِیلَ الرّاغِبِینَ إِلَیهِ وَ الطّالِبِینَ مَا لَدَیهِ وَ لَیسَ بِمَا سُئِلَ بِأَجوَدَ مِنهُ بِمَا لَم یُسأَل الأَوّلُ ألّذِی لَم یَکُن لَهُ قَبلٌ فَیَکُونَ شَیءٌ قَبلَهُ وَ الآخِرُ ألّذِی لَیسَ لهُ بَعدٌ فَیَکُونَ شَیءٌ بَعدَهُ وَ الرّادِعُ أنَاَسیِ ّ الأَبصَارِ عَن أَن تَنَالَهُ أَو تُدرِکَهُ مَا اختَلَفَ عَلَیهِ دَهرٌ فَیَختَلِفَ مِنهُ الحَالُ وَ لَا کَانَ فِی مَکَانٍ فَیَجُوزَ عَلَیهِ الِانتِقَالُ وَ لَو وَهَبَ مَا تَنَفّسَت عَنهُ مَعَادِنُ الجِبَالِ وَ ضَحِکَت عَنهُ أَصدَافُ البِحَارِ مِن فِلِزّ اللّجَینِ وَ العِقیَانِ وَ نُثَارَةِ الدّرّ وَ حَصِیدِ المَرجَانِ مَا أَثّرَ ذَلِکَ فِی جُودِهِ وَ لَا أَنفَدَ سَعَةَ مَا عِندَهُ وَ لَکَانَ عِندَهُ مِن ذَخَائِرِ الأَنعَامِ
مَا لاَ تُنْفِدُهُ مَطَالِبُ الْأَنَامِ لِأَنَّهُ الْجَوَادُ الَّذِی لاَ یَغِیضُهُ سُؤَالُ السَّائِلِینَ وَ لاَ یُبْخِلُهُ إِلْحَاحُ الْمُلِحِّینَ.
صفاته تعالی فی القرآن
فَانْظُرْ أَیُّهَا السَّائِلُ فَمَا دَلَّکَ الْقُرْآنُ عَلَیْهِ مِنْ صِفَتِهِ فَائْتَمَّ بِهِ
وَ اسْتَضِئْ بِنُورِ هِدَایَتِهِ وَ مَا کَلَّفَکَ الشَّیْطَانُ عِلْمَهُ مِمَّا لَیْسَ فِی الْکِتَابِ عَلَیْکَ فَرْضُهُ وَ لاَ فِی سُنَّةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه وآله وَ أَئِمَّةِ الْهُدَیأَثَرُهُ فَکِلْ عِلْمَهُ إِلَی اللَّهِ سُبْحَانَهُ فَإِنَّ ذَلِکَ مُنْتَهَی حَقِّ اللَّهِ عَلَیْکَ وَ اعْلَمْ أَنَّ الرَّاسِخِینَ فِی الْعِلْمِ هُمُ الَّذِینَ أَغْنَاهُمْ عَنِ اقْتِحَامِ السُّدَدِ الْمَضْرُوبَةِ دُونَ الْغُیُوبِ الْإِقْرَارُ بِجُمْلَةِ مَا جَهِلُوا تَفْسِیرَهُ مِنَ الْغَیْبِ الْمَحْجُوبِ فَمَدَحَ اللَّهُ تَعَالَی اعْتِرَافَهُمْ بِالْعَجْزِ عَنْ تَنَاوُلِ مَا لَمْ یُحِیطُوا بِهِ عِلْماً وَ سَمَّی تَرْکَهُمُ التَّعَمُّقَ فِیمَا لَمْ یُکَلِّفْهُمُ الْبَحْثَ عَنْ کُنْهِهِ رُسُوخاً فَاقْتَصِرْ عَلَی ذَلِکَ وَ لاَ تُقَدِّرْ عَظَمَةَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ عَلَی قَدْرِ عَقْلِکَ فَتَکُونَ مِنَ الْهَالِکِینَ هُوَ الْقَادِرُ الَّذِی إِذَا ارْتَمَتِ الْأَوْهَامُ لِتُدْرِکَ مُنْقَطَعَ قُدْرَتِهِ وَ حَاوَلَ الْفِکْرُ الْمُبَرَّأُ
مِنْ خَطَرَاتِ الْوَسَاوِسِ أَنْ یَقَعَ عَلَیْهِ فِی عَمِیقَاتِ غُیُوبِ مَلَکُوتِهِ وَ تَوَلَّهَتِ الْقُلُوبُ إِلَیْهِ لِتَجْرِیَ فِی کَیْفِیَّةِ صِفَاتِهِ وَ غَمَضَتْ مَدَاخِلُ الْعُقُولِ فِی حَیْثُ لاَ تَبْلُغُهُ الصِّفَاتُ لِتَنَاوُلِ عِلْمِ ذَاتِهِ رَدَعَهَا وَ هیِ َ تَجُوبُ مهَاَویِ َ سُدَفِ الغُیُوبِ مُتَخَلّصَةً إِلَیهِ سُبحَانَهُ
فَرَجَعَتْ إِذْ جُبِهَتْ مُعْتَرِفَةً بِأَنَّهُ لاَ یُنَالُ بِجَوْرِ الاِعْتِسَافِ کُنْهُ مَعْرِفَتِهِ وَ لاَ تَخْطُرُ بِبَالِ أُولِی الرَّوِیَّاتِ خَاطِرَةٌ مِنْ تَقْدِیرِ جَلاَلِ عِزَّتِه الَّذِی ابْتَدَعَ الْخَلْقَ عَلَی غَیْرِ مِثَالٍ امْتَثَلَهُ وَ لاَ مِقْدَارٍ احْتَذَی عَلَیْهِ مِنْ خَالِقٍ مَعْبُودٍ کَانَ قَبْلَهُ وَ أَرَانَا مِنْ مَلَکُوتِ قُدْرَتِهِ وَ عَجَائِبِ مَا نَطَقَتْ بِهِ آثَارُ حِکْمَتِهِ وَ اعْتِرَافِ الْحَاجَةِ مِنَ الْخَلْقِ إِلَی أَنْ یُقِیمَهَا بِمِسَاکِ قُوَّتِهِ مَا دَلَّنَا بِاضْطِرَارِ قِیَامِ الْحُجَّةِ لَهُ عَلَی مَعْرِفَتِهِ فَظَهَرَتِ الْبَدَائِعُ الَّتِی أَحْدَثَتْهَا آثَارُ صَنْعَتِهِ وَ أَعْلاَمُ حِکْمَتِهِ فَصَارَ کُلُّ مَا خَلَقَ حُجَّةً لَهُ وَ دَلِیلاً عَلَیْهِ وَ إِنْ کَانَ خَلْقاً صَامِتاً فَحُجَّتُهُ بِالتَّدْبِیرِ نَاطِقَةٌ وَ دَلاَلَتُهُ عَلَی الْمُبْدِعِ قَائِمَةٌ فَأَشْهَدُ أَنَّ مَنْ شَبَّهَکَ بِتَبَایُنِ أَعْضَاءِ خَلْقِکَ وَ تَلاَحُمِ حِقَاقِ مَفَاصِلِهِمُ المُحتَجِبَةِ لِتَدبِیرِ حِکمَتِکَ لَم یَعقِد غَیبَ ضَمِیرِهِ عَلَی مَعرِفَتِکَ وَ لَم یُبَاشِر قَلبَهُ الیَقِینُ بِأَنّهُ لَا نِدّ لَکَ وَ کَأَنّهُ لَم یَسمَع تَبَرّؤَ التّابِعِینَ مِنَ المَتبُوعِینَ إِذ یَقُولُونَتَاللّهِ إِن کُنّا لفَیِ ضَلالٍ مُبِینٍ إِذ نُسَوّیکُم بِرَبّ العالَمِینَکَذَبَ العَادِلُونَ بِکَ إِذ شَبّهُوکَ بِأَصنَامِهِم وَ نَحَلُوکَ حِلیَةَ المَخلُوقِینَ بِأَوهَامِهِم وَ جَزّءُوکَ تَجزِئَةَ المُجَسّمَاتِ بِخَوَاطِرِهِم وَ قَدّرُوکَ عَلَی الخِلقَةِ المُختَلِفَةِ القُوَی بِقَرَائِحِ عُقُولِهِم وَ أَشهَدُ أَنّ مَن سَاوَاکَ بشِیَ ءٍ مِن خَلقِکَ فَقَد عَدَلَ بِکَ وَ العَادِلُ بِکَ کَافِرٌ بِمَا تَنَزّلَت بِهِ مُحکَمَاتُ آیَاتِکَ وَ نَطَقَت عَنهُ
شَوَاهِدُ حُجَجِ بَیِّنَاتِکَ وَ إِنَّکَ أَنْتَ اللَّهُ الَّذِی لَمْ تَتَنَاهَ فِی الْعُقُولِ فَتَکُونَ فِی مَهَبِّ فِکْرِهَا مُکَیَّفاً وَ لاَ فِی رَوِیَّاتِ خَوَاطِرِهَا فَتَکُونَ مَحْدُوداً مُصَرَّفاً. .
و منها -
قَدَّرَ مَا خَلَقَ فَأَحْکَمَ تَقْدِیرَهُ وَ دَبَّرَهُ فَأَلْطَفَ تَدْبِیرَهُ وَ وَجَّهَهُ لِوِجْهَتِهِ فَلَمْ یَتَعَدَّ حُدُودَ مَنْزِلَتِهِ وَ لَمْ یَقْصُرْ دُونَ الاِنْتِهَاءِ إِلَی غَایَتِهِ وَ لَمْ یَسْتَصْعِبْ إِذْ أُمِرَ بِالْمُضِیِّ عَلَی إِرَادَتِهِ فَکَیْفَ وَ إِنَّمَا صَدَرَتِ الْأُمُورُ عَنْ مَشِیئَتِهِ الْمُنْشِئُ أَصْنَافَ الْأَشْیَاءِ بِلاَ رَوِیَّةِ فِکْرٍ آلَ إِلَیْهَا وَ لاَ قَرِیحَةِ غَرِیزَةٍ أَضْمَرَ عَلَیْهَا وَ لاَ تَجْرِبَةٍ أَفَادَهَا مِنْ حَوَادِثِ الدُّهُورِ وَ لاَ شَرِیکٍ أَعَانَهُ عَلَی ابْتِدَاعِ عَجَائِبِ الْأُمُورِ فَتَمَّ خَلْقُهُ بِأَمْرِهِ وَ أَذْعَنَ لِطَاعَتِهِ وَ أَجَابَ إِلَی دَعْوَتِهِ لَمْ یَعْتَرِضْ دُونَهُ رَیْثُ الْمُبْطِئِ وَ لاَ أَنَاةُ الْمُتَلَکِّئِ فَأَقَامَ مِنَ الْأَشْیَاءِ أَوَدَهَا وَ نَهَجَ حُدُودَهَا وَ لاَءَمَ بِقُدْرَتِهِ بَیْنَ مُتَضَادِّهَا وَ وَصَلَ أَسْبَابَ قَرَائِنِهَا وَ فَرَّقَهَا أَجْنَاساً مُخْتَلِفَاتٍ فِی الْحُدُودِ وَ الْأَقْدَارِ وَ الْغَرَائِزِ وَ الْهَیْئَاتِ بَدَایَا خَلاَئِقَ أَحْکَمَ صُنْعَهَا وَ فَطَرَهَا عَلَی مَا أَرَادَ وَ ابْتَدَعَهَا.
و منها فی صفة السماء
وَ نَظَمَ بِلاَ تَعْلِیقٍ رَهَوَاتِ فُرَجِهَا وَ لاَحَمَ صُدُوعَ انْفِرَاجِهَا
وَ وَشَّجَ بَیْنَهَا وَ بَیْنَ أَزْوَاجِهَا وَ ذَلَّلَ لِلْهَابِطِینَ بِأَمْرِهِ وَ الصَّاعِدِینَ بِأَعْمَالِ خَلْقِهِ حُزُونَةَ مِعْرَاجِهَا وَ نَادَاهَا بَعْدَ إِذْ هِیَ دُخَانٌ فَالْتَحَمَتْ عُرَی أَشْرَاجِهَا وَ فَتَقَ بَعْدَ الاِرْتِتَاقِ صَوَامِتَ
أَبْوَابِهَا وَ أَقَامَ رَصَداً مِنَ الشُّهُبِ الثَّوَاقِبِ عَلَی نِقَابِهَا
وَ أَمْسَکَهَا مِنْ أَنْ تَمُورَ فِی خَرْقِ الْهَوَاءِ بِأَیْدِهِ وَ أَمَرَهَا أَنْ تَقِفَ مُسْتَسْلِمَةً لِأَمْرِهِ وَ جَعَلَ شَمْسَهَا آیَةً مُبْصِرَةً لِنَهَارِهَا وَ قَمَرَهَا آیَةً مَمْحُوَّةً مِنْ لَیْلِهَا وَ أَجْرَاهُمَا فِی مَنَاقِلِ مَجْرَاهُمَا وَ قَدَّرَ سَیْرَهُمَا فِی مَدَارِجِ دَرَجِهِمَا لِیُمَیِّزَ بَیْنَ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ بِهِمَا وَ لِیُعْلَمَ عَدَدُ السِّنِینَ وَ الْحِسَابُ بِمَقَادِیرِهِمَا ثُمَّ عَلَّقَ فِی جَوِّهَا فَلَکَهَا
وَ نَاطَ بِهَا زِینَتَهَا مِنْ خَفِیَّاتِ دَرَارِیِّهَا وَ مَصَابِیحِ کَوَاکِبِهَا وَ رَمَی مُسْتَرِقِی السَّمْعِ بِثَوَاقِبِ شُهُبِهَا وَ أَجْرَاهَا عَلَی أَذْلاَلِ تَسْخِیرِهَا مِنْ ثَبَاتِ ثَابِتِهَا وَ مَسِیرِ سَائِرِهَا وَ هُبُوطِهَا وَ صُعُودِهَا وَ نُحُوسِهَا وَ سُعُودِهَا.
و منها فی صفة الملائکة
ثُمَّ خَلَقَ سُبْحَانَهُ لِإِسْکَانِ سَمَاوَاتِهِ وَ عِمَارَةِ الصَّفِیحِ الْأَعْلَی مِنْ مَلَکُوتِهِ خَلْقاً بَدِیعاً مِنْ مَلاَئِکَتِهِ وَ مَلَأَ بِهِمْ فُرُوجَ فِجَاجِهَا وَ حَشَا بِهِمْ فُتُوقَ أَجْوَائِهَا وَ بَیْنَ فَجَوَاتِ تِلْکَ الْفُرُوجِ زَجَلُ المُسَبّحِینَ مِنهُم فِی حَظَائِرِ القُدُسِ وَ سُتُرَاتِ الحُجُبِ
وَ سُرَادِقَاتِ الْمَجْدِ وَ وَرَاءَ ذَلِکَ الرَّجِیجِ الَّذِی تَسْتَکُّ مِنهُ الأَسمَاعُ سُبُحَاتُ نُورٍ تَردَعُ الأَبصَارَ عَن بُلُوغِهَا فَتَقِفُ خَاسِئَةً عَلَی حُدُودِهَا. وَ أَنشَأَهُم عَلَی صُوَرٍ مُختَلِفَاتٍ وَ أَقدَارٍ مُتَفَاوِتَاتٍأوُلیِ أَجنِحَةٍتُسَبّحُ جَلَالَ عِزّتِهِ لَا یَنتَحِلُونَ مَا ظَهَرَ فِی الخَلقِ مِن صُنعِهِ وَ لَا یَدّعُونَ أَنّهُم یَخلُقُونَ شَیئاً مَعَهُ مِمّا انفَرَدَ بِهِبَل عِبادٌ مُکرَمُونَ لا یَسبِقُونَهُ بِالقَولِ وَ هُم بِأَمرِهِ یَعمَلُونَ جَعَلَهُمُ اللّهُ فِیمَا هُنَالِکَ أَهلَ الأَمَانَةِ عَلَی وَحیِهِ وَ حَمّلَهُم إِلَی المُرسَلِینَ وَدَائِعَ أَمرِهِ وَ نَهیِهِ وَ عَصَمَهُم مِن رَیبِ الشّبُهَاتِ فَمَا مِنهُم زَائِغٌ عَن سَبِیلِ مَرضَاتِهِ وَ أَمَدّهُم بِفَوَائِدِ المَعُونَةِ وَ أَشعَرَ قُلُوبَهُم تَوَاضُعَ إِخبَاتِ السّکِینَةِ وَ فَتَحَ لَهُم أَبوَاباً ذُلُلًا إِلَی تَمَاجِیدِهِ وَ نَصَبَ لَهُم مَنَاراً وَاضِحَةً عَلَی أَعلَامِ تَوحِیدِهِ لَم تُثقِلهُم مُؤصِرَاتُ الآثَامِ وَ لَم تَرتَحِلهُم عُقَبُ اللیّاَلیِ وَ الأَیّامِ وَ لَم تَرمِ الشّکُوکُ بِنَوَازِعِهَا عَزِیمَةَ إِیمَانِهِم وَ لَم تَعتَرِکِ الظّنُونُ عَلَی مَعَاقِدِ یَقِینِهِم وَ لَا قَدَحَت قَادِحَةُ الإِحَنِ فِیمَا بَینَهُم وَ لَا سَلَبَتهُمُ الحَیرَةُ مَا لَاقَ مِن مَعرِفَتِهِ بِضَمَائِرِهِم وَ مَا سَکَنَ مِن عَظَمَتِهِ وَ هَیبَةِ جَلَالَتِهِ فِی أَثنَاءِ صُدُورِهِم وَ لَم تَطمَع فِیهِمُ الوَسَاوِسُ فَتَقتَرِعَ بِرَینِهَا عَلَی فِکرِهِم وَ مِنهُم مَن هُوَ فِی خَلقِ الغَمَامِ
الدُّلَّحِ وَ فِی عِظَمِ الْجِبَالِ الشُّمَّخِ وَ فِی قَتْرَةِ الظَّلاَمِ الْأَیْهَمِ وَ مِنْهُمْ مَنْ قَدْ خَرَقَتْ أَقْدَامُهُمْ تُخُومَ الْأَرْضِ السُّفْلَی فَهِیَ کَرَایَاتٍ بِیضٍ قَدْ نَفَذَتْ فِی مَخَارِقِ الْهَوَاءِ وَ تَحْتَهَا رِیحٌ هَفَّافَةٌ تَحْبِسُهَا عَلَی حَیْثُ انْتَهَتْ مِنَ الْحُدُودِ الْمُتَنَاهِیَةِ قَدِ اسْتَفْرَغَتْهُمْ أَشْغَالُ عِبَادَتِهِ وَ وَصَلَتْ حَقَائِقُ الْإِیمَانِ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ مَعْرِفَتِهِ وَ قَطَعَهُمُ الْإِیقَانُ بِهِ إِلَی الْوَلَهِ إِلَیْهِ وَ لَمْ تُجَاوِزْ رَغَبَاتُهُمْ مَا عِنْدَهُ إِلَی مَا عِنْدَ غَیْرِهِ قَدْ ذَاقُوا حَلاَوَةَ مَعْرِفَتِهِ وَ شَرِبُوا بِالْکَأْسِ الرَّوِیَّةِ مِنْ مَحَبَّتِهِ وَ تَمَکَّنَتْ مِنْ سُوَیْدَاءِ قُلُوبِهِمْ وَشِیجَةُ خِیفَتِهِ فَحَنَوْا بِطُولِ الطَّاعَةِ اعْتِدَالَ ظُهُورِهِمْ وَ لَمْ یُنْفِدْ طُولُ الرَّغْبَةِ إِلَیْهِ مَادَّةَ تَضَرُّعِهِمْ وَ لاَ أَطْلَقَ عَنْهُمْ عَظِیمُ الزُّلْفَةِ رِبَقَ خُشُوعِهِمْ وَ لَمْ یَتَوَلَّهُمُ الْإِعْجَابُ فَیَسْتَکْثِرُوا مَا سَلَفَ مِنْهُمْ وَ لاَ تَرَکَتْ لَهُمُ اسْتِکَانَةُ الْإِجْلاَلِ نَصِیباً فِی تَعْظِیمِ حَسَنَاتِهِمْ وَ لَمْ تَجْرِ الْفَتَرَاتُ فِیهِمْ عَلَی طُولِ دُءُوبِهِمْ وَ لَمْ تَغِضْ رَغَبَاتُهُمْ فَیُخَالِفُوا عَنْ رَجَاءِ رَبِّهِمْ وَ لَمْ تَجِفَّ لِطُولِ الْمُنَاجَاةِ أَسَلاَتُ أَلسِنَتِهِم وَ لَا مَلَکَتهُمُ الأَشغَالُ فَتَنقَطِعَ بِهَمسِ الجُؤَارِ إِلَیهِ أَصوَاتُهُم وَ لَم تَختَلِف فِی مَقَاوِمِ الطّاعَةِ مَنَاکِبُهُم وَ لَم یَثنُوا إِلَی رَاحَةِ التّقصِیرِ فِی أَمرِهِ رِقَابَهُم. وَ لَا تَعدُو عَلَی عَزِیمَةِ جِدّهِم بَلَادَةُ الغَفَلَاتِ وَ لَا تَنتَضِلُ فِی هِمَمِهِم خَدَائِعُ الشّهَوَاتِ قَدِ
اتَّخَذُوا ذَا الْعَرْشِ ذَخِیرَةً لِیَوْمِ فَاقَتِهِمْ وَ یَمَّمُوهُ عِنْدَ انْقِطَاعِ الْخَلْقِ إِلَی الْمَخْلُوقِینَ بِرَغْبَتِهِمْ لاَ یَقْطَعُونَ أَمَدَ غَایَةِ عِبَادَتِهِ وَ لاَ یَرْجِعُ بِهِمُ الاِسْتِهْتَارُ بِلُزُومِ طَاعَتِهِ إِلاَّ إِلَی مَوَادَّ مِنْ قُلُوبِهِمْ غَیْرِ مُنْقَطِعَةٍ مِنْ رَجَائِهِ وَ مَخَافَتِهِ لَمْ تَنْقَطِعْ أَسْبَابُ الشَّفَقَةِ
مِنْهُمْ فَیَنُوا فِی جِدِّهِمْ وَ لَمْ تَأْسِرْهُمُ الْأَطْمَاعُ فَیُؤْثِرُوا وَشِیکَ السَّعْیِ عَلَی اجْتِهَادِهِمْ لَمْ یَسْتَعْظِمُوا مَا مَضَی مِنْ أَعْمَالِهِمْ وَ لَوِ اسْتَعْظَمُوا ذَلِکَ لَنَسَخَ الرَّجَاءُ مِنْهُمْ شَفَقَاتِ وَجَلِهِمْ وَ لَمْ یَخْتَلِفُوا فِی رَبِّهِمْ بِاسْتِحْوَاذِ الشَّیْطَانِ عَلَیْهِمْ وَ لَمْ یُفَرِّقْهُمْ سُوءُ التَّقَاطُعِ وَ لاَ تَوَلاَّهُمْ غِلُّ التَّحَاسُدِ وَ لاَ تَشَعَّبَتْهُمْ مَصَارِفُ الرِّیَبِ وَ لاَ اقْتَسَمَتْهُمْ أَخْیَافُ الْهِمَمِ فَهُمْ أُسَرَاءُ إِیمَانٍ لَمْ یَفُکَّهُمْ مِنْ رِبْقَتِهِ زَیْغٌ وَ لاَ عُدُولٌ وَ لاَ وَنًی وَ لاَ فُتُورٌ وَ لَیْسَ فِی أَطْبَاقِ السَّمَاءِ مَوْضِعُ إِهَابٍ إِلاَّ وَ عَلَیْهِ مَلَکٌ سَاجِدٌ أَوْ سَاعٍ حَافِدٌ یَزْدَادُونَ عَلَی طُولِ الطَّاعَةِ بِرَبِّهِمْ عِلْماً وَ تَزْدَادُ عِزَّةُ رَبِّهِمْ فِی قُلُوبِهِمْ عِظَماً.
و منها فی صفة الأرض و دحوها علی الماء
کَبَسَ الْأَرْضَ عَلَی مَوْرِ أَمْوَاجٍ مُسْتَفْحِلَةٍ وَ لُجَجِ بِحَارٍ زَاخِرَةٍ تَلْتَطِمُ أَوَاذِیُّ أَمْوَاجِهَا وَ تَصْطَفِقُ مُتَقَاذِفَاتُ أَثْبَاجِهَا وَ تَرْغُو زَبَداً کَالْفُحُولِ عِنْدَ هِیَاجِهَا فَخَضَعَ جِمَاحُ الْمَاءِ الْمُتَلاَطِمِ لِثِقَلِ حَمْلِهَا وَ سَکَنَ هَیْجُ ارْتِمَائِهِ إِذْ وَطِئَتْهُ
بِکَلْکَلِهَا وَ ذَلَّ مُسْتَخْذِیاً إِذْ تَمَعَّکَتْ عَلَیْهِ بِکَوَاهِلِهَا فَأَصْبَحَ بَعْدَ اصْطِخَابِ أَمْوَاجِهِ سَاجِیاً مَقْهُوراً وَ فِی حَکَمَةِ الذُّلِّ مُنْقَاداً أَسِیراً وَ سَکَنَتِ الْأَرْضُ مَدْحُوَّةً فِی لُجَّةِ تَیَّارِهِ وَ رَدَّتْ مِنْ نَخْوَةِ بَأْوِهِ وَ اعْتِلاَئِهِ وَ شُمُوخِ أَنْفِهِ وَ سُمُوِّ غُلَوَائِهِ وَ کَعَمَتْهُ عَلَی کِظَّةِ جَرْیَتِهِ فَهَمَدَ بَعْدَ نَزَقَاتِهِ وَ لَبَدَ بَعْدَ زَیَفَانِ وَثَبَاتِهِ فَلَمَّا سَکَنَ هَیْجُ الْمَاءِ مِنْ تَحْتِ أَکْنَافِهَا وَ حَمْلِ شَوَاهِقِ الْجِبَالِ الشُّمَّخِ الْبُذَّخِ عَلَی أَکْتَافِهَا فَجَّرَ یَنَابِیعَ الْعُیُونِ مِنْ عَرَانِینِ أُنُوفِهَا وَ فَرَّقَهَا فِی سُهُوبِ بِیدِهَا وَ أَخَادِیدِهَا وَ عَدَّلَ حَرَکَاتِهَا بِالرَّاسِیَاتِ مِنْ جَلاَمِیدِهَا وَ ذَوَاتِ الشَّنَاخِیبِ الشُّمِّ مِنْ صَیَاخِیدِهَا فَسَکَنَتْ مِنَ الْمَیَدَانِ لِرُسُوبِ الْجِبَالِ فِی قِطَعِ أَدِیمِهَا وَ تَغَلْغُلِهَا مُتَسَرِّبَةً فِی جَوْبَاتِ خَیَاشِیمِهَا وَ رُکُوبِهَا أَعْنَاقَ سُهُولِ الْأَرَضِینَ وَ جَرَاثِیمِهَا وَ فَسَحَ بَیْنَ الْجَوِّ وَ بَیْنَهَا وَ أَعَدَّ الْهَوَاءَ مُتَنَسَّماً لِسَاکِنِهَا وَ أَخْرَجَ إِلَیْهَا أَهْلَهَا عَلَی تَمَامِ مَرَافِقِهَا ثُمَّ لَمْ یَدَعْ جُرُزَ الْأَرْضِ الَّتِی تَقْصُرُ مِیَاهُ الْعُیُونِ عَنْ رَوَابِیهَا وَ لَا تَجِدُ جَدَاوِلُ الأَنهَارِ ذَرِیعَةً إِلَی بُلُوغِهَا حَتّی أَنشَأَ لَهَا نَاشِئَةَ سَحَابٍ تحُییِ مَوَاتَهَا وَ تَستَخرِجُ نَبَاتَهَا أَلّفَ غَمَامَهَا بَعدَ افتِرَاقِ لُمَعِهِ وَ تَبَایُنِ قَزَعِهِ ، حَتّی إِذَا تَمَخّضَت لُجّةُ
الْمُزْنِ فِیهِ وَ الْتَمَعَ بَرْقُهُ فِی کُفَفِهِ وَ لَمْ یَنَمْ وَمِیضُهُ فِی کَنَهْوَرِ رَبَابِهِ وَ مُتَرَاکِمِ سَحَابِهِ أَرْسَلَهُ سَحّاً مُتَدَارِکاً قَدْ أَسَفَّ هَیْدَبُهُ تَمْرِیهِ الْجَنُوبُ دِرَرَ أَهَاضِیبِهِ وَ دُفَعَ شَآبِیبِهِ . فَلَمَّا أَلْقَتِ السَّحَابُ بَرْکَ بِوَانَیْهَا وَ بَعَاعَ مَا اسْتَقَلَّتْ بِهِ مِنَ الْعِبْءِ الْمَحْمُولِ عَلَیْهَا أَخْرَجَ بِهِ مِنْ هَوَامِدِ الْأَرْضِ النَّبَاتَ وَ مِنْ زُعْرِ الْجِبَالِ الْأَعْشَابَ فَهِیَ تَبْهَجُ بِزِینَةِ رِیَاضِهَا وَ تَزْدَهِی بِمَا أُلْبِسَتْهُ مِنْ رَیْطِ أَزَاهِیرِهَا وَ حِلیَةِ مَا سُمِطَت بِهِ مِن نَاضِرِ أَنوَارِهَا وَ جَعَلَ ذَلِکَ بَلَاغاً لِلأَنَامِ وَ رِزقاً لِلأَنعَامِ وَ خَرَقَ الفِجَاجَ فِی آفَاقِهَا وَ أَقَامَ المَنَارَ لِلسّالِکِینَ عَلَی جَوَادّ طُرُقِهَا فَلَمّا مَهَدَ أَرضَهُ وَ أَنفَذَ أَمرَهُ اختَارَ آدَمَ ع خِیرَةً مِن خَلقِهِ وَ جَعَلَهُ أَوّلَ جِبِلّتِهِ وَ أَسکَنَهُ جَنّتَهُ وَ أَرغَدَ فِیهَا أُکُلَهُ وَ أَوعَزَ إِلَیهِ فِیمَا نَهَاهُ عَنهُ وَ أَعلَمَهُ أَنّ فِی الإِقدَامِ عَلَیهِ التّعَرّضَ لِمَعصِیَتِهِ وَ المُخَاطَرَةَ بِمَنزِلَتِهِ فَأَقدَمَ عَلَی مَا نَهَاهُ عَنهُ مُوَافَاةً لِسَابِقِ عِلمِهِ فَأَهبَطَهُ بَعدَ التّوبَةِ لِیَعمُرَ أَرضَهُ بِنَسلِهِ وَ لِیُقِیمَ الحُجّةَ بِهِ عَلَی عِبَادِهِ وَ لَم یُخلِهِم بَعدَ أَن قَبَضَهُ مِمّا یُؤَکّدُ عَلَیهِم حُجّةَ رُبُوبِیّتِهِ وَ یَصِلُ بَینَهُم وَ بَینَ مَعرِفَتِهِ بَل تَعَاهَدَهُم بِالحُجَجِ عَلَی أَلسُنِ الخِیَرَةِ مِن أَنبِیَائِهِ وَ متُحَمَلّیِ وَدَائِعِ رِسَالَاتِهِ قَرناً فَقَرناً حَتّی تَمّت بِنَبِیّنَا مُحَمّدٍ صلّی الله علیه
و سلّم حُجَّتُهُ وَ بَلَغَ الْمَقْطَعَ عُذْرُهُ وَ نُذُرُهُ وَ قَدَّرَ الْأَرْزَاقَ فَکَثَّرَهَا وَ قَلَّلَهَا وَ قَسَّمَهَا عَلَی الضِّیقِ وَ السَّعَةِ فَعَدَلَ فِیهَا لِیَبْتَلِیَ مَنْ أَرَادَ بِمَیْسُورِهَا وَ مَعْسُورِهَا وَ لِیَخْتَبِرَ بِذَلِکَ الشُّکْرَ وَ الصَّبْرَ مِنْ غَنِیِّهَا وَ فَقِیرِهَا ثُمَّ قَرَنَ بِسَعَتِهَا عَقَابِیلَ فَاقَتِهَا وَ بِسَلاَمَتِهَا طَوَارِقَ آفَاتِهَا وَ بِفُرَجِ
أَفْرَاحِهَا غُصَصَ أَتْرَاحِهَا وَ خَلَقَ الْآجَالَ فَأَطَالَهَا وَ قَصَّرَهَا وَ قَدَّمَهَا وَ أَخَّرَهَا وَ وَصَلَ بِالْمَوْتِ أَسْبَابَهَا وَ جَعَلَهُ خَالِجاً لِأَشْطَانِهَا
وَ قَاطِعاً لِمَرَائِرِ أَقْرَانِهَا عَالِمُ السِّرِّ مِنْ ضَمَائِرِ الْمُضْمِرِینَ وَ نَجْوَی الْمُتَخَافِتِینَ وَ خَوَاطِرِ رَجْمِ الظُّنُونِ وَ عُقَدِ عَزِیمَاتِ الْیَقِینِ وَ مَسَارِقِ إِیمَاضِ الْجُفُونِ وَ مَا ضَمِنَتْهُ أَکْنَانُ الْقُلُوبِ وَ غَیَابَاتُ الْغُیُوبِ وَ مَا أَصْغَتْ لاِسْتِرَاقِهِ
مَصَائِخُ الْأَسْمَاعِ وَ مَصَائِفُ الذَّرِّ وَ مَشَاتِی الْهَوَامِّ وَ رَجْعِ الْحَنِینِ مِنَ الْمُولَهَاتِ وَ هَمْسِ الْأَقْدَامِ وَ مُنْفَسَحِ الثَّمَرَةِ مِنْ وَلاَئِجِ غُلُفِ الْأَکْمَامِ
وَ مُنْقَمَعِ الْوُحُوشِ مِنْ غِیرَانِ الْجِبَالِ وَ أَوْدِیَتِهَا وَ مُخْتَبَإِ الْبَعُوضِ بَیْنَ سُوقِ الْأَشْجَارِ وَ أَلْحِیَتِهَا وَ مَغْرِزِ الْأَوْرَاقِ مِنَ الْأَفْنَانِ وَ مَحَطِّ الْأَمْشَاجِ مِنْ مَسَارِبِ الْأَصْلاَبِ وَ نَاشِئَةِ الغُیُومِ وَ مُتَلَاحِمِهَا وَ دُرُورِ قَطرِ السّحَابِ فِی مُتَرَاکِمِهَا وَ مَا تسَفیِ الأَعَاصِیرُ بِذُیُولِهَا وَ تَعفُو الأَمطَارُ بِسُیُولِهَا
وَ عَوْمِ نَبَاتِ الْأَرْضِ فِی کُثْبَانِ الرِّمَالِ وَ مُسْتَقَرِّ ذَوَاتِ الْأَجْنِحَةِ بِذُرَا شَنَاخِیبِ الْجِبَالِ وَ تَغْرِیدِ ذَوَاتِ الْمَنْطِقِ فِی دَیَاجِیرِ الْأَوْکَارِ وَ مَا أَوْعَبَتْهُ الْأَصْدَافُ وَ حَضَنَتْ عَلَیْهِ أَمْوَاجُ الْبِحَارِ وَ مَا غَشِیَتْهُ سُدْفَةُ لَیْلٍ أَوْ ذَرَّ عَلَیْهِ شَارِقُ نَهَارٍ وَ مَا اعْتَقَبَتْ عَلَیْهِ أَطْبَاقُ الدَّیَاجِیرِ وَ سُبُحَاتُ النُّورِ وَ أَثَرِ کُلِّ خَطْوَةٍ وَ حِسِّ کُلِّ حَرَکَةٍ وَ رَجْعِ کُلِّ کَلِمَةٍ وَ تَحْرِیکِ کُلِّ شَفَةٍ وَ مُسْتَقَرِّ کُلِّ نَسَمَةٍ وَ مِثْقَالِ کُلِّ ذَرَّةٍ وَ هَمَاهِمِ کُلِّ نَفْسٍ هَامَّةٍ وَ مَا عَلَیْهَا مِنْ ثَمَرِ شَجَرَةٍ أَوْ سَاقِطِ وَرَقَةٍ أَوْ قَرَارَةِ نُطْفَةٍ أَوْ نُقَاعَةِ دَمٍ وَ مُضْغَةٍ أَوْ نَاشِئَةِ خَلْقٍ وَ سُلاَلَةٍ لَمْ یَلْحَقْهُ فِی ذَلِکَ کُلْفَةٌ وَ لاَ اعْتَرَضَتْهُ فِی حِفْظِ مَا ابْتَدَعَ مِنْ خَلْقِهِ عَارِضَةٌ وَ لاَ اعْتَوَرَتْهُ فِی تَنْفِیذِ الْأُمُورِ وَ تَدَابِیرِ الْمَخْلُوقِینَ مَلاَلَةٌ وَ لاَ فَتْرَةٌ بَلْ نَفَذَهُمْ عِلْمُهُ وَ أَحْصَاهُمْ عَدَدُهُ وَ وَسِعَهُمْ عَدْلُهُ وَ غَمَرَهُمْ فَضْلُهُ مَعَ تَقْصِیرِهِمْ عَنْ کُنْهِ مَا هُوَ أَهْلُهُ.
دعاء
اللَّهُمَّ أَنْتَ أَهْلُ الْوَصْفِ الْجَمِیلِ وَ التَّعْدَادِ الْکَثِیرِ إِنْ تُؤَمَّلْ فَخَیْرُ مَأْمُولٍ وَ إِنْ تُرْجَ فَخَیْرُ مَرْجُوٍّ اللَّهُمَّ وَ قَدْ بَسَطْتَ لِی فِیمَا لاَ أَمْدَحُ بِهِ غَیْرَکَ وَ لاَ أُثْنِی بِهِ عَلَی أَحَدٍ سِوَاکَ وَ لاَ أُوَجِّهُهُ إِلَی مَعَادِنِ الْخَیْبَةِ وَ مَوَاضِعِ الرِّیبَةِ وَ عَدَلْتَ بِلِسَانِی عَنْ مَدَائِحِ الْآدَمِیِّینَ؛
وَ الثَّنَاءِ عَلَی الْمَرْبُوبِینَ الْمَخْلُوقِینَ اللَّهُمَّ وَ لِکُلِّ مُثْنٍ عَلَی مَنْ أَثْنَی عَلَیْهِ مَثُوبَةٌ مِنْ جَزَاءٍ أَوْ عَارِفَةٌ مِنْ عَطَاءٍ وَ قَدْ رَجَوْتُکَ دَلِیلاً عَلَی ذَخَائِرِ الرَّحْمَةِ وَ کُنُوزِ الْمَغْفِرَةِ اللَّهُمَّ وَ هَذَا مَقَامُ مَنْ أَفْرَدَکَ بِالتَّوْحِیدِ الَّذِی هُوَ لَکَ وَ لَمْ یَرَ مُسْتَحِقّاً لِهَذِهِ الْمَحَامِدِ وَ الْمَمَادِحِ غَیْرَکَ وَ بِی فَاقَةٌ إِلَیْکَ لاَ یَجْبُرُ مَسْکَنَتَهَا إِلاَّ فَضْلُکَ وَ لاَ یَنْعَشُ مِنْ خَلَّتِهَا
إِلاَّ مَنُّکَ وَ جُودُکَ فَهَبْ لَنَا فِی هَذَا الْمَقَامِ رِضَاکَ وَ أَغْنِنَا عَنْ مَدِّ الْأَیْدِی إِلَی سِوَاکَ - إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ !
(مَسعَدة بن صَدَقَه از امام صادق (ع) روایت میکند: روزی مردی نزدِ امیرالمؤمنین (ع) آمد و گفت: یا امیرالمؤمنین! خدا را طوری برای ما توصیف کن که انگار داریم با چشمِ خودمان او را میبینیم! تا محبتمان به او بیشتر شود. حضرت از این درخواستِ جاهلانه (که میخواست برای خدا جسم و شکل تصور کند) بهشدت عصبانی شد. دستور داد که مردم برای نمازِ جماعت جمع شوند. وقتی مسجد پر از جمعیت شد، حضرت با چهرهای غضبناک و رنگپریده روی منبر رفت و پس از حمد خدا و درود بر پیامبر (ص) فرمود:)
توصیفِ خداوند: ستایش مخصوصِ خدایی است که:
بخیل بودن، ثروتش را زیاد نمیکند!
و بخششِ فراوان، ثروتش را تمام نمیکند!
چون (در این دنیا) هر کسی که میبخشد، ثروتش کم میشود؛ غیر از او! و هر کسی که بخل میورزد، مذمت میشود؛ غیر از او! (چون منع کردنِ او از روی حکمت است، نه بُخل). اوست که مدام نعمتهای سودمند میبخشد، و بهرهها و روزیها را پیاپی عطا میکند. تمامِ مخلوقات، نانخورِ او و سرِ سفرهی اویند. روزیِ آنها را ضمانت کرده، و اندازهی خوراکشان را معین نموده است. جاده را برای کسانی که مشتاقانه به سوی او میآیند و چیزی از او میخواهند، کاملاً باز گذاشته است. جالب اینجاست که او در دادنِ چیزهایی که از او میخواهند، بخشندهتر از چیزهایی که از او نمیخواهند نیست! (یعنی همانقدر که به دعاها جواب میدهد، چیزهایی هم میدهد که اصلاً نخواستهایم).
او اولی است که هیچچیزی قبل از او نبوده تا بگوییم قبل از او چیزی وجود داشته.
و آخری است که هیچ پایانی ندارد تا بگوییم چیزی بعد از او خواهد بود.
او چشمها را از دیدنِ خودش کاملاً بازداشته و ممنوع کرده است! (کسی نمیتواند او را ببیند). گذرِ زمان باعث نمیشود که حالتِ او تغییر کند؛ و در هیچ مکانی جا نگرفته که جابهجا شدن برایش ممکن باشد!
حتی اگر تمامِ طلاها، نقرهها، مرواریدها، و مرجانهایی را که کوهها از دلِ خود بیرون میریزند و صدفهای دریا لبخندزنان تقدیم میکنند، یکجا به کسی ببخشد؛ نه ذرهای در بخششِ او اثر میگذارد، و نه وسعتِ داراییاش را تمام میکند! گنجینههای نعمتِ او آنقدر زیاد است که خواستههای تمامِ انسانها هم نمیتواند آن را به پایان برساند. او بخشندهای است که سؤالِ نیازمندان، چشمهی او را خشک نمیکند؛ و اصرارِ اصرارکنندگان هم او را به خساست نمیاندازد.
خطقرمزهای شناختِ خدا (به عقلت اعتماد نکن! ): (خطاب به آن مردی که سؤال پرسید): ای سؤالکننده! خوب دقت کن: دربارهی صفاتِ خدا، فقط به همان چیزهایی که قرآن به تو راهنمایی کرده، اقتدا کن! و با نورِ هدایتِ قرآن مسیرت را روشن نما. اما چیزهایی که شیطان تو را به فهمیدنِ آنها وسوسه میکند ـ چیزهایی که نه در قرآن بر تو واجب شده، و نه اثری از آن در سنتِ پیامبر (ص) و امامانِ هدایت هست ـ علمِ آنها را به خودِ خدای سبحان واگذار کن! این نهایتِ حقِ خدا بر گردنِ توست (که پایت را از گلیمت درازتر نکنی).
بدان که راسخانِ در علم (دانشمندانِ واقعی)، کسانیاند که: اعتراف به ندانستنِ چیزهای پنهان (ذات خدا)، آنها را از اینکه بخواهند بهزور واردِ درهای بستهشدهی غیب شوند، بینیاز کرده است! خداوند هم این اعترافِ آنها به عجز و ناتوانی در فهمِ چیزهایی را که احاطهی علمی به آن ندارند، ستایش کرده است. و همین که آنها از فرو رفتن در چیزهایی که مأمور به جستجوی آنها نیستند دست کشیدهاند، خدا به آن رسوخ در علم میگوید.
پس، به همین مقدار قناعت کن! و هرگز عظمتِ خدای سبحان را با خطکشِ عقلِ خودت اندازه نگیر؛ که اگر این کار را بکنی، هلاک میشوی! او قدرتمندی است که اگر وهم و خیالهای بلندپرواز بخواهند نهایتِ قدرتِ او را درک کنند؛ یا اگر فکرهای پاک (و بدون وسوسه) بخواهند به اعماقِ ملکوت و غیبِ او دست پیدا کنند؛ یا اگر قلبها مشتاقانه بخواهند بفهمند که صفاتِ او دقیقاً چگونه است؛ یا اگر عقلها بخواهند از سوراخسُنبههای بسیار ریز عبور کنند تا علمِ ذاتِ او را به دست بیاورند... خداوند تمامِ آنها را (با بنبست) عقب میراند! آنها در تاریکیِ غیب دستوپامیزنند تا به او برسند، اما ناگهان محکم به سنگ میخورند و برمیگردند! و اعتراف میکنند که: شناختِ ذاتِ خدا با زور و فشار و بیراهه رفتن ممکن نیست؛ و حتی یک جرقه از جلال و عزتِ او هم در ذهنِ هیچ متفکری خطور نمیکند!
خداوند مخلوقات را بدونِ اینکه هیچ الگو و نمونهای از قبل داشته باشد آفرید، و از روی کارِ هیچ خالقِ دیگری که قبل از او باشد کپی نکرد! او از قدرتِ شگفتانگیز و عجایبِ حکمتش چیزهایی به ما نشان داد که: همین که مخلوقات نیازمندِ او هستند تا با قدرتش آنها را سرِ پا نگه دارد، بزرگترین و غیرقابلانکارترین دلیل و حجت برای شناختِ اوست! نشانهِ حکمتِ او آنقدر در شگفتیهای آفرینش آشکار است، که هر چیزی که خلق کرده، در واقع تبدیل به یک دلیل و حجت برای اثباتِ وجودِ او شده است! حتی اگر آن مخلوق یک موجودِ بیزبان باشد، باز هم با نظمی که در وجودش هست، با صدای بلند از خالقش حرف میزند و راهنمای اوست.
(ادامه خطاب به پرسشگر): شهادت میدهم! کسی که تو را (ای خدا) به اعضای مختلفِ مخلوقاتت تشبیه کند، و با مفاصلِ به هم پیوستهای که تو با حکمتت در آنها پنهان کردهای مقایسه نماید؛ چنین کسی اصلاً در قلبش تو را نشناخته است! و یقین به اینکه تو هیچ همتایی نداری، با جانش گره نخورده است! انگار اینها اصلاً نشنیدهاند که در روز قیامت، پیروانِ گمراه به رهبرانشان میگویند: "به خدا قسم؛ ما در گمراهیِ آشکاری بودیم، وقتی که شما را با پروردگارِ جهانیان مساوی میدانستیم! " (سورهی شعراء، آیات ۹۷ و ۹۸).
کسانی که تو را با بُتهایشان مقایسه کردند، دروغ گفتند! کسانی که با توهمِ خودشان، لباسِ مخلوقات را به تنِ تو پوشاندند، دروغ گفتند! کسانی که در ذهنشان تو را مثلِ اجسام تکهتکه کردند، دروغ گفتند! و کسانی که با فکرهایشان تو را موجودی با اعضای مختلف فرض کردند، دروغ گفتند!
شهادت میدهم که هر کس تو را با هر یک از مخلوقاتت مساوی بداند، برای تو شریک قائل شده است؛ و هر کس برای تو شریک قائل شود، به تمامِ آیاتِ محکمِ تو و دلیلهای روشنت کافر است!
تو آن خدایی هستی که در چهارچوبِ عقلها نمیگنجی تا اینکه بخواهند با فکرشان برایت کیفیت و چگونگی بتراشند؛ و در اندیشهها هم جا نمیگیری تا برایت حد و مرز تعیین کنند و تغییرت دهند!
شگفتیهای آفرینش (آسمانها): (در ادامهی خطبه میفرماید): خداوند هر چیزی را که آفرید، اندازهاش را دقیق و محکم کرد؛ آن را طوری مدیریت کرد که لطیفترین تدبیر بود؛ و آن را دقیقاً در مسیرِ هدفی که برایش تعیین کرده بود قرار داد. هیچ مخلوقی از حدِ خودش تجاوز نکرد، و در رسیدن به هدفش هم کوتاهی ننمود؛ و وقتی فرمان گرفت که در مسیرِ ارادهی خدا حرکت کند، هیچ سرکشی و نافرمانیای نکرد. چطور ممکن است نافرمانی کنند، وقتی همهچیز از ارادهی خودِ او سرچشمه گرفته است؟!
او آفرینندهی تمامِ موجودات است؛ بدونِ اینکه نیاز به فکری داشته باشد که بخواهد به آن تکیه کند، یا غریزهای در درونش باشد، یا تجربهای از گذشتِ روزگار به دست آورده باشد، و یا شریکی داشته باشد که در کارهای عجیبش به او کمک کند! آفرینش به فرمانِ او کامل شد؛ مخلوقات در برابرِ اطاعت از او سر خم کردند، و دعوتش را پذیرفتند. نه بهانهجوییِ آدمِ تنبل جلوی او را گرفت، و نه مکثِ آدمِ طفرهرو. کجیِ اشیاء را راست کرد، مرزهایشان را مشخص نمود، و با قدرتش بینِ چیزهای متضاد (مثل آب و آتش) آشتی برقرار کرد و پیوند داد! موجودات را به جنسها و گونههای مختلف با حدومرزها، اندازهها، غریزهها، و شکلهای متفاوت تقسیم کرد. آنها موجوداتِ شگفتانگیزی هستند که خدا ساختارشان را محکم کرده، و دقیقاً همانطور که میخواسته آنها را آفریده و پدید آورده است.
(توصیفِ آسمان): خداوند فضاهای باز و پستیوبلندیهای آسمان را بدونِ هیچ آویزانی تنظیم کرد! شکافهای بازِ آن را به هم دوخت؛ و بینِ آسمان و جفتهایش (طبقات دیگر) پیوند برقرار کرد. پایین آمدن و بالا رفتن از آسمان را برای فرشتگانی که فرمان میآورند و اعمال بندگان را میبرند، آسان نمود. در حالی که آسمان یک تودهی دود بود، خدا آن را صدا زد! و بلافاصله لبههای ازهمگسیختهاش به هم جوش خورد. بعد از اینکه درهای آسمان کاملاً بسته بود، درهای آن را باز کرد؛ و ستارههای درخشان و شهابسنگها را به عنوانِ نگهبان بر سوراخهای آن قرار داد!
آسمان را با قدرتِ خودش نگه داشت تا در فضای بیکران نلرزد و سقوط نکند؛ و به آن دستور داد تا کاملاً تسلیمِ فرمانش بایستد. خورشید را نشانهی روشنیبخشِ روز، و ماه را نشانهی کمنورترِ شب قرار داد؛ و آنها را در مسیرهای مشخص و پلههای معین به حرکت درآورد، تا با آنها تفاوتِ شب و روز معلوم شود، و مردم شمارشِ سالها و حسابرسی را یاد بگیرند.
سپس مدارِ چرخشِ آسمان را در فضا معلق نگه داشت، و آن را با زیورآلاتِ ستارگانِ درخشان و چراغهای آسمانی تزئین کرد. و شیاطین (جنهایی) را که میخواستند دزدکی به خبرهای آسمان گوش بدهند، با شهابسنگهای داغ هدف قرار داد! آسمان را کاملاً مسخّرِ خودش کرد:
ستارگانی که ثابتاند، در جای خودشان ثابت میمانند.
و ستارگانی که متحرکاند، در مسیرشان حرکت میکنند.
پایین آمدن، بالا رفتن، و سعد و نحس بودنِ آنها کاملاً تحت فرمانِ اوست.
آفرینش فرشتگان: سپس خداوندِ سبحان، برای سکونت در آسمانها و آباد کردنِ بالاترین طبقاتِ ملکوتش، موجوداتی بینظیر به نام فرشتگان را آفرید. با آنها، تمامِ شکافها و فضاهای خالیِ آسمان را پُر کرد! و در میانِ این فضاهای خالی در جایگاههای قدس، پشتِ پردهها و خیمههای شکوهِ الهی، صدای همهمهی فرشتگان در حالِ تسبیح به گوش میرسد! و پشتِ سرِ این صداها که گوشها را کر میکند، پردههایی از نورِ خالص است که چشمها از دیدنِ آن عاجز میشود و با خستگی روی مرزهای آن متوقف میگردد!
خداوند فرشتگان را در شکلها و اندازههای مختلف آفرید؛ کسانی که بال دارند (سورهی فاطر، آیهی ۱)، و عظمتِ او را تسبیح میگویند. آنها هرگز ادعا نمیکنند که کارهای خدا، کارِ آنهاست! و هرگز ادعا نمیکنند که در کارهایی که مخصوصِ خداست، با او شریکاند در آفرینش! "بلکه آنها بندگانی گرامیاند که در حرف زدن از او جلو نمیزنند، و فقط به دستورِ او عمل میکنند." (سورهی انبیاء، آیات ۲۶ و ۲۷).
خداوند آنها را در آسمانها امانتدارِ وحیِ خودش قرار داد، و امانتِ دستورات و نهیهایش را با آنها به سوی پیامبران فرستاد. آنها را از شک و شبهه حفظ کرد؛ هیچکدامشان از مسیرِ رضایتِ خدا منحرف نمیشوند. آنها را با کمکهای خودش یاری کرد، و قلبهایشان را با تواضع و آرامش پر نمود. درهای آسانی را برای ستایشِ خودش به روی آنها باز کرد، و پرچمهای روشنی را برای توحیدش در برابرشان نصب نمود.
بارِ سنگینِ گناهان، هرگز آنها را خسته نکرده است.
گذرِ شبوروز، آنها را پیر و فرسوده نکرده است.
تیرهای شک و تردید، ارادهی ایمانِ آنها را نشانه نگرفته است.
گمانهای بد، با یقینِ آنها نجنگیده است.
آتشِ کینه و حسادت در میانِ آنها روشن نشده است.
و سرگردانی نتوانسته شناختی را که از خدا در دل دارند، و عظمتی را که از او در سینهشان جا گرفته، از آنها بگیرد.
و وسوسهها هرگز جرئت نکردهاند که گردوغبارشان را روی فکرِ فرشتگان بریزند!
(تنوعِ فرشتگان):
بعضی از فرشتگان در میانِ ابرهای بارانزا و پُرآب آفریده شدهاند!
بعضی در میانِ کوههای بسیار بلند!
و بعضی در میانِ تاریکیهای وحشتناک!
بعضی از آنها پاهایشان از پایینترین طبقاتِ زمین عبور کرده؛ و مثلِ پرچمهای سفیدی هستند که در میانِ هوا شکافتهاند! و زیرِ پایشان فقط یک بادِ ملایم است که آنها را در مرزِ نهایی نگه میدارد.
آنها آنقدر غرق در عبادتاند که هیچ کارِ دیگری ندارند. حقیقتِ ایمان، آنها را به شناختِ خدا متصل کرده است. یقین به خدا، چنان آنها را بُریده است که فقط عاشق و شیدای اویند. علاقهی آنها فقط به چیزهایی است که پیشِ خداست، نه پیشِ دیگران. آنها طعمِ شیرینِ شناختِ خدا را چشیدهاند، و جامِ پُر و گوارای محبتِ او را نوشیدهاند. ریشهی ترسِ از خدا در عمقِ قلبهایشان محکم شده است. از بس عبادت کردهاند، کمرهایشان خم شده است! اما با این حال، نه آرزوی فراوانشان، ناله و التماسِ آنها را تمام کرده؛ و نه مقامِ بالایشان، طنابِ تواضع و خشوع را از گردنشان باز کرده است!
هرگز دچارِ عُجب و غرور نشدهاند که فکر کنند خیلی کارِ مهمی کردهاند!
و هرگز به خاطرِ فروتنیِ زیادشان، سهمی برای بزرگ کردنِ کارهای خوبشان نگذاشتهاند! (کارهایشان را اصلاً نمیبینند).
از بس خستگیناپذیرند، هیچوقت دچارِ سستی و خستگی نمیشوند.
هیچوقت از امید به پروردگارشان کم نمیکنند.
از بس با خدا رازونیاز کردهاند، زبانشان خشک نشده است!
کارهای دیگر، آنها را مشغول نکرده که صدای نالهشان به درگاهِ خدا قطع شود.
در صفهای عبادت، شانههایشان با هم اختلافی ندارد (نظم دارند).
هرگز برای راحتی و استراحت، گردنشان را کج نکردهاند.
و حماقت و غفلت، هرگز به ارادهی محکمِ آنها حمله نکرده است.
آنها صاحبِ عرش را برای روزِ نیازمندیِ خودشان ذخیره کردهاند. وقتی مردمِ دنیا به سمتِ مخلوقات میروند، آنها فقط به سوی خدا التماس میکنند. عبادتهای آنها هیچ پایانی ندارد؛ و شیفتگیِ آنها به اطاعتِ خدا، فقط به خاطرِ امید و ترسی است که از او در قلبشان دارند.
طمع، آنها را اسیر نکرده تا بخواهند برای رسیدن به آن دست از تلاش بکشند.
کارهای گذشتهشان را هرگز بزرگ ندیدهاند؛ که اگر بزرگ میدیدند، امیدواری، جای ترس و اضطرابشان را میگرفت!
به خاطرِ وسوسهی شیطان، هرگز دربارهی پروردگارشان دچارِ اختلاف نشدهاند.
دعوا و قهرِ بد، آنها را از هم جدا نکرده است.
کینهی حسادت بر آنها مسلط نشده است.
و فکرهای پراکنده آنها را دوپاره نکرده است.
آنها اسیرِ ایماناند! و هیچ انحراف، برگشتن، سستی، و ضعفی نمیتواند آنها را از بندِ ایمان آزاد کند. در تمامِ طبقاتِ آسمان، هیچ جای خالیای به اندازهی یک پوستِ حیوان وجود ندارد، مگر اینکه فرشتهای در حالِ سجده، یا در حالِ تلاش و حرکت آنجا حضور دارد! آنها هر چقدر که خدا را بیشتر اطاعت میکنند، علمشان به پروردگار بیشتر میشود؛ و عظمتِ عزتِ پروردگار در قلبشان بزرگتر میگردد.
آفرینشِ زمین و کوهها و باران: (در ادامهی خطبه میفرماید): خداوند زمین را بر روی امواجِ وحشتناک، و دریاهای پُرآبی که موجهایشان به هم میخورد و با شدت به هم کوبیده میشد، پهن کرد و فشار داد! موجهایی که مثلِ شترانِ نَرِ عصبانی، کف به لب میآوردند! آبهای متلاطم و سرکش، وقتی سنگینیِ زمین را احساس کردند، خاضع شدند؛ و هیجانِ آنها با برخوردِ سینهی زمین، آرام گرفت. وقتی زمین شانههایش را روی آبها غلتاند، آبها ذلیلانه تسلیم شدند؛ و آن امواجِ خروشان، کاملاً رام و اسیر گشتند.
زمین، پهنشده در دلِ این امواجِ سنگین، آرام گرفت؛ و غرور، گردنکشی، بلندی، و سرکشیِ آب را از بین برد. زمین دهانِ آب را بست و از جریانِ تندِ آن جلوگیری کرد؛ تا جایی که آب بعد از آنهمه جوشوخروش متوقف شد، و بعد از آنهمه پَرش و جهش سرِ جایش نشست!
وقتی آب زیرِ پای زمین آرام گرفت، و زمین کوههای بلند و سر به فلک کشیده را بر شانههایش سوار کرد؛ خداوند چشمهها را از دلِ کوهها جوشاند، و آنها را در دشتها و بیابانها پراکنده ساخت. خداوند با قرار دادنِ کوههای سنگیِ محکم و قلههای بلندِ تیز، حرکاتِ زمین را تنظیم کرد (تا نلرزد). به این ترتیب، با فرو رفتنِ کوهها در لایههای زمین، و نفوذِ آنها در سوراخسُنبههای آن، و سوار شدنشان بر روی دشتها و ریشههای زمین؛ لرزشِ زمین متوقف شد!
سپس خداوند، فاصلهی بینِ زمین و آسمان را باز کرد؛ و هوا را برای نفس کشیدنِ ساکنانش آماده نمود. بعد هم اهلِ زمین را با تمامِ امکاناتشان بیرون فرستاد. اما باز هم زمینهای خشک و بلندی را که آبِ چشمهها و رودخانهها به آنها نمیرسید، به حالِ خودشان رها نکرد! بلکه برای آنها ابرهای بارانزا آفرید، تا زمینهای مُرده را زنده کند و گیاهان را برویاند. خداوند تکههای پراکندهی ابر را به هم پیوند داد؛ تا وقتی که ابرهای پُرآب متراکم شدند، و رعدوبرق در لبههای آنها درخشید. اما این درخشش در دلِ ابرهای پنبهای و متراکم، ساکت و خاموش نماند! بلکه همراه با آن، بارانی تند و پیدرپی فرستاد، و بادِ جنوب قطرههای درشتِ باران را مثلِ دوش روی زمین ریخت.
وقتی ابرها سینهشان را روی زمین گذاشتند، و تمامِ بارِ سنگینِ آب را خالی کردند؛ خداوند از دلِ زمینِ خشک، گیاهان را، و از روی کوههای کچل، علفها را بیرون آورد! زمین با دیدنِ باغهای سرسبز و زیبایش، از خوشحالی بال درآورد! و با لباسِ حریرِ گُلها و شکوفههای تروتازهاش فخرفروشی کرد! خداوند اینها را برای رساندنِ آدمها به مقصد، و به عنوانِ روزیِ حیوانات قرار داد. جادهها را در اطرافِ زمین باز کرد، و برای مسافران نشانههایی قرار داد تا گم نشوند.
آفرینش آدم (ع) و بعثت پیامبران: وقتی خداوند زمین را آماده کرد و فرمانش را جاری ساخت، حضرت آدم (ع) را به عنوانِ بهترین مخلوقش انتخاب نمود، و او را اولین نفر از نسلِ انسان قرار داد. او را در بهشتش ساکن کرد، و غذاهای گوارا به او داد. به او هشدار داد که از چه چیزهایی باید دوری کند؛ و به او فهماند که اگر به سراغِ آن کارها برود، نافرمانی کرده و مقامش را به خطر انداخته است!
اما آدم (برای تحققِ علمِ پیشینِ خدا) به سراغِ چیزی رفت که از آن نهی شده بود! پس خداوند بعد از اینکه توبهاش را پذیرفت، او را به زمین فرستاد تا زمین را با نسلِ خودش آباد کند، و حجتِ خدا بر بندگان باشد.
بعد از اینکه خدا جانِ آدم را گرفت، باز هم انسانها را رها نکرد؛ بلکه برای اثباتِ خداییِ خودش و وصل کردنِ مردم به شناختِ خودش، حجتهایی فرستاد. او مدام پیامبرانِ برگزیدهاش، و کسانی را که بارِ رسالت را به دوش میکشیدند، قرن به قرن در میانِ مردم قرار داد؛ تا اینکه حجتِ خدا با پیامبرِ ما محمد (ص) تمام شد، و جای هیچ عذر و بهانهای باقی نماند.
اندازهگیریِ دقیقِ روزی و مرگ: خداوند روزیها را اندازه گرفت: برای یکی زیاد، و برای یکی کم! برای یکی با تنگی، و برای دیگری با وسعت! او در این تقسیمبندی کاملاً عدالت را رعایت کرد؛ تا آدمها را با آسانی و سختیِ زندگی امتحان کند، و شکرگزار بودنِ ثروتمند و صبر کردنِ فقیر را بسنجد.
سپس:
در کنارِ وسعتِ روزی، فقر و بیچارگیِ پنهان را قرار داد!
در کنارِ سلامتی، بیماریهای ناگهانی را گذاشت!
و در کنارِ شادیها، غصههای گلوگیر را گره زد!
او عُمرها را خلق کرد: بعضیها را طولانی و بعضیها را کوتاه، بعضیها را زودتر و بعضیها را دیرتر قرار داد. و پایانِ تمامِ این عمرها را به مرگ وصل کرد! مرگی که طنابهای زندگی را محکم میکشد، و پیوندهای قویِ آن را پاره میکند.
علمِ بینهایتِ پروردگار: او از رازهای پنهان در دلها کاملاً باخبر است.
پچپچهای درِگوشیِ آدمها را میداند.
گمانها و فکرهایی که فقط از ذهن میگذرد، و تصمیمهای قطعیِ یقین را میشناسد.
نگاههای دزدانهی چشمها را از زیرِ پلک میبیند.
چیزهایی که در اعماقِ قلبها و تاریکیِ غیب پنهان شده را میداند.
چیزهایی که گوشها برای شنیدنش تیز میشود، لانههای مورچگان در تابستان، و سوراخهای حشرات در زمستان را میشناسد.
صدای نالهی زنانی که بچهشان مرده، و صدای قدمهای آهسته را میشنود.
جای رشدِ میوهها در غلافِ شکوفهها، مخفیگاهِ حیواناتِ وحشی در غارها و درههای کوهها، و پناهگاهِ پشهها در میانِ ساقهها و پوستِ درختان را میداند.
محلِ رویشِ برگها روی شاخهها، و محلِ قرار گرفتنِ نطفهها در مجراهای صُلب را میداند.
پیدایشِ ابرها، پیوندِ آنها با هم، و چکیدنِ قطرههای باران از میانِ ابرهای متراکم را میداند.
گردوغباری که گردبادها با خود میبَرَند، و آثاری که سیلابها پاک میکنند را میداند.
حرکتِ حشراتِ زمین در میانِ تپههای شنی، لانهی پرندگان در قلههای کوهها، و آوازخوانیِ پرندگان در آشیانههای تاریکشان را میداند.
چیزهایی که صدفها در دلشان قایم کردهاند، و موجهای دریا آنها را در آغوش گرفتهاند را میداند.
هر چیزی که تاریکیِ شب آن را پوشانده، یا نورِ خورشیدِ روز بر آن تابیده، یا تاریکیها و نورها پشتسرِهم بر آن گذشته را میداند.
ردپای هر قدمی، صدای هر حرکتی، پژواکِ هر کلمهای، تکان خوردنِ هر لبی، جایگاهِ هر انسانی، وزنِ هر ذرهای، و همهمهی هر نَفَسی را میداند!
میوهای که از درخت میافتد، برگی که میریزد، نطفهای که بسته میشود، خونِ لختهشدهای که شکل میگیرد، و جنینی که دارد خلق میشود... همه و همه را میداند!
و برای دانستنِ اینهمه اطلاعات، هیچ زحمت و مشقتی نکشیده است! و برای نگهداری از مخلوقاتش، هیچ مانعی سرِ راهش نبوده است. در مدیریت و ادارهی کارهای مخلوقات، هیچ خستگی و سستیای به او دست نداده است. بلکه علمِ او در همه نفوذ کرده، تکتکِ آنها را شمرده، عدالتش همه را در بر گرفته، و فضلش شاملِ حالِ همه شده است؛ با وجودِ اینکه همه در شناختِ ذاتِ او مقصریم!
دعای پایانیِ خطبه: خدایا! تویی که شایستهی توصیفهای زیبا و شمردنِ نعمتهای فراوانی! اگر کسی بخواهد به تو امید داشته باشد، تو بهترین کسی هستی که میشود به او امید بست. خدایا! تو به من لیاقتی دادی که با آن هیچکسِ دیگری جز تو را ستایش نمیکنم؛ و هیچکسِ دیگری غیر از تو را نمیستایم! ستایشم را به سمتِ معدنهای ناامیدی، و جایگاههای شک و تردید (مخلوقات) نمیبَرم. تو زبانِ مرا از مدح و چاپلوسیِ آدمها، و ستایشِ مخلوقاتت بازداشتی!
خدایا! هر ستایشگری، از طرفِ کسی که ستایشش میکند، منتظرِ پاداش یا هدیهای است. من هم تو را راهنمای خودم به سوی گنجینههای رحمت و انبارهای بخشش قرار دادهام. خدایا! این جایگاه، جایگاهِ کسی است که توحید و یگانگی را فقط مخصوصِ تو میداند، و هیچکس را جز تو سزاوارِ این ستایشها و تعریفها نمیبیند! من چنان نیازی به تو دارم، که هیچچیز جز فضلِ تو نمیتواند فقرِ مرا جبران کند؛ و هیچچیز جز جود و کَرَمِ تو، نمیتواند مرا از این بیچارگی بلند کند. پس در این جایگاه، رضایتت را به ما ببخش! و ما را از اینکه دستمان را جلوی غیر از تو دراز کنیم، بینیاز بفرما! "که تو بر هر کاری توانایی."
خطبه ۹۲مرا رها کنید و سراغِ دیگری بروید!
∞
و من کلام له علیه السلام لما أراده الناس علی البیعة بعد قتل عثمان رضی الله عنه
دَعُونِی وَ الْتَمِسُوا غَیْرِی فَإِنَّا مُسْتَقْبِلُونَ أَمْراً لَهُ وُجُوهٌ وَ أَلْوَانٌ لاَ تَقُومُ لَهُ الْقُلُوبُ وَ لاَ تَثْبُتُ عَلَیْهِ الْعُقُولُ وَ إِنَّ الْآفَاقَ قَدْ أَغَامَتْ وَ الْمَحَجَّةَ قَدْ تَنَکَّرَتْ. وَ اعْلَمُوا أَنِّی إِنْ أَجَبْتُکُمْ رَکِبْتُ بِکُمْ مَا أَعْلَمُ وَ لَمْ أُصْغِ إِلَی قَوْلِ الْقَائِلِ وَ عَتْبِ الْعَاتِبِ وَ إِنْ تَرَکْتُمُونِی فَأَنَا کَأَحَدِکُمْ وَ لَعَلِّی أَسْمَعُکُمْ وَ أَطْوَعُکُمْ لِمَنْ وَلَّیْتُمُوهُ أَمْرَکُمْ وَ أَنَا لَکُمْ وَزِیراً خَیْرٌ لَکُمْ مِنِّی أَمِیراً.
(پس از کشته شدنِ عثمان، وقتی مردم برای بیعت با امیرالمؤمنین (ع) هجوم آوردند، حضرت در ابتدا فرمود:)
مرا رها کنید و بروید سراغِ کسِ دیگری! چون ما در آینده با وضعیتی روبهرو میشویم که: چهرهها و رنگهای مختلفی دارد! وضعیتِ سختی که قلبها طاقتِ آن را ندارند، و عقلها نمیتوانند روی آن ثابت بمانند! (شما طاقتِ عدالتِ مرا ندارید). افقها کاملاً ابری و مهآلود شده، و جادهی اصلیِ دین کاملاً ناشناخته مانده است!
اما بدانید: اگر من درخواستِ شما را قبول کنم، فقط بر اساسِ آن چیزی که خودم میدانم با شما رفتار خواهم کرد! و اصلاً به حرفِ اینآن، یا به سرزنشِ سرزنشکنندگان گوش نخواهم داد! (عدالتِ مطلق را اجرا میکنم). اما اگر مرا رها کنید، من هم میشوم یکی مثلِ شما! و شاید برای کسی که شما به عنوانِ رهبرتان انتخاب میکنید، از همهی شما شنواتر و مطیعتر باشم.
(این را بدانید که:) من اگر برای شما یک وزیر و مشاور باشم، خیلی بهتر است از اینکه امیر و رهبرتان باشم!
خطبه ۹۳چشم فتنه را درآوردم! / پیشگویی طوفانِ بنیامیه
∞
و من خطبة له علیه السلام و فیها ینبّه أمیر المؤمنین علی فضله و علمه و یبیّن فتنة بنی أمیة
أَمَّا بَعْدَ حَمْدِ اللَّهِ، وَ الثَّنَاءِ عَلَیْهِ، أَیُّهَا النَّاسُ فَإِنِّی فَقَأْتُ عَیْنَ الْفِتْنَةِ وَ لَمْ یَکُنْ لِیَجْتَرِئَ عَلَیْهَا أَحَدٌ غَیْرِی بَعْدَ أَنْ مَاجَ غَیْهَبُهَا وَ اشْتَدَّ کَلَبُهَا فَاسْأَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی فَوَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لاَ تَسْأَلُونِی عَنْ شَیْءٍ فِیمَا بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ السَّاعَةِ وَ لاَ عَنْ فِئَةٍ تَهْدِی مِائَةً وَ تُضِلُّ مِائَةً إِلاَّ أَنْبَأْتُکُمْ بِنَاعِقِهَا وَ قَائِدِهَا وَ سَائِقِهَا وَ مُنَاخِ رِکَابِهَا وَ مَحَطِّ رِحَالِهَا وَ مَنْ یُقْتَلُ مِنْ أَهْلِهَا قَتْلاً وَ مَنْ یَمُوتُ مِنْهُمْ مَوْتاً وَ لَوْ قَدْ فَقَدْتُمُونِی وَ نَزَلَتْ بِکُمْ کَرَائِهُ الْأُمُورِ وَ حَوَازِبُ الْخُطُوبِ لَأَطْرَقَ کَثِیرٌ مِنَ السَّائِلِینَ وَ فَشِلَ کَثِیرٌ مِنَ الْمَسْئُولِینَ وَ ذَلِکَ إِذَا قَلَّصَتْ حَرْبُکُمْ وَ شَمَّرَتْ عَنْ سَاقٍ وَ ضَاقَتِ الدُّنْیَا عَلَیْکُمْ ضِیقاً تَسْتَطِیلُونَ مَعَهُ أَیَّامَ الْبَلاَءِ عَلَیْکُمْ حَتَّی یَفْتَحَ اللَّهُ لِبَقِیَّةِ الْأَبْرَارِ مِنْکُمْ. إِنّ الفِتَنَ إِذَا أَقبَلَت شَبّهَت وَ إِذَا أَدبَرَت نَبّهَت یُنکَرنَ مُقبِلَاتٍ وَ یُعرَفنَ مُدبِرَاتٍ یَحُمنَ حَومَ الرّیَاحِ یُصِبنَ بَلَداً وَ یُخطِئنَ بَلَداً أَلَا وَ إِنّ أَخوَفَ الفِتَنِ عنِدیِ عَلَیکُم فِتنَةُ بنَیِ أُمَیّةَ فَإِنّهَا فِتنَةٌ عَمیَاءُ مُظلِمَةٌ عَمّت خُطّتُهَا وَ خَصّت بَلِیّتُهَا،
وَ أَصَابَ الْبَلاَءُ مَنْ أَبْصَرَ فِیهَا وَ أَخْطَأَ الْبَلاَءُ مَنْ عَمِیَ عَنْهَا وَ ایْمُ اللَّهِ لَتَجِدُنَّ بَنِی أُمَیَّةَ لَکُمْ أَرْبَابَ سُوءٍ بَعْدِی کَالنَّابِ الضَّرُوسِ تَعْذِمُ بِفِیهَا وَ تَخْبِطُ بِیَدِهَا وَ تَزْبِنُ بِرِجْلِهَا وَ تَمْنَعُ دَرَّهَا لاَ یَزَالُونَ بِکُمْ حَتَّی لاَ یَتْرُکُوا مِنْکُمْ إِلاَّ نَافِعاً لَهُمْ أَوْ غَیْرَ ضَائِرٍ بِهِمْ وَ لاَ یَزَالُ بَلاَؤُهُمْ عَنْکُمْ حَتَّی لاَ یَکُونَ انْتِصَارُ أَحَدِکُمْ مِنْهُمْ إِلاَّ کَانْتِصَارِ الْعَبْدِ مِنْ رَبِّهِ وَ الصَّاحِبِ مِنْ مُسْتَصْحِبِهِ تَرِدُ عَلَیْکُمْ فِتْنَتُهُمْ شَوْهَاءَ مَخْشِیَّةً وَ قِطَعاً جَاهِلِیَّةً لَیْسَ فِیهَا مَنَارُ هُدًی وَ لاَ عَلَمٌ یُرَی نَحْنُ أَهْلَ الْبَیْتِ مِنْهَا بِمَنْجَاةٍ وَ لَسْنَا فِیهَا بِدُعَاةٍ ثُمَّ یُفَرِّجُهَا اللَّهُ عَنْکُمْ کَتَفْرِیجِ الْأَدِیمِ بِمَنْ یَسُومُهُمْ خَسْفاً وَ یَسُوقُهُمْ عُنْفاً وَ یَسْقِیهِمْ بِکَأْسٍ مُصَبَّرَةٍ لاَ یُعْطِیهِمْ إِلاَّ السَّیْفَ وَ لاَ یُحْلِسُهُمْ إِلاَّ الْخَوْفَ فَعِنْدَ ذَلِکَ تَوَدُّ قُرَیْشٌ بِالدُّنْیَا وَ مَا فِیهَا لَوْ یَرَوْنَنِی مَقَاماً وَاحِداً وَ لَوْ قَدْرَ جَزْرِ جَزُورٍ لِأَقْبَلَ مِنْهُمْ مَا أَطْلُبُ الْیَوْمَ بَعْضَهُ فَلاَ یُعْطُونِیهِ.
(خطبهای شگفتانگیز که در آن امیرالمؤمنین (ع) از علمِ بیکرانِ خود پرده برمیدارد، و جنایاتِ بنیامیه را پیشبینی میکند):
قبل از اینکه مرا از دست بدهید، بپرسید! اما بعد از حمد و ثنای الهی؛ ای مردم! این من بودم که چشمِ فتنه را درآوردم! و غیر از من هیچکس جرئتِ چنین کاری را نداشت؛ آنهم زمانی که امواجِ تاریکِ فتنه همهجا را گرفته بود، و هاریِ آن بهشدت بالا زده بود! (اشاره به جنگ با خوارج یا ناکثین).
پس، قبل از اینکه مرا از دست بدهید، هرچه میخواهید از من بپرسید! قسم به کسی که جانم در دستِ اوست؛ از الان تا روز قیامت، از هر چیزی که بپرسید به شما جواب میدهم! از هر گروهی که صد نفر را هدایت کند یا صد نفر را گمراه کند بپرسید، به شما میگویم که:
چه کسی دعوتکنندهی آنهاست؟
چه کسی رهبرشان است؟
چه کسی آنها را به جلو میراند؟
کجا اسبها و شترانشان را میخوابانند؟
کجا باروبنهشان را پیاده میکنند؟
و کدامشان کشته میشوند و کدامشان به مرگ طبیعی میمیرند!
اگر مرا از دست بدهید و سختیها و بلاهای روزگار بر سرتان آوار شود؛ آنوقت خیلی از سؤالکنندگان سرشان را از روی پشیمانی پایین میاندازند، و خیلی از مسئولان (و رهبرانِ مدعی) از جواب دادن عاجز میشوند! این اتفاق زمانی میافتد که جنگ در میانِ شما طولانی شود، و دنیا چنان بر شما تنگ گردد که روزهای بلا و گرفتاری برایتان بسیار طولانی و خستهکننده به نظر بیاید؛ تا اینکه بالأخره خدا درِ پیروزی را برای آدمهای خوبِ باقیمانده باز کند.
روانشناسیِ فتنهها: ذاتِ فتنهها اینطور است که: وقتی میآیند، حق و باطل را با هم قاطی میکنند و آدم را به اشتباه میاندازند! اما وقتی میروند، چشمها را باز میکنند و آدمها را بیدار مینمایند! فتنهها وقتی دارند میآیند، کاملاً ناشناساند؛ اما وقتی پشت میکنند و میروند، کاملاً شناخته میشوند! فتنهها مثلِ گردبادها میچرخند؛ به یک شهر میزنند و نابودش میکنند، و از یک شهر میگذرند و با آن کاری ندارند.
کابوسِ بنیامیه: آگاه باشید! ترسناکترین فتنهای که من برای شما از آن میترسم، فتنهی بنیامیه است! فتنهای کاملاً کور و تاریک، که سایهی شومش همهجا را میگیرد؛ اما بلایش مخصوصِ آدمهای خاصی است! (پیروانِ حق را تارومار میکند). در آن فتنه، هر کس که چشمِ بینا داشته باشد (و حق را بشناسد)، هدفِ بلا قرار میگیرد و کشته میشود! و هر کس که کور باشد (و با ظالمان همراهی کند)، از بلا جانِ سالم به در میبَرَد!
به خدا قسم؛ بعد از من، بنیامیه را بدترین اربابانِ خودتان خواهید یافت! آنها مثلِ یک شترِ مادهی بدخُلق و وحشی هستند که: با دندانش گاز میگیرد، با دستهایش میکوبد، با پاهایش جُفتک میاندازد، و اصلاً هم اجازه نمیدهد کسی شیرش را بدوشد! (خیرشان به کسی نمیرسد و فقط شر میرسانند).
آنها آنقدر بر سرِ شما میکوبند و از شما تلفات میگیرند، تا جایی که فقط کسی را زنده میگذارند که: یا برایش سود داشته باشد، یا حداقل هیچ ضرری برایشان نداشته باشد! بلاها و ظلمِ آنها آنقدر طول میکشد که اگر کسی از شما بخواهد حقش را از آنها بگیرد، مثلِ بردهای است که میخواهد حقش را از اربابش بگیرد! (یعنی هیچ زوری در برابرشان ندارید).
فتنهی آنها با چهرهای زشت، ترسناک، و با تکههایی از دورانِ جاهلیت به سراغتان میآید! فتنهای که در آن نه هیچ چراغِ هدایتی روشن است، و نه هیچ پرچمی برای نجات دیده میشود. ما اهلبیتِ پیامبر، از این فتنه در امانیم، و هرگز شما را به سوی این فتنه دعوت نمیکنیم.
پایانِ شومِ ظالمان: اما بالأخره روزی میرسد که خداوند این فتنه را از سرِ شما باز میکند؛ مثلِ کَندنِ پوستِ حیوان! توسطِ کسی که: بنیامیه را بهشدت خوار و ذلیل میکند، با خشونت و زور آنها را میراند، و جامِ بسیار تلخی را به زور به خورْدِ آنها میدهد! کسی که در برابرِ آنها فقط با شمشیر حرف میزند، و لباسی از ترس و وحشت به تنشان میپوشاند! (اشاره به قیامهایی که بساط بنیامیه را برچید).
در آن روز، قریش (و بنیامیه) حاضرند تمامِ دنیا و هرچه را که در آن است بدهند، تا فقط به اندازهی کُشتنِ یک شتر مرا ببینند؛ تا تمامِ چیزهایی را که من امروز از آنها میخواهم و نمیدهند، یکجا دودستی تقدیمم کنند! اما دیگر خیلی دیر است و چنین چیزی به آنها داده نمیشود.
خطبه ۹۴شجرهنامهی نور؛ از آدم (ع) تا خاتم (ص)
∞
و من خطبة له علیه السلام و فیها یصف اللّه تعالی ثم یبین فضل الرسول الکریم و أهل بیته ثم یعظ الناس
اللّه تعالی
فَتَبَارَکَ اللَّهُ الَّذِی لاَ یَبْلُغُهُ بُعْدُ الْهِمَمِ وَ لاَ یَنَالُهُ حَدْسُ الْفِطَنِ
الْأَوَّلُ الَّذِی لاَ غَایَةَ لَهُ فَیَنْتَهِیَ وَ لاَ آخِرَ لَهُ فَیَنْقَضِیَ.
و منها فی وصف الأنبیاء
فَاسْتَوْدَعَهُمْ فِی أَفْضَلِ مُسْتَوْدَعٍ وَ أَقَرَّهُمْ فِی خَیْرِ مُسْتَقَرٍّ تَنَاسَخَتْهُمْ
کَرَائِمُ الْأَصْلاَبِ إِلَی مُطَهَّرَاتِ الْأَرْحَامِ کُلَّمَا مَضَی مِنْهُمْ سَلَفٌ قَامَ مِنْهُمْ بِدِینِ اللَّهِ خَلَفٌ.
رسول اللّه و آل بیته
حَتَّی أَفْضَتْ کَرَامَةُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی إِلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه وآلهفَأَخْرَجَهُ مِنْ أَفْضَلِ الْمَعَادِنِ مَنْبِتاً وَ أَعَزِّ الْأَرُومَاتِ
مَغْرِساً مِنَ الشَّجَرَةِ الَّتِی صَدَعَ مِنْهَا أَنْبِیَاءَهُ وَ انْتَجَبَ
مِنْهَا أُمَنَاءَهُ عِتْرَتُهُ خَیْرُ الْعِتَرِ وَ أُسْرَتُهُ خَیْرُ الْأُسَرِ وَ شَجَرَتُهُ خَیْرُ الشَّجَرِ نَبَتَتْ فِی حَرَمٍ وَ بَسَقَتْ فِی کَرَمٍ لَهَا فُرُوعٌ طِوَالٌ وَ ثَمَرٌ لاَ یُنَالُ فَهُوَ إِمَامُ مَنِ اتَّقَی وَ بَصِیرَةُ مَنِ اهْتَدَی سِرَاجٌ لَمَعَ ضَوْؤُهُ وَ شِهَابٌ سَطَعَ نُورُهُ وَ زَنْدٌ بَرَقَ لَمْعُهُ سِیرَتُهُ الْقَصْدُ وَ سُنَّتُهُ الرُّشْدُ وَ کَلاَمُهُ الْفَصْلُ وَ حُکْمُهُ الْعَدْلُ أَرْسَلَهُ عَلَی حِینِ فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ وَ هَفْوَةٍ عَنِ الْعَمَلِ وَ غَبَاوَةٍ مِنَ الْأُمَمِ.
عظة الناس
اعْمَلُوا رَحِمَکُمُ اللَّهُ عَلَی أَعْلاَمٍ بَیِّنَةٍ فَالطَّرِیقُ نَهْجٌ
یَدْعُوا إِلی دارِ السَّلامِ، وَ أَنْتُمْ فِی دَارِ مُسْتَعْتَبٍ عَلَی مَهَلٍ وَ فَرَاغٍ وَ الصُّحُفُ مَنْشُورَةٌ وَ الْأَقْلاَمُ جَارِیَةٌ وَ الْأَبْدَانُ صَحِیحَةٌ وَ الْأَلْسُنُ مُطْلَقَةٌ وَ التَّوْبَةُ مَسْمُوعَةٌ وَ الْأَعْمَالُ مَقْبُولَةٌ.
(بخشهایی از یک خطبه در توصیفِ خداوند، مقامِ پیامبران، و جایگاهِ بینظیرِ پیامبر اکرم (ص) و اهلبیتِ او):
توصیفِ خداوند: بلندمرتبه و پُربرکت است خدایی که:
همتهای بلندپرواز هرگز به او نمیرسند.
و حدسوگمانهای هوشمندانه هرگز او را درک نمیکنند.
اولی است که هیچ پایانی ندارد تا به آن ختم شود.
و آخری است که هیچ زمانی ندارد تا به اتمام برسد.
سلسلهی پاکِ پیامبران: خداوند، پیامبرانش را در بهترین امانتگاهها (صُلبِ پدران) به ودیعه گذاشت؛ و در بهترین قرارگاهها (رَحِمِ مادران) مستقر کرد. نطفهی آنها از صُلبهای بسیار شریف و بزرگوار، به رَحِمهای بسیار پاک و مطهر منتقل میشد. هر زمان که یکی از آنها از دنیا میرفت، نفرِ بعدی بلند میشد تا دینِ خدا را برپا نگه دارد.
رسولخدا (ص) و خاندانِ او: تا اینکه این مأموریتِ بزرگ و کرامتِ الهی، به دستِ محمد (ص) رسید. خداوند او را از:
بهترین و اصیلترین معدنها بیرون آورد.
و در عزیزترین و ریشهدارترین باغها کاشت! دقیقاً از همان درختی که پیامبرانِ قبلی را از آن به وجود آورده بود، و امینانِ خودش را از آن انتخاب کرده بود.
به همین خاطر:
خاندانِ او، بهترین خاندانهاست.
خویشاوندانِ او، بهترین خویشاونداناند.
و شجرهنامهی او، بهترین شجرهنامههاست.
این درختِ تناور، در حرمِ امنِ الهی رویید، و در کرم و بزرگواری قد کشید و رشد کرد. شاخههای این درخت آنقدر بلند است که دستِ کسی به آن نمیرسد! و میوههایش آنقدر بالاست که کسی نمیتواند آنها را بچیند! پیامبر (ص):
رهبرِ کسانی است که تقوا دارند.
نورِ بصیرت برای کسانی است که به دنبالِ هدایتاند.
چراغی است که نورش همهجا را روشن کرده است.
ستارهی درخشانی است که پرتوِ آن همهجا تابیده است.
و جرقهای است که نورِ آن چشمها را خیره میکند.
روشِ او میانهروی و تعادل بود؛ سنتِ او هدایت و رشد بود؛ کلامش قاطع و جداکنندهی حق از باطل بود؛ و قضاوتش سراسر عدالت بود. خداوند او را در دورانی فرستاد که مدتها بود پیامبری نیامده بود، مردم در گمراهی و لغزش بودند، و تمامِ امتها در غفلت و نادانی دستوپامیزدند.
موعظهی مردم: ای مردم! خدا شما را رحمت کند! بر اساسِ همین پرچمها و نشانههای روشنی که پیامبر برایتان گذاشته، عمل کنید. چون این جاده، کاملاً روشن است و شما را دقیقاً به خانهی سلامت (بهشت) میرساند. شما الان در خانهای هستید که فرصتِ جبران و عذرخواهی دارید؛ و برای این کار، مهلت و فراغتِ کافی به شما داده شده است.
دفترهای اعمال هنوز باز است.
قلمهای فرشتگان هنوز در حالِ نوشتن است.
بدنهایتان هنوز سالم است.
زبانهایتان هنوز باز و گویاست.
توبهها هنوز شنیده میشود.
و کارهای خوب هنوز قبول میگردد!
خطبه ۹۵پیامبری در میانِ طوفانهای جهالت
∞
و من خطبة له علیه السلام یقرر فضیلة الرسول الکریم
بَعَثَهُ وَ النَّاسُ ضُلاَّلٌ فِی حَیْرَةٍ وَ حَاطِبُونَ فِی فِتْنَةٍ قَدِ اسْتَهْوَتْهُمُ الْأَهْوَاءُ وَ اسْتَزَلَّتْهُمُ الْکِبْرِیَاءُ وَ اسْتَخَفَّتْهُمُ
الْجَاهِلِیَّةُ الْجَهْلاَءُ حَیَارَی فِی زَلْزَالٍ مِنَ الْأَمْرِ وَ بَلاَءٍ مِنَ الْجَهْلِ فَبَالَغَ صلی الله علیه وآله فِی النَّصِیحَةِ وَ مَضَی عَلَی الطَّرِیقَةِ وَ دَعَا إِلَی الْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ .
(کلامی کوتاه در توصیفِ فضای بعثتِ رسولخدا (ص)):
خداوند او را زمانی مبعوث کرد که:
مردم به شدت گمراه و سرگردان بودند.
در میانِ فتنهها هیزم جمع میکردند (و آتش بیار معرکه بودند).
هوای نفس، آنها را کاملاً به بازی گرفته بود.
غرور و تکبر، آنها را به لغزش و سقوط کشانده بود.
و جهالتهای سنگینِ دورانِ جاهلیت، آنها را سبکمغز و بیارزش کرده بود!
آنها در یک زلزلهی شدیدِ اجتماعی، و در یک بلای بزرگ از نادانی گیج و حیران بودند. در چنین شرایطی، پیامبر (ص) در دلسوزی و نصیحت سنگتمام گذاشت! در مسیرِ حق محکم ایستاد و حرکت کرد؛ و مردم را با حکمت و موعظهی نیکو (به سوی خدا) دعوت نمود.
خطبه ۹۶خدا، آغازِ بیانتها؛ پیامبر، پایانِ بیهمتا
∞
و من خطبة له علیه السلام فی اللّه و فی الرسول الأکرم
اللّه تعالی
الْحَمْدُ لِلَّهِ الْأَوَّلِ فَلاَ شَیْءَ قَبْلَهُ وَ الْآخِرِ فَلاَ شَیْءَ بَعْدَهُ وَ الظَّاهِرِ فَلاَ شَیْءَ فَوْقَهُ وَ الْبَاطِنِ فَلاَ شَیْءَ دُونَهُ.
و منها فی ذکر الرسول صلی الله علیه وآله
مُسْتَقَرُّهُ خَیْرُ مُسْتَقَرٍّ وَ مَنْبِتُهُ أَشْرَفُ مَنْبِتٍ فِی مَعَادِنِ الْکَرَامَةِوَ مَمَاهِدِ السَّلاَمَةِ قَدْ صُرِفَتْ نَحْوَهُ أَفْئِدَةُ الْأَبْرَارِ وَ ثُنِیَتْ إِلَیْهِ أَزِمَّةُ الْأَبْصَارِ دَفَنَ اللَّهُ بِهِ الضَّغَائِنَ وَ أَطْفَأَ بِهِ الثَّوَائِرَ
أَلَّفَ بِهِ إِخْوَاناً وَ فَرَّقَ بِهِ أَقْرَاناً أَعَزَّ بِهِ الذِّلَّةَ وَ أَذَلَّ بِهِ الْعِزَّةَ کَلاَمُهُ بَیَانٌ وَ صَمْتُهُ لِسَانٌ.
(خطبهای در بیان صفات خدا، و جایگاهِ رسولالله (ص)):
صفاتِ خدا: ستایش مخصوصِ خدایی است که:
اول است، پس هیچچیزی قبل از او نیست.
آخر است، پس هیچچیزی بعد از او نیست.
آشکار است، پس هیچچیزی بالاتر از او نیست.
پنهان است، پس هیچچیزی درکنشدنیتر از او نیست.
توصیفِ پیامبر (ص):
قرارگاهِ او، بهترین قرارگاهها (صلبِ پاک) بود.
و محلِ رویشِ او، شریفترینِ محلها (رحمِ پاک) بود. او در معادنِ کرامت و گهوارههای سلامت پرورش یافت.
خداوند قلبهای نیکوکاران را به سمتِ او چرخاند، و نگاهها را به سوی او دوخت. خدا به واسطهی او:
کارهایی را که کینهها را زنده میکرد، دفن کرد!
آتشِ فتنهها را خاموش نمود.
دلهای (مؤمنان) را با هم برادر کرد.
و پیوندِ همپیمانانِ (کفر) را از هم پاشید!
ذلیلانِ دیروز (مستضعفان) را عزیز کرد، و عزیزانِ دیروز (مستکبران) را ذلیل ساخت.
وقتی حرف میزد، حرفش سراسر بیان و روشنی بود؛ و وقتی هم سکوت میکرد، سکوتش مثلِ یک زبانِ گویا پیام داشت!
خطبه ۹۷نفرینِ ابدی بر نامردمانِ کوفه!
∞
و من خطبة له علیه السلام فی أصحابه و أصحاب رسول اللّه
أصحاب علی
وَ لَئِنْ أَمْهَلَ الظَّالِمَ فَلَنْ یَفُوتَ أَخْذُهُ وَ هُوَ لَهُ بِالْمِرْصَادِ عَلَی مَجَازِ طَرِیقِهِ وَ بِمَوْضِعِ الشَّجَا مِنْ مَسَاغِ رِیقِهِ. أَمَا وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لَیَظْهَرَنَّ هَؤُلاَءِ الْقَوْمُ عَلَیْکُمْ لَیْسَ لِأَنَّهُمْ أَوْلَی بِالْحَقِّ مِنْکُمْ وَ لَکِنْ لِإِسْرَاعِهِمْ إِلَی بَاطِلِ صَاحِبِهِمْ وَ إِبْطَائِکُمْ عَنْ حَقِّی وَ لَقَدْ أَصْبَحَتِ الْأُمَمُ تَخَافُ ظُلْمَ رُعَاتِهَا وَ أَصْبَحْتُ أَخَافُ ظُلْمَ رَعِیَّتِی اسْتَنْفَرْتُکُمْ لِلْجِهَادِ فَلَمْ تَنْفِرُوا وَ أَسْمَعْتُکُمْ فَلَمْ تَسْمَعُوا وَ دَعَوْتُکُمْ سِرّاً وَ جَهْراً فَلَمْ تَسْتَجِیبُوا وَ نَصَحْتُ لَکُمْ فَلَمْ تَقْبَلُوا أَ شُهُودٌ کَغُیَّابٍ وَ عَبِیدٌ کَأَرْبَابٍ أَتْلُو عَلَیْکُمْ الْحِکَمَ فَتَنْفِرُونَ
مِنْهَا وَ أَعِظُکُمْ بِالْمَوْعِظَةِ الْبَالِغَةِ فَتَتَفَرَّقُونَ عَنْهَا وَ أَحُثُّکُمْ عَلَی جِهَادِ أَهْلِ الْبَغْیِ فَمَا آتِی عَلَی آخِرِ قَوْلِی حَتَّی أَرَاکُمْ مُتَفَرِّقِینَ أَیَادِیَ سَبَا.
تَرْجِعُونَ إِلَی مَجَالِسِکُمْ وَ تَتَخَادَعُونَ عَنْ مَوَاعِظِکُمْ أُقَوِّمُکُمْ غُدْوَةً وَ تَرْجِعُونَ إِلَیَّ عَشِیَّةً کَظَهْرِ الْحَنِیَّةِ عَجَزَ الْمُقَوِّمُ وَ أَعْضَلَ الْمُقَوَّمُ.
أَیُّهَا الْقَوْمُ الشَّاهِدَةُ أَبْدَانُهُمْ الْغَائِبَةُ عَنْهُمْ عُقُولُهُمْ الْمُخْتَلِفَةُ أَهْوَاؤُهُمْ الْمُبْتَلَی بِهِمْ أُمَرَاؤُهُمْ صَاحِبُکُمْ یُطِیعُ اللَّهَ وَ أَنْتُمْ تَعْصُونَهُ وَ صَاحِبُ أَهْلِ الشَّامِ یَعْصِی اللَّهَ وَ هُمْ یُطِیعُونَهُ لَوَدِدْتُ وَ اللَّهِ أَنَّ مُعَاوِیَةَ صَارَفَنِی بِکُمْ صَرْفَ الدِّینَارِ بِالدِّرْهَمِ فَأَخَذَ مِنِّی عَشَرَةَ مِنْکُمْ وَ أَعْطَانِی رَجُلاً مِنْهُمْ - یَا أَهْلَ الْکُوفَةِ مُنِیتُ مِنْکُمْ بِثَلاَثٍ وَ اثْنَتَیْنِ صُمٌّ ذَوُو أَسْمَاعٍ وَ بُکْمٌ ذَوُو کَلاَمٍ وَ عُمْیٌ ذَوُو أَبْصَارٍ لاَ أَحْرَارُ صِدْقٍ عِنْدَ اللِّقَاءِ وَ لاَ إِخْوَانُ ثِقَةٍ عِنْدَ الْبَلاَءِ تَرِبَتْ أَیْدِیکُمْ یَا أَشْبَاهَ الْإِبِلِ غَابَ عَنْهَا رُعَاتُهَا کُلَّمَا جُمِعَتْ مِنْ جَانِبٍ تَفَرَّقَتْ مِنْ آخَرَ وَ اللَّهِ لَکَأَنِّی بِکُمْ فِیمَا إِخَالُکُمْ أَنْ لَوْ حَمِسَ الْوَغَی وَ حَمِیَ الضِّرَابُ قَدِ انْفَرَجْتُمْ عَنِ ابْنِ أَبِی طَالِبٍ انْفِرَاجَ الْمَرْأَةِ عَنْ قُبُلِهَا وَ إِنِّی لَعَلَی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ مِنْهَاجٍ مِنْ نَبِیِّی وَ إِنِّی لَعَلَی الطَّرِیقِ الْوَاضِحِ أَلْقُطُهُ لَقْطاً. .
أصحاب رسول اللّه
انْظُرُوا أَهْلَ بَیْتِ نَبِیِّکُمْ فَالْزَمُوا سَمْتَهُمْ وَ اتَّبِعُوا أَثَرَهُمْ فَلَنْ یُخْرِجُوکُمْ مِنْ هُدًی وَ لَنْ یُعِیدُوکُمْ فِی رَدًی فَإِنْ لَبَدُوا فَالْبُدُوا ، وَ إِنْ نَهَضُوا فَانْهَضُوا وَ لاَ تَسْبِقُوهُمْ فَتَضِلُّوا وَ لاَ تَتَأَخَّرُوا عَنْهُمْ فَتَهْلِکُوا - لَقَدْ رَأَیْتُ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه وآلهفَمَا أَرَی أَحَداً یُشْبِهُهُمْ مِنْکُمْ! لَقَدْ کَانُوا یُصْبِحُونَ شُعْثاً غُبْراً وَ قَدْ بَاتُوا سُجَّداً وَ قِیَاماً یُرَاوِحُونَ بَیْنَ جِبَاهِهِمْ وَ خُدُودِهِمْ وَ یَقِفُونَ عَلَی مِثْلِ الْجَمْرِ مِنْ ذِکْرِ مَعَادِهِمْ کَأَنَّ بَیْنَ أَعْیُنِهِمْ رُکَبَ الْمِعْزَی مِنْ طُولِ سُجُودِهِمْ إِذَا ذُکِرَ اللَّهُ هَمَلَتْ أَعْیُنُهُمْ حَتَّی تَبُلَّ جُیُوبَهُمْ وَ مَادُوا کَمَا یَمِیدُ الشَّجَرُ یَوْمَ الرِّیحِ الْعَاصِفِ خَوْفاً مِنَ الْعِقَابِ وَ رَجَاءً لِلثَّوَابِ.
(خطبهای پر از درد، خوندل، و گلایه، از نافرمانیها و بیغیرتیهای مردمِ عراق):
نفرین بر شما! اگر خداوند به ظالم مهلت بدهد، به این معنی نیست که از مجازاتش صرفنظر کرده است! خدا در کمینِ اوست، و دقیقاً در مسیرِ حرکتش، مثلِ استخوانی در گلویش گیر میکند! (و خفهاش میسازد). اما آگاه باشید! قسم به کسی که جانم در دستِ اوست؛ این قوم (شامیانِ طرفدار معاویه) بهزودی بر شما پیروز میشوند و مسلط میگردند! اما نه به خاطرِ اینکه آنها از شما بیشتر حق دارند؛ بلکه فقط به خاطرِ این دو دلیل: ۱. آنها برای یاری کردنِ رهبرِ باطلشان، خیلی سریع میدوند! ۲. اما شما در یاری کردنِ رهبرِ برحقتان، خیلی کند هستید و سستی میکنید!
کار به جایی رسیده که تمامِ ملتها از ظلمِ حاکمانشان میترسند؛ اما من باید از ظلمِ رعیتم بترسم!
شما را برای جهاد با دشمن فراخواندم، اما نرفتید!
حرفهایم را به گوشتان رساندم، اما نشنیدید!
پنهان و آشکار شما را دعوت کردم، اما جواب ندادید!
برای شما دلسوزی کردم، اما قبول نکردید!
شما حاضرانی هستید که انگار غایبید! و بردههایی هستید که ادعای پادشاهی دارید!
حکمتها و پندها را برایتان میخوانم، از آنها فرار میکنید!
شما را با رساترین موعظهها نصیحت میکنم، از دورم پراکنده میشوید!
شما را تشویق میکنم که بروید با اهلِ بغی (شامیان) بجنگید، هنوز حرفم تمام نشده، میبینم مثلِ قومِ سَبأ تارومار شدهاید و هر کس به گوشهای فرار کرده است!
دوباره برمیگردید توی مجالسِ خودتان مینشینید، و با دروغ و فریب همدیگر را از نصیحتهایی که شنیدهاید منصرف میکنید! من صبح کجیِ شما را راست میکنم، اما عصر که برمیگردید دوباره کج شدهاید! دقیقاً مثلِ یک تکهچوبِ سفتِ کمانیشکل، که نه کسی میتواند آن را صاف کند، و نه خودش قابلِ صاف شدن است!
کورانِ بینا، و کَرای شنوا! ای مردمی که بدنهایتان اینجاست اما عقلهایتان مرخصی است! خواستههایتان با هم متفاوت است، و رهبرانتان به دستِ شما گرفتار و بیچاره شدهاند! رهبرِ شما (علی) از خدا اطاعت میکند، اما شما از او نافرمانی میکنید! رهبرِ اهلِ شام (معاویه) خدا را نافرمانی میکند، اما آنها از او اطاعت میکنند!
به خدا قسم؛ چقدر دوست داشتم که معاویه در یک معامله، شما را با نیروهای خودش طاق میزد! مثلِ معاملهی دینار با درهم! دَه نفر از شما را از من میگرفت، و به جایش فقط یک نفر از نیروهای خودش را به من میداد!
ای مردم کوفه! من از دستِ شما گرفتارِ چند مصیبت شدهام: ۱. شما کَرهایی هستید که گوش دارید! ۲. لالهایی هستید که زبان دارید! ۳. کورهایی هستید که چشم دارید!
در میدانِ جنگ، آزادمردانِ راستگویی نیستید.
و در زمانِ بلا، برادرانِ قابلاعتمادی نیستید.
خاک بر سرتان! شما شبیهِ شترانی هستید که چوپانشان آنها را رها کرده است؛ هر بار که از یک طرف آنها را جمع میکنند، از طرفِ دیگر پراکنده میشوند! به خدا قسم؛ من دارم روزی را میبینم که اگر تنورِ جنگ داغ شود و تنبهتن با شمشیرها بجنگند، شما مثلِ زنی که برای زایمان پاهایش را باز میکند، از دورِ پسر ابوطالب پراکنده میشوید و او را تنها میگذارید!
اما بدانید؛ من دلیلِ روشنی از طرف پروردگارم دارم، در مسیرِ روشنِ پیامبرم حرکت میکنم، و دقیقاً در جادهی واضح و صاف قدم میگذارم و تکتکِ نشانهها را میچینم.
به اهلبیت (ع) نگاه کنید: ای مردم! نگاهتان به اهلبیتِ پیامبرتان باشد. به همان سمتی بروید که آنها میروند، و پا جای پای آنها بگذارید. آنها هرگز شما را از جادهی هدایت بیرون نمیکنند، و هرگز شما را به سمتِ هلاکت و گمراهی برنمیگردانند.
اگر آنها توقف کردند، شما هم توقف کنید.
اگر آنها حرکت کردند، شما هم حرکت کنید.
از آنها جلوتر نروید که گمراه میشوید!
و از آنها عقبتر نمانید که هلاک میشوید!
شما کجا، یارانِ پیامبر کجا؟: من اصحاب و یارانِ محمد (ص) را دیدهام؛ اما در میانِ شما هیچکس را شبیهِ آنها نمیبینم! آنها صبح که بیدار میشدند، موهایشان ژولیده و سروریششان خاکی بود (از بس روی خاک سجده کرده بودند). شبها را تا صبح در حالِ سجده و قیام بیدار میماندند؛ و مدام پیشانی و گونههایشان را به نوبت روی خاک میگذاشتند! وقتی یادِ قیامت و معاد میافتادند، طوری روی پاهایشان میایستادند که انگار روی آتشِ زغال ایستادهاند! از بس سجدههایشان طولانی بود، پیشانیهایشان مثلِ زانوی بز پینه بسته بود!
وقتی نامِ خدا برده میشد، آنقدر اشک میریختند که یقهی لباسشان خیس میشد؛ و از ترسِ عذاب و امیدِ به ثواب، مثلِ درخت در روزِ طوفانی به خود میلرزیدند و میلغزیدند! (شما کجا و آنها کجا؟! ).
خطبه ۹۸بنیامیه؛ کابوسِ شومِ تاریخ
∞
و من کلام له علیه السلام یشیر فیه إلی ظلم بنی أمیة
وَ اللَّهِ لاَ یَزَالُونَ حَتَّی لاَ یَدَعُوا لِلَّهِ مُحَرَّماً إِلاَّ اسْتَحَلُّوهُ وَ لاَ عَقْداً إِلاَّ حَلُّوهُ وَ حَتَّی لاَ یَبْقَی بَیْتُ مَدَرٍ وَ لاَ وَبَرٍ إِلاَّ دَخَلَهُ ظُلْمُهُمْ وَ نَبَا بِهِ سُوءُ رَعْیِهِمْ وَ حَتَّی یَقُومَ الْبَاکِیَانِ یَبْکِیَانِ بَاکٍ یَبْکِی لِدِینِهِ وَ بَاکٍ یَبْکِی لِدُنْیَاهُ وَ حَتَّی تَکُونَ نُصْرَةُ أَحَدِکُمْ
مِنْ أَحَدِهِمْ کَنُصْرَةِ الْعَبْدِ مِنْ سَیِّدِهِ إِذَا شَهِدَ أَطَاعَهُ وَ إِذَا غَابَ اغْتَابَهُ وَ حَتَّی یَکُونَ أَعْظَمَکُمْ فِیهَا عَنَاءً أَحْسَنُکُمْ بِاللَّهِ ظَنّاً فَإِنْ أَتَاکُمُ اللَّهُ بِعَافِیَةٍ فَاقْبَلُوا وَ إِنِ ابْتُلِیتُمْ فَاصْبِرُوا فَإِنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ .
(پیشگوییِ تکاندهندهی حضرت از جنایات و فجایعِ بیسابقهی بنیامیه):
به خدا قسم؛ آنها (بنیامیه) آنقدر پیش میروند که: هیچ کارِ حرامی که خدا آن را ممنوع کرده باقی نمیگذارند، مگر اینکه آن را حلال میکنند! و هیچ پیمانِ محکمی باقی نمیگذارند، مگر اینکه آن را پاره میکنند!
کارِ آنها به جایی میرسد که در هیچ خانهی گِلی (در شهرها) و هیچ خیمهی مویی (در بیابانها) نیست، مگر اینکه ظلمِ آنها واردِ آن میشود، و مدیریتِ گندِ آنها مردم را فراری میدهد! آنقدر به مردم فشار میآورند که در هر گوشهای، دو گروه آدمِ گریان پیدا میشوند: ۱. یک گروه که برای دینشان (که نابود شده) گریه میکنند! ۲. و گروهی که برای دنیایشان (که غارت شده) گریه میکنند!
کار به جایی میرسد که رابطهی شما با آنها، دقیقاً مثلِ رابطهی یک برده با اربابش میشود! اگر ارباب حاضر باشد، برده از ترس اطاعتش میکند؛ و وقتی ارباب غایب شد، پشتسرش غیبت میکند و فحش میدهد!
در آن روزگار، هر کس که امیدش به خدا بیشتر باشد، از همه بیشتر رنج و سختی میکشد! پس اگر خداوند در آن روزگار به شما عافیت داد، قدرش را بدانید و قبول کنید؛ و اگر به بلا و سختی مبتلا شدید، صبر کنید. "چون عاقبتِ نیک، فقط برای متقین است."
خطبه ۹۹بیرحمیِ دنیا را باور کنید
∞
و من خطبة له علیه السلام فی التزهید من الدنیا
نَحْمَدُهُ عَلَی مَا کَانَ وَ نَسْتَعِینُهُ مِنْ أَمْرِنَا عَلَی مَا یَکُونُ وَ نَسْأَلُهُ الْمُعَافَاةَ فِی الْأَدْیَانِ کَمَا نَسْأَلُهُ الْمُعَافَاةَ فِی الْأَبْدَانِ عِبَادَ اللَّهِ أُوصِیکُمْ بِالرَّفْضِ لِهَذِهِ الدُّنْیَا التَّارِکَةِ لَکُمْ وَ إِنْ لَمْ تُحِبُّوا تَرْکَهَا وَ الْمُبْلِیَةِ لِأَجْسَامِکُمْ وَ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ تَجْدِیدَهَا فَإِنَّمَا مَثَلُکُمْ وَ مَثَلُهَا کَسَفْرٍ سَلَکُوا سَبِیلاً فَکَأَنَّهُمْ قَدْ قَطَعُوهُ وَ أَمُّوا عَلَماً فَکَأَنّهُم قَد بَلَغُوهُ وَ کَم عَسَی المجُریِ إِلَی الغَایَةِ أَن یجَریِ َ إِلَیهَا حَتّی یَبلُغَهَا وَ مَا عَسَی أَن یَکُونَ بَقَاءُ مَن لَهُ یَومٌ لَا یَعدُوهُ وَ طَالِبٌ حَثِیثٌ مِنَ المَوتِ یَحدُوهُ وَ مُزعِجٌ فِی الدّنیَا حَتّی یُفَارِقَهَا رَغماً فَلَا تَنَافَسُوا فِی عِزّ الدّنیَا وَ فَخرِهَا وَ لَا تَعجَبُوا بِزِینَتِهَا وَ نَعِیمِهَا وَ لَا تَجزَعُوا مِن ضَرّائِهَا وَ بُؤسِهَا فَإِنّ عِزّهَا وَ فَخرَهَا إِلَی انقِطَاعٍ وَ إِنّ زِینَتَهَا وَ نَعِیمَهَا إِلَی زَوَالٍ وَ ضَرّاءَهَا وَ بُؤسَهَا إِلَی
نَفَادٍ وَ کُلُّ مُدَّةٍ فِیهَا إِلَی انْتِهَاءٍ وَ کُلُّ حَیٍّ فِیهَا إِلَی فَنَاءٍ أَ وَ لَیْسَ لَکُمْ فِی آثَارِ الْأَوَّلِینَ مُزْدَجَرٌ وَ فِی آبَائِکُمُ الْمَاضِینَ تَبْصِرَةٌ وَ مُعْتَبَرٌ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ أَ وَ لَمْ تَرَوْا إِلَی الْمَاضِینَ مِنْکُمْ لاَ یَرْجِعُونَ وَ إِلَی الْخَلَفِ الْبَاقِینَ لاَ یَبْقَوْنَ أَ وَ لَسْتُمْ تَرَوْنَ أَهْلَ الدُّنْیَا یُصْبِحُونَ وَ یُمْسُونَ عَلَی أَحْوَالٍ شَتَّی فَمَیِّتٌ یُبْکَی وَ آخَرُ یُعَزَّی وَ صَرِیعٌ مُبْتَلًی وَ عَائِدٌ یَعُودُ وَ آخَرُ بِنَفْسِهِ یَجُودُ وَ طَالِبٌ لِلدُّنْیَا وَ الْمَوْتُ یَطْلُبُهُ وَ غَافِلٌ وَ لَیْسَ بِمَغْفُولٍ عَنْهُ وَ عَلَی أَثَرِ الْمَاضِی مَا یَمْضِی الْبَاقِی أَلاَ فَاذْکُرُوا هَاذِمَ اللَّذَّاتِ وَ مُنَغِّصَ الشَّهَوَاتِ وَ قَاطِعَ الْأُمْنِیَاتِ عِنْدَ الْمُسَاوَرَةِ لِلْأَعْمَالِ الْقَبِیحَةِ وَ اسْتَعِینُوا اللَّهَ عَلَی أَدَاءِ وَاجِبِ حَقِّهِ وَ مَا لاَ یُحْصَی مِنْ أَعْدَادِ نِعَمِهِ وَ إِحْسَانِهِ.
(موعظهای در بیرغبتی به زرقوبرق دنیا):
خدا را برای اتفاقاتِ گذشته شکر میکنیم؛ و برای اتفاقاتِ آینده، از او کمک میخواهیم. همانطور که از خدا میخواهیم بدنهایمان را سالم نگه دارد، از او میخواهیم که دینمان را هم سالم نگه دارد!
ای بندگانِ خدا! من شما را به رها کردنِ این دنیا سفارش میکنم. دنیایی که بهزودی شما را رها میکند؛ حتی اگر شما دوست نداشته باشید رهایش کنید! دنیایی که بدنهای شما را پیر و فرسوده میکند؛ حتی اگر شما دوست داشته باشید که همیشه جوان بمانید!
حکایتِ شما و دنیا، دقیقاً حکایتِ مسافرانی است که در یک جاده راه افتادهاند؛ تا چشم به هم میزنند، میبینند جاده تمام شد! و به سمتِ نشانهای حرکت کردهاند؛ تا چشم به هم میزنند، میبینند به آن رسیدهاند! آخر کسی که دارد به سمتِ یک خطِ پایان (مرگ) میدود، چقدر طول میکشد تا به آن برسد؟! مسلماً خیلی زود میرسد. و کسی که فقط یک روز مهلتِ زندگی دارد و حتی یک لحظه هم نمیتواند از آن روز فرار کند، چقدر میخواهد در این دنیا بماند؟! مخصوصاً وقتی که یک طالبِ بسیار تندوتیز (مرگ) مدام او را به جلو هُل میدهد، و در دنیا آنقدر او را آزار میدهد تا با زور و برخلافِ میلش، از دنیا جدایش کند!
پس، بر سرِ عزت و فخرفروشیِ دنیا با هم رقابت نکنید! به زینت و نعمتهایش مغرور نشوید! و از سختیها و فقرِ آن هم بیتابی نکنید و ناله سر ندهید! چرا؟ چون عزت و فخرفروشیاش، بالأخره قطع میشود؛ زینت و نعمتش، از بین میرود؛ و سختی و فقرش هم بالأخره تمام میشود. در این دنیا هر مدتی پایانی دارد، و هر زندهای به سمتِ نابودی میرود.
آیا در آثاری که از گذشتگان مانده، برای شما درسی نیست که شما را (از گناه) بازدارد؟! و آیا در سرنوشتِ پدرانتان، بینش و عبرتی برای شما نیست؟! (البته اگر عقلتان را به کار بیندازید! ). آیا نمیبینید کسانی که رفتند، دیگر برنمیگردند؛ و کسانی که ماندهاند، ماندگار نیستند؟! آیا نمیبینید مردمِ دنیا هر روز صبح و شب در حالتهای مختلفی هستند؟
یک نفر مُرده، و دارند برایش گریه میکنند.
یک نفر زنده است، و دارند به او تسلیت میگویند.
یک نفر در بسترِ بیماری افتاده است.
یک نفر به عیادتِ بیمار میرود.
یک نفر در حالِ جانکندن است.
یک نفر دربهدر دنبالِ دنیاست، در حالی که مرگ دربهدر دنبالِ اوست!
و یک نفر کاملاً غافل است، در حالی که مرگ از او غافل نیست!
بله... زندهها هم دقیقاً پا جای پای مُردهها میگذارند و میروند. پس آگاه باشید! هر وقت خواستید کارِ زشتی انجام دهید، فوراً به یادِ مرگ بیفتید؛ مرگی که تمامِ لذتها را نابود میکند، شهوتها را کدر میسازد، و آرزوها را از بیخ میبُرد! و از خدا کمک بخواهید تا بتوانید حقِ واجبش را ادا کنید، و شکرِ نعمتها و احسانهای بیشمارش را به جا بیاورید.
خطبه ۱۰۰اهلبیت؛ ستارگانی که هرگز خاموش نمیشوند
∞
و من خطبة له علیه السلام فی رسول اللّه و أهل بیته
الْحَمْدُ لِلَّهِ النَّاشِرِ فِی الْخَلْقِ فَضْلَهُ وَ الْبَاسِطِ فِیهِمْ بِالْجُودِ یَدَهُ نَحْمَدُهُ فِی جَمِیعِ أُمُورِهِ وَ نَسْتَعِینُهُ عَلَی رِعَایَةِ حُقُوقِهِ وَ نَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ غَیْرُهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ أَرْسَلَهُ بِأَمْرِهِ صَادِعاً وَ بِذِکْرِهِ
نَاطِقاً فَأَدَّی أَمِیناً وَ مَضَی رَشِیداً وَ خَلَّفَ فِینَا رَایَةَ الْحَقِّ مَنْ تَقَدَّمَهَا مَرَقَ وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا زَهَقَ وَ مَنْ لَزِمَهَا لَحِقَ دَلِیلُهَا مَکِیثُ الْکَلاَمِ بَطِیءُ الْقِیَامِ سَرِیعٌ إِذَا قَامَ فَإِذَا أَنْتُمْ أَلَنْتُمْ لَهُ رِقَابَکُمْ وَ أَشَرْتُمْ إِلَیْهِ بِأَصَابِعِکُمْ جَاءَهُ الْمَوْتُ فَذَهَبَ بِهِ فَلَبِثْتُمْ بَعْدَهُ مَا شَاءَ اللَّهُ حَتَّی یُطْلِعَ اللَّهُ لَکُمْ مَنْ یَجْمَعُکُمْ وَ یَضُمُّ نَشْرَکُمْ فَلاَ تَطْمَعُوا فِی غَیْرِ مُقْبِلٍ وَ لاَ تَیْأَسُوا مِنْ مُدْبِرٍ فَإِنَّ الْمُدْبِرَ عَسَی أَنْ تَزِلَّ بِهِ إِحْدَی قَائِمَتَیْهِ وَ تَثْبُتَ الْأُخْرَی فَتَرْجِعَا حَتَّی تَثْبُتَا جَمِیعاً أَلاَ إِنَّ مَثَلَ آلِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه وآله کَمَثَلِ نُجُومِ السَّمَاءِ إِذَا خَوَی نَجْمٌ طَلَعَ نَجْمٌ فَکَأَنَّکُمْ قَدْ تَکَامَلَتْ مِنَ اللَّهِ فِیکُمُ الصَّنَائِعُ وَ أَرَاکُمْ مَا کُنْتُمْ تَأْمُلُونَ.
(خطبهای در ستایشِ پیامبر، و راهنمایی برای عبور از طوفانهای پس از او):
ستایش مخصوصِ خدایی است که: فضلش را در میانِ مخلوقاتش پراکنده، و دستِ بخششِ خود را بر سرِ آنها باز کرده است. در تمامِ کارهایش او را شکر میکنیم، و برای رعایتِ حقوقش از او کمک میخواهیم. و شهادت میدهیم که هیچ خدایی جز او نیست، و محمد (ص) بنده و فرستادهی اوست. خدا او را فرستاد تا فرمانش را با قاطعیت اجرا کند، و یادش را با زبانِ گویا به همه برساند. پیامبر (ص) هم امانت را با امانتداری رساند، و در مسیرِ رشد و هدایت از دنیا رفت.
اما او در میانِ ما پرچمِ حق را به یادگار گذاشت!
هر کس از این پرچم جلوتر برود، از دین خارج شده است!
هر کس از آن عقب بماند، نابود میشود!
و هر کس با آن همراه باشد، به مقصد میرسد!
راهنمای این پرچم (علی)، کسی است که: وقتی حرف میزند، با طمأنینه و تأمل حرف میزند؛ در قیام کردن و دست به کار شدن، کُند و با احتیاط است؛ اما وقتی قیام کرد، با سرعت و قاطعیت عمل میکند!
وقتی شما در برابرِ او گردن خم کردید، و با انگشتانتان او را به هم نشان دادید (و با او بیعت کردید)، ناگهان مرگ به سراغش آمد و او را بُرد! (اشاره به شهادتِ خودش در آینده). بعد از او، شما مدتی در همین وضعیتی که خدا میخواهد میمانید؛ تا اینکه خداوند کسی (حضرت مهدی) را برایتان میآورد که پراکندگیِ شما را جمع کند، و بریدگیهایتان را به هم وصل نماید.
پس: به کسی که هنوز نیامده (و ادعای دروغین دارد) امید نبندید! و از کسی که الان پشت کرده و رفته (اشاره به دور شدن موقت حق) ناامید نشوید! چون ممکن است این کسی که الان پشت کرده، فقط یکی از پاهایش لیز خورده باشد و پای دیگرش محکم بماند؛ و بعد دوباره هر دو پایش برگردد و محکم شود!
آگاه باشید! مَثَلِ آلِ محمد (ص)، دقیقاً مثلِ ستارگانِ آسمان است: هر ستارهای که غروب میکند، ستارهی دیگری طلوع مینماید! (و آسمانِ هدایت هرگز تاریک نمیشود).
انگار میبینم که خداوند تمامِ نعمتهایش را بر شما کامل کرده است، و شما به تمامِ آرزوها و رؤیاهایتان رسیدهاید.
خطبه ۱۰۱آژیرِ خطر! طوفانِ بنیامیه در راه است
∞
و من خطبة له علیه السلام و هی إحدی الخطب المشتملة علی الملاحم
الْحَمْدُ لِلَّهِ الْأَوَّلِ قَبْلَ کُلِّ أَوَّلٍ وَ الْآخِرِ بَعْدَ کُلِّ آخِرٍ وَ بِأَوَّلِیَّتِهِ وَجَبَ أَنْ لاَ أَوَّلَ لَهُ وَ بِآخِرِیَّتِهِ وَجَبَ أَنْ لاَ آخِرَ لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ شَهَادَةً یُوَافِقُ فِیهَا السِّرُّ الْإِعْلاَنَ وَ الْقَلْبُ اللِّسَانَ - أَیُّهَا النَّاسُ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شِقاقِی وَ لاَ یَسْتَهْوِیَنَّکُمْ
عِصْیَانِی وَ لاَ تَتَرَامَوْا بِالْأَبْصَارِ عِنْدَ مَا تَسْمَعُونَهُ مِنِّی فَوَالَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ إِنَّ الَّذِی أُنَبِّئُکُمْ بِهِ عَنِ النَّبِیِّالْأُمِّیِّ صلی الله علیه وآله مَا کَذَبَ الْمُبَلِّغُ وَ لاَ جَهِلَ السَّامِعُ لَکَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی ضِلِّیلٍ قَدْ نَعَقَ بِالشَّامِ وَ فَحَصَ بِرَایَاتِهِ
فِی ضَوَاحِی کُوفَانَ فَإِذَا فَغَرَتْ فَاغِرَتُهُ وَ اشْتَدَّتْ شَکِیمَتُهُ
وَ ثَقُلَتْ فِی الْأَرْضِ وَطْأَتُهُ عَضَّتِ الْفِتْنَةُ أَبْنَاءَهَا بِأَنْیَابِهَا وَ مَاجَتِ الْحَرْبُ بِأَمْوَاجِهَا وَ بَدَا مِنَ الْأَیَّامِ کُلُوحُهَا وَ مِنَ اللَّیَالِی کُدُوحُهَا فَإِذَا أَیْنَعَ زَرْعُهُ وَ قَامَ عَلَی یَنْعِهِ وَ هَدَرَتْ شَقَاشِقُهُ وَ بَرَقَتْ بَوَارِقُهُ عُقِدَتْ رَایَاتُ الْفِتَنِ الْمُعْضِلَةِ وَ أَقْبَلْنَ کَاللَّیْلِ الْمُظْلِمِ وَ الْبَحْرِ الْمُلْتَطِمِ هَذَا وَ کَمْ یَخْرِقُ الْکُوفَةَ مِنْ قَاصِفٍ وَ یَمُرُّ عَلَیْهَا مِنْ عَاصِفٍ وَ عَنْ قَلِیلٍ تَلْتَفُّ الْقُرُونُ بِالْقُرُونِ وَ یُحْصَدُ الْقَائِمُ وَ یُحْطَمُ الْمَحْصُودُ. .
(یکی از خطبههای معروفِ امیرالمؤمنین (ع) در پیشگوییِ فتنههای آینده (مَلاحِم)):
ستایش مخصوصِ خدایی است که:
اول است، قبل از هر چیزِ اولی!
و آخر است، بعد از هر چیزِ آخری! همین که او اولی است، ثابت میکند که هیچ آغازی ندارد؛ و همین که او آخری است، ثابت میکند که هیچ پایانی ندارد! و شهادت میدهم که هیچ خدایی جز الله نیست؛ شهادتی که در آن، ظاهر و باطنِ آدم یکی باشد، و حرفِ زبان با باورِ قلب هماهنگ باشد.
ای مردم! مبادا مخالفت و کینهی با من، باعث شود که گناه کنید و فاجعه بیافرینید! و مبادا نافرمانیِ از من، شما را در هوای نفس غرق کند! وقتی این پیشگوییها را از من میشنوید، با تعجب به هم خیره نشوید و چشمک نزنید!
قسم به خدایی که دانه را شکافت و جان را آفرید؛ این خبرهایی که من از پیامبرِ اُمّی (ص) به شما میدهم، کاملاً راست و دقیق است. نه آن پیامبر در رساندنش دروغ گفت، و نه منِ شنونده در شنیدنش اشتباه کردم.
انگار همین الان دارم با چشمِ خودم یک آدمِ بسیار گمراهکننده را میبینم که در شام فریاد میکشد! و پرچمهایش را در حاشیهی شهرِ کوفه در زمین فرو میکند! وقتی دهانِ وحشتناکش را باز کند، افسارش را پاره کند، و قدمهای سنگینش را روی زمین بگذارد؛ آنوقت است که این فتنه با دندانهای نیشِ خود، بچههای خودش را گاز میگیرد! (حتی به خودیها هم رحم نمیکنند).
آتشِ جنگ با امواجِ وحشتناکش بالا میرود؛ روزگار چهرهی عبوسش را نشان میدهد؛ و شبها با رنج و سختیِ فراوان همراه میشود! وقتی زراعتِ این فتنه رسید و وقتِ درو کردنش شد، و نعرههای مستانهاش بالا رفت، و شمشیرهایش مثلِ رعدوبرق درخشید؛ آنوقت است که پرچمهای فتنههای کور و گرهخورده برافراشته میشود، و مثلِ شبِ تاریک و دریای طوفانی به سمتِ شما حملهور میگردند!
بدانید که! چقدر طوفانهای خُردکننده و بادهای تند قرار است از شهرِ کوفه بگذرد و آن را در هم بکوبد! و خیلی زود شاخهای (دشمنان) به هم گره میخورَد؛ و آن کسی که ایستاده (مثل گیاه) درو میشود، و آن کسی هم که قبلاً درو شده (و روی زمین افتاده) زیرِ دستوپاله و خُرد خواهد شد!
خطبه ۱۰۲روزی که عرقها تا گلو میرسد! / پیشگویی طوفان بصره
∞
و من خطبة له علیه السلام تجری هذا المجری و فیها ذکر یوم القیامة و أحوال الناس المقبلة
یوم القیامة
وَ ذَلِکَ یَوْمٌ یَجْمَعُ اللَّهُ فِیهِ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ لِنِقَاشِ الْحِسَابِ وَ جَزَاءِ الأَعمَالِ خُضُوعاً قِیَاماً قَد أَلجَمَهُمُ العَرَقُ وَ رَجَفَت
بِهِمُ الْأَرْضُ فَأَحْسَنُهُمْ حَالاً مَنْ وَجَدَ لِقَدَمَیْهِ مَوْضِعاً وَ لِنَفْسِهِ مُتَّسَعاً.
حال مقبلة علی الناس
و منها:
فِتَنٌ کَقِطَعِ اللَّیْلِ الْمُظْلِمِ لاَ تَقُومُ لَهَا قَائِمَةٌ وَ لاَ تُرَدُّ لَهَا رَایَةٌ تَأْتِیکُمْ مَزْمُومَةً مَرْحُولَةً یَحْفِزُهَا قَائِدُهَا
وَ یَجْهَدُهَا رَاکِبُهَا أَهْلُهَا قَوْمٌ شَدِیدٌ کَلَبُهُمْ قَلِیلٌ سَلَبُهُمْ
یُجَاهِدُهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ قَوْمٌ أَذِلَّةٌ عِنْدَ الْمُتَکَبِّرِینَ فِی الْأَرْضِ مَجْهُولُونَ وَ فِی السَّمَاءِ مَعْرُوفُونَ فَوَیْلٌ لَکِ یَا بَصْرَةُ عِنْدَ ذَلِکِ مِنْ جَیْشٍ مِنْ نِقَمِ اللَّهِ لاَ رَهَجَ لَهُ وَ لاَ حَسَّ وَ سَیُبْتَلَی أَهْلُکِ بِالْمَوْتِ الْأَحْمَرِ وَ الْجُوعِ الْأَغْبَرِ. .
(این خطبه هم در ادامهی پیشگوییها (مَلاحِم) و هشدارهای امیرالمؤمنین (ع) است):
رستاخیز؛ ایستگاهِ آخر: و آن روز (قیامت)، روزی است که خداوند تمامِ اولین و آخرینِ انسانها را دورِ هم جمع میکند، تا موبهمو به حسابشان برسد و پاداشِ کارهایشان را بدهد. همه در حالتی از ترس و خضوع، سرپا ایستادهاند! عرق از سروروی همه میریزد و تا دهانشان بالا آمده است! و زمین زیرِ پایشان مدام میلرزد. در آن روز، بهترین و خوشبختترین آدم کسی است که فقط بتواند جای دو پایش را پیدا کند، و یک فضای کوچکی برای نفس کشیدن داشته باشد! (از بس قیامت شلوغ و پُر از فشار است).
پیشگویی حوادث آینده: (در ادامهی خطبه میفرماید): فتنههایی مثلِ تکههای سیاه و تاریکِ شب به سمتتان میآید! فتنههایی که هیچکس نمیتواند در برابرشان بایستد، و هیچ پرچمی نمیتواند جلوی آنها را بگیرد. مثلِ یک شترِ افسارزده و پالانشده، با سرعت به سویتان میتازد! رهبرِ این فتنه او را به شدت هُل میدهد، و سوارِ آن هم با تمامِ توان میتازد. مردمی که در این فتنه هستند، کینهها و سگصفتیِ بسیار شدیدی دارند؛ و غنیمتهایی که میگیرند (یا خیرشان) بسیار کم است.
در برابرِ اینها، قومی در راهِ خدا میجنگند که در چشمِ مستکبرانِ زمین ذلیل و ضعیف هستند؛ در زمین ناشناختهاند، اما در آسمانها کاملاً معروفاند!
ای بصره! وای بر تو: ای بصره! وای بر تو، در آن زمانی که لشکری از خشم و انتقامِ خدا به سویت بیاید! لشکری که نه گردوغباری دارد، و نه هیچ سروصدایی! (کنایه از طاعون یا بلای ناگهانی). بهزودی ساکنانِ تو گرفتارِ مرگِ سُرخ (کشتار) و گرسنگیِ خاکستری (قحطی) خواهند شد!
خطبه ۱۰۳زاهد باشید، قبل از اینکه زُهد را به شما تحمیل کنند!
∞
و من خطبة له علیه السلام
فی التزهید فی الدنیا
أَیُّهَا النَّاسُ، انْظُرُوا إِلَی الدُّنْیَا نَظَرَ الزَّاهِدِینَ فِیهَا الصَّادِفِینَ عَنهَا فَإِنّهَا وَ اللّهِ عَمّا قَلِیلٍ تُزِیلُ الثاّویِ َ السّاکِنَ وَ تَفجَعُ المُترَفَ الآمِنَ لَا یَرجِعُ مَا تَوَلّی مِنهَا فَأَدبَرَ وَ لَا یُدرَی مَا هُوَ آتٍ مِنهَا فَیُنتَظَرَ سُرُورُهَا مَشُوبٌ بِالحُزنِ وَ جَلَدُ الرّجَالِ
فِیهَا إِلَی الضَّعْفِ وَ الْوَهْنِ فَلاَ یَغُرَّنَّکُمْ کَثْرَةُ مَا یُعْجِبُکُمْ فِیهَا لِقِلَّةِ مَا یَصْحَبُکُمْ مِنْهَا رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً تَفَکَّرَ فَاعْتَبَرَ وَ اعْتَبَرَ فَأَبْصَرَ فَکَأَنَّ مَا هُوَ کَائِنٌ مِنَ الدُّنْیَا عَنْ قَلِیلٍ لَمْ یَکُنْ وَ کَأَنَّ مَا هُوَ کَائِنٌ مِنَ الْآخِرَةِ عَمَّا قَلِیلٍ لَمْ یَزَلْ وَ کُلُّ مَعْدُودٍ مُنْقَضٍ وَ کُلُّ مُتَوَقَّعٍ آتٍ وَ کُلُّ آتٍ قَرِیبٌ دَانٍ.
صفة العالم
و منها: الْعَالِمُ مَنْ عَرَفَ قَدْرَهُ وَ کَفَی بِالْمَرْءِ جَهْلاً أَلاَّ یَعْرِفَ قَدْرَهُ وَ إِنَّ مِنْ أَبْغَضِ الرِّجَالِ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی لَعَبْداً وَکَلَهُ اللَّهُ إِلَی نَفْسِهِ جَائِراً عَنْ قَصْدِ السَّبِیلِ سَائِراً بِغَیْرِ دَلِیلٍ إِنْ دُعِیَ إِلَی حَرْثِ الدُّنْیَا عَمِلَ وَ إِنْ دُعِیَ إِلَی حَرْثِ الْآخِرَةِ کَسِلَ کَأَنَّ مَا عَمِلَ لَهُ وَاجِبٌ عَلَیْهِ وَ کَأَنَّ مَا وَنَی فِیهِ سَاقِطٌ عَنْهُ.
آخر الزمان
و منها: وَ ذَلِکَ زَمَانٌ لاَ یَنْجُو فِیهِ إِلاَّ کُلُّ مُؤْمِنٍ نُوَمَةٍ إِنْ شَهِدَ لَمْ یُعْرَفْ وَ إِنْ غَابَ لَمْ یُفْتَقَدْ أُولَئِکَ مَصَابِیحُ الْهُدَی وَ أَعْلاَمُ السُّرَی لَیْسُوا بِالْمَسَایِیحِ وَ لاَ الْمَذَایِیعِ البُذُرِ أُولَئِکَ یَفتَحُ اللّهُ لَهُم أَبوَابَ رَحمَتِهِ وَ یَکشِفُ عَنهُم ضَرّاءَ نِقمَتِهِ .
أَیُّهَا النَّاسُ سَیَأْتِی عَلَیْکُمْ زَمَانٌ یُکْفَأُ فِیهِ الْإِسْلاَمُ کَمَا یُکْفَأُ الْإِنَاءُ بِمَا فِیهِ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعَاذَکُمْ مِنْ أَنْ یَجُورَ عَلَیْکُمْ وَ لَمْ یُعِذْکُمْ مِنْ أَنْ یَبْتَلِیَکُمْ وَ قَدْ قَالَ جَلَّ مِنْ قَائِلٍ - إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ وَ إِنْ کُنّا لَمُبْتَلِینَ .
قال السید الشریف الرضی: أما قوله علیه السلام کل مؤمن نومة فإنما أراد به الخامل الذکر القلیل الشر و المساییح جمع مسیاح و هو الذی یسیح بین الناس بالفساد و النمائم و المذاییع جمع مذیاع و هو الذی إذا سمع لغیره بفاحشة أذاعها و نوه بها و البذر جمع بذور و هو الذی یکثر سفهه و یلغو منطقه.
(خطبهای عمیق در بیارزشیِ دنیا، توصیفِ عالمِ واقعی، و اوضاعِ آخرالزمان):
بیاعتباریِ دنیا: ای مردم! به این دنیا، با چشمِ کسانی نگاه کنید که در آن زاهد و از آن رویگردان هستند. به خدا قسم؛ طولی نمیکشد که دنیا:
کسی را که در آن جا خوش کرده، جابهجا میکند و بیرون میاندازد!
و آدمِ مرفهِ بیخیال را غافلگیر کرده و به درد میآورد!
هر چیزی از دنیا که پشت کرد و رفت، دیگر هرگز برنمیگردد! و هیچکس هم نمیداند که در آینده چه چیزی قرار است پیش بیاید تا منتظرش باشد.
شادیِ دنیا، با غصه قاطی است!
و مقاومت و سرسختیِ مردان در آن، به ضعف و ناتوانی ختم میشود!
مبادا چیزهای زیادی که در دنیا شما را شگفتزده و شیفتهی خود میکند، فریبتان بدهد! چون آن مقداری که از اینها (در قبر) همراه شما میآید، بسیار کم و ناچیز است. خدا رحمت کند کسی را که: فکر کند و عبرت بگیرد؛ و عبرت بگیرد و بینا شود.
شما فرض کنید: هر چیزی که الان در این دنیا هست، بهزودی اصلاً نبوده است! و هر چیزی که در آخرت هست، انگار همیشه بوده است! هر چیزی که قابلِشمارش باشد (مثل عمر)، تمام میشود؛ هر چیزی که منتظرش باشید (مثل مرگ)، میرسد؛ و هر چیزی که دارد میآید، خیلی نزدیک است!
عالمِ واقعی کیست؟: عالم و دانشمندِ واقعی کسی است که ارزش و اندازهی خودش را بشناسد! و برای اثباتِ نادانیِ یک انسان همین بس که ارزش و اندازهی خودش را نشناسد!
یکی از منفورترینِ مردان پیشِ خدا، بندهای است که خدا او را به حالِ خودش رها کرده است! او از جادهی اصلی منحرف شده، و بدونِ هیچ راهنمایی در بیابان حرکت میکند.
اگر او را برای زراعتِ دنیا (پول درآوردن) صدا بزنند، با تمامِ توان کار میکند!
اما اگر او را برای زراعتِ آخرت (ثواب) صدا بزنند، تنبل و بیحال میشود! انگار کارهایی که برای دنیا میکند بر او واجب است؛ و کارهایی که برای آخرت در آنها کوتاهی میکند، اصلاً از گردنش ساقط شده است!
غربتِ مؤمنان در آخرالزمان: (در ادامهی خطبه میفرماید): زمانی میرسد که در آن، هیچکس جانِ سالم به در نمیبَرد، مگر مؤمنانِ گمنام و بیسروصدا (نُوَمَه)! کسانی که: اگر در جمع باشند، کسی آنها را نمیشناسد؛ و اگر غایب باشند، کسی سراغشان را نمیگیرد! اینها چراغهای هدایت، و نشانههای روشن برای مسافرانِ شب هستند.
اینها:
نه اهلِ سخنچینی و فتنهانگیزی (مَساییح) هستند!
نه اهلِ فاش کردنِ رازها و آبروریزی (مَذاییع) هستند!
و نه اهلِ وراجی و یاوهگویی (بُذُر)!
خداوند درهای رحمتش را به روی این آدمها باز میکند، و سختیِ خشم و عذابش را از آنها دور مینماید.
ای مردم! بهزودی زمانی بر شما میرسد که اسلام، دقیقاً مثلِ یک ظرفِ پر از آب که آن را وارونه کنند، کاملاً وارونه و خالی میشود! ای مردم! خداوند به شما قول داده که به شما ظلم نکند؛ اما هرگز قول نداده که شما را امتحان نکند! خداوندِ بزرگ میفرماید: "قطعاً در این ماجرا نشانههایی است، و ما حتماً شما را امتحان میکنیم." (سورهی مؤمنون، آیهی ۳۰).
(سید رضی کلمات خاص را توضیح میدهد: نُوَمَه یعنی آدم گمنامی که شر نمیرساند. مَساییح جمعِ مِسیاح است؛ یعنی کسی که در بین مردم میچرخد و فساد و سخنچینی میکند. مَذاییع جمع مِذیاع است؛ یعنی کسی که اگر کار زشتی از کسی بشنود، آن را همهجا پخش میکند و آبرو میبرد. و بُذُر جمع بَذور است؛ یعنی آدم پُرچانهای که حرفهای چرتوپرت زیاد میزند).
خطبه ۱۰۴من باطل را جر دادم تا حق را بیرون کشیدم!
∞
و من خطبة له علیه السلام
أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بَعَثَ مُحَمَّداً صلی الله علیه وآلهوَ لَیْسَ أَحَدٌ مِنَ الْعَرَبِ یَقْرَأُ کِتَاباً وَ لاَ یَدَّعِی نُبُوَّةً وَ لاَ وَحْیاً فَقَاتَلَ بِمَنْ أَطَاعَهُ مَنْ عَصَاهُ یَسُوقُهُمْ إِلَی مَنْجَاتِهِمْ وَ یُبَادِرُ بِهِمُ السَّاعَةَ أَنْ تَنْزِلَ بِهِمْ یَحْسِرُ الْحَسِیرُ وَ یَقِفُ الْکَسِیرُ فَیُقِیمُ عَلَیْهِ حَتَّی یُلْحِقَهُ غَایَتَهُ إِلاَّ هَالِکاً لاَ خَیْرَ فِیهِ حَتَّی أَرَاهُمْ مَنْجَاتَهُمْ وَ بَوَّأَهُمْ مَحَلَّتَهُمْ فَاسْتَدَارَتْ رَحَاهُمْ وَ اسْتَقَامَتْ قَنَاتُهُمْ
وَ ایْمُ اللَّهِ لَقَدْ کُنْتُ مِنْ سَاقَتِهَا حَتَّی تَوَلَّتْ بِحَذَافِیرِهَا وَ اسْتَوْسَقَتْ فِی قِیَادِهَا مَا ضَعُفْتُ وَ لاَ جَبُنْتُ وَ لاَ خُنْتُ وَ لاَ وَهَنْتُ وَ ایْمُ اللَّهِ لَأَبْقُرَنَّ الْبَاطِلَ حَتَّی أُخْرِجَ الْحَقَّ مِنْ خَاصِرَتِهِ!.
قال السید الشریف الرضی: و قد تقدم مختار هذه الخطبة إلا أننی وجدتها فی هذه الروایة علی خلاف ما سبق من زیادة و نقصان فأوجبت الحال إثباتها ثانیة.
(خطبهای کوتاه و حماسی در توصیفِ رسالت پیامبر (ص)، و قاطعیتِ خود در جنگ با باطل):
اما بعد؛ خداوندِ سبحان، محمد (ص) را زمانی مبعوث کرد که هیچکدام از عربها نه کتابی میخواندند، و نه ادعای پیامبری و وحی داشتند. پیامبر (ص) به کمکِ کسانی که از او اطاعت کردند، با کسانی که نافرمانی میکردند جنگید. او آنها را به سوی ساحلِ نجاتشان میکِشاند، و قبل از اینکه مرگ به سراغشان بیاید، برای نجاتشان عجله میکرد.
در این مسیر، اگر کسی خسته و درمانده میشد، یا اگر کسی (از نظر روحی) میشکست و متوقف میگشت؛ پیامبر (ص) بالای سرش میایستاد تا بالأخره او را به مقصد برساند! مگر کسی که ذاتاً هلاکشده و بیارزش بود و هیچ خیری در او نبود. تا اینکه پیامبر (ص) جایگاهِ امنشان را به آنها نشان داد، و آنها را در خانهی اصلیشان مستقر کرد؛ چرخِ زندگیشان چرخید، و نیزههایشان (ستون خیمههایشان) محکم شد.
به خدا قسم؛ من از همان روزِ اول، در صفِ آخرِ این سپاه (برای هل دادنِ تنبلها) بودم، تا زمانی که تمامِ سپاه از مرزِ باطل عبور کردند و بهطور کامل و یکدست تحتِ فرماندهیِ او درآمدند! در تمامِ این مدت، نه هرگز ضعیف شدم، نه ترسیدم، نه خیانت کردم، و نه سستی نشان دادم!
به خدا قسم؛ من شکمِ باطل را پارهپاره میکنم، تا حق را از دلِ آن بیرون بکشم!
(سید رضی میگوید: بخشهایی از این خطبه قبلاً (در خطبه ۳۳) آمده بود، اما چون در این روایت تفاوتها و اضافاتی داشت، دوباره آن را ذکر کردم).
خطبه ۱۰۵توبیخِ مردم و پیشگوییِ زوالِ امویان
∞
و من خطبة له علیه السلام فی بعض صفات الرسول الکریم و تهدید بنی أمیة و عظة الناس
الرسول الکریم
حَتَّی بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّداً صلی الله علیه وآله شَهِیداً وَ بَشِیراً وَ نَذِیراً خَیْرَ الْبَرِیَّةِ طِفْلاً وَ أَنْجَبَهَا کَهْلاً وَ أَطْهَرَ الْمُطَهَّرِینَ شِیمَةً وَ أَجْوَدَ الْمُسْتَمْطَرِینَ دِیمَةً. .
بنو أمیة
فَمَا احْلَوْلَتْ لَکُمُ الدُّنْیَا فِی لَذَّتِهَا وَ لاَ تَمَکَّنْتُمْ مِنْ رَضَاعِ أَخْلاَفِهَا إِلاَّ مِنْ بَعْدِ مَا صَادَفْتُمُوهَا جَائِلاً خِطَامُهَا قَلِقاً وَضِینُهَا قَد صَارَ حَرَامُهَا عِندَ أَقوَامٍ بِمَنزِلَةِ السّدرِ المَخضُودِ وَ حَلَالُهَا بَعِیداً غَیرَ مَوجُودٍ وَ صَادَفتُمُوهَا وَ اللّهِ ظِلّا مَمدُوداً إِلَی أَجلٍ مَعدُودٍ فَالأَرضُ لَکُم شَاغِرَةٌ وَ أَیدِیکُم فِیهَا مَبسُوطَةٌ وَ أیَدیِ القَادَةِ عَنکُم مَکفُوفَةٌ وَ سُیُوفُکُم عَلَیهِم مُسَلّطَةٌ وَ سُیُوفُهُم عَنکُم مَقبُوضَةٌ أَلَا وَ إِنّ لِکُلّ دَمٍ ثَائِراً وَ لِکُلّ حَقّ طَالِباً وَ إِنّ الثّائِرَ فِی دِمَائِنَا کَالحَاکِمِ فِی حَقّ نَفسِهِ وَ هُوَ اللّهُ ألّذِی لَا یُعجِزُهُ مَن طَلَبَ وَ لَا
یَفُوتُهُ مَنْ هَرَبَ فَأُقْسِمُ بِاللَّهِ یَا بَنِی أُمَیَّةَ عَمَّا قَلِیلٍ لَتَعْرِفُنَّهَا فِی أَیْدِی غَیْرِکُمْ وَ فِی دَارِ عَدُوِّکُمْ أَلاَ إِنَّ أَبْصَرَ الْأَبْصَارِ مَا نَفَذَ فِی الْخَیْرِ طَرْفُهُ أَلاَ إِنَّ أَسْمَعَ الْأَسْمَاعِ مَا وَعَی التَّذْکِیرَ وَ قَبِلَهُ.
وعظ الناس
أَیُّهَا النَّاسُ اسْتَصْبِحُوا مِنْ شُعْلَةِ مِصْبَاحٍ وَاعِظٍ مُتَّعِظٍ وَ امْتَاحُوا مِنْ صَفْوِ عَیْنٍ قَدْ رُوِّقَتْ مِنَ الْکَدَرِ.
عِبَادَ اللَّهِ لاَ تَرْکَنُوا إِلَی جَهَالَتِکُمْ وَ لاَ تَنْقَادُوا لِأَهْوَائِکُمْ فَإِنَّ النَّازِلَ بِهَذَا الْمَنْزِلِ نَازِلٌ بِشَفَا جُرُفٍ هَارٍ یَنْقُلُ الرَّدَی عَلَی ظَهْرِهِ مِنْ مَوْضِعٍ إِلَی مَوْضِعٍ لِرَأْیٍ یُحْدِثُهُ بَعْدَ رَأْیٍ یُرِیدُ أَنْ یُلْصِقَ مَا لاَ یَلْتَصِقُ وَ یُقَرِّبَ مَا لاَ یَتَقَارَبُ فَاللَّهَ اللَّهَ أَنْ تَشْکُوا إِلَی مَنْ لاَ یُشْکِی شَجْوَکُمْ وَ لاَ یَنْقُضُ بِرَأْیِهِ مَا قَدْ أَبْرَمَ لَکُمْ إِنَّهُ لَیْسَ عَلَی الْإِمَامِ إِلاَّ مَا حُمِّلَ مِنْ أَمْرِ رَبِّهِ الْإِبْلاَغُ فِی الْمَوْعِظَةِ وَ الاِجْتِهَادُ فِی النَّصِیحَةِ وَ الْإِحْیَاءُ لِلسُّنَّةِ وَ إِقَامَةُ الْحُدُودِ عَلَی مُسْتَحِقِّیهَا وَ إِصْدَارُ السُّهْمَانِ عَلَی أَهْلِهَا فَبَادِرُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِ تَصْوِیحِ
نَبْتِهِ وَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُشْغَلُوا بِأَنْفُسِکُمْ عَنْ مُسْتَثَارِ الْعِلْمِ مِنْ عِنْدِ أَهْلِهِ وَ انْهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تَنَاهَوْا عَنْهُ فَإِنَّمَا أُمِرْتُمْ بِالنَّهْیِ بَعْدَ التَّنَاهِی!.
(خطبهای در توصیف پیامبر (ص)، هشدار به بنیامیه، و نصیحتِ مردم):
توصیفِ پیامبر (ص): تا اینکه خداوند محمد (ص) را فرستاد؛ به عنوانِ شاهد، بشارتدهنده، و هشداردهنده.
او در کودکی، بهترینِ مخلوقات بود.
در میانسالی، نجیبترینِ انسانها بود.
از نظرِ اخلاق و سرشت، پاکترینِ پاکان بود.
و از نظرِ جود و بخشش، مثلِ بارانِ مداومی بود که همه منتظرِ باریدنش هستند.
تهدید و هشدار به بنیامیه: شما (بنیامیه) هرگز نتوانستید شیرینی و لذتِ دنیا را بچشید، و از پستانِ دنیا شیر بخورید؛ مگر بعد از اینکه دنیا را مثلِ شتری دیدید که افسارش رها شده و تنگِ شکمش شُل است! (یعنی اوضاعِ جامعه بههمریخته و بیصاحب شده بود که شما سوار شدید). حرامِ دنیا پیشِ بعضیها، مثلِ درخت سِدری که خارهای آن را چیدهاند راحت و در دسترس شده است! و حلالِ آن، بسیار دور و نایاب گشته است.
به خدا قسم؛ شما دنیا را فقط مثلِ یک سایهی کِشدار میبینید که تا مدتِ مشخصی دوام دارد. الان زمین برای شما خالی و بیصاحب مانده، دستتان در غارت باز است، دستِ رهبرانِ واقعی از شما کوتاه شده، شمشیرِ شما بر سرِ آنها مسلط است، و شمشیرِ آنها از سرِ شما برداشته شده است!
اما آگاه باشید! هر خونی، یک انتقامگیرنده دارد! و هر حقی، یک طالب! انتقامگیرندهی خونِ ما (اهلبیت)، مثلِ حاکمی است که دارد برای حقِ خودش قضاوت میکند! و او خداست؛ خدایی که هیچکس نمیتواند او را عاجز کند، و هیچ فراریای نمیتواند از چنگش در برود!
پس ای بنیامیه! به خدا قسم میخورم: طولی نمیکشد که میبینید این حکومت و قدرت، در دستِ دیگران است، و در خانهی دشمنانِ شماست!
آگاه باشید! بیناترینِ چشمها، چشمی است که نگاهش در کارهای خیر نفوذ کند! و شنواترینِ گوشها، گوشی است که پند و تذکر را بشنود و آن را قبول کند!
نصیحت به مردم: ای مردم! از شعلهی چراغِ کسی که خودش پنددهنده و پندپذیر است، چراغتان را روشن کنید! و از چشمهی زلالی که گِلولای آن کاملاً گرفته شده، آب بکشید!
ای بندگانِ خدا!
به نادانیِ خودتان تکیه نکنید!
و تسلیمِ هوسهایتان نشوید!
چون کسی که در این مسیر برود، در واقع روی لبهی یک پرتگاهِ سست و در حالِ ریزش ایستاده است! او بارِ سنگینِ نابودی و مرگ را به دوش میکشد، و به خاطرِ نظراتِ مندرآوردی و پیدرپیِ خودش، از اینطرف به آنطرف میرود! او میخواهد چیزهایی را که اصلاً به هم نمیچسبند (حق و باطل)، به زور به هم بچسباند! و چیزهایی را که هیچ ربطی به هم ندارند، به هم نزدیک کند!
پس خدا را، خدا را در نظر بگیرید! از دردهای خودتان به کسی شکایت نبرید که اصلاً نمیتواند دردِ شما را برطرف کند، و نمیتواند آن چیزهایی را که برای شما محکم بافته شده (سنتها)، با رأیِ خودش باز کند!
مسئولیتِ امام و رهبر، فقط همان چیزهایی است که از طرفِ پروردگارش بر دوشِ او گذاشته شده است: ۱. در نصیحت کردن، پیامِ خدا را کامل برساند. ۲. در دلسوزی و خیرخواهی، تمامِ تلاشش را بکند. ۳. سنتِ پیامبر را زنده کند. ۴. حدود و مجازاتها را بر کسانی که مستحقِ آن هستند، اجرا نماید. ۵. و سهمِ بیتالمال را به صاحبانش بدهد.
پس بشتابید و علم را قبل از اینکه گیاهِ آن خشک شود، به دست بیاورید! و قبل از اینکه آنقدر سرگرمِ خودتان شوید که نتوانید علم را از معدنِ اصلیاش (اهلبیت) استخراج کنید، به سراغِ آن بروید.
از کارهای زشت جلوگیری کنید، و خودتان هم از آنها پرهیز نمایید؛ چون به شما دستور دادهاند که اول خودتان انجام ندهید، بعد به دیگران بگویید انجام ندهند!
خطبه ۱۰۶عظمتِ اسلام، و سرزنشِ منافقانِ سازشکار
∞
و من خطبة له علیه السلام و فیها یبین فضل الإسلام و یذکر الرسول الکریم ثم یلوم أصحابه
دین الإسلام
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی شَرَعَ الْإِسْلاَمَ فَسَهَّلَ شَرَائِعَهُ لِمَنْ وَرَدَهُ وَ أَعَزَّ أَرْکَانَهُ عَلَی مَنْ غَالَبَهُ فَجَعَلَهُ أَمْناً لِمَنْ عَلِقَهُ وَ سِلْماً لِمَنْ دَخَلَهُ وَ بُرْهَاناً لِمَنْ تَکَلَّمَ بِهِ وَ شَاهِداً لِمَنْ خَاصَمَ عَنْهُ وَ نُوراً لِمَنِ اسْتَضَاءَ بِهِ وَ فَهْماً لِمَنْ عَقَلَ وَ لُبّاً لِمَنْ تَدَبَّرَ وَ آیَةً لِمَنْ تَوَسَّمَ وَ تَبْصِرَةً لِمَنْ عَزَمَ وَ عِبْرَةً لِمَنِ اتَّعَظَ وَ نَجَاةً لِمَنْ صَدَّقَ وَ ثِقَةً لِمَنْ تَوَکَّلَ وَ رَاحَةً لِمَنْ فَوَّضَ وَ جُنَّةً لِمَنْ صَبَرَ فَهُوَ أَبْلَجُ الْمَنَاهِجِ وَ أَوْضَحُ الْوَلاَئِجِ مُشْرَفُ الْمَنَارِ مُشْرِقُ الْجَوَادِّ مُضِیءُ الْمَصَابِیحِ کَرِیمُ الْمِضْمَارِ رَفِیعُ الْغَایَةِ جَامِعُ الْحَلْبَةِ مُتَنَافِسُ السُّبْقَةِ شَرِیفُ الْفُرْسَانِ التَّصْدِیقُ مِنْهَاجُهُ وَ الصَّالِحَاتُ مَنَارُهُ وَ الْمَوْتُ غَایَتُهُ وَ الدُّنْیَا مِضْمَارُهُ وَ الْقِیَامَةُ حَلْبَتُهُ وَ الْجَنَّةُ سُبْقَتُهُ.
و منها فی ذکر النبی صلی الله علیه وآله
حَتَّی أَوْرَی قَبَساً لِقَابِسٍ وَ أَنَارَ عَلَماً لِحَابِسٍ فَهُوَ أَمِینُکَ المَأمُونُ وَ شَهِیدُکَ یَومَ الدّینِ وَ بَعِیثُکَ نِعمَةً
وَ رَسُولُکَ بِالْحَقِّ رَحْمَةً اللَّهُمَّ اقْسِمْ لَهُ مَقْسَماً مِنْ عَدْلِکَ وَ اجْزِهِ مُضَعَّفَاتِ الْخَیْرِ مِنْ فَضْلِکَ اللَّهُمَّ أَعْلِ عَلَی بِنَاءِ الْبَانِینَ بِنَاءَهُ وَ أَکْرِمْ لَدَیْکَ نُزُلَهُ وَ شَرِّفْ عِنْدَکَ مَنْزِلَهُ وَ آتِهِ الْوَسِیلَةَ وَ أَعْطِهِ السَّنَاءَ وَ الْفَضِیلَةَ وَ احْشُرْنَا فِی زُمْرَتِهِ غَیْرَ خَزَایَا وَ لاَ نَادِمِینَ وَ لاَ نَاکِبِینَ وَ لاَ نَاکِثِینَ وَ لاَ ضَالِّینَ وَ لاَ مُضِلِّینَ وَ لاَ مَفْتُونِینَ.
قال الشریف: و قد مضی هذا الکلام فیما تقدم، إلا أننا کررناه هاهنا لما فی الروایتین من الاختلاف.
و منها فی خطاب أصحابه
وَ قَدْ بَلَغْتُمْ مِنْ کَرَامَةِ اللَّهِ تَعَالَی لَکُمْ مَنْزِلَةً تُکْرَمُ بِهَا إِمَاؤُکُمْ وَ تُوصَلُ بِهَا جِیرَانُکُمْ وَ یُعَظِّمُکُمْ مَنْ لاَ فَضْلَ لَکُمْ عَلَیْهِ وَ لاَ یَدَ لَکُمْ عِنْدَهُ وَ یَهَابُکُمْ مَنْ لاَ یَخَافُ لَکُمْ سَطْوَةً وَ لاَ لَکُمْ عَلَیْهِ إِمْرَةٌ وَ قَدْ تَرَوْنَ عُهُودَ اللَّهِ مَنْقُوضَةً فَلاَ تَغْضَبُونَ وَ أَنْتُمْ لِنَقْضِ ذِمَمِ آبَائِکُمْ تَأْنَفُونَ وَ کَانَتْ أُمُورُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ تَرِدُ وَ عَنْکُمْ تَصْدُرُ وَ إِلَیْکُمْ تَرْجِعُ فَمَکَّنْتُمُ الظَّلَمَةَ مِنْ مَنْزِلَتِکُمْ وَ أَلْقَیْتُمْ إِلَیْهِمْ أَزِمَّتَکُمْ وَ أَسْلَمْتُمْ أُمُورَ اللَّهِ فِی أَیْدِیهِمْ یَعْمَلُونَ بِالشُّبُهَاتِ وَ یَسِیرُونَ فِی الشَّهَوَاتِ وَ ایْمُ اللَّهِ لَوْ فَرَّقُوکُمْ تَحْتَ کُلِّ کَوْکَبٍ لَجَمَعَکُمُ اللَّهُ لِشَرِّ یَوْمٍ لَهُمْ.
(خطبهای در ستایشِ دین اسلام و پیامبر اکرم (ص)، و توبیخِ شدیدِ یارانش به خاطر سازشکاری با ظالمان):
شُکوهِ اسلام: ستایش مخصوصِ خدایی است که دینِ اسلام را قانونگذاری کرد.
احکامِ آن را برای کسی که واردش شود، آسان نمود.
ستونهای آن را در برابرِ کسانی که بخواهند با آن بجنگند، نفوذناپذیر و محکم کرد.
خداوند اسلام را قرار داد به عنوانِ:
امنیت برای کسی که به آن چنگ بزند.
صلح و آرامش برای کسی که واردش شود.
دلیل و برهان برای کسی که با آن حرف بزند.
شاهدِ قوی برای کسی که با آن استدلال کند و بجنگد.
نور برای کسی که بخواهد با آن روشن شود.
فهم برای کسی که عقلش را به کار بیندازد.
مغز و عمق برای کسی که تدبر کند.
نشانه برای کسی که باهوش و دقیق باشد.
بینایی برای کسی که ارادهی محکم داشته باشد.
عبرت برای کسی که بخواهد پند بگیرد.
نجات برای کسی که آن را تصدیق کند.
تکیهگاه برای کسی که توکل نماید.
راحتی برای کسی که کارهایش را به خدا بسپارد.
و سپرِ محکم برای کسی که در برابرِ مشکلات صبر کند.
اسلام: روشنترینِ جادههاست؛ واضحترینِ راههاست؛ پرچمش از همه بلندتر است؛ مسیرهایش از همه درخشانتر است؛ چراغهایش از همه پرنورتر است؛ میدانِ مسابقهاش از همه ارزشمندتر است؛ و هدفش از همه بالاتر است! جمعکنندهی تمامِ اسبهای مسابقه است، جایزهاش از همه وسوسهانگیزتر است، و سوارکارانش از همه شریفترند.
جادهی اصلیِ آن، باور و تصدیق است.
نشانههای راهش، کارهای خوب است.
پایانِ راهش، مرگ است.
میدانِ تمرینش، دنیا است.
محلِ برگزاریِ مسابقهاش، قیامت است.
و جایزهی برندهاش، بهشت است!
پیامبرِ روشنایی: تا اینکه پیامبر (ص)، شعلهای را برای جویندگانِ آتش روشن کرد، و پرچمی را برای گمشدگان برافراشت. او امینِ موردِ اعتمادِ توست، شاهدِ تو در روزِ قیامت است، فرستادهی توست که با حق آمد، و پیامبرِ توست که رحمتِ تو را برای ما آورد.
خدایا!
سهمِ بسیار عادلانهای برای او قرار بده.
پاداشهای خیرت را از روی فضلِ خودت، برای او چندبرابر کن.
ساختمانِ او را از ساختمانِ تمامِ سازندگان بالاتر ببر.
مهمانیِ او را پیشِ خودت گرامی بدار.
مقامش را در نزدِ خودت شریف کن.
به او وسیله (مقام خاص شفاعت) عطا فرما.
و به او بلندی و فضیلت ببخش.
خدایا! ما را در گروهِ او محشور کن؛ در حالی که: نه رسوا باشیم! نه پشیمان باشیم! نه از جاده منحرف شده باشیم! نه پیمان شکسته باشیم! نه گمراه باشیم! نه کسی را گمراه کرده باشیم! و نه فریبِ فتنهها را خورده باشیم!
(سید رضی میگوید: این کلمات قبلاً هم آمده بود، اما چون روایتِ دوم تفاوتهایی داشت، دوباره آن را آوردیم).
شما با سکوتتان به ظالمان سواری دادید! (در ادامهی خطبه، خطاب به یارانِ سستعنصرش): خداوند به شما آنقدر کرامت و مقام داد، که حتی به خاطرِ شما، کنیزانتان هم احترام شدند، و همسایههایتان هم موردِ لطف قرار گرفتند! حتی کسانی که شما هیچ برتری و هیچ لطفی به آنها نکرده بودید، شما را بزرگ داشتند! و کسانی که نه از قدرتِ شما میترسیدند، و نه شما بر آنها ریاستی داشتید، از شما حساب بردند و به شما احترام گذاشتند!
اما حالا چه شده است؟! شما با چشمِ خودتان میبینید که پیمانهای خدا دارد شکسته میشود، اما اصلاً عصبانی نمیشوید و رگِ غیرتتان باد نمیکند! در حالی که اگر کسی به پیمانهای پدرانِ شما بیاحترامی کند، بهشدت به شما برمیخورد و غیرتی میشوید!
پیش از این، دستوراتِ خدا به دستِ شما میآمد، از دستِ شما صادر میشد، و مرجعِ امور بودید. اما حالا... شما ظالمان و ستمگران را در جایگاهِ خودتان نشاندید! افسارِ امور را دستِ آنها دادید! و کارهای خدا را تسلیمِ دستهای آنها کردید!
حالا آنها دارند بر اساسِ شبههها عمل میکنند، و در مسیرِ شهوتها و هوسهایشان میتازند! به خدا قسم؛ اگر آنها (ظالمان) شما را در زیرِ تکتکِ ستارههای آسمان پخش و پراکنده کنند، باز هم خداوند شما را برای روزی که بدترین روزِ آنهاست، دورِ هم جمع خواهد کرد! (تا انتقام بگیرد).
خطبه ۱۰۷تشویقِ یاران پس از یک شبیخون
∞
و من کلام له علیه السلام فی بعض أیام صفین
وَ قَدْ رَأَیْتُ جَوْلَتَکُمْ وَ انْحِیَازَکُمْ عَنْ صُفُوفِکُمْ تَحُوزُکُمُ الْجُفَاةُ الطَّغَامُ وَ أَعْرَابُ أَهْلِ الشَّامِ وَ أَنْتُمْ لَهَامِیمُ الْعَرَبِ وَ یَآفِیخُ الشَّرَفِ وَ الْأَنْفُ الْمُقَدَّمُ وَ السَّنَامُ الْأَعْظَمُ وَ لَقَدْ شَفَی وَحَاوِحَ صَدْرِی أَنْ رَأَیْتُکُمْ بِأَخَرَةٍ تَحُوزُونَهُمْ کَمَا حَازُوکُمْ وَ تُزِیلُونَهُمْ عَنْ مَوَاقِفِهِمْ کَمَا أَزَالُوکُمْ حَسّاً بِالنِّصَالِ وَ شَجْراً بِالرِّمَاحِ تَرْکَبُ أُوْلاَهُمْ أُخْرَاهُمْ کَالْإِبِلِ الْهِیمِ الْمَطْرُودَةِ تُرْمَی عَنْ حِیَاضِهَا وَ تُذَادُ عَنْ مَوَارِدِهَا!.
(وقتی در یکی از روزهای جنگ صفین، لشکریانِ حضرت ابتدا عقبنشینی کردند اما دوباره به دشمن حمله بردند و آنها را عقب راندند، حضرت برای تشویق آنها فرمود:)
من فرار کردن، و عقبنشینیِ شما را از صفهایتان دیدم! دیدم که یک مشت آدمِ خشن، بیسروپا، و عربهای بیابانیِ شام شما را محاصره کردند و به عقب راندند! در حالی که شما پهلوانانِ عرب، قلههای شرافت، دماغِ پیشگامِ عزت، و بزرگترین کوهانِ افتخار هستید!
اما آن چیزی که سینهی سوزان و پر از خشمِ مرا خنک کرد و آرامش داد، این بود که: دیدم در آخرِ کار، دقیقاً همانطوری که آنها شما را عقب راندند، شما هم آنها را محاصره کردید و به عقب راندید! و همانطوری که آنها شما را از جایگاهتان دور کردند، شما هم با ضرباتِ شمشیر و نیزهها، آنها را از جایگاهشان دور کردید! دیدم که لشکرِ اولِ آنها، مثلِ شترانِ تشنهای که آنها را از آبشخور دور میکنند و میرانند، روی لشکرِ عقبشان سوار شده بودند و فرار میکردند!
خطبه ۱۰۸نقدِ روزگارِ وارونه، و پیشگوییهای شگفت
∞
و من خطبة له علیه السلام و هی من خطب الملاحم
اللّه تعالی
الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمُتَجَلِّی لِخَلْقِهِ بِخَلْقِهِ وَ الظَّاهِرِ لِقُلُوبِهِمْ بِحُجَّتِهِ خَلَقَ الْخَلْقَ مِنْ غَیْرِ رَوِیَّةٍ إِذْ کَانَتِ الرَّوِیَّاتُ لاَ تَلِیقُ إِلاَّ بِذَوِی الضَّمَائِرِ
وَ لَیْسَ بِذِی ضَمِیرٍ فِی نَفْسِهِ خَرَقَ عِلْمُهُ بَاطِنَ غَیْبِ السُّتُرَاتِ وَ أَحَاطَ بِغُمُوضِ عَقَائِدِ السَّرِیرَاتِ.
وَ مِنْهَا فِی ذِکْرِ النَّبِیِّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:
اخْتَارَهُ مِنْ شَجَرَةِ الْأَنْبِیَاءِ وَ مِشْکَاةِ الضِّیَاءِ وَ ذُؤَابَةِ الْعَلْیَاءِ
وَ سُرَّةِ الْبَطْحَاءِ وَ مَصَابِیحِ الظُّلْمَةِ وَ یَنَابِیعِ الْحِکْمَةِ.
فتنة بنی أمیة
و منها:
طَبِیبٌ دَوَّارٌ بِطِبِّهِ، قَدْ أَحْکَمَ مَرَاهِمَهُ وَ أَحْمَی مَوَاسِمَهُ
یَضَعُ ذَلِکَ حَیْثُ الْحَاجَةُ إِلَیْهِ مِنْ قُلُوبٍ عُمْیٍ وَ آذَانٍ صُمٍّ وَ أَلْسِنَةٍ بُکْمٍ مُتَتَبِّعٌ بِدَوَائِهِ مَوَاضِعَ الْغَفْلَةِ وَ مَوَاطِنَ الْحَیْرَةِ لَمْ یَسْتَضِیئُوا بِأَضْوَاءِ الْحِکْمَةِ وَ لَمْ یَقْدَحُوا بِزِنَادِ الْعُلُومِ الثَّاقِبَةِ فَهُمْ فِی ذَلِکَ کَالْأَنْعَامِ السَّائِمَةِ وَ الصُّخُورِ الْقَاسِیَةِ قَدِ انْجَابَتِ السَّرَائِرُ لِأَهْلِ الْبَصَائِرِ وَ وَضَحَتْ مَحَجَّةُ الْحَقِّ لِخَابِطِهَا وَ أَسْفَرَتِ السَّاعَةُ عَنْ وَجْهِهَا وَ ظَهَرَتِ الْعَلاَمَةُ لِمُتَوَسِّمِهَا مَا لِی أَرَاکُمْ أَشْبَاحاً بِلاَ أَرْوَاحٍ وَ أَرْوَاحاً بِلاَ أَشْبَاحٍ وَ نُسَّاکاً بِلاَ صَلاَحٍ وَ تُجَّاراً بِلاَ أَرْبَاحٍ وَ أَیْقَاظاً نُوَّماً وَ شُهُوداً غُیَّباً وَ نَاظِرَةً عَمْیَاءَ وَ سَامِعَةً صَمَّاءَ وَ نَاطِقَةً بَکْمَاءَ رَایَةُ ضَلاَلٍ قَدْ قَامَتْ عَلَی قُطْبِهَا وَ تَفَرَّقَتْ بِشُعَبِهَا تَکِیلُکُمْ بِصَاعِهَا وَ تَخبِطُکُم بِبَاعِهَا قَائِدُهَا خَارِجٌ مِنَ المِلّةِ قَائِمٌ عَلَی الضّلّةِ؛
فَلاَ یَبْقَی یَوْمَئِذٍ مِنْکُمْ إِلاَّ ثُفَالَةٌ کَثُفَالَةِ الْقِدْرِ أَوْ نُفَاضَةٌ کَنُفَاضَةِ الْعِکْمِ تَعْرُکُکُمْ عَرْکَ الْأَدِیمِ وَ تَدُوسُکُمْ دَوْسَ الْحَصِیدِ وَ تَسْتَخْلِصُ الْمُؤْمِنَ مِنْ بَیْنِکُمُ اسْتِخْلاَصَ الطَّیْرِ الْحَبَّةَ الْبَطِینَةَ مِنْ بَیْنِ هَزِیلِ الْحَبِّ.
أَیْنَ تَذْهَبُ بِکُمُ الْمَذَاهِبُ وَ تَتِیهُ بِکُمُ الْغَیَاهِبُ وَ تَخْدَعُکُمُ الْکَوَاذِبُ وَ مِنْ أَیْنَ تُؤْتَوْنَ وَ أَنَّی تُؤْفَکُونَ فَ لِکُلِّ أَجَلٍ کِتابٌ وَ لِکُلِّ غَیْبَةٍ إِیَابٌ فَاسْتَمِعُوا مِنْ رَبَّانِیِّکُمْ وَ أَحْضِرُوهُ قُلُوبَکُمْ وَ اسْتَیْقِظُوا إِنْ هَتَفَ بِکُمْ . وَ لْیَصْدُقْ رَائِدٌ أَهْلَهُ وَ لْیَجْمَعْ شَمْلَهُ وَ لْیُحْضِرْ ذِهْنَهُ فَلَقَدْ فَلَقَ لَکُمُ الْأَمْرَ فَلْقَ الْخَرَزَةِ وَ قَرَفَهُ قَرْفَ الصَّمْغَةِ. فَعِنْدَ ذَلِکَ أَخَذَ الْبَاطِلُ مَآخِذَهُ وَ رَکِبَ الْجَهْلُ مَرَاکِبَهُ وَ عَظُمَتِ الطَّاغِیَةُ وَ قَلَّتِ الدَّاعِیَةُ وَ صَالَ الدَّهْرُ صِیَالَ السَّبُعِ الْعَقُورِ وَ هَدَرَ فَنِیقُ الْبَاطِلِ بَعْدَ کُظُومٍ وَ تَوَاخَی النَّاسُ عَلَی الْفُجُورِ وَ تَهَاجَرُوا عَلَی الدِّینِ وَ تَحَابُّوا عَلَی الْکَذِبِ وَ تَبَاغَضُوا عَلَی الصِّدْقِ فَإِذَا کَانَ ذَلِکَ کَانَ الْوَلَدُ غَیْظاً وَ الْمَطَرُ قَیْظاً وَ تَفِیضُ اللّئَامُ فَیضاً وَ تَغِیضُ الکِرَامُ غَیضاً وَ کَانَ أَهلُ ذَلِکَ الزّمَانِ ذِئَاباً وَ سَلَاطِینُهُ سِبَاعاً وَ أَوسَاطُهُ أُکّالًا وَ فُقَرَاؤُهُ أَموَاتاً وَ غَارَ الصّدقُ وَ فَاضَ الکَذِبُ وَ استُعمِلَتِ المَوَدّةُ بِاللّسَانِ وَ تَشَاجَرَ النّاسُ بِالقُلُوبِ وَ صَارَ الفُسُوقُ نَسَباً وَ العَفَافُ عَجَباً وَ لُبِسَ
الْإِسْلاَمُ لُبْسَ الْفَرْوِ مَقْلُوباً.
(بخشهایی از یک خطبهی مهم در بیانِ صفاتِ خدا، ویژگیهای پیامبر، و اوضاعِ آشفتهی آخرالزمان):
صفات پروردگار: ستایش مخصوصِ خدایی است که:
با خلقتِ شگفتانگیزش، خودش را به مخلوقاتش نشان داده است.
و با دلیلها و حجتهایش، در قلبهای آنها آشکار شده است.
او مخلوقات را بدونِ نیاز به فکر و نقشه آفرید! چون فکر کردن و نقشه کشیدن، فقط مخصوصِ موجوداتی است که درون و مغز دارند؛ اما خدا در ذاتِ خودش هیچ درون و ضمیری (به معنای جسمانی) ندارد. علمِ او، پردههای پنهانِ غیب را پاره کرده؛ و به تمامِ رازها و عقایدِ پیچیده و مخفیِ درونِ قلبها احاطه دارد.
رسولخدا (ص): خداوند او را از:
درختِ اصیلِ پیامبران.
چراغدانِ نور و روشنایی.
قلهی بلندیها.
نافِ سرزمینِ مکه (بطحاء).
چراغهای تاریکیها.
و چشمههای حکمت انتخاب کرد!
(توصیف زیبای پیامبر): او پزشکی است که با طبابتِ خودش مدام در میانِ مردم میگردد! مرهمها و پمادهایش را کاملاً محکم و آماده کرده، و ابزارِ داغ کردنِ زخمهایش را حسابی گداخته است! او این داروها را هر جا که نیاز باشد، روی قلبهای کور، گوشهای کَر، و زبانهای لال میگذارد! او با داروهایش، تمامِ جاهایی را که در غفلت فرو رفتهاند و در سرگردانی گیر کردهاند، پیدا میکند و درمان مینماید.
مردمِ جاهل، نه با نورِ حکمت روشن شدهاند، و نه جرقهی علمهای نافذ و درخشان را روشن کردهاند. آنها در این نادانی، دقیقاً مثلِ چهارپایانِ رهاشده در چراگاه، و صخرههای سخت و بیروح هستند!
روزگارِ اشباحِ بیروح: حالا دیگر رازهای پنهان برای آدمهای بابصیرت کاملاً باز و آشکار شده است. جادهی اصلیِ حق، برای کسی که میخواهد در آن قدم بگذارد روشن است. قیامت چهرهی واقعیاش را نشان داده، و نشانههای آن برای آدمهای باهوش پیدا شده است.
(خطاب به مردم): چه شده است؟! من شما را میبینم که:
جسمهایی هستید بدونِ روح!
و روحهایی هستید بدونِ جسم! (حضور مؤثری ندارید).
عبادتکنندگانی هستید بدونِ پاکی و درستی!
و تاجرانی هستید بدونِ سود!
در حالی که بیدارید، خوابیدهاید!
در حالی که حاضرید، غایبید!
چشمهایتان میبیند، اما کورید!
گوشهایتان میشنود، اما کر هستید!
زبان دارید، اما لالمونی گرفتهاید!
پرچمِ گمراهی روی پایهی خودش محکم ایستاده است، و شاخههایش همهجا پخش شده است! شما را با پیمانههای خودش وزن میکند، و با دستانش شما را له مینماید! رهبرِ این گمراهی (معاویه)، کسی است که از دین خارج شده، و روی ستونِ ضلالت ایستاده است!
در آن روز، از شما هیچچیزی باقی نمیماند مگر تُفالهای مثل تفالهی تهدیگ، یا خُردهریزههایی مثل خُردههای تهکیسه! فتنهها شما را مثلِ چرمِ دباغی، به هم میمالند و میکِشند! مثلِ خوشههای گندم شما را زیرِ پا له میکنند! و آدمهای مؤمن را از میانِ شما جدا میکنند؛ دقیقاً مثلِ پرندهای که دانههای درشت و چاق را از میانِ دانههای لاغر جدا میکند! (مؤمنان هدفِ اصلیِ ترور و کشتار میشوند).
این راهها شما را به کجا میبرد؟! این تاریکیها شما را تا کجا سرگردان میکند؟! این دروغها تا کِی قرار است شما را فریب دهند؟! از کجا به شما ضربه میزنند، و به کجا برگردانده میشوید؟! بدانید که هر زمانی، یک پایانِ نوشتهشده دارد؛ و هر پنهانشدنی، یک بازگشتی دارد!
پس، حرفهای عالمِ ربانی خودتان (علی) را گوش کنید. قلبهایتان را پیشِ او بیاورید. وقتی شما را صدا زد، از خواب بیدار شوید! آن کسی که راه را میشناسد (راهنما)، باید با خانوادهاش صادقانه حرف بزند؛ پراکندگیها را جمع کند؛ و ذهنش را کاملاً متمرکز نماید. او (علی) مسائل را دقیقاً مثلِ مهرههایی که از هم جدا میکنند، برایتان باز کرده است؛ و شیرهی حقیقت را مثلِ کَندنِ صمغ از روی درخت، برایتان بیرون کشیده است!
سقوطِ اخلاق در آخرالزمان: وقتی آن روز (که حق فراموش شود) برسد:
باطل در همهجا ریشه میدواند!
جهالت، سوارِ بر اسبِ قدرت میشود!
دیکتاتوری و طاغوت، بزرگ و قدرتمند میگردد!
کسانی که مردم را به سوی حق دعوت کنند، بسیار کم میشوند!
روزگار مثلِ یک حیوانِ درندهی هار حمله میکند!
و شترِ پُربادِ باطل، بعد از مدتها سکوت، دوباره با صدای بلند غرش مینماید!
مردم در انجامِ کارهای کثیف و گناه، با هم برادر و صمیمی میشوند! و در انجامِ کارهای دینی، از هم قهر و دوری میکنند! بر سرِ دروغ با هم عشقورزی میکنند! و بر سرِ راستگویی و صداقت با هم دشمن میشوند!
وقتی چنین روزگاری برسد:
فرزندان، مایهی غصه و خشمِ پدر و مادر میشوند!
بارانها، به جای طراوت، گرمای سوزان میآورند!
آدمهای پَست و لئیم، مثلِ سیل همهجا پُر میشوند!
و آدمهای بزرگوار و کریم، خشک میشوند و از بین میروند!
مردمِ آن روزگار، مثلِ گُرگ میشوند! پادشاهانشان، درنده میشوند! آدمهای متوسطشان، طُعمه و خوراک میشوند! و فقیرانشان، مثلِ مُردهها بیارزش میگردند!
صداقت، در زمین فرو میرود و غایب میشود.
و دروغ، مثلِ سیل همهجا را میگیرد.
مردم فقط با زبانهایشان با هم ادعای دوستی میکنند.
اما در قلبهایشان، با هم بهشدت درگیر و دعوا دارند!
فسقوفجور، مایهی افتخار و اصالت میشود!
و پاکدامنی و عفت، چیزی عجیبوغریب به حساب میآید!
و اسلام را مثلِ پوستینی که وارونه و چپهراست به تن کرده باشند، میپوشند! (ظاهرش اسلام است، اما باطنش کاملاً برعکس است).
خطبه ۱۰۹خدا، فرشتگان، و بیچارگیِ انسان در برابر مرگ
∞
و من خطبة له علیه السلام فی بیان قدرة اللّه و انفراده بالعظمة و أمر البعث
قدرة اللّه
کُلُّ شَیْءٍ خَاشِعٌ لَهُ وَ کُلُّ شَیْءٍ قَائِمٌ بِهِ غِنَی کُلِّ فَقِیرٍ وَ عِزُّ کُلِّ ذَلِیلٍ وَ قُوَّةُ کُلِّ ضَعِیفٍ وَ مَفْزَعُ کُلِّ مَلْهُوفٍ مَنْ تَکَلَّمَ سَمِعَ نُطْقَهُ وَ مَنْ سَکَتَ عَلِمَ سِرَّهُ وَ مَنْ عَاشَ فَعَلَیْهِ رِزْقُهُ وَ مَنْ مَاتَ فَإِلَیْهِ مُنْقَلَبُهُ لَمْ تَرَکَ الْعُیُونُ فَتُخْبِرَ عَنْکَ بَلْ کُنْتَ قَبْلَ الْوَاصِفِینَ مِنْ خَلْقِکَ لَمْ تَخْلُقِ الْخَلْقَ لِوَحْشَةٍ وَ لاَ اسْتَعْمَلْتَهُمْ لِمَنْفَعَةٍ وَ لاَ یَسْبِقُکَ مَنْ طَلَبْتَ وَ لاَ یُفْلِتُکَ مَنْ أَخَذْتَ وَ لاَ یَنْقُصُ سُلْطَانَکَ مَنْ عَصَاکَ وَ لاَ یَزِیدُ فِی مُلْکِکَ مَنْ أَطَاعَکَ وَ لاَ یَرُدُّ أَمْرَکَ مَنْ سَخِطَ قَضَاءَکَ وَ لاَ یَسْتَغْنِی عَنْکَ مَنْ تَوَلَّی عَنْ أَمْرِکَ کُلُّ سِرٍّ عِنْدَکَ عَلاَنِیَةٌ وَ کُلُّ غَیْبٍ عِنْدَکَ شَهَادَةٌ أَنْتَ الْأَبَدُ فَلاَ أَمَدَ لَکَ وَ أَنْتَ الْمُنْتَهَی فَلاَ مَحِیصَ عَنْکَ وَ أَنْتَ الْمَوْعِدُ فَلاَ مَنْجَی مِنْکَ إِلاَّ إِلَیْکَ بِیَدِکَ نَاصِیَةُ کُلِّ دَابَّةٍ وَ إِلَیْکَ مَصِیرُ کُلِّ نَسَمَةٍ. سُبْحَانَکَ مَا أَعْظَمَ شَأْنَکَ! سُبْحَانَکَ مَا أَعْظَمَ مَا نَرَی مِنْ خَلْقِکَ وَ مَا أَصْغَرَ کُلَّ عَظِیمَةٍ فِی جَنْبِ قُدْرَتِکَ! وَ مَا أَهْوَلَ مَا نَرَی مِنْ
مَلَکُوتِکَ وَ مَا أَحْقَرَ ذَلِکَ فِیمَا غَابَ عَنَّا مِنْ سُلْطَانِکَ وَ مَا أَسْبَغَ نِعَمَکَ فِی الدُّنْیَا وَ مَا أَصْغَرَهَا فِی نِعَمِ الْآخِرَةِ!.
الملائکة الکرام
و منها
مِنْ مَلاَئِکَةٍ أَسْکَنْتَهُمْ سَمَاوَاتِکَ وَ رَفَعْتَهُمْ عَنْ أَرْضِکَ هُمْ أَعْلَمُ خَلْقِکَ بِکَ وَ أَخْوَفُهُمْ لَکَ وَ أَقْرَبُهُمْ مِنْکَ لَمْ یَسْکُنُوا الْأَصْلاَبَ وَ لَمْ یُضَمَّنُوا الْأَرْحَامَ وَ لَمْ یُخْلَقُوا مِنْ مَاءٍ مَهِینٍ
وَ لَمْ یَتَشَعَّبْهُمْ رَیْبُ الْمَنُونِ وَ إِنَّهُمْ عَلَی مَکَانِهِمْ مِنْکَ وَ مَنْزِلَتِهِمْ عِنْدَکَ وَ اسْتِجْمَاعِ أَهْوَائِهِمْ فِیکَ وَ کَثْرَةِ طَاعَتِهِمْ لَکَ وَ قِلَّةِ غَفْلَتِهِمْ عَنْ أَمْرِکَ لَوْ عَایَنُوا کُنْهَ مَا خَفِیَ عَلَیْهِمْ مِنْکَ لَحَقَّرُوا أَعْمَالَهُمْ وَ لَزَرَوْا عَلَی أَنْفُسِهِمْ وَ لَعَرَفُوا أَنَّهُمْ لَمْ یَعْبُدُوکَ حَقَّ عِبَادَتِکَ وَ لَمْ یُطِیعُوکَ حَقَّ طَاعَتِکَ.
عصیان الخلق
سُبْحَانَکَ خَالِقاً وَ مَعْبُوداً! بِحُسْنِ بَلاَئِکَ عِنْدَ خَلْقِکَ خَلَقْتَ دَاراً وَ جَعَلْتَ فِیهَا مَأْدُبَةً مَشْرَباً وَ مَطْعَماً وَ أَزْوَاجاً وَ خَدَماً وَ قُصُوراً وَ أَنْهَاراً وَ زُرُوعاً وَ ثِمَاراً ثُمَّ أَرْسَلْتَ دَاعِیاً یَدْعُو إِلَیْهَا فَلاَ الدَّاعِیَ أَجَابُوا وَ لاَ فِیمَا رَغَّبْتَ رَغِبُوا وَ لاَ إِلَی مَا شَوَّقْتَ إِلَیْهِ اشْتَاقُوا أَقْبَلُوا عَلَی جِیفَةٍ قَدِ افْتَضَحُوا بِأَکْلِهَا وَ اصْطَلَحُوا عَلَی
حُبِّهَا وَ مَنْ عَشِقَ شَیْئاً أَعْشَی بَصَرَهُ وَ أَمْرَضَ قَلْبَهُ فَهُوَ یَنْظُرُ بِعَیْنٍ غَیْرِ صَحِیحَةٍ وَ یَسْمَعُ بِأُذُنٍ غَیْرِ سَمِیعَةٍ قَدْ خَرَقَتِ الشَّهَوَاتُ عَقْلَهُ وَ أَمَاتَتِ الدُّنْیَا قَلْبَهُ وَ وَلِهَتْ عَلَیْهَا نَفْسُهُ فَهُوَ عَبْدٌ لَهَا وَ لِمَنْ فِی یَدَیْهِ شَیْءٌ مِنْهَا حَیْثُمَا زَالَتْ زَالَ إِلَیْهَا وَ حَیْثُمَا أَقْبَلَتْ أَقْبَلَ عَلَیْهَا لاَ یَنْزَجِرُ مِنَ اللَّهِ بِزَاجِرٍ وَ لاَ یَتَّعِظُ مِنْهُ بِوَاعِظٍ وَ هُوَ یَرَی الْمَأْخُوذِینَ عَلَی الْغِرَّةِ حَیْثُ لاَ إِقَالَةَ وَ لاَ رَجْعَةَ کَیْفَ نَزَلَ بِهِمْ مَا کَانُوا یَجْهَلُونَ وَ جَاءَهُمْ مِنْ فِرَاقِ الدُّنْیَا مَا کَانُوا یَأْمَنُونَ وَ قَدِمُوا مِنَ الْآخِرَةِ عَلَی مَا کَانُوا یُوعَدُونَ فَغَیْرُ مَوْصُوفٍ مَا نَزَلَ بِهِمْ اجْتَمَعَتْ عَلَیْهِمْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ وَ حَسْرَةُ الْفَوْتِ فَفَتَرَتْ لَهَا أَطْرَافُهُمْ وَ تَغَیَّرَتْ لَهَا أَلْوَانُهُمْ ثُمَّ ازْدَادَ الْمَوْتُ فِیهِمْ وُلُوجاً فَحِیلَ بَیْنَ أَحَدِهِمْ وَ بَیْنَ مَنْطِقِهِ وَ إِنَّهُ لَبَیْنَ أَهْلِهِ یَنْظُرُ بِبَصَرِهِ وَ یَسْمَعُ بِأُذُنِهِ عَلَی صِحَّةٍ مِنْ عَقْلِهِ وَ بَقَاءٍ مِنْ لُبِّهِ یُفَکِّرُ فِیمَ أَفْنَی عُمُرَهُ وَ فِیمَ أَذْهَبَ دَهْرَهُ وَ یَتَذَکَّرُ أَمْوَالاً جَمَعَهَا أَغْمَضَ فِی مَطَالِبِهَا وَ أَخَذَهَا مِنْ مُصَرَّحَاتِهَا وَ مُشْتَبِهَاتِهَا قَدْ لَزِمَتْهُ تَبِعَاتُ جَمْعِهَا وَ أَشْرَفَ عَلَی فِرَاقِهَا تَبْقَی لِمَنْ وَرَاءَهُ یَنْعَمُونَ فِیهَا وَ یَتَمَتَّعُونَ بِهَا فَیَکُونُ الْمَهْنَأُ لِغَیْرِهِ وَ الْعِبْءُ عَلَی ظَهْرِهِ وَ الْمَرْءُ قَدْ غَلِقَتْ رُهُونُهُ بِهَا فَهُوَ یَعَضُّ یَدَهُ نَدَامَةً عَلَی مَا أَصْحَرَ لَهُ عِنْدَ الْمَوْتِ مِنْ أَمْرِهِ وَ یَزْهَدُ فِیمَا کَانَ یَرْغَبُ فِیهِ أَیَّامَ عُمُرِهِ وَ یَتَمَنَّی أَنَّ
الَّذِی کَانَ یَغْبِطُهُ بِهَا وَ یَحْسُدُهُ عَلَیْهَا قَدْ حَازَهَا دُونَهُ فَلَمْ یَزَلِ الْمَوْتُ یُبَالِغُ فِی جَسَدِهِ حَتَّی خَالَطَ لِسَانُهُ سَمْعَهُ فَصَارَ بَیْنَ أَهْلِهِ لاَ یَنْطِقُ بِلِسَانِهِ وَ لاَ یَسْمَعُ بِسَمْعِهِ یُرَدِّدُ طَرْفَهُ بِالنَّظَرِ فِی وُجُوهِهِمْ یَرَی حَرَکَاتِ أَلْسِنَتِهِمْ وَ لاَ یَسْمَعُ رَجْعَ کَلاَمِهِمْ ثُمَّ ازْدَادَ الْمَوْتُ الْتِیَاطاً بِهِ فَقُبِضَ بَصَرُهُ کَمَا قُبِضَ سَمْعُهُ وَ خَرَجَتِ الرُّوحُ مِنْ جَسَدِهِ فَصَارَ جِیفَةً بَیْنَ أَهْلِهِ قَدْ أَوْحَشُوا مِنْ جَانِبِهِ وَ تَبَاعَدُوا مِنْ قُرْبِهِ لاَ یُسْعِدُ بَاکِیاً وَ لاَ یُجِیبُ دَاعِیاً ثُمَّ حَمَلُوهُ إِلَی مَخَطٍّ فِی الْأَرْضِ فَأَسْلَمُوهُ فِیهِ إِلَی عَمَلِهِ وَ انْقَطَعُوا عَنْ زَوْرَتِهِ. .
القیامة
حَتَّی إِذَا بَلَغَ الْکِتَابُ أَجَلَهُ وَ الْأَمْرُ مَقَادِیرَهُ وَ أُلْحِقَ آخِرُ الْخَلْقِ بِأَوَّلِهِ وَ جَاءَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ مَا یُرِیدُهُ مِنْ تَجْدِیدِ خَلْقِهِ أَمَادَ السّمَاءَ وَ فَطَرَهَا وَ أَرَجّ الأَرضَ وَ أَرجَفَهَا وَ قَلَعَ جِبَالَهَا وَ نَسَفَهَا وَ دَکّ بَعضُهَا بَعضاً مِن هَیبَةِ جَلَالَتِهِ وَ مَخُوفِ سَطوَتِهِ وَ أَخرَجَ مَن فِیهَا فَجَدّدَهُم بَعدَ إِخلَاقِهِم وَ جَمَعَهُم بَعدَ تَفَرّقِهِم ثُمّ مَیّزَهُم لِمَا یُرِیدُهُ مِن مَسأَلَتِهِم عَن خَفَایَا الأَعمَالِ وَ خَبَایَا الأَفعَالِ وَ جَعَلَهُم فَرِیقَینِ أَنعَمَ عَلَی هَؤُلَاءِ وَ انتَقَمَ مِن هَؤُلَاءِ فَأَمّا أَهلُ الطّاعَةِ فَأَثَابَهُم بِجِوَارِهِ وَ خَلّدَهُم فِی دَارِهِ حَیثُ لَا یَظعَنُ النّزّالُ وَ لَا تَتَغَیّرُ بِهِمُ
الْحَالُ وَ لاَ تَنُوبُهُمُ الْأَفْزَاعُ وَ لاَ تَنَالُهُمُ الْأَسْقَامُ وَ لاَ تَعْرِضُ لَهُمُ الْأَخْطَارُ وَ لاَ تُشْخِصُهُمُ الْأَسْفَارُ وَ أَمَّا أَهْلُ الْمَعْصِیَةِ فَأَنْزَلَهُمْ شَرَّ دَارٍ وَ غَلَّ الْأَیْدِیَ إِلَی الْأَعْنَاقِ وَ قَرَنَ النَّوَاصِیَ بِالْأَقْدَامِ وَ أَلْبَسَهُمْ سَرَابِیلَ الْقَطِرَانِ وَ مُقَطَّعَاتِ النِّیرَانِ فِی عَذَابٍ قَدِ اشْتَدَّ حَرُّهُ وَ بَابٍ قَدْ أُطْبِقَ عَلَی أَهْلِهِ فِی نَارٍ لَهَا کَلَبٌ وَ لَجَبٌ وَ لَهَبٌ سَاطِعٌ وَ قَصِیفٌ هَائِلٌ لاَ یَظْعَنُ مُقِیمُهَا وَ لاَ یُفَادَی أَسِیرُهَا وَ لاَ تُفْصَمُ کُبُولُهَا لاَ مُدَّةَ لِلدَّارِ فَتَفْنَی وَ لاَ أَجَلَ لِلْقَوْمِ فَیُقْضَی.
زهد النبی
و منها فی ذکر النبی صلی الله علیه وآله
قَدْ حَقَّرَ الدُّنْیَا وَ صَغَّرَهَا وَ أَهْوَنَ بِهَا وَ هَوَّنَهَا وَ عَلِمَ أَنَّ اللَّهَ زَوَاهَا عَنْهُ اخْتِیَاراً وَ بَسَطَهَا لِغَیْرِهِ احْتِقَاراً فَأَعْرَضَ عَنِ الدُّنْیَا بِقَلْبِهِ وَ أَمَاتَ ذِکْرَهَا عَنْ نَفْسِهِ وَ أَحَبَّ أَنْ تَغِیبَ زِینَتُهَا عَنْ عَیْنِهِ لِکَیْلاَ یَتَّخِذَ مِنْهَا رِیَاشاً أَوْ یَرْجُوَ فِیهَا مَقَاماً بَلَّغَ عَنْ رَبِّهِ مُعْذِراً وَ نَصَحَ لِأُمَّتِهِ مُنْذِراً وَ دَعَا إِلَی اَلْجَنَّةِ مُبَشِّراً وَ خَوَّفَ مِنَ اَلنَّارِ مُحَذِّراً.
أهل البیت
نَحْنُ شَجَرَةُ النُّبُوَّةِ وَ مَحَطُّ الرِّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفُ الْمَلاَئِکَةِ
وَ مَعَادِنُ الْعِلْمِ وَ یَنَابِیعُ الْحُکْمِ نَاصِرُنَا وَ مُحِبُّنَا یَنْتَظِرُ الرَّحْمَةَ وَ عَدُوُّنَا وَ مُبْغِضُنَا یَنْتَظِرُ السَّطْوَةَ.
(خطبهای شگفتانگیز در بیان قدرتِ خدا، عظمتِ فرشتگان، و توصیفِ تکاندهندهی مرگ و قیامت):
قدرتِ بیکرانِ خداوند: همهچیز در برابرِ او سرفرود آورده، و همهچیز به ارادهی او سرِ پاست. اوست که:
هر نیازمندی را ثروتمند میکند.
هر ذلیلی را عزیز میسازد.
به هر ضعیفی قدرت میبخشد.
و پناهگاهِ هر انسانِ بیپناهی است.
هر کس که حرف بزند، او صدایش را میشنود؛ و هر کس که ساکت باشد، او رازِ درونش را میداند. هر کس که زنده است، روزیاش بر عهدهی اوست؛ و هر کس که بمیرد، بازگشتش به سوی اوست.
خدایا! چشمها تو را ندیدهاند تا بخواهند تو را برای کسی توصیف کنند؛ بلکه تو قبل از اینکه اصلاً توصیفکنندهای وجود داشته باشد، بودهای! تو مخلوقات را نیافریدی تا از تنهایی دربیایی! و آنها را به کار نگرفتی تا برایت سودی داشته باشند.
هیچ فراریای نمیتواند از دستت در برود.
هیچکس نمیتواند از چنگت خلاص شود.
گناهِ گناهکاران، چیزی از قدرت و پادشاهیِ تو کم نمیکند.
و اطاعتِ مؤمنان، چیزی به ملک و خداییِ تو اضافه نمیکند!
کسی که از قضاوتت ناراضی باشد، نمیتواند فرمانت را برگرداند.
و کسی که از دستورت روی بگرداند، هرگز نمیتواند از تو بینیاز شود.
پیشِ تو، تمامِ رازها کاملاً آشکار است؛ و تمامِ چیزهای پنهان، کاملاً پیدا و حاضر!
تو ابدی هستی؛ پس هیچ پایانی برایت نیست.
تو نقطهی آخر هستی؛ پس هیچ راه فراری از تو وجود ندارد.
تو وعدهگاهِ نهایی هستی؛ پس هیچ راه نجاتی جز پناه بردن به خودت نیست!
افسارِ تمامِ موجودات در دستِ توست، و بازگشتِ تمامِ جانها به سوی توست. پاک و منزهی! چقدر مقامت بزرگ است! چقدر این شگفتیهای آفرینش که ما میبینیم، عظیم است! اما همین شگفتیهای عظیم، در برابرِ قدرتِ تو چقدر کوچک و ناچیز است! و چقدر این ملکوت و پادشاهی که ما از تو میبینیم، هولناک است! اما در برابرِ آن عظمتهایی که از چشمِ ما پنهان است، چقدر حقیر است! چقدر نعمتهایت در این دنیا فراوان و لبریز است! اما همین نعمتها، در برابرِ نعمتهای آخرت چقدر کوچک است!
عظمتِ فرشتگانِ حق: (توصیفِ فرشتگان): فرشتگانی که آنها را در آسمانهایت ساکن کردی، و از زمین بالاتریشان بردی؛ آنها از تمامِ مخلوقاتت تو را بهتر میشناسند، بیشتر از همه از تو میترسند، و از همه به تو نزدیکترند!
آنها هرگز در صُلبِ پدران یا رَحِمِ مادران نبودهاند.
از آبِ پست و ناچیز (نطفه) آفریده نشدهاند.
و حوادثِ روزگار و مرگ، آنها را به هم نریخته است.
اما با تمامِ این ویژگیها، و با آن جایگاه و مقامِ بلندی که پیشِ تو دارند؛ و با اینکه تمامِ عشق و علاقهشان در تو جمع شده، و اینقدر زیاد عبادتت میکنند، و کمترین غفلتی در اجرای فرمانت ندارند... اگر فقط یک لحظه آن حقایقی را که از چشمشان پنهان است به آنها نشان میدادی، تمامِ این عبادتهایشان را کوچک و حقیر میشمردند! خودشان را سرزنش میکردند و میفهمیدند که: اصلاً آنطور که باید تو را عبادت نکردهاند، و آنطور که شایستهی توست اطاعتت نکردهاند!
مهمانیِ خدا و ناشکریِ انسانها: تو پاک و منزهی؛ خالق و معبودی که با مخلوقاتت بسیار مهربان و خوشرفتاری. تو خانهای (بهشت) آفریدی و در آن یک مهمانیِ بزرگ به پا کردی! در آن مهمانی: آبهای گوارا، غذاهای لذیذ، همسران، خدمتگزاران، کاخها، رودخانهها، مزارع، و میوهها قرار دادی. سپس یک دعوتکننده (پیامبر) فرستادی تا مردم را به این مهمانی دعوت کند! اما چه شد؟! نه به دعوتِ آن دعوتکننده جواب دادند! نه به چیزهایی که تشویقشان کردی رغبت نشان دادند! و نه به چیزهایی که دلبری کردی، مشتاق شدند!
در عوض، به سمتِ یک مُردارِ گندیده (دنیا) رفتند! مُرداری که با خوردنش، آبروی خودشان را بُردند، و بر سرِ عشق و علاقهی به آن با هم صمیمی شدند!
کالبدشکافیِ یک دنیاپرست در بسترِ مرگ: هر کس که عاشقِ چیزی شود، آن عشق چشمش را کور، و قلبش را بیمار میکند! به همین خاطر، او با چشمی نگاه میکند که سالم نیست؛ و با گوشی میشنود که شنوا نیست! شهوتها عقلش را پاره کردهاند، دنیا قلبش را کشته، و روحش کاملاً شیفتهی دنیا شده است.
پس، او بَردهی دنیا است! و بردهی هر کسی است که تکهای از این دنیا را در دست داشته باشد! دنیا هر طرف بچرخد، او هم به همان طرف میچرخد؛ و دنیا به هر جا رو کند، او هم به همان جا رو میکند! با هیچ بازدارندهای از طرفِ خدا منصرف نمیشود، و از هیچ واعظی پند نمیگیرد!
در حالی که او با چشمِ خودش میبیند که مرگ چطور دارد بقیه را غافلگیر میکند و یقهِشان را میگیرد؛ در جایی که دیگر نه امکانِ عذرخواهی هست، و نه راهِ برگشتی وجود دارد! چگونه چیزهایی بر سرشان آمد که اصلاً نمیدانستند؟! چگونه جدایی از دنیایی که به آن مطمئن بودند، یقهشان را گرفت؟! و چگونه به سمتِ آخرتی که به آنها وعده داده شده بود، پرتاب شدند؟!
اتفاقاتی که در لحظهی مرگ بر سرِ آنها میآید، اصلاً قابلِتوصیف نیست! مستی و گیجیِ مرگ، با حسرتِ از دست دادنِ دنیا به هم گره میخورد!
دستوپاهایشان سست و بیحس میشود.
رنگِ صورتشان تغییر میکند.
و مرگ کمکم در تمامِ وجودشان نفوذ مینماید.
اولِ کار، بینِ او و زبانش فاصله میافتد (زبانش بند میآید)! او در میانِ خانوادهاش افتاده است؛ با چشمانش میبیند، و با گوشهایش میشنود. عقلش هنوز کاملاً سالم است، و هوشش سرِ جایش است! با خودش فکر میکند که: عمرم را در چه راهی نابود کردم؟! و روزگارم را در کجا از بین بُردم؟! به یادِ آن ثروتهایی میافتد که جمعشان کرده است؛ همان ثروتهایی که برای به دست آوردنشان چشمش را روی حلال و حرام بست، و آنها را از جاهای کاملاً روشن یا مشکوک جمع کرد!
حالا میبیند که گناه و تاوانِ این ثروتها دقیقاً دورِ گردنش افتاده، و خودش هم دارد از آنها جدا میشود! این ثروتها برای کسانی میماند که بعد از او میآیند؛ آنها با این پولها کیف میکنند و لذتش را میبرند! لذت و گواراییاش برای دیگران است، اما بارِ سنگینِ گناهش روی دوشِ اوست!
او کاملاً در گروِ این اموال گیر افتاده است! از شدتِ پشیمانیِ چیزهایی که در لحظهی مرگ برایش روشن شده، دستش را گاز میگیرد! حالا دیگر از تمامِ چیزهایی که در طولِ عمرش به آنها علاقه داشت، متنفر میشود! و آرزو میکند: ای کاش آن کسی که در دنیا به خاطرِ این ثروتها به او حسادت میکرد (و آرزو داشت جای او باشد)، الان این ثروتها مالِ او بود (تا گناهش هم مالِ او باشد)!
مرگ همچنان در بدنِ او نفوذ میکند و جلو میرود؛ تا اینکه گوشش هم مثلِ زبانش از کار میافتد! حالا در میانِ خانوادهاش افتاده است؛ نه با زبانش میتواند حرف بزند، و نه با گوشش میتواند بشنود! فقط چشمش را در صورتهای آنها میچرخاند؛ میبیند که لبهایشان تکان میخورد، اما صدای حرفِ آنها را نمیشنود! تا اینکه مرگ کاملاً به او میچسبد؛ و چشمش هم مثلِ گوشش بسته میشود، و در نهایت روح از بدنش خارج میگردد!
حالا او فقط یک جنازهی بیجان در میانِ خانوادهاش است! همه از او وحشت دارند، و از کنارش دور میشوند. دیگر نه با گریهکنندهای همراهی میکند، و نه به کسی که صدایش میزند جواب میدهد. سپس او را میبَرَند و در یک گودالِ خاکی میاندازند، و او را با اعمالش تنها میگذارند، و برای همیشه از دیدارش دست میکشند!
رستاخیزِ قیامت: (در ادامهی خطبه میفرماید): تا اینکه زمانِ نوشتهشده به پایان برسد، مقدرات عملی شود، و آخرین نفر از مخلوقات به اولین نفرِ آنها ملحق گردد؛ و ارادهی خدا برای آفرینشِ دوباره (معاد) فرا برسد!
آسمان را به لرزه درمیآورد و میشکافد؛ زمین را میلرزاند و زیرورو میکند؛ کوههایش را از جا میکند و متلاشی میسازد؛ و کوهها از شدتِ هیبتِ جلالِ خدا و ترسِ از خشمِ او، به همدیگر کوبیده میشوند! سپس هر کسی را که در زمین است بیرون میکشد، و بعد از آنکه پوسیده بودند، آنها را دوباره تازه میکند؛ و بعد از آنکه پراکنده شده بودند، آنها را دورِ هم جمع مینماید.
سپس آنها را جدا میکند تا دربارهی کارهای مخفی، و اعمالِ پنهانیشان از آنها سؤال بپرسد. آنها را دو دسته میکند: به یک دسته نعمت میدهد، و از یک دسته انتقام میگیرد!
اما اهلِ طاعت را: به عنوانِ پاداش در همسایگیِ خودش قرار میدهد، و در خانهاش (بهشت) برای همیشه نگه میدارد. جایی که هیچکس از آنجا کوچ نمیکند، حالشان هرگز تغییر نمینماید، ترسها به سراغشان نمیآید، بیماریها به آنها نمیرسد، خطرها تهدیدشان نمیکند، و هیچ سفری آنها را از آنجا بیرون نمیبَرَد!
اما اهلِ معصیت را: در بدترین خانه جا میدهد! دستهایشان را با غُلوزنجیر به گردنشان میبندد؛ موهای جلوی سرشان را به پاهایشان گره میزند؛ و لباسهایی از قیرِ داغ و تکههای آتش به تنشان میپوشاند! در عذابی گرفتار میشوند که حرارتش بینهایت زیاد است. در خانهای که درِ آن بر روی ساکنانش کاملاً قفل شده است! در آتشی که مدام زبانه میکشد، صدای وحشتناکی دارد، شعلههایش بالا میرود، و غُرشِ آن ترسناک است!
ساکنانِ این خانه هرگز از آنجا بیرون نمیروند؛ اسیرانِ آن هرگز با پول و فدیه آزاد نمیشوند؛ و زنجیرهای آنها هرگز پاره نمیگردد! برای این خانه هیچ مهلتی نیست که تمام شود؛ و برای ساکنانِ آن هیچ زمانی نیست که بمیرند و راحت شوند!
زُهدِ پیامبر (ص): (توصیفِ زهدِ پیامبر): او دنیا را کوچک و حقیر شمرد، و به آن بیاعتنایی کرد. آن را پست و بیارزش دانست. او خوب میدانست که خداوند دنیا را بهعمد و برای احترام از او دور کرده، و از روی حقارت و پستی آن را برای دیگران پهن کرده است! به همین خاطر، پیامبر (ص) با قلبش از دنیا روی گرداند، و یادِ آن را در خودش کشت. او دوست داشت که زرقوبرقهای دنیا از چشمش پنهان باشد، تا مبادا بخواهد از آن لباسی (برای فخر) بسازد، یا آرزو کند که در آن بماند! او پیامِ پروردگارش را رساند و حجت را تمام کرد. برای امتش دلسوزی نمود و به آنها هشدار داد. با بشارتِ بهشت آنها را دعوت کرد، و با ترساندنِ از جهنم آنها را برحذر داشت.
اهلبیت (ع)؛ معدنِ علمِ خدا: ما درختِ نبوت، محلِ فرودِ رسالت، جایگاهِ رفتوآمدِ فرشتگان، معادنِ علم، و چشمههای حکمت هستیم!
کسی که ما را یاری کند و دوستمِان داشته باشد، باید منتظرِ رحمتِ خدا باشد.
و کسی که با ما دشمنی کند و بغضِ ما را داشته باشد، باید منتظرِ خشم و انتقامِ خدا باشد!
خطبه ۱۱۰ستونهای استوارِ دین
∞
و من خطبة له علیه السلام فی أرکان الدین
الإسلام
إِنَّ أَفْضَلَ مَا تَوَسَّلَ بِهِ الْمُتَوَسِّلُونَ إِلَی اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی الْإِیمَانُ بِهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِهِ فَإِنَّهُ ذِرْوَةُ الْإِسْلاَمِ وَ کَلِمَةُ الْإِخْلاَصِ فَإِنَّهَا الْفِطْرَةُ وَ إِقَامُ الصَّلاَةِ فَإِنَّهَا الْمِلَّةُ وَ إِیتَاءُ الزَّکَاةِ فَإِنَّهَا فَرِیضَةٌ وَاجِبَةٌ وَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ فَإِنَّهُ جُنَّةٌ مِنَ الْعِقَابِ وَ حَجُّ الْبَیْتِ وَ اعْتِمَارُهُ فَإِنَّهُمَا یَنْفِیَانِ الْفَقْرَ وَ یَرْحَضَانِ الذَّنْبَ وَ صِلَةُ الرَّحِمِ فَإِنَّهَا مَثْرَاةٌ فِی الْمَالِ وَ مَنْسَأَةٌ فِی الْأَجَلِ وَ صَدَقَةُ السِّرِّ فَإِنَّهَا تُکَفِّرُ الْخَطِیئَةَ وَ صَدَقَةُ الْعَلاَنِیَةِ فَإِنَّهَا تَدْفَعُ مِیتَةَ السُّوءِ وَ صَنَائِعُ الْمَعْرُوفِ فَإِنَّهَا تَقِی مَصَارِعَ الْهَوَانِ أَفِیضُوا فِی ذِکْرِ اللَّهِ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الذِّکْرِ وَ ارْغَبُوا فِیمَا وَعَدَ الْمُتَّقِینَ فَإِنَّ وَعْدَهُ أَصْدَقُ الْوَعْدِ وَ اقْتَدُوا بِهَدْیِ نَبِیِّکُمْ فَإِنَّهُ أَفْضَلُ الْهَدْیِ وَ اسْتَنُّوا بِسُنَّتِهِ فَإِنَّهَا أَهْدَی السُّنَنِ.
فضل القرآن
وَ تَعَلَّمُوا الْقُرْآنَ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الْحَدِیثِ وَ تَفَقَّهُوا فِیهِ فَإِنَّهُ رَبِیعُ الْقُلُوبِ وَ اسْتَشْفُوا بِنُورِهِ فَإِنَّهُ شِفَاءُ الصُّدُورِ وَ أَحْسِنُوا تِلاَوَتَهُ فَإِنَّهُ أَنْفَعُ الْقَصَصِ وَ إِنَّ الْعَالِمَ الْعَامِلَ بِغَیْرِ عِلْمِهِ کَالْجَاهِلِ الْحَائِرِ الَّذِی لاَ یَسْتَفِیقُ مِنْ جَهْلِهِ بَلِ الْحُجَّةُ عَلَیْهِ أَعْظَمُ وَ الْحَسْرَةُ لَهُ أَلْزَمُ وَ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ أَلْوَمُ .
(خطبهای جامع در بیانِ ارکانِ دین، فضیلتِ اعمال، و جایگاهِ بیبدیلِ قرآن):
بهترین وسیلهای که انسانها میتوانند با آن به خدای سبحان تقرب و نزدیکی بجویند، اینهاست:
ایمان به خدا و پیامبرش: که این بالاترین قلهی اسلام است.
کلمهی اخلاص (لا اله الا الله): که این پایهی فطرت است.
برپا داشتن نماز: که این ستونِ دین و ملت است.
دادنِ زکات: که این یک واجبِ الهی است.
روزهی ماه رمضان: که این سپری است در برابرِ عذاب.
حج و عمرهی خانهی خدا: که این دو، فقر را از بین میبرند و گناهان را کاملاً میشویند!
صلهی رحم: که این کار، هم ثروت را زیاد میکند، و هم مرگ را به تأخیر میاندازد (عمر را طولانی میکند).
صدقهی پنهانی: که این کار، کفارهی خطاکاریهاست.
صدقهی آشکار: که این کار، جلوی مرگهای بد و ناگهانی را میگیرد.
کارهای خوب و کمک به دیگران: که این کارها، انسان را از افتادن در پستیها و ذلتها حفظ میکند.
پس، مدام به یادِ خدا باشید؛ چون بهترینِ ذکرهاست! و به وعدههایی که خدا به متقین داده، مشتاق باشید؛ چون راستترین وعدههاست! به راه و رسمِ پیامبرتان اقتدا کنید؛ چون بهترینِ راهنماهاست! و به سنتِ او عمل کنید؛ چون هدایتکنندهترینِ سنتهاست!
قرآن؛ بهارِ قلبها: قرآن را یاد بگیرید، چون بهترینِ حرفهاست! در قرآن عمیق شوید و آن را بفهمید، چون قرآن بهارِ قلبهاست! با نورِ قرآن بیماریهایتان را شفا دهید، چون قرآن شفابخشِ سینههاست! قرآن را به زیباترین شکل بخوانید، چون قرآن سودمندترینِ قصههاست!
و بدانید: عالمی که به علمش عمل نکند، دقیقاً مثلِ یک نادانِ سرگردان است که اصلاً از خوابِ نادانیاش بیدار نمیشود! بلکه حجت و عذاب بر او سنگینتر، حسرتش بیشتر، و سرزنشِ او پیشِ خدا شدیدتر است!
خطبه ۱۱۱سرابِ سرسبزِ دنیا
∞
و من خطبة له علیه السلام فی ذم الدنیا
أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی أُحَذِّرُکُمُ الدُّنْیَا فَإِنَّهَا حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ حُفَّتْ بِالشَّهَوَاتِ وَ تَحَبَّبَتْ بِالْعَاجِلَةِ وَ رَاقَتْ بِالْقَلِیلِ وَ تَحَلَّتْ بِالْآمَالِ وَ تَزَیَّنَتْ بِالْغُرُورِ لاَ تَدُومُ حَبْرَتُهَا وَ لاَ تُؤْمَنُ فَجْعَتُهَا غَرَّارَةٌ ضَرَّارَةٌ حَائِلَةٌ زَائِلَةٌ نَافِدَةٌ بَائِدَةٌ أَکَّالَةٌ غَوَّالَةٌ. لاَ تَعْدُو إِذَا تَنَاهَتْ إِلَی أُمْنِیَّةِ أَهْلِ الرَّغْبَةِ فِیهَا وَ الرِّضَاءِ بِهَا أَنْ تَکُونَ کَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی سُبْحَانَهُ - کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیاحُ وَ کانَ اللّهُ عَلی کُلِّ شَیْءٍ مُقْتَدِراً لَمْ یَکُنِ امْرُؤٌ مِنْهَا فِی حَبْرَةٍ إِلاَّ أَعْقَبَتْهُ بَعْدَهَا عَبْرَةً وَ لَم یَلقَ فِی سَرّائِهَا بَطناً إِلّا مَنَحَتهُ مِن ضَرّائِهَا ظَهراً
وَ لَمْ تَطُلَّهُ فِیهَا دِیمَةُ رَخَاءٍ إِلاَّ هَتَنَتْ عَلَیْهِ مُزْنَةُ بَلاَءٍ! وَ حَرِیٌّ إِذَا أَصْبَحَتْ لَهُ مُنْتَصِرَةً أَنْ تُمْسِیَ لَهُ مُتَنَکِّرَةً وَ إِنْ جَانِبٌ مِنْهَا اعْذَوْذَبَ وَ احْلَوْلَی أَمَرَّ مِنْهَا جَانِبٌ فَأَوْبَی ! لاَ یَنَالُ امْرُؤٌ مِنْ غَضَارَتِهَا رَغَباً إِلاَّ أَرْهَقَتْهُ مِنْ نَوَائِبِهَا تَعَباً! وَ لاَ یُمْسِی مِنْهَا فِی جَنَاحِ أَمْنٍ إِلاَّ أَصْبَحَ عَلَی قَوَادِمِ خَوْفٍ! غَرَّارَةٌ غُرُورٌ مَا فِیهَا فَانِیَةٌ فَانٍ مَنْ عَلَیْهَا لاَ خَیْرَ فِی شَیْءٍ مِنْ أَزْوَادِهَا إِلاَّ التَّقْوَی - مَنْ أَقَلَّ مِنْهَا اسْتَکْثَرَ مِمَّا یُؤْمِنُهُ وَ مَنِ اسْتَکْثَرَ مِنْهَا اسْتَکْثَرَ مِمَّا یُوبِقُهُ وَ زَالَ عَمَّا قَلِیلٍ عَنْهُ کَمْ مِنْ وَاثِقٍ بِهَا قَدْ فَجَعَتْهُ وَ ذِی طُمَأْنِینَةٍ إِلَیْهَا قَدْ صَرَعَتْهُ وَ ذِی أُبَّهَةٍ قَدْ جَعَلَتْهُ حَقِیراً وَ ذِی نَخْوَةٍ قَدْ رَدَّتْهُ ذَلِیلاً! سُلْطَانُهَا دُوَّلٌ وَ عَیْشُهَا رَنِقٌ وَ عَذْبُهَا أُجَاجٌ وَ حُلْوُهَا صَبِرٌ وَ غِذَاؤُهَا سِمَامٌ وَ أَسْبَابُهَا رِمَامٌ حَیُّهَا بِعَرَضِ مَوْتٍ وَ صَحِیحُهَا بِعَرَضِ سُقْمٍ مُلْکُهَا مَسْلُوبٌ وَ عَزِیزُهَا مَغْلُوبٌ وَ مَوْفُورُهَا مَنکُوبٌ وَ جَارُهَا مَحرُوبٌ ! أَ لَستُم فِی مَسَاکِنِ مَن کَانَ قَبلَکُم أَطوَلَ أَعمَاراً وَ أَبقَی آثَاراً وَ أَبعَدَ آمَالًا وَ أَعَدّ عَدِیداً وَ أَکثَفَ جُنُوداً تَعَبّدُوا لِلدّنیَا أَیّ تَعَبّدٍ وَ آثَرُوهَا أَیّ إِیثَارٍ ثُمّ ظَعَنُوا عَنهَا بِغَیرِ زَادٍ مُبَلّغٍ وَ لَا ظَهرٍ قَاطِعٍ فَهَل بَلَغَکُم أَنّ الدّنیَا سَخَت لَهُم نَفساً بِفِدیَةٍ أَو أَعَانَتهُم بِمَعُونَةٍ أَو أَحسَنَت لَهُم
صُحْبَةً بَلْ أَرْهَقَتْهُمْ بِالْقَوَادِحِ وَ أَوْهَقَتْهُمْ بِالْقَوَارِعِ
وَ ضَعْضَعَتْهُمْ بِالنَّوَائِبِ وَ عَفَّرَتْهُمْ لِلْمَنَاخِرِ وَ وَطِئَتْهُمْ بِالْمَنَاسِمِ وَ أَعَانَتْ عَلَیْهِمْ رَیْبَ الْمَنُونِ فَقَدْ رَأَیْتُمْ تَنَکُّرَهَا لِمَنْ دَانَ لَهَا وَ آثَرَهَا وَ أَخْلَدَ إِلَیْهَا حِینَ ظَعَنُوا عَنْهَا لِفِرَاقِ الْأَبَدِ وَ هَلْ زَوَّدَتْهُمْ إِلاَّ السَّغَبَ أَوْ أَحَلَّتْهُمْ إِلاَّ الضَّنْکَ
أَوْ نَوَّرَتْ لَهُمْ إِلاَّ الظُّلْمَةَ أَوْ أَعْقَبَتْهُمْ إِلاَّ النَّدَامَةَ أَ فَهَذِهِ تُؤْثِرُونَ أَمْ إِلَیْهَا تَطْمَئِنُّونَ أَمْ عَلَیْهَا تَحْرِصُونَ فَبِئْسَتِ الدَّارُ لِمَنْ لَمْ یَتَّهِمْهَا وَ لَمْ یَکُنْ فِیهَا عَلَی وَجَلٍ مِنْهَا فَاعْلَمُوا وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ بِأَنَّکُمْ تَارِکُوهَا وَ ظَاعِنُونَ عَنْهَا وَ اتَّعِظُوا فِیهَا بِالَّذِینَ قَالُوا - مَنْ أَشَدُّ مِنّا قُوَّةً حُمِلُوا إِلَی قُبُورِهِمْ فَلاَ یُدْعَوْنَ رُکْبَاناً وَ أُنْزِلُوا الْأَجْدَاثَ
فَلاَ یُدْعَوْنَ ضِیفَاناً وَ جُعِلَ لَهُمْ مِنَ الصَّفِیحِ أَجْنَانٌ وَ مِنَ التُّرَابِ أَکْفَانٌ وَ مِنَ الرُّفَاتِ جِیرَانٌ فَهُمْ جِیرَةٌ لاَ یُجِیبُونَ دَاعِیاً وَ لاَ یَمْنَعُونَ ضَیْماً وَ لاَ یُبَالُونَ مَنْدَبَةً إِنْ جِیدُوا لَمْ یَفْرَحُوا وَ إِنْ قُحِطُوا لَمْ یَقْنَطُوا جَمِیعٌ وَ هُمْ آحَادٌ وَ جِیرَةٌ وَ هُمْ أَبْعَادٌ مُتَدَانُونَ لاَ یَتَزَاوَرُونَ وَ قَرِیبُونَ لاَ یَتَقَارَبُونَ حُلَمَاءُ قَدْ ذَهَبَتْ أَضْغَانُهُمْ وَ جُهَلاَءُ قَدْ مَاتَتْ أَحْقَادُهُمْ لاَ یُخْشَی فَجْعُهُمْ ، وَ لَا یُرجَی دَفعُهُم استَبدَلُوا بِظَهرِ الأَرضِ بَطناً وَ بِالسّعَةِ ضِیقاً وَ بِالأَهلِ غُربَةً وَ بِالنّورِ ظُلمَةً فَجَاءُوهَا کَمَا فَارَقُوهَا حُفَاةً عُرَاةً،
قَدْ ظَعَنُوا عَنْهَا بِأَعْمَالِهِمْ إِلَی الْحَیَاةِ الدَّائِمَةِ وَ الدَّارِ الْبَاقِیَةِ کَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی - کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنا إِنّا کُنّا فاعِلِینَ .
(خطبهای بینظیر در کالبدشکافیِ دنیا، و هشدارِ بیدارگر نسبت به فریبهای آن):
اما بعد؛ من شما را از دنیا میترسانم! دنیا، بسیار شیرین و سرسبز است.
دورتادورش را شهوتها و هوسها گرفتهاند.
با نعمتهای زودگذرش در دلها جا باز میکند.
با چیزهای بسیار کم، خودش را زیبا جلوه میدهد.
لباسی از آرزوها به تن کرده، و خودش را با غرور و فریب آرایش نموده است!
شادیِ آن، دوامی ندارد!
و هیچکس از مصیبتهای آن در امان نیست!
دنیا: فریبدهنده، ضرررسان، متغیر، رو به زوال، تمامشدنی، نابودشونده، شکمباره، و غارتگر است! وقتی آدمهای دنیاپرست، به نهایتِ آرزویشان از دنیا رسیدند و کاملاً از آن راضی شدند؛ دنیا دقیقاً همان چیزی میشود که خدای سبحان فرمود: "مثلِ آبی که از آسمان فرستادیم، و گیاهانِ زمین با آن قاطی شدند و سبز گشتند؛ اما طولی نکشید که خشک و خرد شدند، و بادها آنها را پراکنده کردند! و خداوند بر هر کاری تواناست." (سورهی کهف، آیهی ۴۵).
در این دنیا: هیچکس از شادیِ آن به خنده نیفتاد، مگر اینکه پشتبندش از غصه به گریه افتاد! و هیچکس در نعمتِ آن روی خوش ندید، مگر اینکه در بلا و سختیِ آن روی تلخ دید! و هرگز ابرِ رحمت و آسایشِ دنیا بر سرِ کسی نبارید، مگر اینکه پشتبندش طوفانی از بلا بر سرش آوار شد! و این رسمِ دنیاست که: اگر صبح برای کسی پشتیبان باشد، شب برایش دشمن میشود! و اگر یک طرفِ آن شیرین و گوارا باشد، طرفِ دیگرش تلخ و کُشنده است!
هیچکس از طراوتِ دنیا چیزی به دست نیاورد، مگر اینکه از مصیبتهای آن خستگیِ فراوان کشید! و هیچکس شب را در بالهای امنیتِ آن نخوابید، مگر اینکه صبح روی شاهپرِ ترس از خواب پرید!
دنیا، یک فریبدهندهی بزرگ است، و هرچه در آن است فریب است! دنیا فانی است، و هر که روی آن است فانی میشود! در هیچکدام از توشههای آن هیچ خیری نیست، مگر در تقوا!
کسی که کمترین سهم را از دنیا بردارد، بیشترین امنیت را برای خودش به دست آورده است! و کسی که بیشترین سهم را از دنیا جمع کند، بیشترین عاملِ نابودی و هلاکت را برای خودش جمع کرده است؛ و تازه، همین چیزها هم خیلی زود از دستش میرود!
چقدر بودند آدمهایی که به دنیا اعتماد کردند، اما دنیا آنها را به درد آورد! کسانی که با خیالِ راحت در آغوشِ آن خوابیدند، اما دنیا آنها را به زمین کوبید! آدمهای بسیار بااُبهتی که دنیا آنها را حقیر کرد! و آدمهای مغروری که دنیا آنها را ذلیل نمود!
پادشاهیِ دنیا، دستبهدست میشود.
زندگی در آن، پُر از لجن و کثافت است!
آبِ شیرینش، شور و بدمزه است!
شیرینیِ آن، تلخِ تلخ است!
غذای آن، زهرِ مار است!
و طنابهای آن، پوسیده و کهنه است!
آدمِ زندهی آن، در معرضِ مرگ است!
و آدمِ سالمش، در معرضِ بیماری!
پادشاهیِ آن از دست میرود، عزیزش شکست میخورد، ثروتمندش غارت میشود، و پناهجویش به خطر میافتد!
مرگ؛ سفرنامهی تلخِ پادشاهان: آیا شما در همان خانههایی زندگی نمیکنید که قبل از شما کسانی در آنها زندگی میکردند که: عمرشان از شما طولانیتر، آثارشان از شما ماندگارتر، آرزوهایشان از شما درازتر، تعدادشان از شما بیشتر، و لشکرهایشان از شما متراکمتر بود؟!
آنها با تمامِ وجود دنیا را پرستیدند، و دنیا را بر همهچیز ترجیح دادند! اما در نهایت چه شد؟ بدونِ هیچ توشهای که به دردشان بخورد، و بدونِ هیچ مَرکبی که آنها را به مقصد برساند، از دنیا کوچ کردند! آیا شنیدهاید که دنیا در برابرِ جانِ آنها پولی داده باشد و آنها را نجات داده باشد؟! یا به آنها کمکی کرده باشد؟! یا اصلاً رفیقِ خوبی برایشان بوده باشد؟! نه! بلکه با مصیبتهای سنگین آنها را خسته کرد، با بلاهای کوبنده آنها را ضعیف نمود، آنها را به زمین کوبید، صورتشان را به خاک مالید، زیرِ پا لهشان کرد، و مرگ را به جانشان انداخت!
شما خودتان دیدید که دنیا با کسانی که در برابرش گردن کج کردند، او را ترجیح دادند، و به او دل بستند، وقتی خواستند برای همیشه از دنیا بروند چهکار کرد!
آیا هیچ توشهای جز گرسنگی به آنها داد؟!
آیا آنها را در جایی غیر از تنگیِ قبر جا داد؟!
آیا نوری غیر از تاریکی برایشان روشن کرد؟!
و آیا چیزی جز پشیمانی نصیبشان ساخت؟!
آیا شما واقعاً همین دنیا را بر همهچیز ترجیح میدهید؟! یا میخواهید به آن اعتماد کنید؟! یا برای به دست آوردنش حرص میزنید؟! چه خانهی بدی است برای کسی که به آن شک نکند، و در آن از خطراتش نترسد! پس، در حالی که خودتان هم خوب میدانید، آگاه باشید که: شما بالأخره این دنیا را رها میکنید، و از آن کوچ مینمایید!
گفتگوی خاموش با مردگان: پس از سرنوشتِ کسانی که میگفتند: "چه کسی از ما قدرتمندتر است؟" (سورهی فصلت، آیهی ۱۵)، پند بگیرید. آنها را سواره به سمتِ قبرهایشان بردند، اما کسی به آنها سوارکار نمیگوید! و در قبرها مهمانشان کردند، اما کسی به آنها مهمان نمیگوید!
از سنگها برایشان مقبره ساختند.
از خاک برایشان کفن دوختند.
و از استخوانهای پوسیده برایشان همسایه پیدا کردند!
آنها همسایههایی هستند که:
به صدای کسی که صدایشان میزند جواب نمیدهند.
نمیتوانند ظلمی را از خودشان یا دیگران دور کنند.
و اصلاً به صدای گریهی عزاداران اهمیتی نمیدهند!
اگر باران بیاید، خوشحال نمیشوند!
و اگر خشکسالی شود، ناامید نمیگردند!
با هم در یک جا جمعاند، اما هر کدامشان تکوتنهاند!
همسایهاند، اما از هم خیلی دورند!
به هم نزدیکاند، اما هرگز به دیدنِ هم نمیروند!
بردبار و صبور شدهاند، چون کینههایشان از بین رفته است.
و ناداناند، چون حسادتهایشان مُرده است!
نه کسی از شرّ آنها میترسد، و نه کسی امیدی به خیرِ آنها دارد! آنها رویِ زمین را با درونِ زمین عوض کردند! وسعت و پهناوری را با تنگی و فشار! خانواده را با غربت و تنهایی! و نور را با تاریکی!
آنها دقیقاً همانطوری به قیامت وارد میشوند که از مادر متولد شدند: پابرهنه و لخت! آنها فقط با اعمالشان از این دنیا کوچ کردند و به سوی زندگیِ دائمی و خانهی همیشگی رفتند. همانطور که خداوندِ سبحان فرمود: "همانگونه که در آغاز آنها را آفریدیم، دوباره آنها را برمیگردانیم! این وعدهای است بر عهدهی ما، و ما حتماً آن را انجام میدهیم." (سورهی انبیاء، آیهی ۱۰۴).
خطبه ۱۱۲مرگ چگونه جان میگیرد؟ / ناتوانی در توصیفِ خدا
∞
و من خطبة له علیه السلام ذکر فیها ملک الموت و توفیة النفس و عجز الخلق عن وصف اللّه
هَلْ تُحِسُّ بِهِ إِذَا دَخَلَ مَنْزِلاً أَمْ هَلْ تَرَاهُ إِذَا تَوَفَّی أَحَداً بَلْ کَیْفَ یَتَوَفَّی الْجَنِینَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ أَ یَلِجُ عَلَیْهِ مِنْ بَعْضِ جَوَارِحِهَا أَمْ الرُّوحُ أَجَابَتْهُ بِإِذْنِ رَبِّهَا أَمْ هُوَ سَاکِنٌ مَعَهُ فِی أَحْشَائِهَا کَیْفَ یَصِفُ إِلَهَهُ مَنْ یَعْجَزُ عَنْ صِفَةِ مَخْلُوقٍ مِثْلِهِ!.
(خطبهای کوتاه در توصیفِ فرشتهی مرگ (عزرائیل) و ناتوانی انسان در درکِ کارهای او و صفاتِ خدا):
آیا وقتی فرشتهی مرگ واردِ خانهای میشود، اصلاً حضورش را حس میکنی؟! آیا وقتی دارد جانِ کسی را میگیرد، او را میبینی؟! اصلاً بگو ببینم: فرشتهی مرگ چگونه جانِ یک جنین را در شکمِ مادرش میگیرد؟! آیا از طریقِ یکی از اعضای بدنِ مادر واردِ شکمش میشود؟! یا روحِ جنین با اجازهی پروردگارش به دعوتِ فرشته جواب میدهد (و خودش میآید)؟! یا نکند فرشتهی مرگ از اول با آن جنین در شکمِ مادر ساکن بوده است؟!
(حالا وقتی انسان اینقدر ضعیف است که) از توصیف کردنِ یک مخلوقی که مثلِ خودش آفریده شده (فرشتهی مرگ) عاجز است؛ چگونه میتواند خدای خودش را توصیف کند؟!
خطبه ۱۱۳دنیا؛ سرابی شیرین با زهری کُشنده
∞
و من خطبة له علیه السلام فی ذم الدنیا
وَ أُحَذِّرُکُمُ الدُّنْیَا فَإِنَّهَا مَنْزِلُ قُلْعَةٍ وَ لَیْسَتْ بِدَارِ نُجْعَةٍ . قَد تَزَیّنَت بِغُرُورِهَا وَ غَرّت بِزِینَتِهَا دَارُهَا هَانَت عَلَی رَبّهَا فَخَلَطَ حَلَالَهَا بِحَرَامِهَا وَ خَیرَهَا بِشَرّهَا وَ حَیَاتَهَا بِمَوتِهَا وَ حُلوَهَا بِمُرّهَا لَم یُصفِهَا اللّهُ تَعَالَی لِأَولِیَائِهِ وَ لَم یَضِنّ بِهَا عَلَی أَعدَائِهِ خَیرُهَا
زَهِیدٌ وَ شَرُّهَا عَتِیدٌ وَ جَمْعُهَا یَنْفَدُ وَ مُلْکُهَا یُسْلَبُ وَ عَامِرُهَا یَخْرَبُ فَمَا خَیْرُ دَارٍ تُنْقَضُ نَقْضَ الْبِنَاءِ وَ عُمُرٍ یَفْنَی فِیهَا فَنَاءَ الزَّادِ وَ مُدَّةٍ تَنْقَطِعُ انْقِطَاعَ السَّیْرِ اجْعَلُوا مَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَیْکُمْ مِنْ طَلَبِکُمْ وَ اسْأَلُوهُ مِنْ أَدَاءِ حَقِّهِ مَا سَأَلَکُمْ.
وَ أَسْمِعُوا دَعْوَةَ الْمَوْتِ آذَانَکُمْ قَبْلَ أَنْ یُدْعَی بِکُمْ إِنَّ الزَّاهِدِینَ فِی الدُّنْیَا تَبْکِی قُلُوبُهُمْ وَ إِنْ ضَحِکُوا وَ یَشْتَدُّ حُزْنُهُمْ وَ إِنْ فَرِحُوا وَ یَکْثُرُ مَقْتُهُمْ أَنْفُسَهُمْ وَ إِنِ اغْتَبَطُوا بِمَا رُزِقُوا قَدْ غَابَ عَنْ قُلُوبِکُمْ ذِکْرُ الْآجَالِ وَ حَضَرَتْکُمْ کَوَاذِبُ الْآمَالِ فَصَارَتِ الدُّنْیَا أَمْلَکَ بِکُمْ مِنَ الْآخِرَةِ وَ الْعَاجِلَةُ أَذْهَبَ بِکُمْ مِنَ الْآجِلَةِ وَ إِنَّمَا أَنْتُمْ إِخْوَانٌ عَلَی دِینِ اللَّهِ مَا فَرَّقَ بَیْنَکُمْ إِلاَّ خُبْثُ السَّرَائِرِ وَ سُوءُ الضَّمَائِرِ فَلاَ تَوَازَرُونَ وَ لاَ تَنَاصَحُونَ وَ لاَ تَبَاذَلُونَ وَ لاَ تَوَادُّونَ مَا بَالُکُمْ تَفْرَحُونَ بِالْیَسِیرِ مِنَ الدُّنْیَا تُدْرِکُونَهُ وَ لاَ یَحْزُنُکُمُ الْکَثِیرُ مِنَ الْآخِرَةِ تُحْرَمُونَهُ وَ یُقْلِقُکُمُ الْیَسِیرُ مِنَ الدُّنْیَا یَفُوتُکُمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ ذَلِکَ فِی وُجُوهِکُمْ وَ قِلَّةِ صَبْرِکُمْ عَمَّا زُوِیَ مِنْهَا عَنْکُمْ! کَأَنَّهَا دَارُ مُقَامِکُمْ وَ کَأَنَّ مَتَاعَهَا بَاقٍ عَلَیْکُمْ وَ مَا یَمْنَعُ أَحَدَکُمْ أَنْ یَسْتَقْبِلَ أَخَاهُ بِمَا یَخَافُ مِنْ عَیْبِهِ إِلاَّ مَخَافَةُ أَنْ یَسْتَقْبِلَهُ بِمِثْلِهِ قَدْ تَصَافَیْتُمْ عَلَی رَفْضِ الْآجِلِ وَ حُبِّ الْعَاجِلِ وَ صَارَ دِینُ أَحَدِکُمْ لُعْقَةً عَلَی لِسَانِهِ صَنِیعَ مَنْ قَدْ فَرَغَ مِنْ عَمَلِهِ وَ أَحْرَزَ رِضَی سَیِّدِهِ.
(موعظهای تکاندهنده در بیاعتباری دنیا، کوتاهیِ عمر، و انتقاد از دنیاپرستیِ مردم):
من شما را از دنیا میترسانم! دنیا، یک منزلگاهِ موقت است که باید از آن کوچ کرد؛ نه یک خانهی سرسبز و پُرآب برای ماندن! دنیا خودش را با فریبکاری تزئین کرده، و با همین زرقوبرقها همه را گول زده است! خانهای است که پیشِ پروردگارش بسیار بیارزش و پَست است؛ به همین خاطر:
حلالش را با حرامِ آن قاطی کرده!
خیرش را با شرّ آن!
زندگیاش را با مرگش!
و شیرینیاش را با تلخیاش آمیخته است!
خداوند هرگز دنیا را برای دوستانش صاف و زلال نکرد؛ و هرگز از دادنِ آن به دشمنانش بخل نورزید! (هر چقدر خواستند به آنها داد).
خیرِ آن، بسیار کم و ناچیز است.
اما شرِ آن، همیشه حاضر و آماده است!
هرچه در آن جمع کنی، بالأخره تمام میشود.
قدرت و پادشاهیاش از دست میرود.
و آبادانیاش خراب میشود.
پس، چه خیری دارد خانهای که مثلِ ساختمانهای کلنگی مدام در حالِ ریزش است؟! چه خیری دارد عُمری که مثلِ توشهی مسافر، بهسرعت تمام میشود؟! و چه ارزشی دارد مدتی که مثلِ یک مسیرِ کوتاه، خیلی زود به آخر میرسد؟!
صدای پای مرگ را بشنوید! چیزهایی را که خدا بر شما واجب کرده، از او بخواهید (تا توفیق انجامش را بدهد). و قبل از اینکه مرگ شما را صدا بزند، گوشهایتان را برای شنیدنِ دعوتِ او باز کنید!
زاهدانِ در دنیا، کسانیاند که:
حتی اگر بخندند، قلبهایشان گریان است!
حتی اگر ظاهراً شاد باشند، غصهشان شدید است!
و حتی اگر به خاطرِ نعمتهایی که به آنها داده شده مورد غبطهی دیگران قرار بگیرند، از دستِ خودشان بهشدت خشمگین و ناراضیاند (که چرا بیشتر کارِ خیر نکردهاند).
اما شما! یادِ مرگ از قلبهایتان رفته است، و به جایش آرزوهای دروغین در دلتان حاضر شده! به همین خاطر، دنیا خیلی بیشتر از آخرت مالکِ شما شده است؛ و زندگیِ زودگذر، شما را از زندگیِ ابدی دور کرده است!
دردِ دلهای علی (ع) با مردم: شما همه در دینِ خدا با هم برادرید؛ و تنها چیزی که بینِ شما فاصله انداخته، باطنهای کثیف و نیتهای بَدِ شماست! به همین خاطر: نه به هم کمک میکنید! نه همدیگر را نصیحت مینمایید! نه به هم پول و مال میبخشید! و نه به هم محبت میورزید!
شما را چه شده است؟! اگر یک چیزِ بسیار کوچک و کمارزش از دنیا به دست میآورید، آنقدر خوشحال میشوید! اما اگر چیزهای بسیار بزرگ و ارزشمندی از آخرت را از دست میدهید، اصلاً غصه نمیخورید! اگر یک چیزِ بسیار ناچیز از دنیا را از دست بدهید، چنان بیتاب و نگران میشوید که اثرِ این بیتابی و کمصبری در چهرههایتان کاملاً مشخص میشود! شما با دنیا طوری رفتار میکنید که انگار این خانه، خانهی همیشگیِ شماست، و امکاناتِ آن تا ابد برایتان باقی میماند!
تنها چیزی که مانع میشود یکی از شما عیبِ برادرش را رودررو به او بگوید، این است که میترسد برادرش هم رودررو عیبِ خودش را به او بگوید! شما همه با هم دستبهیکی کردهاید و صمیمی شدهاید بر سرِ یک چیز: رها کردنِ آخرت، و عشق ورزیدن به دنیا! کارِ شما به جایی رسیده که دینِ هر کدامتان، فقط در حدِ چند بار چرخاندنِ زبان در دهان شده است! دقیقاً مثلِ رفتارِ کارگری که کارش را تمام کرده و رضایتِ اربابش را به دست آورده است! (دیگر هیچ تلاشی نمیکنید و با همین چند کلمه ذکرِ زبانی فکر میکنید کارِ دینتان تمام شده! ).
خطبه ۱۱۴تقوا، تنها توشهی نجات از خانهی رنجها
∞
و من خطبة له علیه السلام و فیها مواعظ للناس
الْحَمْدُ لِلَّهِ الْوَاصِلِ الْحَمْدَ بِالنِّعَمِ وَ النِّعَمَ بِالشُّکْرِ نَحْمَدُهُ عَلَی آلاَئِهِ کَمَا نَحْمَدُهُ عَلَی بَلاَئِهِ وَ نَسْتَعِینُهُ عَلَی هَذِهِ النُّفُوسِ الْبِطَاءِ
عَمَّا أُمِرَتْ بِهِ السِّرَاعِ إِلَی مَا نُهِیَتْ عَنْهُ وَ نَسْتَغْفِرُهُ مِمَّا أَحَاطَ بِهِ عِلْمُهُ وَ أَحْصَاهُ کِتَابُهُ عِلْمٌ غَیْرُ قَاصِرٍ وَ کِتَابٌ غَیْرُ مُغَادِرٍ .
وَ نُؤْمِنُ بِهِ إِیمَانَ مَنْ عَایَنَ الْغُیُوبَ وَ وَقَفَ عَلَی الْمَوْعُودِ إِیمَاناً نَفَی إِخْلاَصُهُ الشِّرْکَ وَ یَقِینُهُ الشَّکَّ وَ نَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُشَهَادَتَیْنِ تُصْعِدَانِ الْقَوْلَ وَ تَرْفَعَانِ الْعَمَلَ لاَ یَخِفُّ مِیزَانٌ تُوضَعَانِ فِیهِ وَ لاَ یَثْقُلُ مِیزَانٌ تُرْفَعَانِ عَنْهُ أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ الَّتِی هِیَ الزَّادُ وَ بِهَا الْمَعَاذُ زَادٌ مُبْلِغٌ وَ مَعَاذٌ مُنْجِحٌ دَعَا إِلَیْهَا أَسْمَعُ دَاعٍ وَ وَعَاهَا خَیْرُ وَاعٍ فَأَسْمَعَ دَاعِیهَا وَ فَازَ وَاعِیهَا.
عِبَادَ اللَّهِ إِنَّ تَقْوَی اللَّهِ حَمَتْ أَوْلِیَاءَ اللَّهِ مَحَارِمَهُ وَ أَلْزَمَتْ قُلُوبَهُمْ مَخَافَتَهُ حَتَّی أَسْهَرَتْ لَیَالِیَهُمْ وَ أَظْمَأَتْ هَوَاجِرَهُمْ فَأَخَذُوا الرّاحَةَ بِالنّصَبِ وَ الریّ ّ بِالظّمَإِ وَ استَقرَبُوا الأَجَلَ
فَبَادَرُوا الْعَمَلَ وَ کَذَّبُوا الْأَمَلَ فَلاَحَظُوا الْأَجَلَ ثُمَّ إِنَّ الدُّنْیَا دَارُ فَنَاءٍ وَ عَنَاءٍ وَ غِیَرٍ وَ عِبَرٍ فَمِنَ الْفَنَاءِ أَنَّ الدَّهْرَ مُوتِرٌ قَوْسَهُ لاَ تُخْطِئُ سِهَامُهُ وَ لاَ تُؤْسَی جِرَاحُهُ یَرْمِی الْحَیَّ بِالْمَوْتِ وَ الصَّحِیحَ بِالسَّقَمِ وَ النَّاجِیَ بِالْعَطَبِ آکِلٌ لاَ یَشْبَعُ وَ شَارِبٌ لاَ یَنْقَعُ . وَ مِنَ الْعَنَاءِ أَنَّ الْمَرْءَ یَجْمَعُ مَا لاَ یَأْکُلُ وَ یَبْنِی مَا لاَ یَسْکُنُ ثُمَّ یَخْرُجُ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی لاَ مَالاً حَمَلَ وَ لاَ بِنَاءً نَقَلَ وَ مِنْ غِیَرِهَا أَنَّکَ تَرَی الْمَرْحُومَ مَغْبُوطاً وَ الْمَغْبُوطَ مَرْحُوماً لَیْسَ ذَلِکَ إِلاَّ نَعِیماً زَلَّ
وَ بُؤْساً نَزَلَ وَ مِنْ عِبَرِهَا أَنَّ الْمَرْءَ یُشْرِفُ عَلَی أَمَلِهِ فَیَقْتَطِعُهُ حُضُورُ أَجَلِهِ فَلاَ أَمَلٌ یُدْرَکُ وَ لاَ مُؤَمَّلٌ یُتْرَکُ فَسُبْحَانَ اللَّهِ مَا أَعَزَّ سُرُورَهَا! وَ أَظْمَأَ رِیَّهَا وَ أَضْحَی فَیْئَهَا لاَ جَاءٍ یُرَدُّ وَ لاَ مَاضٍ یَرْتَدُّ. فَسُبحَانَ اللّهِ مَا أَقرَبَ الحیَ ّ مِنَ المَیّتِ لِلَحَاقِهِ بِهِ وَ أَبعَدَ المَیّتَ مِنَ الحیَ ّ لِانقِطَاعِهِ عَنهُ إِنّهُ لَیسَ شَیءٌ بِشَرّ مِنَ الشّرّ إِلّا عِقَابُهُ وَ لَیسَ شَیءٌ بِخَیرٍ مِنَ الخَیرِ إِلّا ثَوَابُهُ وَ کُلّ شَیءٍ مِنَ الدّنیَا سَمَاعُهُ أَعظَمُ مِن عِیَانِهِ وَ کُلّ شَیءٍ مِنَ الآخِرَةِ عِیَانُهُ أَعظَمُ مِن سَمَاعِهِ فَلیَکفِکُم مِنَ العِیَانِ السّمَاعُ وَ مِنَ الغَیبِ الخَبَرُ وَ اعلَمُوا أَنّ مَا نَقَصَ مِنَ الدّنیَا وَ زَادَ فِی الآخِرَةِ خَیرٌ مِمّا نَقَصَ مِنَ الآخِرَةِ وَ زَادَ فِی الدّنیَا فَکَم مِن مَنقُوصٍ رَابِحٍ وَ مَزِیدٍ خَاسِرٍ إِنّ ألّذِی أُمِرتُم بِهِ أَوسَعُ مِنَ ألّذِی نُهِیتُم عَنهُ وَ مَا أُحِلّ
لَکُمْ أَکْثَرُ مِمَّا حُرِّمَ عَلَیْکُمْ فَذَرُوا مَا قَلَّ لِمَا کَثُرَ وَ مَا ضَاقَ لِمَا اتَّسَعَ قَدْ تَکَفَّلَ لَکُمْ بِالرِّزْقِ وَ أُمِرْتُمْ بِالْعَمَلِ فَلاَ یَکُونَنَّ الْمَضْمُونُ لَکُمْ طَلَبُهُ أَوْلَی بِکُمْ مِنَ الْمَفْرُوضِ عَلَیْکُمْ عَمَلُهُ مَعَ أَنَّهُ وَ اللَّهِ لَقَدِ اعْتَرَضَ الشَّکُّ وَ دَخِلَ الْیَقِینُ حَتَّی کَأَنَّ الَّذِی ضُمِنَ لَکُمْ قَدْ فُرِضَ عَلَیْکُمْ وَ کَأَنَّ الَّذِی قَدْ فُرِضَ عَلَیْکُمْ قَدْ وُضِعَ عَنْکُمْ.
فَبَادِرُوا الْعَمَلَ وَ خَافُوا بَغْتَةَ الْأَجَلِ فَإِنَّهُ لاَ یُرْجَی مِنْ رَجْعَةِ الْعُمُرِ مَا یُرْجَی مِنْ رَجْعَةِ الرِّزْقِ مَا فَاتَ الْیَوْمَ مِنَ الرِّزْقِ رُجِیَ غَداً زِیَادَتُهُ وَ مَا فَاتَ أَمْسِ مِنَ الْعُمُرِ لَمْ یُرْجَ الْیَوْمَ رَجْعَتُهُ الرَّجَاءُ مَعَ الْجَائِی وَ الْیَأْسُ مَعَ الْمَاضِی فَ اِتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ .
(خطبهای جامع در حمد خدا، شهادتین، سفارش به تقوا، بیارزشی دنیا، و موعظه برای آخرت):
حمد و شهادت: ستایش مخصوصِ خدایی است که حمدِ خودش را به نعمتهایش، و نعمتهایش را به شکرگزاری وصل کرده است. (تا شکر نکنی، نعمت نمیدهد). او را شکر میکنیم؛ هم برای نعمتهایش، و هم برای بلاها و سختیهایش! و از او کمک میخواهیم در برابرِ این نفسهای سرکش؛ نفسهایی که در انجامِ فرمانهای خدا خیلی کُند و تنبل، و در انجامِ گناهان خیلی تند و سریع هستند! و از او آمرزش میخواهیم؛ برای تمامِ گناهانی که علمِ خدا آنها را در بر گرفته، و کتابِ او آنها را نوشته است. علمی که اصلاً ناقص نیست، و کتابی که هیچچیز را جا نینداخته است.
به او ایمان داریم؛ ایمانی شبیهِ ایمانِ کسی که غیب را با چشمِ خودش دیده، و به وعدههای خدا کاملاً آگاه شده است! ایمانی که اخلاصِ آن، هرگونه شِرک را دور کرده؛ و یقینِ آن، هرگونه شَک را از بین برده است.
و شهادت میدهیم که هیچ خدایی جز الله نیست؛ یگانه است و شریکی ندارد. و محمد (ص) بنده و فرستادهی اوست. این دو شهادت، حرفها را بالا میبرند، و عملها را به آسمان میرسانند. ترازویی که این دو شهادت در آن گذاشته شود، هرگز سَبُک نمیشود؛ و ترازویی که این دو شهادت از آن برداشته شود، هرگز سنگین نمیگردد!
سفارش به تقوا: ای بندگانِ خدا! من شما را به تقوای الهی سفارش میکنم؛ چرا که تقوا: توشهی سفر، و پناهگاهِ شماست! توشهای که شما را دقیقاً به مقصد میرساند، و پناهگاهی که نجاتبخش است. کسی (پیامبر) شما را به این تقوا دعوت کرده که بهترینِ شنوندگان است؛ و کسی (علی) این دعوت را در سینهاش نگه داشته که بهترینِ امانتداران است! پس آن دعوتکننده حرفش را به گوشِ همه رساند، و آن امانتدار رستگار شد.
ای بندگانِ خدا! تقوای الهی، دوستانِ خدا را از انجامِ گناهان حفظ کرد، و ترسِ از خدا را در قلبهایشان چنان محکم گره زد، که:
شبهایشان را (برای عبادت) بیخواب کرد!
و روزهای گرمشان را (با روزه) تشنه نگه داشت!
آنها راحتیِ آخرت را با سختیِ دنیا خریدند؛ و سیراب شدن در قیامت را با تشنگیِ این روزها! آنها مرگ را بسیار نزدیک دیدند، پس برای انجامِ کارهای خوب عجله کردند. و آرزوها را دروغ پنداشتند، پس همیشه منتظرِ مرگ ماندند.
اینجا خانهی رنج و نابودی است! اما این دنیا، خانهی نابودی، رنج، تغییرات، و عبرتها است!
۱. نشانهی نابودیِ دنیا: روزگار مثلِ یک کماندار است که زه کمانش را کشیده! تیرهایش هرگز خطا نمیرود، و زخمهایی که میزند هرگز خوب نمیشود!
به سمتِ آدمِ زنده، تیرِ مرگ پرت میکند!
به سمتِ آدمِ سالم، تیرِ بیماری!
و به سمتِ آدمِ نجاتیافته، تیرِ نابودی! دنیا خورندهای است که هرگز سیر نمیشود! و نوشندهای است که هرگز تشنگیاش برطرف نمیگردد!
۲. نشانهی رنجِ دنیا: انسان مدام در حالِ جمع کردنِ پولهایی است که نمیتواند آنها را بخورد! و در حالِ ساختنِ خانههایی است که نمیتواند در آنها زندگی کند! بعد هم به سوی خدا میرود، در حالی که نه پولی با خودش برده، و نه خانهای را با خودش منتقل کرده است!
۳. نشانهی تغییراتِ دنیا: کسی که امروز به حالش دل میسوزانند (فقیر)، فردا به مقام و ثروتش غبطه میخورند! و کسی که امروز به او غبطه میخورند (ثروتمند)، فردا به حالش دل میسوزانند و ترحم میکنند! این تغییرات فقط به این دلیل است که: نعمتی از دست رفته، و بلایی نازل شده است!
۴. نشانهی عبرتآموز بودنِ دنیا: انسان دقیقاً در همان لحظهای که دارد به آرزویش میرسد، ناگهان مرگ یقهِاش را میگیرد و او را از آرزویش جدا میکند! نه آرزویی به دست میآید، و نه آرزوکُنندهای رها میشود!
پاک و منزه است خدا!
چقدر شادیهای این دنیا، فریبدهنده و پوچ است!
چقدر سیراب شدنش، عینِ تشنگی است!
و چقدر سایهی آن، سوزان و داغ است! نه هیچ آیندهای (مرگ) را میشود رد کرد و برگرداند، و نه هیچ گذشتهای (عمر) دوباره برمیگردد!
پاک و منزه است خدا! چقدر آدمِ زنده، به آدمِ مُرده نزدیک است که به او ملحق شود! و چقدر آدمِ مُرده، از آدمِ زنده دور است که ارتباطش با او کاملاً قطع شده!
شنیدن کِی بُوَد مانندِ دیدن؟ (جز در آخرت! ) بدانید که:
هیچ شرّی بدتر از خودِ شر نیست، مگر عذاب و عقابِ آن!
و هیچ خیری بهتر از خودِ خیر نیست، مگر پاداش و ثوابِ آن!
در این دنیا، شنیدنِ همهچیز، از دیدنِ آن بزرگتر و ترسناکتر است! (یعنی وقتی میشنوی فلان اتفاق افتاد، میترسی، اما وقتی از نزدیک میبینی میفهمی آنقدرها هم بزرگ نبود). اما در آخرت کاملاً برعکس است! دیدنِ آخرت، بسیار بسیار بزرگتر و وحشتناکتر از شنیدنِ آن است! (یعنی هرچه از جهنم و بهشت شنیدهاید، وقتی با چشم ببینید میفهمید که هزار برابر بزرگتر از شنیدههایتان است! ). پس، در موردِ آخرت، به همین که برایتان از آن خبر آوردهاند و شنیدهاید، قناعت کنید (و منتظر دیدنش نباشید)!
تجارتِ پُرسود: بدانید که اگر از دنیای شما کم شود و به آخرتتان اضافه گردد، خیلی بهتر است از اینکه از آخرتتان کم شود و به دنیایتان اضافه گردد! چون خیلیها هستند که ظاهراً ضرر کردهاند (در دنیا)، اما سودِ کلانی بردهاند (در آخرت)! و خیلیها هم سود کردهاند (در دنیا)، اما زیانِ سنگینی دیدهاند (در آخرت)!
چیزهایی که خدا به شما دستور داده انجام دهید، خیلی وسیعتر و راحتتر است از چیزهایی که شما را از آنها نهی کرده است! و چیزهایی که برایتان حلال کرده، خیلی بیشتر از چیزهایی است که برایتان حرام کرده است! پس، آن چیزهای کم (حرام) را به خاطرِ آن چیزهای زیاد (حلال) رها کنید؛ و آن مسیرِ باریک را به خاطرِ آن وسعت، ترک نمایید!
خداوند رزق و روزیِ شما را کاملاً تضمین کرده است، اما در عوض به شما دستور داده که کار و عمل کنید. پس مبادا به دنبالِ چیزی بدوید که برایتان تضمین شده است (روزی)، اما از انجامِ کاری فرار کنید که بر شما واجب شده است (عمل)!
به خدا قسم؛ شما طوری رفتار میکنید که انگار شَک، جایِ یقین را گرفته است!
انگار آن روزیای که خدا برایتان تضمین کرده، بر شما واجب شده که حتماً دنبالش بدوید!
و انگار آن عملی که بر شما واجب شده، از گردنِ شما ساقط شده است!
پس برای کارهای خوب عجله کنید، و از اینکه مرگ ناگهان غافلگیرتان کند بترسید! چون اگر عمر بگذرد، دیگر هیچ امیدی به برگشتنش نیست؛ اما اگر روزیِ امروزِ شما کم شود، میتوانید امید داشته باشید که فردا جبران شود و بیشتر گردد! چیزی که امروز از روزیتان کم شده، فردا امید به زیاد شدنش هست؛ اما چیزی که دیروز از عمرتان رفته، امروز اصلاً نمیتوانید به برگشتنش امید داشته باشید! امیدواری، مالِ چیزهایی است که قرار است بیایند؛ اما ناامیدی، مالِ چیزهایی است که رفتهاند! "پس از خدا آنگونه که شایستهی اوست بترسید، و نمیرید مگر در حالی که مسلمان باشید." (سورهی آلعمران، آیهی ۱۰۲).
خطبه ۱۱۵دعای باران؛ التماسِ یک شهرِ تشنه
∞
و من خطبة له علیه السلام فی الاستسقاء
اشارة
اللَّهُمَّ قَدِ انْصَاحَتْ جِبَالُنَا وَ اغْبَرَّتْ أَرْضُنَا وَ هَامَتْ دَوَابّنَا وَ تَحَیّرَت فِی مَرَابِضِهَا وَ عَجّت عَجِیجَ الثّکَالَی عَلَی أَولَادِهَا وَ مَلّتِ التّرَدّدَ فِی مَرَاتِعِهَا وَ الحَنِینَ إِلَی مَوَارِدِهَا أللّهُمّ فَارحَم أَنِینَ الآنّةِ وَ حَنِینَ الحَانّةِ أللّهُمّ فَارحَم حَیرَتَهَا فِی مَذَاهِبِهَا وَ أَنِینَهَا فِی مَوَالِجِهَا أللّهُمّ خَرَجنَا إِلَیکَ حِینَ اعتَکَرَت عَلَینَا حَدَابِیرُ السّنِینَ وَ أَخلَفَتنَا مَخَایِلُ الجُودِ فَکُنتَ
الرَّجَاءَ لِلْمُبْتَئِسِ وَ الْبَلاَغَ لِلْمُلْتَمِسِ . نَدْعُوکَ حِینَ قَنَطَ الْأَنَامُ وَ مُنِعَ الْغَمَامُ وَ هَلَکَ السَّوَامُ أَلاَّ تُؤَاخِذَنَا بِأَعْمَالِنَا وَ لاَ تَأْخُذَنَا بِذُنُوبِنَا وَ انْشُرْ عَلَیْنَا رَحْمَتَکَ بِالسَّحَابِ الْمُنْبَعِقِ وَ الرَّبِیعِ الْمُغْدِقِ وَ النَّبَاتِ الْمُونِقِ سَحّاً وَابِلاً تُحْیِی بِهِ مَا قَدْ مَاتَ وَ تَرُدُّ بِهِ مَا قَدْ فَاتَ اللَّهُمَّ سُقْیَا مِنْکَ مُحْیِیَةً مُرْوِیَةً تَامَّةً عَامَّةً طَیِّبَةً مُبَارَکَةً هَنِیئَةً مَرِیعَةً زَاکِیاً نَبْتُهَا ثَامِراً
فَرْعُهَا نَاضِراً وَرَقُهَا تُنْعِشُ بِهَا الضَّعِیفَ مِنْ عِبَادِکَ وَ تُحْیِی بِهَا الْمَیِّتَ مِنْ بِلاَدِکَ اللَّهُمَّ سُقْیَا مِنْکَ تُعْشِبُ بِهَا نِجَادُنَا وَ تَجْرِی بِهَا وِهَادُنَا وَ یُخْصِبُ بِهَا جَنَابُنَا وَ تُقْبِلُ بِهَا ثِمَارُنَا وَ تَعِیشُ بِهَا مَوَاشِینَا وَ تَنْدَی بِهَا أَقَاصِینَا وَ تَسْتَعِینُ بِهَا ضَوَاحِینَا مِنْ بَرَکَاتِکَ الْوَاسِعَةِ وَ عَطَایَاکَ الْجَزِیلَةِ عَلَی بَرِیَّتِکَ الْمُرْمِلَةِ وَ وَحْشِکَ الْمُهْمَلَةِ وَ أَنْزِلْ عَلَیْنَا سَمَاءً مُخْضِلَةً مِدْرَاراً هَاطِلَةً یُدَافِعُ الْوَدْقُ مِنْهَا الْوَدْقَ وَ یَحْفِزُ الْقَطْرُ مِنْهَا الْقَطْرَ غَیْرَ خُلَّبٍ بَرْقُهَا وَ لاَ جَهَامٍ عَارِضُهَا وَ لاَ قَزَعٍ رَبَابُهَا وَ لاَ شَفَّانٍ ذِهَابُهَا حَتَّی یُخْصِبَ لِإِمْرَاعِهَا الْمُجْدِبُونَ وَ یَحْیَا بِبَرَکَتِهَا الْمُسْنِتُونَ فَإِنَّکَ تُنْزِلُ اَلْغَیْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَ تَنْشُرُ رَحْمَتَکَ وَ أَنْتَ اَلْوَلِیُّ الْحَمِیدُ .
تفسیر ما فی هذه الخطبة من الغریب
قال السید الشریف، رضی الله عنه قوله علیه السلام: انصاحت جبالنا أی تشققت من المحول یقال انصاح الثوب إذا انشق و یقال أیضا انصاح النبت و صاح و صوح إذا جف و یبس؛ کله بمعنی. و قوله و هامت دوابُّنا أی عطشت و الهُیام العطش. و قوله حدابیر السنین جمع حِدْبار و هی الناقة التی أنضاها السیر فشبه بها السنة التی فشا فیها الجدب قال ذو الرمة
حدابیر ما تنفک إلا مناخة***علی الخسف أو نرمی بها بلدا قفرا
و قوله و لا قزع ربابها القزع القطع الصغار المتفرقة من السحاب. و قوله و لا شَفَّان ذهابها فإن تقدیره و لا ذات شَفَّان ذهابها و الشَفَّان الریح الباردة و الذهاب الأمطار اللینة فحذف ذات لعلم السامع به
(دعای بسیار پُرسوز و لطیفِ امیرالمؤمنین (ع) برای طلبِ باران (استسقاء)، در زمانی که خشکسالی فشار آورده بود):
خدایا!
کوههای ما از شدتِ خشکی شکافته شده است!
زمینهای ما غبارآلود و پُر از خاکِ خشک شده است!
حیوانات و چهارپایانِ ما از شدتِ تشنگی سرگردان شدهاند، و در آغلهایشان گیج و مبهوت ماندهاند! آنها مثلِ مادرانی که بچهشان را از دست داده باشند، برای بچههایشان فریاد میکشند و ناله میکنند! از بس در چراگاهها (یِ خشک) رفتوآمد کردهاند، و به سمتِ چشمههای (بیآب) رفتهاند و با حسرت ناله زدهاند، خسته شدهاند!
خدایا! به نالهی گوسفندان، و فریادِ شتران ماده رحم کن! خدایا! به سرگردانیِ آنها در راهها، و نالهی آنها در آغلهایشان رحم کن!
خدایا! ما زمانی به سوی تو بیرون آمدیم که سالهای خشکسالیِ مثلِ شترانِ لاغر، با شدت به ما حمله کردهاند! و ابرهایی که قیافهشان شبیهِ ابرهای بارانزا بود، ما را فریب دادند و رفتند! تو تنها امیدِ آدمِ بیچارهای، و تنها جوابِ آدمِ نیازمندی!
در زمانی که مردم کاملاً ناامید شدهاند، ابرها بارانشان را دریغ کردهاند، و حیوانات در حالِ نابودیاند؛ ما تو را میخوانیم و از تو میخواهیم که:
ما را به خاطرِ کارهایمان مؤاخذه نکنی!
و ما را به خاطرِ گناهانمان مجازات ننمایی!
رحمتت را با ابرهای پُرآب، بهارِ پُربرکت، و گیاهانِ شاداب و زیبا بر سرِ ما بگستران! بارانی بسیار تند و درشت بر ما ببار؛ تا هرچه را که مُرده است با آن زنده کنی، و هرچه را که از دست رفته با آن برگردانی!
خدایا! ما از تو بارانی میخواهیم که:
زندهکننده، سیرابکننده، کامل، همهگیر، پاکیزه، بابرکت، گوارا، و بسیار پُربرکت و حاصلخیز باشد!
گیاهانش بهخوبی رشد کنند، شاخههایش میوه بدهند، و برگهایش سبز و پُرآب باشند.
با این باران، بندگانِ ضعیفت را جانِ دوباره ببخشی، و شهرهای مُردهات را زنده کنی!
خدایا! ما از تو بارانی میخواهیم که:
زمینهای بلند و کوهستانیِ ما با آن سرسبز شود.
زمینهای پست و درههای ما با آن جاری و پُرآب گردد.
اطرافِ شهرِ ما با آن سرسبز و پُرنعمت شود.
میوههای ما با آن پُر و درشت گردد.
حیواناتِ ما با آن زندگی کنند و جان بگیرند.
زمینهای دوردستِ ما هم از آن بهرهمند شوند.
و زمینهای نزدیکِ ما هم از آن کمک بگیرند. تمامِ اینها، از برکاتِ وسیع، و هدیههای بزرگِ تو بر بندگانِ فقیر و حیواناتِ رهاشدهی توست.
خدایا! آسمانی بر ما ببار که: پُر از آب، پیدرپی، و ریزان باشد! قطرههای آن، یکدیگر را هُل بدهند؛ و دانههای باران، به هم تنه بزنند!
ابری نباشد که رعدوبرقش فریبدهنده باشد (بدونِ باران)!
و ابری نباشد که فقط سایهی خشک داشته باشد!
و ابرهای کوچک و پراکنده نباشد!
و ابری نباشد که بادِ سردِ زمستانی آبش را با خودش ببرد!
بارانی ببار که آدمهای قحطیزده با سرسبزیِ آن، نعمت فراوان پیدا کنند؛ و قحطیکشیدگان با برکتِ آن زنده شوند! چون این تویی که وقتی همه ناامید شدند، باران میفرستی، و رحمتت را همهجا پخش میکنی؛ و تو سرپرستِ ستودهای! (سورهی شوری، آیهی ۲۸).
(سید رضی بعضی از کلمات خاصِ این خطبه را توضیح میدهد: انصاحت جبالنا یعنی کوههای ما از خشکی شکاف برداشت. هامت دوابّنا یعنی حیوانات از تشنگی سرگردان شدند. حدابیر جمعِ حدبار است، یعنی شتر لاغری که راه رفتن او را از پا انداخته؛ و حضرت سالهای قحطی را به این شتر تشبیه کرده است. لا قزع ربابها یعنی تکهابرهای کوچک و پراکنده نباشد. لا شَفّان ذهابها شفّان یعنی باد سرد، و ذهاب یعنی بارانِ نرم).
خطبه ۱۱۶ای کاش میشد شما را با دیگران طاق بزنم!
∞
و من خطبة له علیه السلام و فیها ینصح أصحابه
أَرْسَلَهُ دَاعِیاً إِلَی الْحَقِّ وَ شَاهِداً عَلَی الْخَلْقِ فَبَلَّغَ رِسَالاَتِ رَبِّهِ غَیْرَ وَانٍ وَ لاَ مُقَصِّرٍ وَ جَاهَدَ فِی اللَّهِ أَعْدَاءَهُ غَیْرَ وَاهِنٍ وَ لاَ مُعَذِّرٍ . إِمَامُ مَنِ اتَّقَی وَ بَصَرُ مَنِ اهْتَدَی.
و منها: وَ لَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ مِمَّا طُوِیَ عَنْکُمْ غَیْبُهُ إِذاً لَخَرَجْتُمْ إِلَی الصُّعُدَاتِ تَبْکُونَ عَلَی أَعْمَالِکُمْ وَ تَلْتَدِمُونَ عَلَی أَنْفُسِکُمْ وَ لَتَرَکْتُمْ أَمْوَالَکُمْ لاَ حَارِسَ لَهَا وَ لاَ خَالِفَ عَلَیْهَا وَ لَهَمَّتْ کُلّ امر ِئٍ مِنکُم نَفسُهُ لَا یَلتَفِتُ إِلَی غَیرِهَا وَ لَکِنّکُم نَسِیتُم مَا
ذُکِّرْتُمْ وَ أَمِنْتُمْ مَا حُذِّرْتُمْ فَتَاهَ عَنْکُمْ رَأْیُکُمْ وَ تَشَتَّتَ عَلَیْکُمْ أَمْرُکُمْ وَ لَوَدِدْتُ أَنَّ اللَّهَ فَرَّقَ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ أَلْحَقَنِی بِمَنْ هُوَ أَحَقُّ بِی مِنْکُمْ قَوْمٌ وَ اللَّهِ مَیَامِینُ الرَّأْیِ مَرَاجِیحُ الْحِلْمِ مَقَاوِیلُ بِالْحَقِّ مَتَارِیکُ لِلْبَغْیِ مَضَوْا قُدُماً عَلَی الطَّرِیقَةِ وَ أَوْجَفُوا عَلَی الْمَحَجَّةِ فَظَفِرُوا بِالْعُقْبَی الدَّائِمَةِ وَ الْکَرَامَةِ الْبَارِدَةِ . أَمَا وَ اللَّهِ لَیُسَلَّطَنَّ عَلَیْکُمْ غُلاَمُ ثَقِیفٍ الذَّیَّالُ
الْمَیَّالُ یَأْکُلُ خَضِرَتَکُمْ وَ یُذِیبُ شَحْمَتَکُمْ إِیهٍ أَبَا وَذَحَةَ.
قال الشریف: الوذحة: الخنفساء. و هذا القول یومئ به إلی الحجاج و له مع الوذحة حدیث لیس هذا موضع ذکره
(خطبهای در توصیفِ رسالت پیامبر، نصیحتِ یارانِ نافرمان، و پیشگوییِ ظهورِ حَجّاج بن یوسفِ ثقفی):
خداوند پیامبر (ص) را فرستاد تا دعوتکنندهی به حق، و شاهدی بر مخلوقات باشد. او پیامهای پروردگارش را کاملاً رساند، بدونِ اینکه سستی کند یا کم بگذارد. در راهِ خدا با دشمنانش جنگید، بدونِ اینکه ضعیف شود یا بهانه بیاورد. او پیشوای کسانی است که تقوا دارند، و چشمِ بینای کسانی است که به دنبالِ هدایتاند.
(در ادامهی خطبه، رو به مردمِ کوفه میفرماید): اگر شما هم آن چیزی را میدانستید که من میدانم (از رازهای غیب که بر شما پوشانده شده است)؛ سر به بیابانها میگذاشتید! بر اعمالِ خودتان گریه میکردید! به سینه و سرِ خودتان میکوبیدید! اموالتان را بدونِ نگهبان رها میکردید! و هر کدامتان فقط به فکرِ نجاتِ جانِ خودش میافتاد، و اصلاً به هیچکسِ دیگری توجه نمیکرد!
اما حیف که... شما پندهایی را که به شما دادم، فراموش کردید! و از خطرهایی که شما را ترساندم، احساسِ امنیت کردید! به همین خاطر است که فکر و رأیِ شما کاملاً پراکنده، و کارهایتان از هم پاشیده است!
به خدا قسم؛ خیلی دلم میخواست که خدا بینِ من و شما جدایی میانداخت، و مرا به کسانی ملحق میکرد که خیلی از شما برای من سزاوارترند! مردمی که (برخلافِ شما): نظراتشان پُر از خیروبرکت، صبر و بردباریشان سنگین و وزین، حرفهایشان حق، و از ظلم و ستم کاملاً دور بود! آنها با قدمهای استوار در جادهی حق حرکت کردند، در راهِ مستقیم پیش رفتند، و در نهایت به سرانجامِ جاودانه و کرامتِ راحت و گوارا دست پیدا کردند. (اشاره به یارانِ شهیدِ پیامبر یا یاران وفادارِ خودش).
پیشگوییِ حجاج بن یوسف ثقفی: آگاه باشید! به خدا قسم؛ بهزودی یک پسرکِ ثقفی (از قبیلهی ثقیف) بر شما مسلط میشود! کسی که بسیار متکبر است، با غرور راه میرود، و مدام دستبهدست میشود (ثبات ندارد). او تمامِ سرسبزی و داراییِ شما را میبلعد! و پیهوشحمِ شما را (با شکنجه و مالیات) ذوب میکند! بگیرش ای اَبَا وَذَحَه (پدرِ سوسک)!
(سید رضی میگوید: وَذَحَه به معنی سوسک است. این جملهی حضرت اشاره به حجاج بن یوسف ثقفی دارد که ماجرایی با یک سوسک داشته، اما اینجا جای گفتنِ آن نیست).
خطبه ۱۱۷بخیلِ جان و مال!
∞
و من کلام له علیه السلام یوبخ البخلاء بالمال و النفس
فَلاَ أَمْوَالَ بَذَلْتُمُوهَا لِلَّذِی رَزَقَهَا وَ لاَ أَنْفُسَ خَاطَرْتُمْ بِهَا لِلَّذِی خَلَقَهَا تَکْرُمُونَ بِاللَّهِ عَلَی عِبَادِهِ وَ لاَ تُکْرِمُونَ اللَّهَ فِی عِبَادِهِ! فَاعْتَبِرُوا بِنُزُولِکُمْ مَنَازِلَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ وَ انْقِطَاعِکُمْ عَنْ أَوْصَلِ إِخْوَانِکُمْ!.
(سرزنشِ کسانی که در راهِ خدا نه جان میدادند و نه مال):
شما! نه اموالتان را برای خدایی که آن را به شما روزی داده، میبخشید! و نه جانهایتان را برای خدایی که آن را آفریده، به خطر میاندازید!
شما انتظار دارید که در پیشگاهِ خدا و در میانِ بندگانش آبرو و احترام داشته باشید؛ اما حاضر نیستید به خاطرِ خدا، به بندگانش احترام بگذارید و کمک کنید! پس، از سرنوشتِ کسانی که قبل از شما در این خانهها بودند عبرت بگیرید، و از اینکه ارتباطتان با نزدیکترین برادرانتان قطع شود بترسید.
خطبه ۱۱۸شما سپرِ منید، نه آنها
∞
و من کلام له علیه السلام فی الصالحین من أصحابه
أَنْتُمُ الْأَنْصَارُ عَلَی الْحَقِّ وَ الْإِخْوَانُ فِی الدِّینِ وَ الْجُنَنُ یَوْمَ الْبَأْسِ وَ الْبِطَانَةُ دُونَ النَّاسِ بِکُمْ أَضْرِبُ الْمُدْبِرَ وَ أَرْجُو طَاعَةَ الْمُقْبِلِ فَأَعِینُونِی بِمُنَاصَحَةٍ خَلِیَّةٍ مِنَ الْغِشِّ سَلِیمَةٍ مِنَ الرَّیْبِ فَوَاللَّهِ إِنِّی لَأَوْلَی النَّاسِ بِالنَّاسِ.
(کلامِ امیرالمؤمنین (ع) خطاب به یارانِ خاص و وفادارش):
شما یارانِ حق، برادرانِ دینی، و سپرِ محکمِ روزِ جنگ هستید! شما افرادِ موردِ اعتماد و رازدارانِ من در میانِ مردماید. من با کمکِ شما، بر سرِ کسی که از حق فرار میکند میکوبم؛ و با تکیه بر شما، امید به اطاعتِ کسانی دارم که به سوی حق میآیند.
پس با یک خیرخواهی و دلسوزیِ کاملاً خالص، و بدونِ هیچگونه شک و تردید، مرا یاری کنید! به خدا قسم؛ من از تمامِ مردم، به این مردم سزاوارترم! (و دلسوزترینم).
خطبه ۱۱۹من قطبِ آسیابم؛ رهایم کنید، همهچیز متلاشی میشود!
∞
و من کلام له علیه السلام و قد جمع الناس و حضهم علی الجهاد فسکتوا ملیا
فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ مَا بَالُکُمْ أَ مُخْرَسُونَ أَنْتُمْ فَقَالَ قَوْمٌ مِنْهُمْ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ إِنْ سِرْتَ سِرْنَا مَعَکَ فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ مَا بَالُکُمْ! لاَ سُدِّدْتُمْ لِرُشْدٍ! وَ لاَ هُدِیتُمْ لِقَصْدٍ! أَ فِی مِثْلِ هَذَا یَنْبَغِی لِی أَنْ أَخْرُجَ وَ إِنَّمَا یَخْرُجُ فِی مِثْلِ هَذَا رَجُلٌ مِمَّنْ أَرْضَاهُ مِنْ شُجْعَانِکُمْ وَ ذَوِی بَأْسِکُمْ وَ لاَ یَنْبَغِی لِی أَنْ أَدَعَ الْجُنْدَ وَ الْمِصْرَ وَ بَیْتَ الْمَالِ وَ جِبَایَةَ الْأَرْضِ وَ الْقَضَاءَ بَیْنَ الْمُسْلِمِینَ وَ النَّظَرَ فِی حُقُوقِ الْمُطَالِبِینَ ثُمَّ أَخْرُجَ فِی کَتِیبَةٍ أَتْبَعُ أُخْرَی أَتَقَلْقَلُ تَقَلْقُلَ الْقِدْحِ فِی الْجَفِیرِ الْفَارِغِ وَ إِنَّمَا أَنَا قُطْبُ الرَّحَی
تَدُورُ عَلَیَّ وَ أَنَا بِمَکَانِی فَإِذَا فَارَقْتُهُ اسْتَحَارَ مَدَارُهَا وَ اضْطَرَبَ ثِفَالُهَا هَذَا لَعَمْرُ اللَّهِ الرَّأْیُ السُّوءُ وَ اللَّهِ لَوْ لاَ رَجَائِی الشَّهَادَةَ عِنْدَ لِقَائِی الْعَدُوَّ - وَ لَوْ قَدْ حُمَّ لِی لِقَاؤُهُ - لَقَرَّبْتُ رِکَابِی
ثُمَّ شَخَصْتُ عَنْکُمْ فَلاَ أَطْلُبُکُمْ مَا اخْتَلَفَ جَنُوبٌ وَ شَمَالٌ طَعَّانِینَ عَیَّابِینَ حَیَّادِینَ رَوَّاغِینَ. إِنَّهُ لاَ غَنَاءَ فِی کَثْرَةِ عَدَدِکُمْ مَعَ قِلَّةِ اجْتِمَاعِ قُلُوبِکُمْ لَقَدْ حَمَلْتُکُمْ عَلَی الطَّرِیقِ الْوَاضِحِ الَّتِی لاَ یَهْلِکُ عَلَیْهَا إِلاَّ هَالِکٌ مَنِ اسْتَقَامَ فَإِلَی الْجَنَّةِ وَ مَنْ زَلَّ فَإِلَی النَّارِ!.
(وقتی امیرالمؤمنین (ع) مردمِ کوفه را جمع کرد و برای جهاد ترغیبشان نمود، همه مدتِ طولانیای کاملاً ساکت شدند! حضرت با تعجب پرسید:)
شما را چه شده است؟! لکنتزبان گرفتهاید و لال شدهاید؟! (عدهای گفتند: یا امیرالمؤمنین! اگر تو خودت حرکت کنی، ما هم همراهت میآییم! حضرت با عصبانیت فرمود:)
شما را چه شده است؟! هرگز روی رستگاری را نبینید، و به راهِ راست هدایت نشوید! آیا برای چنین جنگی (با این ابعادِ کوچک یا دفاع از مرزها)، من خودم باید شخصاً حرکت کنم؟! برای چنین کاری، باید یکی از شجاعان و جنگجویانِ دلاورِ شما که من او را قبول دارم، حرکت کند!
اصلاً برای من شایسته نیست که: لشکر، ادارهی شهر، بیتالمال، جمعآوریِ مالیاتهای زمین، قضاوتِ بینِ مسلمانان، و رسیدگی به حقوقِ مراجعهکنندگان را رها کنم، و همراهِ یک گردانِ کوچک راه بیفتم و دنبالِ یک گروهِ دیگر بدوم! و مثلِ یک تیرِ چوبیِ تنها در یک ترکشِ خالی، مدام از اینطرف به آنطرف تکان بخورم!
من قطب و محورِ آسیابِ حکومت هستم! این آسیاب باید دورِ من بچرخد در حالی که من سرِ جایِ خودم ثابت نشستهام. اگر من از جایم تکان بخورم و بروم، مدارِ آسیاب بههم میخورد، و سنگِ زیرینِ آن کاملاً متزلزل میشود! به جانِ خدا قسم؛ این حرفِ شما یک نظرِ بسیار بَد و اشتباه است!
به خدا قسم؛ اگر من امیدِ به شهادت در جنگ با دشمن را نداشتم ـ که اتفاقاً شهادتم در این جنگ هم مقدر شده است ـ اسبم را آماده میکردم، سوار میشدم و برای همیشه از میانِ شما میرفتم! و تا زمانی که بادهای شمال و جنوب میوزد (تا ابد)، سراغی از شما نمیگرفتم! شما آدمهایی هستید که: بسیار سرزنش میکنید! بسیار عیبجویی مینمایید! بسیار از حق فرار میکنید! و بسیار دروغ میگویید و حقهبازی میکنید!
تعدادِ زیادِ شما هیچ فایدهای ندارد، وقتی که قلبهایتان با هم متحد نیست! من شما را دقیقاً در جادهی روشنی قرار دادم که هیچکس در آن نابود نمیشود، مگر کسی که خودش ذاتاً هلاکشده باشد!
کسی که در این جاده استقامت کند، به بهشت میرود.
و کسی که بلغزد و منحرف شود، در آتش میافتد!
خطبه ۱۲۰دانشی از جنسِ پیامبران
∞
و من کلام له علیه السلام یذکر فضله و یعظ الناس
تَاللَّهِ لَقَدْ عُلِّمْتُ تَبْلِیغَ الرِّسَالاَتِ وَ إِتْمَامَ الْعِدَاتِ وَ تَمَامَ الْکَلِمَاتِ وَ عِنْدَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ أَبْوَابُ الْحُکْمِ وَ ضِیَاءُ الْأَمْرِ أَلاَ وَ إِنَّ شَرَائِعَ الدِّینِ وَاحِدَةٌ وَ سُبُلَهُ قَاصِدَةٌ . مَنْ أَخَذَ بِهَا لَحِقَ وَ غَنِمَ وَ مَنْ وَقَفَ عَنْهَا ضَلَّ وَ نَدِمَ اعْمَلُوا لِیَوْمٍ تُذْخَرُ لَهُ الذَّخَائِرُ وَ تُبْلَی فِیهِ السَّرَائِرُ وَ مَنْ لاَ یَنْفَعُهُ حَاضِرُ لُبِّهِ فَعَازِبُهُ عَنْهُ أَعْجَزُ وَ غَائِبُهُ أَعْوَزُ . وَ اتَّقُوا نَاراً حَرُّهَا شَدِیدٌ وَ قَعْرُهَا بَعِیدٌ وَ حِلْیَتُهَا
حَدِیدٌ وَ شَرَابُهَا صَدِیدٌ. أَلاَ وَ إِنَّ اللِّسَانَ الصَّالِحَ یَجْعَلُهُ اللَّهُ تَعَالَی لِلْمَرْءِ فِی النَّاسِ خَیْرٌ لَهُ مِنَ الْمَالِ یُورِثُهُ مَنْ لاَ یَحْمَدُهُ.
(خطبهای در بیانِ جایگاهِ علمیِ خود و موعظهی مردم):
به خدا قسم؛ رساندنِ پیامها، تمام کردنِ وعدهها، و کامل کردنِ کلماتِ خداوند به من آموزش داده شده است! ما اهلبیت: درهای حکمت هستیم، و نورِ روشنیبخشِ کارهای دین پیشِ ماست.
آگاه باشید! قوانینِ دین یکی است، و راههای آن صاف و مستقیم.
هر کس در این راهها برود، به مقصد میرسد و سود میبَرَد.
و هر کس توقف کند، گمراه میشود و پشیمان میگردد!
برای آن روزی کار کنید که: اندوختهها را برای آن ذخیره میکنند، و تمامِ رازهای پنهان در آن فاش میشود! کسی که عقل و خِرَدِ حاضرش به او سودی نرساند، آنچیزی که از او دور و پنهان است (امیدها و عقلِ غایبش)، خیلی ناتوانتر و بیفایدهتر خواهد بود!
از آتشی بترسید که: حرارتش بسیار شدید، قعرِ آن بسیار عمیق، زیورآلاتش غُلوزنجیرهای آهنی، و نوشیدنیِ آن زردآبه و چرکِ داغ است!
آگاه باشید! نامِ نیک و زبانِ خیرِ یک انسان در میانِ مردم (که خدا به او میدهد)، خیلی برای او بهتر است از ثروتی که برای کسانی به ارث بگذارد که اصلاً قدردانِ او نیستند و از او تشکر هم نمیکنند!
خطبه ۱۲۱دردِ دلِ یک رهبر با لشکرِ خودسر و بهانهگیر
∞
و من خطبة له علیه السلام بعد لیلة الهریر
و قد قام إلیه رجل من أصحابه فقال نهیتنا عن الحکومة ثم أمرتنا بها فلم ندر أی الأمرین أرشد فصفق علیه السلام إحدی یدیه علی الأخری ثم قال
هَذَا جَزَاءُ مَنْ تَرَکَ الْعُقْدَةَ ! أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ أَنِّی حِینَ أَمَرْتُکُمْ بِهِ حَمَلْتُکُمْ عَلَی الْمَکْرُوهِ الَّذِی یَجْعَلُ اللَّهُ فِیهِ خَیْراً فَإِنِ اسْتَقَمْتُمْ هَدَیْتُکُمْ وَ إِنِ اعْوَجَجْتُمْ قَوَّمْتُکُمْ وَ إِنْ أَبَیْتُمْ تَدَارَکْتُکُمْ لَکَانَتِ الْوُثْقَی وَ لَکِنْ بِمَنْ وَ إِلَی مَنْ أُرِیدُ أَنْ أُدَاوِیَ بِکُمْ وَ أَنْتُمْ دَائِی کَنَاقِشِ الشَّوْکَةِ بِالشَّوْکَةِ وَ هُوَ یَعْلَمُ أَنَّ ضَلْعَهَا مَعَهَا! اللَّهُمَّ قَدْ مَلَّتْ أَطِبَّاءُ هَذَا الدَّاءِ الدَّوِیِّ وَ کَلَّتِ النَّزْعَةُ بِأَشْطَانِ الرَّکِیِّ ! أَیْنَ الْقَوْمُ الَّذِینَ دُعُوا إِلَی الْإِسْلاَمِ فَقَبِلُوهُ وَ قَرَءُوا الْقُرْآنَ فَأَحْکَمُوهُ وَ هِیجُوا إِلَی الْجِهَادِ فَوَلِهُوا وَلَهَ اللِّقَاحِ إِلَی أَوْلاَدِهَا وَ سَلَبُوا السُّیُوفَ أَغْمَادَهَا وَ أَخَذُوا بِأَطْرَافِ الْأَرْضِ زَحْفاً زَحْفاً وَ صَفّاً صَفّاً بَعْضٌ هَلَکَ وَ بَعْضٌ نَجَا لاَ یُبَشَّرُونَ بِالْأَحْیَاءِ وَ لاَ یُعَزَّوْنَ عَنِ
الْمَوْتَی . مُرْهُ الْعُیُونِ مِنَ الْبُکَاءِ خُمْصُ الْبُطُونِ مِنَ الصِّیَامِ ذُبُلُ الشِّفَاهِ مِنَ الدُّعَاءِ صُفْرُ الْأَلْوَانِ مِنَ السَّهَرِ عَلَی وُجُوهِهِمْ غَبَرَةُ الْخَاشِعِینَ أُولَئِکَ إِخْوَانِی الذَّاهِبُونَ فَحَقَّ لَنَا أَنْ نَظْمَأَ إِلَیْهِمْ وَ نَعَضَّ الْأَیْدِی عَلَی فِرَاقِهِمْ إِنَّ الشَّیْطَانَ یُسَنِّی لَکُمْ طُرُقَهُ وَ یُرِیدُ أَنْ یَحُلَّ دِینَکُمْ عُقْدَةً عُقْدَةً وَ یُعْطِیَکُمْ بِالْجَمَاعَةِ الْفُرْقَةَ وَ بِالْفُرْقَةِ الْفِتْنَةَ فَاصْدِفُوا عَنْ نَزَغَاتِهِ وَ نَفَثَاتِهِ وَ اقْبَلُوا النَّصِیحَةَ مِمَّنْ أَهْدَاهَا إِلَیْکُمْ وَ اعْقِلُوهَا عَلَی أَنْفُسِکُمْ.
(بعد از جنگِ صفین و داستانِ حُکمیت، یکی از یارانِ حضرت در میانِ جمعیت بلند شد و گفت: شما اول ما را از پذیرشِ حُکمیت نهی کردی، اما بعد به ما دستور دادی که آن را قبول کنیم! ما اصلاً نفهمیدیم کدام یک از این دو کار درستتر بود! حضرت از شدتِ ناراحتی، دستهایش را به هم کوبید و فرمود:)
این، تاوانِ کسی است که پیمان را رها کند! (شما با من عهد بستید که اطاعت کنید، اما در صفین شمشیر کشیدید و مرا مجبور به قبول حُکمیت کردید! ).
آگاه باشید! به خدا قسم؛ اگر آن روزی که به شما دستورِ مقاومت دادم، شما را (با زورِ شمشیر هم که شده) وادار به انجامِ آن کاری میکردم که دوست نداشتید، اما خدا خیر را در آن قرار داده بود:
اگر استقامت میکردید، هدایتتان میکردم.
اگر کج میرفتید، راستتان میکردم.
و اگر خودداری میکردید، با زور شما را به راه میآوردم!
اگر این کار را کرده بودم، محکمترین و مطمئنترین راه بود. اما... من با چهکسی، و به کمکِ چهکسی میخواستم شما را درمان کنم؟! در حالی که خودِ شما (که باید داروی من باشید)، دردِ من هستید! من مثلِ کسی هستم که میخواهد خار را با خار در بیاورد! در حالی که میداند آن خارِ دوم هم کج است و میشکند!
خدایا! پزشکانِ این دردِ بیدرمان خسته شدهاند! و کسانی که با طناب از چاهِ این مردم آب میکشیدند، از پا افتادهاند!
کجایند آن مردمانی که:
به اسلام دعوت شدند، و آن را با تمامِ وجود قبول کردند.
قرآن خواندند، و آن را محکم کردند (به آن عمل نمودند).
برای جهاد تحریک شدند، و مثلِ شترانِ مادهای که با عشق و اشتیاق به سمتِ بچههایشان میدوند، شیفتهی جنگ شدند!
شمشیرهایشان را از غلاف بیرون کشیدند، و گوشهوکنارِ زمین را در قالبِ دستههای پیاده و صفهای منظم در نوردیدند!
بعضی از آنها شهید شدند، و بعضی زنده ماندند. آنها کسانی بودند که:
اگر زنده میماندند، دنبالِ تشویق و مژدگانی نبودند!
و اگر کُشته میشدند، کسی برایشان عزاداری نمیکرد!
چشمهایشان از شدتِ گریه (در شبها) گود افتاده بود. شکمهایشان از شدتِ روزه لاغر و چسبیده بود. لبهایشان از شدتِ دعا و مناجات خشک و چروکیده بود. رنگِ صورتشان از شبزندهداری زرد شده بود. و گردوغبارِ فروتنی و خشوع بر چهرههایشان نشسته بود!
آنها برادرانِ ازدسترفتهی من بودند! حق داریم که دلمان برایشان پر بکشد، و از غصهی فراقِ آنها پشتِ دستمان را گاز بگیریم.
بدانید که شیطان دارد راههای خودش را برای شما هموار و آسان میکند. او میخواهد گرههای دینتان را یکییکی باز کند! و میخواهد به جای اتحاد و همبستگی، به شما تفرقه و جدایی، و به جای آن، فتنه و آشوب بدهد!
پس، از وسوسهها و دمیدنهای شیطانیِ او دور شوید و فرار کنید! و نصیحت را، از کسی که آن را دلسوزانه به شما هدیه میدهد، قبول کنید؛ و آن را در جانِ خودتان محکم گره بزنید!
خطبه ۱۲۲من به شما هشدار دادم! / اتمام حجت با خوارج
∞
و من کلام له علیه السلام قاله للخوارج و قد خرج إلی معسکرهم و هم مقیمون علی إنکار الحکومة فقال علیه السلام
أَ کُلُّکُمْ شَهِدَ مَعَنَا صِفِّینَ فَقَالُوا مِنَّا مَنْ شَهِدَ وَ مِنَّا مَنْ لَمْ یَشْهَدْ قَالَ فَامْتَازُوا فِرْقَتَیْنِ فَلْیَکُنْ مَنْ شَهِدَ صِفِّینَ فِرْقَةً وَ مَنْ لَمْ یَشْهَدْهَا فِرْقَةً حَتَّی أُکَلِّمَ کُلاًّ مِنْکُمْ بِکَلاَمِهِ وَ نَادَی النَّاسَ فَقَالَ أَمْسِکُوا عَنِ الْکَلاَمِ وَ أَنْصِتُوا لِقَوْلِی وَ أَقْبِلُوا بِأَفْئِدَتِکُمْ إِلَیَّ فَمَنْ نَشَدْنَاهُ شَهَادَةً فَلْیَقُلْ بِعِلْمِهِ فِیهَا ثُمَّ کَلَّمَهُمْ عَلَیْهِ السَّلاَمُ بِکَلاَمٍ طَوِیلٍ مِنْ جُمْلَتِهِ أَنْ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: أَ لَم تَقُولُوا عِندَ رَفعِهِمُ المَصَاحِفَ حِیلَةً وَ غِیلَةً وَ مَکراً وَ خَدِیعَةً:
إِخْوَانُنَا وَ أَهْلُ دَعْوَتِنَا اسْتَقَالُونَا وَ اسْتَرَاحُوا إِلَی کِتَابِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فَالرَّأْیُ الْقَبُولُ مِنْهُمْ وَ التَّنْفِیسُ عَنْهُمْ فَقُلْتُ لَکُمْ هَذَا أَمْرٌ ظَاهِرُهُ إِیمَانٌ وَ بَاطِنُهُ عُدْوَانٌ وَ أَوَّلُهُ رَحْمَةٌ وَ آخِرُهُ نَدَامَةٌ فَأَقِیمُوا عَلَی شَأْنِکُمْ وَ الْزَمُوا طَرِیقَتَکُمْ وَ عَضُّوا عَلَی الْجِهَادِ بَنَوَاجِذِکُمْ وَ لاَ تَلْتَفِتُوا إِلَی نَاعِقٍ نَعَقَ إِنْ أُجِیبَ أَضَلَّ وَ إِنْ تُرِکَ ذَلَّ وَ قَدْ کَانَتْ هَذِهِ الْفَعْلَةُ وَ قَدْ رَأَیْتُکُمْ أَعْطَیْتُمُوهَا وَ اللَّهِ لَئِنْ أَبَیْتُهَا مَا وَجَبَتْ عَلَیَّ فَرِیضَتُهَا وَ لاَ حَمَّلَنِی اللَّهُ ذَنْبَهَا وَ وَ اللَّهِ إِنْ جِئْتُهَا إِنِّی لَلْمُحِقُّ الَّذِی یُتَّبَعُ وَ إِنَّ الْکِتَابَ لَمَعِی مَا فَارَقْتُهُ مُذْ صَحِبْتُهُ فَلَقَدْ کُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله وَ إِنَّ الْقَتْلَ لَیَدُورُ عَلَی الْآباءِ وَ الْأَبْنَاءِ - وَ الْإِخْوَانِ وَ الْقَرَابَاتِ فَمَا نَزْدَادُ عَلَی کُلِّ مُصِیبَةٍ وَ شِدَّةٍ إِلاَّ إِیمَاناً وَ مُضِیّاً عَلَی الْحَقِّ وَ تَسْلِیماً لِلْأَمْرِ وَ صَبْراً عَلَی مَضَضِ الْجِرَاحِ وَ لَکِنَّا إِنَّمَا أَصْبَحْنَا نُقَاتِلُ إِخْوَانَنَا فِی الْإِسْلاَمِ عَلَی مَا دَخَلَ فِیهِ مِنَ الزَّیْغِ وَ الاِعْوِجَاجِ وَ الشُّبْهَةِ وَ التَّأْوِیلِ. فَإِذَا طَمِعْنَا فِی خَصْلَةٍ یَلُمُّ اللَّهُ بِهَا شَعَثَنَا وَ نَتَدَانَی بِهَا إِلَی الْبَقِیَّةِ فِیمَا بَیْنَنَا رَغِبْنَا فِیهَا وَ أَمْسَکْنَا عَمَّا سِوَاهَا.
(هنگامی که خوارج بر مخالفت با حُکمیت پافشاری میکردند، امیرالمؤمنین (ع) شخصاً به پادگانِ آنها رفت و برای اتمام حجت فرمود:)
آیا همهی شما در جنگ صفین با ما بودید؟ (گفتند: بعضی بودیم و بعضی نبودیم). حضرت فرمود: پس دو گروه شوید! کسانی که بودند یک طرف بایستند، و کسانی که نبودند طرفِ دیگر؛ تا با هر گروه با زبانِ خودش حرف بزنم.
(سپس حضرت خطاب به جمعیت فریاد زد:) ساکت شوید و به حرفهایم گوش دهید! تمامِ حواستان را به من بدهید. هر کس را که به شهادت طلبیدم، فقط همان چیزی را بگوید که میداند.
(سپس یک سخنرانی طولانی کرد و در بخشی از آن فرمود:) آیا یادتان هست وقتی دشمن با حقه و نیرنگ قرآنها را روی نیزه برد، شما گفتید: "آنها برادران و همدینان ما هستند! از ما صلح میخواهند و به کتاب خدا پناه آوردهاند؛ پس ما باید قبول کنیم و جنگ را تمام کنیم! " اما من در جوابِ شما چه گفتم؟! گفتم: "ظاهرِ این کارِ آنها ایمان است، اما باطنش دشمنی و کینه است! اولِ این کار رحمت به نظر میآید، اما آخرش پشیمانی است! پس کارِ خودتان را بکنید، در مسیرتان محکم بمانید، و دندانهایتان را برای جهاد روی هم فشار دهید! و به صدای هر الاغی که عَرعَر میکند، گوش ندهید! چون اگر جوابش را بدهید، شما را گمراه میکند؛ و اگر رهایش کنید، ذلیل میشود."
اما شما این کار (حُکمیت) را انجام دادید! و من با چشمِ خودم دیدم که شما چطور آن را تحمیل کردید. به خدا قسم؛ اگر من آن را کاملاً رد میکردم، نه این کار بر من واجب بود، و نه خدا گناهش را به پای من مینوشت! و به خدا قسم؛ حالا هم که آن را پذیرفتهام، باز هم حق با من است که باید از آن پیروی شود. چون قرآن همیشه با من است، و از روزی که با آن همراه شدهام، هرگز از آن جدا نشدهام!
ما در رکابِ رسولخدا (ص) طوری بودیم که در جنگها، مرگ دقیقاً دورِ پدران، پسران، برادران و فامیلهای ما میچرخید! اما ما در برابرِ هر مصیبت و سختیای که میدیدیم، فقط:
ایمانمان بیشتر میشد.
در مسیرِ حق مصممتر میشدیم.
به خواستِ خدا تسلیمتر میگشتیم.
و در برابرِ سوزشِ زخمها صبورتر میشدیم!
اما امروز، ما داریم با برادرانِ مسلمانِ خودمان میجنگیم! چرا؟ چون انحراف، کجی، شبهه، و تفسیرِ غلط واردِ دینِ آنها شده است. پس اگر امید داشته باشیم که با یک کار (مثل حُکمیت)، خدا پراکندگیِ ما را جمع میکند و ما را به صلح و آرامش نزدیک میسازد؛ خب معلوم است که به آن رغبت پیدا میکنیم و جنگ را متوقف مینماییم.
خطبه ۱۲۳ترسوها را رها کنید، خودتان بجنگید!
∞
و من کلام له علیه السلام قاله لأصحابه فی ساحة الحرب بصفین
وَ أَیُّ امْرِئٍ مِنْکُمْ أَحَسَّ مِنْ نَفْسِهِ رَبَاطَةَ جَأْشٍ عِنْدَ اللِّقَاءِ
وَ رَأَی مِنْ أَحَدٍ مِنْ إِخْوَانِهِ فَشَلاً فَلْیَذُبَّ عَنْ أَخِیهِ بِفَضْلِ نَجْدَتِهِ الَّتِی فُضِّلَ بِهَا عَلَیْهِ کَمَا یَذُبُّ عَنْ نَفْسِهِ فَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَهُ مِثْلَهُ إِنَّ الْمَوْتَ طَالِبٌ حَثِیثٌ لاَ یَفُوتُهُ الْمُقِیمُ وَ لاَ یُعْجِزُهُ الْهَارِبُ إِنَّ أَکْرَمَ الْمَوْتِ الْقَتْلُ وَ الَّذِی نَفْسُ ابْنِ أَبِی طَالِبٍ بِیَدِهِ لَأَلْفُ ضَرْبَةٍ بِالسَّیْفِ أَهْوَنُ عَلَیَّ مِنْ مِیتَةٍ عَلَی الْفِرَاشِ فِی غَیْرِ طَاعَةِ اللَّهِ!.
و منه: وَ کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَیْکُمْ تَکِشُّونَ کَشِیشَ الضِّبَابِ لاَ تَأْخُذُونَ حَقّاً وَ لاَ تَمْنَعُونَ ضَیْماً قَدْ خُلِّیتُمْ وَ الطَّرِیقَ فَالنَّجَاةُ لِلْمُقْتَحِمِ وَ الْهَلَکَةُ لِلْمُتَلَوِّمِ. .
(خطاب به یارانش در یکی از روزهای جنگ صفین):
هر کس از شما که در دلِ خودش شجاعت و آرامشی برای برخورد با دشمن احساس میکند، و در عوض میبیند که یکی از برادرانِ همرزمش ترسیده و جا زده است؛ باید با استفاده از آن شجاعتی که خدا بیشتر به او داده، علاوه بر خودش، از برادرش هم دفاع کند! چون اگر خدا میخواست، میتوانست او را هم مثلِ همان برادرِ ترسویش ضعیف کند!
مرگ، یک دنبالکنندهی بسیار سریع و سِمِج است!
نه کسی که سر جایش ایستاده، میتواند از دستش در برود!
و نه کسی که فرار میکند، میتواند او را ناتوان سازد!
شرافتمندانهترین نوعِ مرگ، کُشته شدن در راه خدا (شهادت) است! قسم به کسی که جانِ پسر ابوطالب در دستِ اوست؛ هزار ضربهی شمشیر، برای من خیلی راحتتر از این است که در رختخواب بمیرم، در حالی که در مسیرِ طاعتِ خدا نباشم!
(و در جای دیگری از همین خطبه میفرماید): انگار دارم میبینم که شما (از ترس) مثلِ سوسمار صدای فِسفِس درمیآورید! (و در لانههایتان قایم شدهاید). نه حقی را میگیرید، و نه ظلمی را دفع میکنید! شما را در این جاده کاملاً آزاد گذاشتهاند؛ حالا نجات برای کسی است که خودش را در کار بیندازد و بجنگد، و هلاکت برای کسی است که مکث کند و لفتش بدهد!
خطبه ۱۲۴دستورالعملِ یک ارتشِ شکستناپذیر
∞
و من کلام له علیه السلام فی حث أصحابه علی القتال
فَقَدِّمُوا الدَّارِعَ وَ أَخِّرُوا الْحَاسِرَ وَ عَضُّوا عَلَی الْأَضْرَاسِ فَإِنَّهُ أَنْبَی لِلسُّیُوفِ عَنِ الْهَامِ وَ الْتَوُوا فِی أَطْرَافِ الرِّمَاحِ فَإِنَّهُ أَمْوَرُ لِلْأَسِنَّةِ وَ غُضُّوا الْأَبْصَارَ فَإِنَّهُ أَرْبَطُ لِلْجَأْشِ وَ أَسْکَنُ لِلْقُلُوبِ وَ أَمِیتُوا الْأَصْوَاتَ فَإِنَّهُ أَطْرَدُ لِلْفَشَلِ وَ رَایَتَکُمْ فَلاَ تُمِیلُوهَا وَ لاَ تُخِلُّوهَا وَ لاَ تَجْعَلُوهَا إِلاَّ بِأَیْدِی شُجْعَانِکُمْ وَ الْمَانِعِینَ الذِّمَارَ مِنْکُمْ فَإِنَّ الصَّابِرِینَ عَلَی نُزُولِ الْحَقَائِقِ هُمُ الَّذِینَ یَحُفُّونَ بِرَایَاتِهِمْ وَ یَکْتَنِفُونَهَا حِفَافَیْهَا وَ وَرَاءَهَا
وَ أَمَامَهَا لاَ یَتَأَخَّرُونَ عَنْهَا فَیُسْلِمُوهَا وَ لاَ یَتَقَدَّمُونَ عَلَیْهَا فَیُفْرِدُوهَا.
أَجْزَأَ امْرُؤٌ قِرْنَهُ وَ آسَی أَخَاهُ بِنَفْسِهِ وَ لَمْ یَکِلْ قِرْنَهُ إِلَی أَخِیهِ فَیَجْتَمِعَ عَلَیْهِ قِرْنُهُ وَ قِرْنُ أَخِیهِ وَ ایْمُ اللَّهِ لَئِنْ فَرَرْتُمْ مِنْ سَیْفِ الْعَاجِلَةِ لاَ تَسْلَمُوا مِنْ سَیْفِ الْآخِرَةِ وَ أَنْتُمْ لَهَامِیمُ الْعَرَبِ وَ السَّنَامُ الْأَعْظَمُ إِنَّ فِی الْفِرَارِ مَوْجِدَةَ اللَّهِ وَ الذُّلَّ اللاَّزِمَ وَ الْعَارَ الْبَاقِیَ وَ إِنَّ الْفَارَّ لَغَیْرُ مَزِیدٍ فِی عُمُرِهِ وَ لاَ مَحْجُوزٍ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ یَوْمِهِ مَنِ الرَّائِحُ إِلَی اللَّهِ کَالظَّمْآنِ یَرِدُ الْمَاءَ الْجَنَّةُ تَحْتَ أَطْرَافِ الْعَوَالِی ! الْیَوْمَ تُبْلَی الْأَخْبَارُ ! وَ اللَّهِ لَأَنَا أَشْوَقُ إِلَی لِقَائِهِمْ مِنْهُمْ إِلَی دِیَارِهِمْ اللَّهُمَّ فَإِنْ رَدُّوا الْحَقَّ فَافْضُضْ جَمَاعَتَهُمْ وَ شَتِّتْ کَلِمَتَهُمْ وَ أَبْسِلْهُمْ بِخَطَایَاهُمْ . إِنَّهُمْ لَنْ یَزُولُوا عَنْ مَوَاقِفِهِمْ دُونَ طَعْنٍ دِرَاکٍ یَخْرُجُ مِنْهُمُ النَّسِیمُ وَ ضَرْبٍ یَفْلِقُ الْهَامَ وَ یُطِیحُ الْعِظَامَ وَ یُنْدِرُ السَّوَاعِدَ وَ الْأَقْدَامَ وَ حَتَّی یُرْمَوْا بِالْمَنَاسِرِ تَتْبَعُهَا الْمَنَاسِرُ وَ یُرْجَمُوا بِالْکَتَائِبِ تَقْفُوهَا الْحَلاَئِبُ وَ حَتَّی یُجَرَّ بِبِلاَدِهِمُ الْخَمِیسُ یَتْلُوهُ الْخَمِیسُ وَ حَتَّی تَدْعَقَ الْخُیُولُ فِی نَوَاحِرِ أَرْضِهِمْ وَ بِأَعْنَانِ مَسَارِبِهِمْ وَ مَسَارِحِهِمْ.
قال السید الشریف: أقول: الدعق: الدق أی تدق الخیول بحوافرها أرضهم. و نواحر أرضهم: متقابلاتها. و یقال: منازل بنی فلان تتناحر، أی تتقابل.
(توصیههای تاکتیکی و روانیِ امیرالمؤمنین (ع) برای جنگ):
کسانی را که زره پوشیدهاند جلو بیاورید، و کسانی را که زره ندارند عقبتر قرار دهید!
دندانهایتان را محکم روی هم فشار دهید؛ که این کار باعث میشود شمشیرها از روی سر سُربخورند و مغز را نشکافند!
(وقتی دشمن نیزه میزند)، لبهی نیزههای آنها را با پیچوتاب دادنِ بدنتان منحرف کنید؛ که این کار نوکِ نیزهها را بیاثر میکند.
چشمهایتان را (از سیاهیلشکر دشمن) ببندید؛ که این کار شجاعتِ دل را بیشتر، و آرامشِ قلب را کاملتر میکند!
صداهایتان را خفه کنید (دادوفریاد نکنید)؛ که این کار ترس و وحشت را از بین میبَرد.
پرچمتان را کج نکنید، آن را تنها نگذارید، و آن را فقط به دستِ شجاعان و غیرتمندانتان بدهید!
چون کسانی که در هنگامِ بارشِ خطرها صبر و مقاومت میکنند، همان کسانیاند که: پرچمهایشان را محاصره میکنند؛ از چپ و راست، جلو و عقب مراقبِ آن هستند؛ نه از آن عقب میمانند که رهایش کنند، و نه از آن جلو میزنند که آن را تنها بگذارند!
هر کس باید حریفِ خودش را زمین بزند؛ و در عینِ حال، جانش را فدای برادرش کند! مبادا کسی حریفِ خودش را رها کند تا برود سراغِ برادرِ همرزمش؛ که در آن صورت، دو حریف با هم روی سرِ یک نفر میریزند!
به خدا قسم؛ اگر امروز از شمشیرِ دنیا فرار کنید، هرگز نمیتوانید از شمشیرِ آخرت جانِ سالم به در ببرید! شما پهلوانانِ عرب و قلههای افتخارید! فرار کردن از جنگ، باعثِ خشم خدا، ذلتِ همیشگی، و ننگِ ماندگار است. تازه، کسی که فرار میکند، نه عمرش طولانیتر میشود، و نه مانعی بینِ او و مرگش ایجاد میگردد! (اگر اجلش رسیده باشد، در حال فرار هم میمیرد).
کجایند کسانی که مثلِ آدمِ تشنهای که به سمتِ آب میدود، به سوی خدا پَر میکشند؟! امروز بهشت زیرِ سایهی نیزههاست! امروز روزی است که خبرها (و ذاتِ واقعیِ آدمها) امتحان و آشکار میشود.
به خدا قسم؛ اشتیاقِ من برای برخورد با دشمن، خیلی بیشتر از اشتیاقِ آنها برای برگشتن به خانههایشان است! خدایا! اگر آنها حق را رد کردند، جمعشان را متلاشی کن! حرفشان را پراکنده ساز! و آنها را به خاطرِ گناهانشان نابود کن!
آنها هرگز از سنگرهایشان تکان نمیخورند، مگر با:
نیزههای پیدرپی، که بدنشان را سوراخ کند و باد از آن بیرون بزند!
ضربههای شمشیری، که کاسهی سر را بشکافد، استخوانها را خُرد کند، و دستوپاهایشان را قطع نماید!
تا اینکه دستههای پیدرپیِ لشکر به آنها حمله کنند؛ گُردانها با پشتیبانیِ گردانهای دیگر آنها را سنگباران کنند؛ لشکرهای بزرگ و پُرجمعیت واردِ شهرهایشان شوند؛ و اسبهای ما با سُمهایشان، سرزمینِ آنها را، در تمامِ گوشهوکنار و چراگاههایشان، زیرِ پا لِه و خُرد کنند!
خطبه ۱۲۵قرآن، نیازمندِ مفسر است / توبیخ کوفیانِ دمدمیمزاج
∞
و من کلام له علیه السلام فی التحکیم و ذلک بعد سماعه لأمر الحکمین
إِنَّا لَمْ نُحَکِّمِ الرِّجَالَ وَ إِنَّمَا حَکَّمْنَا الْقُرْآنَ هَذَا الْقُرْآنُ إِنَّمَا هُوَ خَطٌّ مَسْطُورٌ بَیْنَ الدَّفَّتَیْنِ لاَ یَنْطِقُ بِلِسَانٍ وَ لاَ بُدَّ لَهُ مِنْ تَرْجُمَانٍ وَ إِنَّمَا یَنْطِقُ عَنْهُ الرِّجَالُ وَ لَمَّا دَعَانَا الْقَوْمُ إلَی أَنْ نُحَکِّمَ بَیْنَنَا الْقُرْآنَ لَمْ نَکُنِ الْفَرِیقَ الْمُتَوَلِّیَ عَنْ کِتَابِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّهِ وَ الرَّسُولِ فَرَدُّهُ إِلَی اللَّهِ أَنْ نَحْکُمَ بِکِتَابِهِ وَ رَدُّهُ إِلَی الرَّسُولِ أَنْ نَأْخُذَ بِسُنَّتِهِ فَإِذَا حُکِمَ بِالصِّدْقِ فِی کِتَابِ اللَّهِ فَنَحْنُ أَحَقُّ النَّاسِ بِهِ وَ إِنْ حُکِمَ بِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله فَنَحْنُ أَحَقُّ النَّاسِ وَ أَوْلاَهُمْ بِهَا وَ أَمَّا قَوْلُکُمْ لِمَ جَعَلْتَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُمْ أَجَلاً فِی التَّحْکِیمِ فَإِنَّمَا فَعَلْتُ ذَلِکَ لِیَتَبَیَّنَ الْجَاهِلُ وَ یَتَثَبَّتَ الْعَالِمُ وَ لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ یُصْلِحَ فِی هَذِهِ الْهُدْنَةِ أَمْرَ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ لاَ تُؤْخَذَ بِأَکْظَامِهَا فَتَعْجَلَ عَنْ تَبَیُّنِ الْحَقِّ وَ تَنْقَادَ لِأَوَّلِ الْغَیِّ إِنَّ أَفْضَلَ النَّاسِ عِنْدَ اللَّهِ مَنْ کَانَ الْعَمَلُ بِالْحَقِّ أَحَبَّ إِلَیْهِ وَ إِنْ نَقَصَهُ وَ کَرَثَهُ مِنَ الْبَاطِلِ وَ إِنْ جَرَّ إِلَیْهِ فَائِدَةً وَ زَادَهُ فَأَیْنَ یُتَاهُ بِکُمْ وَ مِنْ أَیْنَ أُتِیتُمْ - اسْتَعِدُّوا لِلْمَسِیرِ إِلَی قَوْمٍ حَیَارَی عَنِ الْحَقِّ لاَ یُبْصِرُونَهُ وَ مُوزَعِینَ بِالْجَوْرِ لاَ
یَعْدِلُونَ بِهِ جُفَاةٍ عَنِ الْکِتَابِ نُکُبٍ عَنِ الطَّرِیقِ. مَا أَنْتُمْ بِوَثِیقَةٍ یُعْلَقُ بِهَا وَ لاَ زَوَافِرِ عِزٍّ یُعْتَصَمُ إِلَیْهَا لَبِئْسَ حُشَّاشُ نَارِ الْحَرْبِ أَنْتُمْ! أُفٍّ لَکُمْ لَقَدْ لَقِیتُ مِنْکُمْ بَرْحاً
یَوْماً أُنَادِیکُمْ وَ یَوْماً أُنَاجِیکُمْ فَلاَ أَحْرَارُ صِدْقٍ عِنْدَ النِّدَاءِ وَ لاَ إِخْوَانُ ثِقَةٍ عِنْدَ النَّجَاءِ! .
(پاسخِ محکمِ حضرت به خوارج دربارهی مسئلهی حُکمیت):
ما آدمها را حَکَم قرار ندادیم؛ بلکه قرآن را حَکَم قرار دادیم! اما این قرآن، فقط یک سری خطوط است که بینِ دو جِلد نوشته شده است؛ زبان ندارد که خودش حرف بزند! پس حتماً نیاز به یک ترجمان و مفسر دارد، و فقط آدمها میتوانند از طرفِ آن حرف بزنند.
وقتی آنها از ما خواستند که قرآن را بینِ خودمان قاضی کنیم، ما نمیتوانستیم گروهی باشیم که از کتابِ خدا روی برمیگردانند! در حالی که خدای سبحان میفرماید: "اگر در چیزی اختلاف کردید، آن را به خدا و پیامبر ارجاع دهید." (سورهی نساء، آیهی ۵۹).
ارجاع به خدا، یعنی: حُکم کردن بر اساسِ کتابِ او.
و ارجاع به پیامبر، یعنی: چنگ زدن به سنتِ او.
پس اگر واقعاً بر اساسِ کتابِ خدا قضاوت شود، ما از همهی مردم به آن سزاوارتر و محقتریم! و اگر بر اساسِ سنتِ پیامبر (ص) قضاوت شود، باز هم ما از همهی مردم به آن سزاوارتر و سزاوارتریم!
اما اینکه میگویید: "چرا برای این حُکمیت، زمان و مُهلت تعیین کردی؟! " من این کار را کردم تا: آدمِ نادان فرصت کند حق را بفهمد، و آدمِ دانا در کارش مطمئنتر شود! و شاید خداوند در این مدتِ صلح و آتشبس، کارِ این امت را اصلاح کند؛ و مردم مجبور نشوند با عجله و بدونِ شناختِ حق، به اولین دعوتِ گمراهکنندهای که شنیدند پاسخ دهند!
بدانید که بهترینِ مردم پیشِ خدا، کسی است که عمل کردن به حق را دوست داشته باشد، حتی اگر باعثِ ضرر و غصهی او بشود! و از باطل بدش بیاید، حتی اگر برایش سودآور و منفعتدار باشد!
شما کجا سرگردانید؟! و از کجا گول خوردهاید؟! بروید و آماده شوید برای حرکت به سوی قومی که: گیج و گمراهاند و حق را نمیبینند! عاشقِ ظلم و ستماند و اصلاً نمیتوانند به عدالت رفتار کنند! آدمهای خشن و بیسوادی که از قرآن فاصله گرفتهاند، و در مسیرِ کجی حرکت میکنند.
اما شما هم... نه آن تکیهگاهِ محکمی هستید که بشود به آن آویزان شد! و نه آن یاورانِ غیرتمندی که بشود به شما پناه برد! شما بدترین هیزمها برای آتشِ جنگ هستید! اُف بر شما! من از دستِ شما چقدر بدبختی و رنج کشیدم! یک روز باید با صدای بلند شما را صدا کنم (تا بجنگید)، و یک روز باید پنهانی درِ گوشتان حرف بزنم (تا رازها را فاش نکنید)!
شما در زمانِ فراخوان جنگ، آزادمردانِ راستگویی نیستید!
و در زمانِ رازگویی، برادرانِ قابلاعتمادی نیستید!
خطبه ۱۲۶بیتالمال مالِ من نیست که بخواهم با آن پارتیبازی کنم!
∞
و من کلام له علیه السلام لما عوتب علی التسویة فی العطاء
أَ تَأْمُرُونِّی أَنْ أَطْلُبَ النَّصْرَ بِالْجَوْرِ فِیمَنْ وُلِّیتُ عَلَیْهِ! وَ اللَّهِ لاَ أَطُورُ بِهِ مَا سَمَرَ سَمِیرٌ وَ مَا أَمَّ نَجْمٌ فِی السَّمَاءِ نَجْماً! لَوْ کَانَ الْمَالُ لِی لَسَوَّیْتُ بَیْنَهُمْ فَکَیْفَ وَ إِنَّمَا الْمَالُ مَالُ اللَّهِ! أَلاَ وَ إِنَّ إِعْطَاءَ الْمَالِ فِی غَیْرِ حَقِّهِ تَبْذِیرٌ وَ إِسْرَافٌ وَ هُوَ یَرْفَعُ صَاحِبَهُ فِی الدُّنْیَا وَ یَضَعُهُ فِی الْآخِرَةِ وَ یُکْرِمُهُ فِی النَّاسِ وَ یُهِینُهُ عِنْدَ اللَّهِ وَ لَمْ یَضَعِ امْرُؤٌ مَالَهُ فِی غَیْرِ حَقِّهِ وَ لاَ عِنْدَ غَیْرِ أَهْلِهِ إِلاَّ حَرَمَهُ اللَّهُ شُکْرَهُمْ وَ کَانَ لِغَیْرِهِ وُدُّهُمْ فَإِنْ زَلَّتْ بِهِ النَّعْلُ یَوْماً فَاحْتَاجَ إِلَی مَعُونَتِهِمْ فَشَرُّ خَلِیلٍ وَ أَلْأَمُ خَدِینٍ .
(وقتی عدهای به امیرالمؤمنین (ع) اعتراض کردند که چرا بیتالمال را مساوی تقسیم میکنی و به بزرگان و روسا بیشتر نمیدهی (تا از آنها در سیاست استفاده کنی)، حضرت با قاطعیت فرمود:)
شما از من میخواهید که با ظلم کردن و خوردنِ حقِ مردمی که حاکمِ آنها هستم، به دنبالِ پیروزی و قدرت بگردم؟! به خدا قسم؛ تا زمانی که شب و روز در رفتوآمدند، و تا زمانی که در آسمان ستارهای به دنبالِ ستارهی دیگر میدود، هرگز حتی به چنین کاری نزدیک هم نمیشوم!
حتی اگر این پول مالِ شخصیِ خودم بود، باز هم آن را بینِ همه مساوی تقسیم میکردم! چه برسد به الان که این پول، مالِ خداست! آگاه باشید! دادنِ پول و ثروت به کسی که حقش نیست، مصداقِ بارزِ اسراف و ریختوپاش است! این کار شاید مقامِ آن حاکم را در دنیا ببرد بالا، و در میانِ مردم عزیزش کند؛ اما قطعاً در آخرت او را زمین میزند، و پیشِ خدا او را خوار و حقیر میکند!
و هیچکس مالش را در جایی که حقش نبود، و به کسانی که شایستهاش نبودند نداد، مگر اینکه خداوند تشکر و سپاسگزاریِ آنها را از او گرفت! و آنها عشق و محبتشان را خرجِ کسِ دیگری کردند! حتی اگر یک روز پای این آدم (بخششکننده) لیز بخورد و به کمکِ آنها نیاز پیدا کند، آنها بدترین دوست و پستترین رفیق برای او خواهند بود! (چون فقط به خاطر پول دورش جمع شده بودند).
خطبه ۱۲۷نقدِ تفکر خوارج: چرا میخواهید همه را به پای من بسوزانید؟
∞
و من کلام له علیه السلام و فیه یبین بعض أحکام الدین و یکشف للخوارج الشبهة و ینقض حکم الحکمین
فَإِنْ أَبَیْتُمْ إِلاَّ أَنْ تَزْعُمُوا أَنِّی أَخْطَأْتُ وَ ضَلَلْتُ فَلِمَ تُضَلِّلُونَ عَامَّةَ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه وآله بِضَلاَلِی وَ تَأْخُذُونَهُمْ بِخَطَئِی وَ تُکَفِّرُونَهُمْ بِذُنُوبِی سُیُوفُکُمْ عَلَی عَوَاتِقِکُمْ تَضَعُونَهَا مَوَاضِعَ الْبُرْءِ وَ السُّقْمِ وَ تَخْلِطُونَ مَنْ أَذْنَبَ بِمَنْ لَمْ یُذْنِبْ وَ قَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله رَجَمَ الزَّانِیَ الْمُحْصَنَ ثُمَّ صَلَّی عَلَیْهِ ثُمَّ وَرَّثَهُ أَهْلَهُ وَ قَتَلَ الْقَاتِلَ وَ وَرَّثَ مِیرَاثَهُ أَهْلَهُ وَ قَطَعَ السَّارِقَ وَ جَلَدَ الزَّانِیَ غَیْرَ الْمُحْصَنِ ثُمَّ قَسَمَ عَلَیْهِمَا مِنَ الْفَیْءِ وَ نَکَحَا الْمُسْلِمَاتِ فَأَخَذَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله بِذُنُوبِهِمْ وَ أَقَامَ حَقَّ اللَّهِ فِیهِمْ وَ لَمْ یَمْنَعْهُمْ سَهْمَهُمْ مِنَ الْإِسْلاَمِ وَ لَمْ یُخْرِجْ أَسْمَاءَهُمْ مِنْ بَیْنِ أَهْلِهِ ثُمَّ أَنْتُمْ شِرَارُ النَّاسِ وَ مَنْ رَمَی بِهِ الشَّیْطَانُ مَرَامِیَهُ وَ ضَرَبَ بِهِ تِیهَهُ ! وَ سَیَهْلِکُ فِیَّ صِنْفَانِ مُحِبٌّ مُفْرِطٌ یَذْهَبُ بِهِ الْحُبُّ إِلَی غَیْرِ الْحَقِّ وَ مُبْغِضٌ مُفْرِطٌ یَذْهَبُ بِهِ الْبُغْضُ إِلَی غَیْرِ الْحَقِّ وَ خَیْرُ النَّاسِ فِیَّ حَالاً النَّمَطُ الْأَوْسَطُ فَالْزَمُوهُ وَ الْزَمُوا السَّوَادَ الْأَعْظَمَ فَإِنَّ یَدَ اللَّهِ مَعَ الْجَمَاعَةِ وَ إِیَّاکُمْ وَ الْفُرْقَةَ! فَإِنَّ الشَّاذَّ مِنَ النَّاسِ لِلشَّیْطَانِ کَمَا أَنَّ الشَّاذَّ مِنَ الْغَنَمِ لِلذِّئْبِ.
أَلاَ مَنْ دَعَا إِلَی هَذَا الشِّعَارِ فَاقْتُلُوهُ وَ لَوْ کَانَ تَحْتَ عِمَامَتِی هَذِهِ فَإِنَّمَا حُکِّمَ الْحَکَمَانِ لِیُحْیِیَا مَا أَحْیَا الْقُرْآنُ وَ یُمِیتَا مَا أَمَاتَ الْقُرْآنُ وَ إِحْیَاؤُهُ الاِجْتِمَاعُ عَلَیْهِ وَ إِمَاتَتُهُ الاِفْتِرَاقُ عَنْهُ فَإِنْ جَرَّنَا الْقُرْآنُ إِلَیْهِمُ اتَّبَعْنَاهُمْ وَ إِنْ جَرَّهُمْ إِلَیْنَا اتَّبَعُونَا فَلَمْ آتِ لاَ أَبَا لَکُمْ بُجْراً وَ لاَ خَتَلْتُکُمْ عَنْ أَمْرِکُمْ وَ لاَ لَبَّسْتُهُ عَلَیْکُمْ إِنَّمَا اجْتَمَعَ رَأْیُ مَلَئِکُمْ عَلَی اخْتِیَارِ رَجُلَیْنِ أَخَذْنَا عَلَیْهِمَا أَلاَّ یَتَعَدَّیَا الْقُرْآنَ فَتَاهَا عَنْهُ وَ تَرَکَا الْحَقَّ وَ هُمَا یُبْصِرَانِهِ وَ کَانَ الْجَوْرُ هَوَاهُمَا فَمَضَیَا عَلَیْهِ وَ قَدْ سَبَقَ اسْتِثْنَاؤُنَا عَلَیْهِمَا فِی الْحُکُومَةِ بِالْعَدْلِ وَ الصَّمْدِ لِلْحَقِّ سُوءَ رَأْیِهِمَا وَ جَوْرَ حُکْمِهِمَا.
(پاسخ مستدلِ حضرت به خوارج، تبیینِ جایگاه خود، و ابطالِ حُکمیتِ داوران):
اگر شما پایتان را توی یک کفش کردهاید و اصرار دارید که بگویید من در ماجرای حُکمیت خطا کردم و گمراه شدم؛ دیگر چرا تمامِ امتِ محمد (ص) را به خاطرِ گمراهیِ من گمراه میدانید؟! چرا خطای مرا پای آنها مینویسید؟! و چرا آنها را به خاطرِ گناهِ من کافر میشمارید؟!
شما شمشیرهایتان را روی دوشتان گذاشتهاید، و بدونِ هیچ حسابوکتابی هم به آدمِ سالم ضربه میزنید و هم به آدمِ بیمار! و کسانی را که گناه کردهاند، با کسانی که گناه نکردهاند قاطی میکنید! شما خودتان میدانید که رسولخدا (ص):
زنِ زناکارِ شوهردار را سنگسار کرد، اما بعد خودش بر جنازهاش نماز خواند، و ارثش را هم به خانوادهاش داد!
قاتل را قصاص کرد، اما ارثش را به خانوادهاش داد!
دستِ دزد را قطع کرد، و زناکارِ مجرد را شلاق زد، اما بعد از بیتالمال به آنها سهم داد، و آنها توانستند با زنانِ مسلمان ازدواج کنند!
پیامبر (ص) آنها را به خاطرِ گناهانشان مجازات کرد، و حقِ خدا را دربارهشان اجرا نمود؛ اما سهمِ آنها را از اسلام نگرفت، و اسمِ آنها را از لیستِ مسلمانان خط نزد! (اما شما خوارج به خاطر یک خطا، همه را کافر و مهدورالدم میدانید! ).
پس شما بدترینِ مردم هستید! شما کسانی هستید که شیطان از شما به عنوانِ تیر استفاده کرده تا اهدافش را بزند، و شما را در بیابانِ سرگردانیِ خودش رها کرده است.
دو گروهی که در موردِ علی هلاک میشوند: بهزودی دربارهی من دو گروه نابود میشوند: ۱. دوستدارِ تندرو (غُلات): کسی که علاقهی بیشازحدش به من، او را از جادهی حق خارج میکند! ۲. دشمنِ تندرو (نواصب): کسی که کینهی بیشازحدش به من، او را از جادهی حق خارج میکند!
بهترینِ مردم دربارهی من، کسانی هستند که در خطِ میانه و تعادل باشند. پس به همین خطِ میانه بچسبید! و همیشه با اکثریتِ عظیمِ مسلمانان همراه باشید! چون دستِ یاریِ خدا با جماعت است. از تفرقه و جدایی بهشدت دوری کنید! چون انسانی که از جمعِ مؤمنان جدا شود، لقمهی شیطان است؛ دقیقاً مثلِ گوسفندی که از گله جدا میشود و لقمهی گُرگ میگردد!
آگاه باشید! هر کس شما را به این شعارِ تفرقه و جدایی دعوت کرد، او را بکُشید! حتی اگر زیرِ این عمامهی من پنهان شده باشد! (یعنی حتی اگر نزدیکترین فرد به من بود).
چرا حُکمیت باطل است؟ اما دربارهی حُکمیت: ما آن دو نفر (ابوموسی و عمروعاص) را حَکَم قرار دادیم، فقط برای اینکه: هرچه را که قرآن زنده کرده، آنها هم زنده کنند! و هرچه را که قرآن کشته، آنها هم بکُشند!
زنده کردنِ قرآن، یعنی: اینکه همه روی قرآن اتفاقنظر پیدا کنند.
و کشتنِ قرآن، یعنی: تفرقه و جدایی از قرآن.
پس اگر قرآن ما را به سمتِ شامیان میکشید، ما از آنها پیروی میکردیم! و اگر قرآن آنها را به سمتِ ما میکشید، آنها باید از ما پیروی میکردند. من نه کارِ عجیبوغریبی کردم، نه شما را فریب دادم، و نه اوضاع را برایتان مشتبه ساختم! بلکه این نظرِ قاطعِ تمامِ بزرگانِ شما بود که این دو نفر را انتخاب کنند. و ما هم با آنها شرط کردیم که از چارچوبِ قرآن خارج نشوند!
اما چه شد؟ آنها با چشمِ باز حق را دیدند، اما از قرآن منحرف شدند و حق را رها کردند! چون ظلم و ستم مطابقِ هوسهایشان بود؛ پس دقیقاً به همان سمت رفتند! در حالی که ما از قبل با آنها شرط کرده بودیم که: فقط بر اساسِ عدالت قضاوت کنند، و حق را در نظر بگیرند. اما آنها با نظراتِ بد و حُکمِ ظالمانهشان، این شرط را شکستند!
خطبه ۱۲۸پیشگوییهای تکاندهنده: از زنگیان تا مغولان
∞
و من کلام له علیه السلام فیما یخبر به عن الملاحم بالبصرة
اشارة
یَا أَحْنَفُ کَأَنِّی بِهِ وَ قَدْ سَارَ بِالْجَیْشِ الَّذِی لاَ یَکُونُ لَهُ غُبَارٌ وَ لاَ لَجَبٌ وَ لاَ قَعْقَعَةُ لُجُمٍ وَ لاَ حَمْحَمَةُ خَیْلٍ یُثِیرُونَ الْأَرْضَ بِأَقْدَامِهِمْ کَأَنَّهَا أَقْدَامُ النَّعَامِ.
قال الشریف: یومئ بذلک إلی صاحب الزنج.
ثُمَّ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: وَیلٌ لِسِکَکِکُمُ العَامِرَةِ وَ الدّورِ المُزَخرَفَةِ التّیِ لَهَا أَجنِحَةٌ کَأَجنِحَةِ النّسُورِ وَ خَرَاطِیمُ کَخَرَاطِیمِ
الْفِیَلَةِ مِنْ أُولَئِکَ الَّذِینَ لاَ یُنْدَبُ قَتِیلُهُمْ وَ لاَ یُفْقَدُ غَائِبُهُمْ أَنَا کَابُّ الدُّنْیَا لِوَجْهِهَا وَ قَادِرُهَا بِقَدْرِهَا وَ نَاظِرُهَا بِعَیْنِهَا.
منه فی وصف الأتراک
کَأَنِّی أَرَاهُمْ قَوْماً کَأَنَّ وُجُوهَهُمُ الْمَجَانُّ الْمُطَرَّقَةُ یَلْبَسُونَ السَّرَقَ وَ الدِّیبَاجَ وَ یَعْتَقِبُونَ الْخَیْلَ الْعِتَاقَ وَ یَکُونُ هُنَاکَ اسْتِحْرَارُ قَتْلٍ حَتَّی یَمْشِیَ الْمَجْرُوحُ عَلَی الْمَقْتُولِ وَ یَکُونَ الْمُفْلِتُ أَقَلَّ مِنَ الْمَأْسُورِ! فَقَالَ لَهُ بَعْضُ أَصْحَابِهِ لَقَدْ أُعْطِیتَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عِلْمَ الْغَیْبِ فَضَحِکَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ وَ قَالَ لِلرَّجُلِ وَ کَانَ کَلْبِیّاً یَا أَخَا کَلْبٍ لَیْسَ هُوَ بِعِلْمِ غَیْبٍ وَ إِنَّمَا هُوَ تَعَلُّمٌ مِنْ ذِی عِلْمٍ وَ إِنَّمَا عِلْمُ الْغَیْبِ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ مَا عَدَّدَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِهِ - إِنَّ اللّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْأَرْحامِ وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ ما ذا تَکْسِبُ غَداً وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ الْآیَةَ فَیَعْلَمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مَا فِی الْأَرْحَامِ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَی وَ قَبِیحٍ أَوْ جَمِیلٍ وَ سَخِیٍّ أَوْ بَخِیلٍ وَ شَقِیٍّ أَوْ سَعِیدٍ وَ مَنْ یَکُونُ فِی النَّارِ حَطَباً أَوْ فِی الْجِنَانِ لِلنَّبِیِّینَ مُرَافِقاً فَهَذَا عِلْمُ الْغَیْبِ الَّذِی لاَ یَعْلَمُهُ أَحَدٌ إِلاَّ اللَّهُ وَ مَا سِوَی ذَلِکَ فَعِلْمٌ عَلَّمَهُ اللَّهُ نَبِیَّهُ فَعَلَّمَنِیهِ، وَ دَعَا لِی بِأَنْ یَعِیَهُ صَدْرِی وَ تَضْطَمَّ عَلَیْهِ جَوَانِحِی .
(خطبهای شگفتانگیز که در آن حضرت حوادثِ آیندهی بصره و هجومِ اقوام وحشی را پیشبینی میکند):
حملهی صاحبالزنج: ای اَحنَف! (احنف بن قیس) انگار دارم او (صاحبالزنج) را میبینم که با لشکری به سمتِ شما راه افتاده است! لشکری که:
نه گردوغباری دارد!
نه سروصدایی!
نه صدای به هم خوردنِ افسارها و لُگامهایش شنیده میشود!
و نه صدای شیههی اسبهایش!
آنها با پاهایشان طوری زمین را شخم میزنند، که انگار پاهای شترمرغ است! (پیاده و پابرهنه حمله میکنند). (سید رضی میگوید: حضرت به ظهور رهبرِ بردگانِ زنگی (صاحبالزنج) اشاره دارد که در قرن سوم هجری بصره را ویران کرد).
سپس حضرت فرمود: وای بر خیابانهای آبادِ شما! وای بر خانههای بسیار مجلل و تزئینشدهی شما که ایوانهایش مثلِ بالهای کرکس، و ناودانهایش مثلِ خرطومهای فیل است! وای بر شما از دستِ کسانی که اگر کسی را بکُشند، هیچکس برایش عزاداری نمیکند! و اگر خودشان گُم شوند، هیچکس دنبالشان نمیگردد!
من کسی هستم که دنیا را با صورت به زمین کوبیدهام! اندازهی واقعیاش را دقیقاً میشناسم، و با چشمی که شایستهی اوست به او نگاه میکنم.
پیشگوییِ حملهی مُغول (تاتارها و ترکها): (در ادامهی خطبه میفرماید): انگار دارم قومی را میبینم که:
صورتهایشان مثلِ سِپرهای چرمیِ چکشخورده است! (صورتهای پهن و صاف).
لباسهایی از ابریشم و دیباج به تن دارند.
اسبهای اصیل و نجیب سوار میشوند.
و چنان کشتارِ وحشتناک و داغی راه میاندازند که آدمهای زخمی از روی جنازهی کُشتهها راه میروند!
و در آن روز، کسانی که موفق به فرار میشوند، خیلی کمتر از کسانی هستند که اسیر میگردند!
(در اینجا یکی از یارانِ حضرت که از قبیلهی کلب بود، با تعجب گفت: یا امیرالمؤمنین! خدا به شما علم غیب داده است؟! حضرت خندید و به او فرمود:)
ای برادرِ کَلبی! این علم غیب نیست! این دانشی است که من آن را از یک صاحبعلم (یعنی پیامبر) یاد گرفتهام! علم غیب، فقط دانستنِ زمانِ قیامت است، و آن ۵ موردی که خداوندِ سبحان در قرآن شمرده است: "بهراستی که علمِ زمانِ قیامت فقط پیشِ خداست. اوست که باران را میفرستد؛ میداند در رحمِ مادران چیست؛ هیچکس نمیداند فردا چه چیزی به دست میآورد؛ و هیچکس نمیداند در کدام سرزمین میمیرد." (سورهی لقمان، آیهی ۳۴).
خداوندِ سبحان است که میداند در رحمِ مادران چیست: پسر است یا دختر؟ زشت است یا زیبا؟ بخشنده است یا بخیل؟ بدبخت است یا سعادتمند؟ و میداند که آیا او قرار است هیزمِ جهنم شود، یا دوست و رفیقِ پیامبران در بهشت گردد؟
پس اینها علم غیبی است که هیچکس جز خدا آن را نمیداند. اما غیر از اینها، دانشهایی است که خداوند به پیامبرش یاد داده، و پیامبرش هم آنها را به من یاد داده است! و برای من دعا کرد که سینهام ظرفیتِ پذیرشِ آن را داشته باشد، و دندههایم آن را در خودشان نگه دارند.
خطبه ۱۲۹سقوط اخلاق، و بازارِ داغِ گناه
∞
و من خطبة له علیه السلام فی ذکر المکاییل و الموازین
عِبَادَ اللَّهِ إِنَّکُمْ وَ مَا تَأْمُلُونَ مِنْ هَذِهِ الدُّنْیَا أَثْوِیَاءُ مُؤَجّلُونَ وَ مَدِینُونَ مُقتَضَونَ أَجَلٌ مَنقُوصٌ وَ عَمَلٌ مَحفُوظٌ فَرُبّ دَائِبٍ مُضَیّعٌ وَ رُبّ کَادِحٍ خَاسِرٌ. وَ قَد أَصبَحتُم فِی زَمَنٍ لَا یَزدَادُ الخَیرُ فِیهِ إِلّا إِدبَاراً وَ لَا الشّرّ فِیهِ إِلّا إِقبَالًا وَ لَا الشّیطَانُ فِی هَلَاکِ النّاسِ إِلّا طَمَعاً فَهَذَا أَوَانٌ قَوِیَت عُدّتُهُ وَ عَمّت مَکِیدَتُهُ وَ أَمکَنَت فَرِیسَتُهُ . اضرِب بِطَرفِکَ حَیثُ شِئتَ مِنَ النّاسِ فَهَل تُبصِرُ إِلّا فَقِیراً یُکَابِدُ فَقراً أَو غَنِیّاً بَدّلَ نِعمَةَ اللّهِ کُفراً أَو بَخِیلًا اتّخَذَ البُخلَ بِحَقّ اللّهِ وَفراً أَو مُتَمَرّداً کَأَنّ بِأُذُنِهِ عَن سَمعِ المَوَاعِظِ وَقراً أَینَ أَخیَارُکُم وَ صُلَحَاؤُکُم وَ أَینَ أَحرَارُکُم وَ سُمَحَاؤُکُم وَ أَینَ المُتَوَرّعُونَ فِی مَکَاسِبِهِم وَ المُتَنَزّهُونَ فِی مَذَاهِبِهِم أَ لَیسَ قَد ظَعَنُوا جَمِیعاً عَن هَذِهِ الدّنیَا الدّنِیّةِ وَ العَاجِلَةِ المُنَغّصَةِ وَ هَل خُلِقتُم إِلّا فِی حُثَالَةٍ لَا تلَتقَیِ إِلّا بِذَمّهِمُ الشّفَتَانِ استِصغَاراً لِقَدرِهِم وَ ذَهَاباً عَن ذِکرِهِم فَإِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیهِ راجِعُونَظَهَرَ الفَسَادُ فَلَا مُنکِرٌ مُغَیّرٌ وَ لَا زَاجِرٌ مُزدَجِرٌ أَ فَبِهَذَا تُرِیدُونَ أَن تُجَاوِرُوا اللّهَ فِی دَارِ قُدسِهِ وَ تَکُونُوا أَعَزّ أَولِیَائِهِ عِندَهُ هَیهَاتَ لَا یُخدَعُ اللّهُ عَن
جَنَّتِهِ وَ لاَ تُنَالُ مَرْضَاتُهُ إِلاَّ بِطَاعَتِهِ - لَعَنَ اللَّهُ الْآمِرِینَ بِالْمَعْرُوفِ التَّارِکِینَ لَهُ وَ النَّاهِینَ عَنِ الْمُنْکَرِ الْعَامِلِینَ بِهِ.
(خطبهای در نکوهش کمفروشی، سقوط ارزشها در جامعه، و فراوانیِ ظلم):
ای بندگانِ خدا! شما و آرزوهایی که در این دنیا دارید، مثلِ مهمانانی هستید که مهلتِ بسیار کوتاهی برای ماندن دارید؛ و مثلِ بدهکارانی هستید که طلبکارتان (مرگ) هر لحظه دنبالِ پولش میگردد!
مهلت و عُمر شما، مدام در حالِ کم شدن است!
و اعمال و کارهای شما، مدام در حالِ ثبت و ذخیره شدن!
چقدر زیادند آدمهایی که خودشان را به زحمت میاندازند، اما کارهایشان را نابود میکنند! و چقدر زیادند کسانی که با تمامِ توان کار میکنند، اما در نهایت ضرر میکنند!
توصیفِ جامعهی فاسد: شما در روزگاری زندگی میکنید که:
خوبی فقط در حالِ رفتن و فرار کردن است!
بدی فقط در حالِ آمدن و نزدیک شدن است!
و شیطان به چیزی جز هلاکتِ انسانها طمع ندارد!
الان زمانی است که تجهیزاتِ شیطان کامل شده، حقههایش همهجا را گرفته، و شکارِ طعمه برایش بسیار راحت شده است! گوشهوکنارِ مردم را نگاه کن! آیا کسی جز اینها را میبینی:
فقیری که با فقر و نداری دستوپامیزند!
ثروتمندی که نعمتِ خدا را تبدیل به کفر و ناسپاسی کرده است!
بخیل و خسیسی که ندادنِ حقِ خدا را باعثِ زیاد شدنِ ثروتش میداند!
و گردنکشی که انگار گوشهایش برای شنیدنِ موعظه و پند کر شده است!
کجایند آدمهای خوب و صالحِ شما؟! کجایند آزادمردان و آدمهای باسخاوتتان؟! کجایند کسانی که در کسبوکارشان تقوا داشتند، و در روش و منشِ خودشان پاکیزه بودند؟! آیا همهی آنها از این دنیای پَست و زودگذر، که پر از غصه و رنج است، کوچ نکردند و نرفتند؟!
شما در میانِ تُفالهها و پسماندههای مردم باقی ماندهاید! کسانی که انسانهای پست هم از بردنِ نامِ آنها خجالت میکشند و لبهایشان را برای کوچک شمردنِ آنها روی هم فشار میدهند! إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ! فساد همهجا را گرفته، اما نه کسی هست که با آن مخالفت کند و تغییری ایجاد نماید! و نه کسی هست که با دیدنِ آن از گناه منصرف شود!
آیا شما با این کارهایتان میخواهید در بهشت، همسایهی خدا شوید؟! و عزیزترینِ دوستانِ او باشید؟! هیهات! خداوند هرگز فریب نمیخورد تا بهشتش را به کسی بدهد! و رضایتش به دست نمیآید، مگر با اطاعت و بندگی!
لعنتِ خدا بر کسانی باد که:
مردم را به کارهای خوب امر میکنند، اما خودشان آن را رها کردهاند!
و مردم را از کارهای بد نهی میکنند، اما خودشان آن را انجام میدهند!
خطبه ۱۳۰دلداریِ علی (ع) به ابوذر غفاری در روزِ تبعید
∞
و من کلام له علیه السلام لأبی ذر رحمه الله لما أخرج إلی الربذة
یَا أَبَا ذَرٍّ إِنَّکَ غَضِبْتَ لِلَّهِ فَارْجُ مَنْ غَضِبْتَ لَهُ إِنَّ الْقَوْمَ خَافُوکَ عَلَی دُنْیَاهُمْ وَ خِفْتَهُمْ عَلَی دِینِکَ فَاتْرُکْ فِی أَیْدِیهِمْ مَا خَافُوکَ عَلَیْهِ وَ اهْرُبْ مِنْهُمْ بِمَا خِفْتَهُمْ عَلَیْهِ فَمَا أَحْوَجَهُمْ إِلَی مَا مَنَعْتَهُمْ وَ مَا أَغْنَاکَ عَمَّا مَنَعُوکَ وَ سَتَعْلَمُ مَنِ الرَّابِحُ غَداً وَ الْأَکْثَرُ حُسَّداً وَ لَوْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ کَانَتَا عَلَی عَبْدٍ رَتْقاً ثُمَّ اتَّقَی اللَّهَ لَجَعَلَ اللَّهُ لَهُ مِنْهُمَا مَخْرَجاً لاَ یُؤْنِسَنَّکَ إِلاَّ الْحَقُّ وَ لاَ یُوحِشَنَّکَ إِلاَّ الْبَاطِلُ فَلَوْ قَبِلْتَ دُنْیَاهُمْ لَأَحَبُّوکَ وَ لَوْ قَرَضْتَ مِنْهَا لَأَمَّنُوکَ.
(هنگامی که خلیفه سوم (عثمان) دستور داد جناب ابوذر غفاری ـ صحابیِ بزرگ و حقگوی پیامبر ـ را به صحرای خشک و سوزانِ رَبَذه تبعید کنند، امیرالمؤمنین (ع) برای بدرقه و دلداریِ او رفت و این جملاتِ ماندگار را فرمود:)
ای ابوذر! تو فقط و فقط برای خدا عصبانی شدی و فریاد کشیدی! پس، به همان خدایی که برای او خشمگین شدی، امیدوار باش.
این قوم (حاکمانِ وقت)، از تو برای دنیایشان ترسیدند! اما تو از آنها برای دینت ترسیدی!
پس حالا که اینطور است، همان چیزی را که آنها برایش میترسیدند (دنیا و حکومت)، توی دستشان رها کن! و با همان چیزی که تو برایش میترسیدی (دینت)، از دستِ آنها فرار کن! آنها چقدر به آن چیزی که تو مانعشان شدی (انتقاد از ریختوپاشهایشان) نیازمندند! و تو چقدر از آن چیزی که آنها از تو دریغ کردند (دنیا و پول)، بینیازی! بهزودی میفهمی که فردا برندهی واقعی کیست، و چهکسی بیشتر موردِ حسادت قرار میگیرد!
ای ابوذر! اگر تمامِ آسمانها و زمین روی سرِ بندهای محکم قفل شده باشد، اما آن بنده تقوای الهی پیشه کند؛ قطعاً خداوند راهِ خروجی از میانِ آنها برای او باز میکند.
ای ابوذر! هیچچیز نباید تو را آرام کند و با تو اونس بگیرد، مگر حق! و هیچچیز نباید تو را بترساند و به وحشت بیندازد، مگر باطل!
بدان که: اگر تو هم دنیای آنها را قبول میکردی، حتماً تو را دوست داشتند! و اگر تو هم سهمی از این دنیا برای خودت برمیداشتی، حتماً تو را در امان میگذاشتند! (و تبعیدت نمیکردند).
خطبه ۱۳۱من برای قدرت نجنگیدم! / ویژگیهای حاکمِ اسلامی
∞
و من کلام له علیه السلام و فیه یبین سبب طلبه الحکم و یصف الإمام الحق
أَیَّتُهَا النُّفُوسُ الْمُخْتَلِفَةُ وَ الْقُلُوبُ الْمُتَشَتِّتَةُ الشَّاهِدَةُ أَبْدَانُهُمْ وَ الْغَائِبَةُ عَنْهُمْ عُقُولُهُمْ أَظْأَرُکُمْ عَلَی الْحَقِّ وَ أَنْتُمْ تَنْفِرُونَ عَنْهُ
نُفُورَ الْمِعْزَی مِنْ وَعْوَعَةِ الْأَسَدِ هَیْهَاتَ أَنْ أَطْلَعَ بِکُمْ سَرَارَ الْعَدْلِ أَوْ أُقِیمَ اعْوِجَاجَ الْحَقِّ اللَّهُمَّ إِنَّکَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ یَکُنِ الَّذِی کَانَ مِنَّا مُنَافَسَةً فِی سُلْطَانٍ وَ لاَ الْتِمَاسَ شَیْءٍ مِنْ فُضُولِ الْحُطَامِ وَ لَکِنْ لِنَرِدَ الْمَعَالِمَ مِنْ دِینِکَ وَ نُظْهِرَ الْإِصْلاَحَ فِی بِلاَدِکَ فَیَأْمَنَ الْمَظْلُومُونَ مِنْ عِبَادِکَ وَ تُقَامَ الْمُعَطَّلَةُ مِنْ حُدُودِکَ اللَّهُمَّ إِنِّی أَوَّلُ مَنْ أَنَابَ وَ سَمِعَ وَ أَجَابَ لَمْ یَسْبِقْنِی إِلاَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِالصَّلاَةِ.
وَ قَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّهُ لاَ یَنْبَغِی أَنْ یَکُونَ الْوَالِی عَلَی الْفُرُوجِ وَ الدِّمَاءِ وَ الْمَغَانِمِ وَ الْأَحْکَامِ وَ إِمَامَةِ الْمُسْلِمِینَ الْبَخِیلُ فَتَکُونَ فِی أَمْوَالِهِمْ نَهْمَتُهُ وَ لاَ الْجَاهِلُ فَیُضِلَّهُمْ بِجَهْلِهِ وَ لاَ الْجَافِی فَیَقْطَعَهُمْ بِجَفَائِهِ وَ لاَ الْحَائِفُ لِلدُّوَلِ فَیَتَّخِذَ قَوْماً دُونَ قَوْمٍ وَ لاَ الْمُرْتَشِی فِی الْحُکْمِ فَیَذْهَبَ بِالْحُقُوقِ وَ یَقِفَ بِهَا دُونَ الْمَقَاطِعِ ، وَ لاَ الْمُعَطِّلُ لِلسُّنَّةِ فَیُهْلِکَ الْأُمَّةَ.
(خطبهای در بیانِ اهدافِ حکومتِ خود، و بیانِ ویژگیهایی که یک حاکم اسلامی نباید داشته باشد):
ای جانهای پُر از اختلاف! و ای قلبهای پراکنده! شما بدنهایتان اینجاست، اما عقلهایتان معلوم نیست کجاست! من میخواهم با محبت و دلسوزی شما را به سمتِ حق بکشانم، اما شما طوری از حق فرار میکنید که انگار یک بُز از نعرهی یک شیر فرار میکند!
هیهات! من چطور با کمکِ شما میتوانم تاریکیهای بیعدالتی را از بین ببرم؟! و چطور میتوانم کجیها و انحرافاتِ از حق را راست کنم؟!
خدایا، تو شاهدی! خدایا! تو خودت میدانی که: این کارهای ما (جنگها و درگیریها)، نه به خاطرِ رقابت بر سرِ قدرت و پادشاهی بود! و نه به خاطرِ جمع کردنِ پولها و ثروتهای بیارزشِ دنیا! بلکه ما فقط و فقط به این خاطر جنگیدیم که:
نشانههای دینِ تو را به جای اصلیاش برگردانیم.
شهرهای تو را اصلاح و آباد کنیم.
تا بندگانِ مظلومِ تو در امنیت زندگی کنند.
و احکام و مجازاتهای تعطیلشدهی تو، دوباره اجرا شود.
خدایا! من اولین کسی بودم که به سوی تو برگشت، پیامِ تو را شنید، و به دعوتت لبیک گفت. و هیچکس در نماز خواندن (برای تو) از من جلوتر نبود، مگر رسولخدا (ص).
چه کسی نباید رهبر شود؟ شما خودتان خیلی خوب میدانید که چه کسی نباید بر ناموس، خون، غنیمتها، احکام، و امامتِ مسلمانان حاکم شود:
آدمِ بخیل و خسیس: چون اگر او حاکم شود، تمامِ همّوغمش این است که پولهای مردم را ببلعد و جمع کند!
آدمِ نادان: چون اگر او حاکم شود، مردم را با نادانیاش گمراه میکند!
آدمِ خشن و سنگدل: چون اگر او حاکم شود، با رفتارهای خشنش رابطهی مردم را قطع میکند!
آدمِ ظالم در تقسیمِ ثروت: چون اگر او حاکم شود، فقط به یک عدهی خاص ثروت میدهد، و بقیه را محروم میکند!
آدمِ رشوهبگیر در قضاوت: چون اگر او حاکم شود، حقوقِ مردم را پایمال میکند، و حق را به حقدار نمیرساند!
آدمی که سنت پیامبر را تعطیل میکند: چون اگر او حاکم شود، امتِ اسلامی را نابود میسازد!
خطبه ۱۳۲مرگ؛ تنها حقیقتِ بیدارکننده
∞
و من خطبة له علیه السلام یعظ فیها و یزهد فی الدنیا
حمد اللّه
نَحْمَدُهُ عَلَی مَا أَخَذَ وَ أَعْطَی وَ عَلَی مَا أَبْلَی وَ ابْتَلَی . الْبَاطِنُ
لِکُلِّ خَفِیَّةٍ وَ الْحَاضِرُ لِکُلِّ سَرِیرَةٍ الْعَالِمُ بِمَا تُکِنُّ الصُّدُورُ وَ مَا تَخُونُ الْعُیُونُ وَ نَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ غَیْرُهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً نَجِیبُهُ وَ بَعِیثُهُ
شَهَادَةً یُوَافِقُ فِیهَا السِّرُّ الْإِعْلاَنَ وَ الْقَلْبُ اللِّسَانَ.
عظة الناس
و منها: فَإِنَّهُ وَ اللَّهِ الْجِدُّ لاَ اللَّعِبُ وَ الْحَقُّ لاَ الْکَذِبُ وَ مَا هُوَ إِلاَّ الْمَوْتُ أَسْمَعَ دَاعِیهِ وَ أَعْجَلَ حَادِیهِ . فَلاَ یَغُرَّنَّکَ سَوَادُ النَّاسِ مِنْ نَفْسِکَ وَ قَدْ رَأَیْتَ مَنْ کَانَ قَبْلَکَ مِمَّنْ جَمَعَ الْمَالَ وَ حَذِرَ الْإِقْلاَلَ وَ أَمِنَ الْعَوَاقِبَ طُولَ أَمَلٍ وَ اسْتِبْعَادَ أَجَلٍ کَیْفَ نَزَلَ بِهِ الْمَوْتُ فَأَزْعَجَهُ عَنْ وَطَنِهِ وَ أَخَذَهُ مِنْ مَأْمَنِهِ مَحْمُولاً عَلَی أَعْوَادِ الْمَنَایَا یَتَعَاطَی بِهِ الرِّجَالُ الرِّجَالَ حَمْلاً عَلَی الْمَنَاکِبِ وَ إِمْسَاکاً بِالْأَنَامِلِ أَ مَا رَأَیْتُمُ الَّذِینَ یَأْمُلُونَ بَعِیداً وَ یَبْنُونَ مَشِیداً وَ یَجْمَعُونَ کَثِیراً کَیْفَ أَصْبَحَتْ بُیُوتُهُمْ قُبُوراً وَ مَا جَمَعُوا بُوراً وَ صَارَتْ أَمْوَالُهُمْ لِلْوَارِثِینَ وَ أَزْوَاجُهُمْ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لاَ فِی حَسَنَةٍ یَزِیدُونَ وَ لاَ مِنْ سَیِّئَةٍ یَسْتَعْتِبُونَ فَمَنْ أَشْعَرَ التَّقْوَی قَلْبَهُ بَرَّزَ مَهَلُهُ وَ فَازَ عَمَلُهُ فَاهْتَبِلُوا هَبَلَهَا وَ اعْمَلُوا لِلْجَنَّةِ عَمَلَهَا فَإِنَّ الدُّنْیَا لَمْ تُخْلَقْ لَکُمْ دَارَ مُقَامٍ بَلْ خُلِقَتْ لَکُمْ مَجَازاً لِتَزَوَّدُوا مِنْهَا الْأَعْمَالَ إِلَی دَارِ الْقَرَارِ فَکُونُوا مِنْهَا عَلَی أَوْفَازٍ . وَ قَرِّبُوا الظُّهُورَ لِلزِّیَالِ. .
(موعظهای تکاندهنده در بیاعتباری دنیا و بیداری از غفلت):
شکر در سختی و آسانی: خدا را شکر میکنیم؛ هم برای چیزهایی که از ما میگیرد، و هم برای چیزهایی که به ما میدهد! هم برای نعمتهایی که عطا میکند، و هم برای امتحانها و بلاهایی که میفرستد.
او خدایی است که:
از هر چیزِ پنهانی، کاملاً باخبر است.
در کنارِ هر رازی، حاضر است.
هم میداند که سینهها چه چیزی را مخفی کردهاند، و هم میداند که چشمها چطور (با نگاهِ دزدانه) خیانت میکنند.
و شهادت میدهیم که خدایی جز او نیست، و محمد (ص) برگزیده و فرستادهی اوست. شهادتی که در آن، پنهان و آشکار با هم یکی است؛ و قلب و زبان با هم هماهنگ است.
این دنیا شوخی نیست! اما بعد؛ به خدا قسم، ماجرای این دنیا جدی است، شوخی نیست! و حقیقت است، دروغ نیست! و این حقیقتِ جدی، چیزی نیست جز مرگ! مرگی که صدایش برای همه بلند است، و ساربانش بهشدت عجله دارد (تا ما را بِبَرد).
پس مبادا سیاهیِ جمعیتِ مردم (و زرقوبرق دنیا) تو را فریب دهد! در حالی که تو خودت با چشمِ خودت دیدی که با گذشتگانت چهکار کردند! همان کسانی که: ثروت جمع کردند، از فقر ترسیدند، و با داشتنِ آرزوهای دورودراز و دور دیدنِ مرگ، خودشان را از عواقبِ کار در امان میدانستند! دیدی که مرگ چگونه ناگهان بر سرشان آوار شد؟! چطور آنها را از وطنشان کَند، و از پناهگاههای امنشان بیرون کشید؟! و بعد، چطور روی تختههای تابوت نشستند، و مردان آنها را دستبهدست روی شانههایشان گرفتند و با سرِ انگشتان نگه داشتند؟!
آیا ندیدید کسانی را که: آرزوهای دورودراز داشتند، خانههای بسیار محکم ساختند، و ثروتِ زیادی جمع کردند... چگونه خانههایشان تبدیل به گورستان شد؟! چگونه ثروتشان تبدیل به خاکستر و نابودی گشت؟! چگونه اموالشان به وارثان رسید، و همسرانشان سهمِ مردانِ دیگر شد؟! حالا آنها در جایی هستند که: نه میتوانند چیزی به کارهای خوبشان اضافه کنند، و نه میتوانند کارهای بدشان را جبران نمایند!
پس، هر کس که تقوا را به قلبش پیوند بزند، قطعاً در کارهای خیر از بقیه جلو میزند، و اعمالش برنده میشود. پس، فرصتِ تقوا را غنیمت بشمارید! و برای رسیدن به بهشت، تا میتوانید کار کنید. چون این دنیا را برای شما خلق نکردهاند که برای همیشه در آن بمانید؛ بلکه آن را خلق کردهاند تا از آن به عنوانِ یک پُل عبور کنید، و توشهی اعمالتان را برای خانهی همیشگی بردارید.
پس، در این دنیا همیشه آمادهباش و پاوهرکاب باشید! و مَرکبهایتان را برای کوچ کردن نزدیکِ خود نگه دارید!
خطبه ۱۳۳قرآن؛ قلعهای که هرگز خراب نمیشود
∞
و من خطبة له علیه السلام یعظم اللّه سبحانه و یذکر القرآن و النبی و یعظ الناس
عظمة اللّه تعالی
وَ انْقَادَتْ لَهُ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةُ بِأَزِمَّتِهَا وَ قَذَفَتْ إِلَیْهِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرَضُونَ مَقَالِیدَهَا وَ سَجَدَتْ لَهُ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصَالِ الْأَشْجَارُ النَّاضِرَةُ وَ قَدَحَتْ لَهُ مِنْ قُضْبَانِهَا النِّیرَانَ الْمُضِیئَةَ وَ آتَتْ أُکُلَهَا بِکَلِمَاتِهِ الثِّمَارُ الْیَانِعَةُ.
القرآن
منها: وَ کِتَابُ اللَّهِ بَیْنَ أَظْهُرِکُمْ نَاطِقٌ لاَ یَعْیَا لِسَانُهُ وَ بَیْتٌ لاَ تُهْدَمُ أَرْکَانُهُ وَ عِزٌّ لاَ تُهْزَمُ أَعْوَانُهُ.
رسول اللّه
منها: أَرْسَلَهُ عَلَی حِینِ فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ وَ تَنَازُعٍ مِنَ الْأَلْسُنِ فَقَفَّی بِهِ الرُّسُلَ وَ خَتَمَ بِهِ الْوَحْیَ فَجَاهَدَ فِی اللَّهِ الْمُدْبِرِینَ عَنْهُ وَ الْعَادِلِینَ بِهِ.
الدنیا
منها: وَ إِنّمَا الدّنیَا مُنتَهَی بَصَرِ الأَعمَی لَا یُبصِرُ مِمّا وَرَاءَهَا شَیئاً وَ البَصِیرُ یَنفُذُهَا بَصَرُهُ وَ یَعلَمُ أَنّ الدّارَ وَرَاءَهَا فَالبَصِیرُ مِنهَا
شَاخِصٌ وَ الْأَعْمَی إِلَیْهَا شَاخِصٌ وَ الْبَصِیرُ مِنْهَا مُتَزَوِّدٌ وَ الْأَعْمَی لَهَا مُتَزَوِّدٌ.
عظة الناس
منها: وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَیْسَ مِنْ شَیْءٍ إِلاَّ وَ یَکَادُ صَاحِبُهُ یَشْبَعُ مِنْهُ وَ یَمَلُّهُ إِلاَّ الْحَیَاةَ فَإِنَّهُ لاَ یَجِدُ فِی الْمَوْتِ رَاحَةً وَ إِنَّمَا ذَلِکَ بِمَنْزِلَةِ الْحِکْمَةِ الَّتِی هِیَ حَیَاةٌ لِلْقَلْبِ الْمَیِّتِ وَ بَصَرٌ لِلْعَیْنِ الْعَمْیَاءِ وَ سَمْعٌ لِلْأُذُنِ الصَّمَّاءِ وَ رِیٌّ لِلظَّمْآنِ وَ فِیهَا الْغِنَی کُلُّهُ وَ السَّلاَمَةُ کِتَابُ اللَّهِ تُبْصِرُونَ بِهِ وَ تَنْطِقُونَ بِهِ وَ تَسْمَعُونَ بِهِ وَ یَنْطِقُ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ وَ یَشْهَدُ بَعْضُهُ عَلَی بَعْضٍ وَ لاَ یَخْتَلِفُ فِی اللَّهِ وَ لاَ یُخَالِفُ بِصَاحِبِهِ عَنِ اللَّهِ قَدِ اصْطَلَحْتُمْ عَلَی الْغِلِّ فِیمَا بَیْنَکُمْ وَ نَبَتَ الْمَرْعَی عَلَی دِمَنِکُمْ . وَ تَصَافَیْتُمْ عَلَی حُبِّ الْآمَالِ وَ تَعَادَیْتُمْ فِی کَسْبِ الْأَمْوَالِ لَقَدِ اسْتَهَامَ بِکُمُ الْخَبِیثُ وَ تَاهَ بِکُمُ الْغُرُورُ وَ اللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَی نَفْسِی وَ أَنْفُسِکُمْ.
(خطبهای در بیان عظمت خدا، توصیفِ قرآن و پیامبر، و موعظهی مردم):
عظمت پروردگار: دنیا و آخرت، با تمامِ افسارهایشان در برابرِ او تسلیماند! آسمانها و زمینها، کلیدهایشان را در دامنِ او انداختهاند. درختانِ سرسبز، هر صبح و شام در برابرش سجده میکنند! آتشی که در شاخههای آنها شعلهور است، از قدرتِ او روشنی میگیرد! و میوههای رسیدهی آنها، با فرمانِ اوست که ثمر میدهند.
قرآن و پیامبر (ص): و این کتابِ خدا است که در میانِ شماست! کتابی که سخنگویی است که زبانش هرگز خسته نمیشود. خانهای است که ستونهایش هرگز فرو نمیریزد. و قدرتی است که یارانش هرگز شکست نمیخورند.
خداوند پیامبر (ص) را زمانی فرستاد که بینِ آمدنِ پیامبران فاصله افتاده بود، و مردم در حرفها و عقایدشان با هم میجنگیدند. خدا او را به عنوانِ آخرین پیامبر فرستاد، و پروندهی وحی را با او بست. او هم در راهِ خدا، با کسانی که از حق فرار میکردند، و کسانی که برای خدا شریک میتراشیدند، جنگید.
ارزش واقعیِ دنیا: دنیا، دقیقاً نقطهی نهاییِ دیدِ آدمِ کور است! (یعنی آدم کور، آخرش فقط همین دنیا را میبیند) و از پشتِ این دنیا هیچچیزِ دیگری را نمیبیند. اما آدمِ بینا، نگاهش دنیا را سوراخ میکند و از آن رد میشود! او خوب میداند که خانهی اصلی، پشتِ سرِ این دنیاست.
پس، آدمِ بینا میخواهد از این دنیا کوچ کند؛ اما آدمِ کور میخواهد در این دنیا بماند! آدمِ بینا از این دنیا برای خودش توشه برمیدارد؛ اما آدمِ کور برای خودِ دنیا توشه جمع میکند!
موعظهی بیدارگر: ای مردم! بدانید که هیچچیزی در این دنیا نیست، مگر اینکه صاحبش بالأخره یک روز از آن سیر و خسته میشود! فقط یک چیز است که انسان هرگز از آن خسته نمیشود: زندگی! (همه دوست دارند زنده بمانند) چون انسان هیچ راحتی و آسایشی در مرگ نمیبیند.
اما این راحتی و زندگیِ واقعی، فقط در حکمت است! حکمت: زندگی برای قلبِ مُرده است، بینایی برای چشمِ کور است، شنوایی برای گوشِ کَر است، و سیرابی برای آدمِ تشنه. تمامِ بینیازی و سلامتِ انسان در حکمت است.
این کتابِ خداست! با آن ببینید، با آن حرف بزنید، و با آن بشنوید. قسمتهای مختلفِ قرآن از همدیگر حرف میزنند، و بعضی آیاتش به بعضی دیگر شهادت میدهند! قرآن دربارهی خدا هیچ اختلافی ندارد، و کسی را هم که با قرآن همراه شود، از خدا دور نمیکند.
(اما شما چه کردید؟) شما بر سرِ کینه و دشمنی با یکدیگر با هم آشتی کردید و متحد شدید! (یعنی تنها نقطهی اشتراکتان، دشمنی با هم است). و در کثافت و لجنِ یکدیگر سبز شدید! بر سرِ آرزوهای دنیا با هم دوست شدید؛ و بر سرِ پول درآوردن با هم دشمن شدید! شیطانِ خبیث شما را گیج و سرگردان کرده، و غرور و فریب شما را از راه به در برده است. و فقط خداست که میتواند به من و شما کمک کند!
خطبه ۱۳۴سیاستِ جنگیِ علی در زمانِ خلیفه دوم
∞
و من کلام له علیه السلام و قد شاوره عمر بن الخطاب فی الخروج إلی غزو الروم
وَ قَدْ تَوَکَّلَ اللَّهُ لِأَهْلِ هَذَا الدِّینِ بِإِعْزَازِ الْحَوْزَةِ وَ سَتْرِ الْعَوْرَةِ.
وَ الَّذِی نَصَرَهُمْ وَ هُمْ قَلِیلٌ لاَ یَنْتَصِرُونَ وَ مَنَعَهُمْ وَ هُمْ قَلِیلٌ لاَ یَمْتَنِعُونَ حَیٌّ لاَ یَمُوتُ إِنَّکَ مَتَی تَسِرْ إِلَی هَذَا الْعَدُوِّ بِنَفْسِکَ فَتَلْقَهُمْ فَتُنْکَبْ لاَ تَکُنْ لِلْمُسْلِمِینَ کَانِفَةٌ دُونَ أَقْصَی بِلاَدِهِمْ. لَیْسَ بَعْدَکَ مَرْجِعٌ یَرْجِعُونَ إِلَیْهِ فَابْعَثْ إِلَیْهِمْ رَجُلاً مِحْرَباً وَ احْفِزْ مَعَهُ أَهْلَ الْبَلاَءِ
وَ النَّصِیحَةِ فَإِنْ أَظْهَرَ اللَّهُ فَذَاکَ مَا تُحِبُّ وَ إِنْ تَکُنِ الْأُخْرَی کُنْتَ رِدْءاً لِلنَّاسِ وَ مَثَابَةً لِلْمُسْلِمِینَ.
(وقتی عمر بن خطاب در زمانِ خلافتش تصمیم گرفت شخصاً برای جنگ با روم (در نبرد یرموک) حرکت کند، با امیرالمؤمنین (ع) مشورت کرد. حضرت او را از این کار منصرف کرد و فرمود:)
خداوندِ متعال خودش ضمانت کرده که مرزهای اهلِ این دین را حفظ کند و نقاطِ ضعفشان را بپوشاند. همان خدایی که مسلمانان را در روزگاری که تعدادشان کم بود و نمیتوانستند پیروز شوند، پیروز کرد؛ و در روزگاری که تعدادشان کم بود و نمیتوانستند از خودشان دفاع کنند، از آنها دفاع نمود؛ او زندهای است که هرگز نمیمیرد!
اگر تو خودت شخصاً به سمتِ این دشمن بروی و با آنها روبهرو شوی، و در جنگ شکست بخوری یا آسیبی ببینی؛ دیگر مسلمانان در شهرهای دوردستِ خود، هیچ پناهگاهی نخواهند داشت! و بعد از تو، هیچ رهبری نیست که به او پناه ببرند.
پس به جای خودت، یک مردِ جنگجو و باتجربه را به سوی آنها بفرست؛ و همراهِ او، آدمهایی را که اهلِ جنگیدن و خیرخواهیاند روانه کن.
اگر خداوند آنها را پیروز کرد، که این همان چیزی است که تو میخواهی.
و اگر اتفاقِ دیگری افتاد (و شکست خوردند)، تو هنوز به عنوانِ پشتوانه و پناهگاهِ مسلمانان در مرکزِ حکومت باقی ماندهای (و میتوانی لشکرِ دیگری بفرستی).
خطبه ۱۳۵تو میخواهی از او دفاع کنی؟ ای بیاصلونسب!
∞
و من کلام له علیه السلام و قد وقعت مشاجرة بینه و بین عثمان فقال المغیرة بن الأخنس لعثمان: أنا أکفیکه، فقال علی علیه السلام للمغیرة:
یَا ابْنَ اللَّعِینِ الْأَبْتَرِ وَ الشَّجَرَةِ الَّتِی لاَ أَصْلَ لَهَا وَ لاَ فَرْعَ أَنْتَ تَکْفِینِی فَوَ اللَّهِ مَا أَعَزَّ اللَّهُ مَنْ أَنْتَ نَاصِرُهُ وَ لاَ قَامَ مَنْ أَنْتَ مُنْهِضُهُ اخْرُجْ عَنَّا أَبْعَدَ اللَّهُ نَوَاکَ ثُمَّ ابْلُغْ جَهْدَکَ فَلاَ أَبْقَی اللَّهُ عَلَیْکَ إِنْ أَبْقَیْتَ!.
(هنگامی که بین امیرالمؤمنین (ع) و خلیفه سوم (عثمان) جروبحثی پیش آمد، مغیرة بن اَخنَس (که آدمِ منافق و پستی بود) برای چاپلوسی به عثمان گفت: من جوابِ علی را میدهم و از تو دفاع میکنم! حضرت با خشم به مغیره فرمود:)
ای پسرِ آدمِ ملعون و بیاصلونسب! ای درختی که نه ریشهای دارد و نه شاخهای! تو میخواهی جلوی مرا بگیری؟!
به خدا قسم؛ کسی که تو بخواهی یاورش باشی، خدا هرگز او را عزیز نمیکند! و کسی که تو بخواهی او را سرِ پا نگه داری، هرگز بلند نمیشود! از جلوی چشمم دور شو! خدا تو را از رحمتش دور کند. برو هر غلطی که میخواهی بکن! خدا هرگز به تو رحم نکند، اگر بخواهی رحم کنی (و جلوی من بایستی)!
خطبه ۱۳۶من برای خدا شما را میخواهم، شما برای خودتان!
∞
و من کلام له علیه السلام فی أمر البیعة
لَمْ تَکُنْ بَیْعَتُکُمْ إِیَّایَ فَلْتَةً وَ لَیْسَ أَمْرِی وَ أَمْرُکُمْ وَاحِداً إِنِّی أُرِیدُکُمْ لِلَّهِ وَ أَنْتُمْ تُرِیدُونَنِی لِأَنْفُسِکُمْ أَیُّهَا النَّاسُ أَعِینُونِی عَلَی أَنْفُسِکُمْ وَ ایْمُ اللَّهِ لَأُنْصِفَنَّ الْمَظْلُومَ مِنْ ظَالِمِهِ وَ لَأَقُودَنَّ الظَّالِمَ بِخِزَامَتِهِ حَتَّی أُورِدَهُ مَنْهَلَ الْحَقِّ وَ إِنْ کَانَ کَارِهاً.
(سخنانِ حضرت دربارهی بیعتِ مردم با ایشان، و قاطعیت در اجرای عدالت):
بیعتِ شما با من، یک اتفاقِ یهویی و بدونِ فکر نبود! و هدفِ من با هدفِ شما یکی نیست: من شما را برای خدا میخواهم؛ اما شما مرا برای منافعِ خودتان میخواهید!
ای مردم! (برای اجرای عدالت) به من کمک کنید تا در برابرِ هوسهای خودتان بایستم! به خدا قسم؛ من حقِ مظلوم را از ظالم میگیرم! و حلقهی بینیِ ظالم را (مثلِ یک شترِ سرکش) محکم میکشم و او را کشانکشان تا لبِ چشمهی حق میبرم؛ حتی اگر خودش از این کار بهشدت متنفر باشد!
خطبه ۱۳۷پاسخِ قاطع به بهانههای جنگ جمل
∞
و من کلام له علیه السلام فی شأن طلحة و الزبیر و فی البیعة له
طلحة و الزبیر
وَ اللَّهِ مَا أَنْکَرُوا عَلَیَّ مُنْکَراً وَ لاَ جَعَلُوا بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ نِصْفاً وَ إِنَّهُمْ لَیَطْلُبُونَ حَقّاً هُمْ تَرَکُوهُ وَ دَماً هُمْ سَفَکُوهُ فَإِنْ کُنْتُ شَرِیکَهُمْ فِیهِ فَإِنَّ لَهُمْ نَصِیبَهُمْ مِنْهُ وَ إِنْ کَانُوا وَلُوهُ دُونِی فَمَا الطَّلِبَةُ إِلاَّ قِبَلَهُمْ وَ إِنَّ أَوَّلَ عَدْلِهِمْ لَلْحُکْمُ عَلَی أَنْفُسِهِمْ إِنَّ مَعِی لَبَصِیرَتِی مَا لَبَسْتُ وَ لاَ لُبِسَ عَلَیَّ وَ إِنَّهَا لَلْفِئَةُ الْبَاغِیَةُ فِیهَا الْحَمَأُ وَ الْحُمَّةُ وَ الشّبهَةُ المُغدِفَةُ وَ إِنّ الأَمرَ لَوَاضِحٌ وَ قَد زَاحَ البَاطِلُ عَن
نِصَابِهِ وَ انْقَطَعَ لِسَانُهُ عَنْ شَغْبِهِ . وَ ایْمُ اللَّهِ لَأُفْرِطَنَّ لَهُمْ حَوْضاً أَنَا مَاتِحُهُ لاَ یَصْدُرُونَ عَنْهُ بِرِیٍّ وَ لاَ یَعُبُّونَ بَعْدَهُ فِی حَسْیٍ! .
أمر البیعة
و منه: فَأَقْبَلْتُمْ إِلَیَّ إِقْبَالَ الْعُوذِ الْمَطَافِیلِ عَلَی أَوْلاَدِهَا تَقُولُونَ الْبَیْعَةَ الْبَیْعَةَ قَبَضْتُ کَفِّی فَبَسَطْتُمُوهَا وَ نَازَعَتْکُمْ یَدِی فَجَاذَبْتُمُوهَا اللَّهُمَّ إِنَّهُمَا قَطَعَانِی وَ ظَلَمَانِی وَ نَکَثَا بَیْعَتِی وَ أَلَّبَا النَّاسَ عَلَیَّ فَاحْلُلْ مَا عَقَدَا وَ لاَ تُحْکِمْ لَهُمَا مَا أَبْرَمَا وَ أَرِهِمَا الْمَسَاءَةَ فِیمَا أَمَّلاَ وَ عَمِلاَ وَ لَقَدِ اسْتَثَبْتُهُمَا قَبْلَ الْقِتَالِ وَ اسْتَأْنَیْتُ بِهِمَا أَمَامَ الْوِقَاعِ فَغَمَطَا النِّعْمَةَ وَ رَدَّا الْعَافِیَةَ.
(خطبهای در توبیخِ طلحه و زبیر، و توصیفِ ہجومِ مردم برای بیعت با حضرت):
رسواییِ طلحه و زبیر: به خدا قسم؛ آنها هیچ کارِ زشت و خلافی از من ندیدند تا بخواهند به من اعتراض کنند! و در دعوای بینِ من و خودشان هم اصلاً انصاف به خرج ندادند. آنها الان دارند حقی (خونِ عثمان) را میخواهند که خودشان آن را رها کرده بودند! و خونی را میطلبند که خودشان آن را ریخته بودند!
اگر من هم در ریختنِ این خون با آنها شریک بودم، خب آنها هم سهمشان را از این جنایت بُردهاند!
و اگر خودشان بهتنهایی او را کشتهاند و من بیگناه بودهام، پس تاوانِ این خون فقط و فقط بر گردنِ خودِ آنهاست!
بزرگترین استدلالی که میآورند، دقیقاً حُکمی است که علیهِ خودشان صادر میشود! من بصیرتم را کاملاً با خودم دارم؛ نه خودم را گول زدهام، و نه کسی توانسته مرا گول بزند. قطعاً آنها یک گروهِ شورشی و ظالم هستند! گروهی که در آن لجن، نیشِ عقرب، و شبهههای تاریک جمع شده است! اما حقیقت کاملاً روشن است، باطل از ریشه کنده شده، و زبانِ بهانهجویان قطع گردیده است.
به خدا قسم؛ برای آنها یک حوضِ (آبِ) پر از مرگ پُر میکنم که خودم از آن آب میکشم! اگر واردِ آن شوند، هرگز سیراب بیرون نمیآیند؛ و اگر از آن فرار کنند، دیگر هرگز نمیتوانند جایی آب پیدا کنند!
هجوم برای بیعت: (در ادامهی خطبه میفرماید): شما برای بیعت کردن با من، طوری به سمتِ من هجوم آوردید که انگار شترانِ تازهزایی هستید که با عشق به سمتِ بچههایشان میدوند! مدام فریاد میزدید: بیعت! بیعت! من دستم را مشت میکردم، شما آن را باز میکردید! من دستم را میکشیدم، شما آن را میقاپیدید!
خدایا! این دو نفر (طلحه و زبیر) پیوندِ مرا قطع کردند، به من ظلم نمودند، بیعتم را شکستند، و مردم را علیهِ من تحریک کردند! خدایا! هر گرهی که میبندند را باز کن! نقشههایشان را باطل کن! و در همان چیزی که آرزو دارند و برایش تلاش میکنند، شکست و پشیمانی را به آنها نشان بده!
من قبل از اینکه جنگ شروع شود، از آنها خواستم که سرِ عقل بیایند؛ و قبل از درگیری، به آنها مهلت دادم. اما آنها این نعمت را نادیده گرفتند، و دستِ رد به سینهی عافیت و صلح زدند!
خطبه ۱۳۸ملاحم: حاکمی که قرآن را احیا میکند، و ظالمی که عرب را آواره!
∞
و من خطبة له علیه السلام یومئ فیها إلی ذکر الملاحم
یَعْطِفُ الْهَوَی عَلَی الْهُدَی إِذَا عَطَفُوا الْهُدَی عَلَی الْهَوَی وَ یَعْطِفُ الرَّأْیَ عَلَی الْقُرْآنِ إِذَا عَطَفُوا الْقُرْآنَ عَلَی الرَّأْیِ.
و منها: حَتَّی تَقُومَ الْحَرْبُ بِکُمْ عَلَی سَاقٍ بَادِیاً نَوَاجِذُهَا مَملُوءَةً أَخلَافُهَا حُلواً رَضَاعُهَا عَلقَماً عَاقِبَتُهَا أَلَا وَ فِی غَدٍ وَ سیَأَتیِ
غَدٌ بِمَا لاَ تَعْرِفُونَ یَأْخُذُ الْوَالِی مِنْ غَیْرِهَا عُمَّالَهَا عَلَی مَسَاوِئِ أَعْمَالِهَا وَ تُخْرِجُ لَهُ الْأَرْضُ أَفَالِیذَ کَبِدِهَا وَ تُلْقِی إِلَیْهِ سِلْماً مَقَالِیدَهَا فَیُرِیکُمْ کَیْفَ عَدْلُ السِّیرَةِ وَ یُحْیِی مَیِّتَ الْکِتَابِ وَ السُّنَّةِ.
منها: کَأَنِّی بِهِ قَدْ نَعَقَ بِالشَّامِ وَ فَحَصَ بِرَایَاتِهِ فِی ضَوَاحِی کُوفَانَ فَعَطَفَ عَلَیْهَا عَطْفَ الضَّرُوسِ وَ فَرَشَ الْأَرْضَ بِالرُّءُوسِ قَدْ فَغَرَتْ فَاغِرَتُهُ وَ ثَقُلَتْ فِی الْأَرْضِ وَطْأَتُهُ بَعِیدَ الْجَوْلَةِ عَظِیمَ الصَّوْلَةِ - وَ اللَّهِ لَیُشَرِّدَنَّکُمْ فِی أَطْرَافِ الْأَرْضِ حَتَّی لاَ یَبْقَی مِنْکُمْ إِلاَّ قَلِیلٌ کَالْکُحْلِ فِی الْعَیْنِ فَلاَ تَزَالُونَ کَذَلِکَ حَتَّی تَئُوبَ إِلَی الْعَرَبِ عَوَازِبُ أَحْلاَمِهَا ! فَالْزَمُوا السُّنَنَ الْقَائِمَةَ وَ الْآثَارَ الْبَیِّنَةَ وَ الْعَهْدَ الْقَرِیبَ الَّذِی عَلَیْهِ بَاقِی النُّبُوَّةِ وَ اعْلَمُوا أَنَّ الشَّیْطَانَ إِنَّمَا یُسَنِّی لَکُمْ طُرُقَهُ لِتَتَّبِعُوا عَقِبَهُ.
(پیشگوییهای شگفتانگیزِ امیرالمؤمنین (ع) دربارهی آیندهی حکومتها):
حکومتِ حضرت مهدی (عج): او (حضرت مهدی) زمانی میآید که مردم هدایت را فدای هوای نفسشان کردهاند؛ اما او هوای نفس را تابعِ هدایت میکند! زمانی میآید که مردم قرآن را بر اساسِ نظراتِ شخصیِ خودشان تفسیر میکنند؛ اما او نظراتِ شخصی را تابعِ قرآن میکند!
(در ادامهی خطبه میفرماید): تا اینکه جنگ با تمامِ توانش در میانِ شما برپا شود! جنگی که دندانهای نیشش بیرون زده، پستانهایش از شیر پُر است! اما شیر خوردن از آن خیلی شیرین، و عاقبتش زهرِ مار است!
آگاه باشید! فردا ـ و چه فردایی که شما اصلاً خبر ندارید در آن چه خبر است! ـ حاکمی از غیرِ خاندانِ فعلی (ظالمان) میآید، و تمامِ فرمانداران و کارگزارانِ آنها را به خاطرِ کارهای زشتشان محاکمه و مجازات میکند! در آن زمان، زمین تمامِ گنجینهها و جگرگوشههایش را بیرون میریزد و به او تقدیم میکند! و کلیدهایش را با کمالِ میل در دستِ او میگذارد. آنوقت است که او (حضرت مهدی) به شما نشان میدهد که روشِ عادلانه یعنی چه! و کتاب و سنتی را که تا آن روز مُرده بود، دوباره زنده میکند.
پیشگویی ظهور حجاج یا عبدالملک مروان: (در ادامهی پیشگوییها میفرماید): انگار دارم میبینم کسی را که در شام فریاد میکشد! و پرچمهایش را در حاشیهی شهرِ کوفه نصب میکند! او مثلِ یک شترِ بدخُلق به کوفه حمله میکند، و زمین را پُر از سرهای بُریده میسازد! دهانش را برای بلعیدن باز کرده، و قدمهای سنگینش را روی زمین میکوبد. حملههایش گسترده، و ضرباتش بسیار کوبنده است.
به خدا قسم؛ او شما را در گوشهوکنارِ زمین آواره و فراری میکند! تا جایی که از شما جز تعدادِ بسیار کمی ـ به اندازهی سرمهی چشم ـ باقی نمیماند! شما همینطور در بدبختی خواهید بود، تا زمانی که بالأخره عقلِ ازدسترفتهی عربها دوباره سرِ جایش بیاید!
پس (برای اینکه در این فتنهها غرق نشوید): به سنتهای پابرجا، نشانههای روشنِ دین، و آن عهدِ نزدیکی (با پیامبر) که ریشهی نبوت بر آن استوار است، محکم بچسبید! و بدانید که شیطان راههای خودش را برای شما هموار و زیبا میکند، تا شما پشتسرِ او راه بیفتید و به دنبالش بروید!
خطبه ۱۳۹شما بهزودی پیشوایانِ گمراهی میشوید!
∞
و من کلام له علیه السلام فی وقت الشوری
لَنْ یُسْرِعَ أَحَدٌ قَبْلِی إِلَی دَعْوَةِ حَقٍّ وَ صِلَةِ رَحِمٍ وَ عَائِدَةِ کَرَمٍ فَاسْمَعُوا قَوْلِی وَ عُوا مَنْطِقِی عَسَی أَنْ تَرَوْا هَذَا الْأَمْرَ مِنْ بَعْدِ هَذَا الْیَوْمِ تُنْتَضَی فِیهِ السُّیُوفُ وَ تُخَانُ فِیهِ الْعُهُودُ حَتَّی یَکُونَ بَعْضُکُمْ أَئِمَّةً لِأَهْلِ الضَّلاَلَةِ وَ شِیعَةً لِأَهْلِ الْجَهَالَةِ.
(کلامِ امیرالمؤمنین (ع) در روزِ شورای ششنفره که منجر به خلافت عثمان شد):
هیچکس نمیتواند ادعا کند که در پاسخ دادن به دعوتِ حق، صلهی رحم، و بخشش و کَرَم، از من جلوتر بوده است! (پس من از همه سزاوارترم).
حالا حرفِ مرا بشنوید و منطقم را خوب بفهمید! بعید نیست که شما بعد از امروز، وضعیتی را ببینید که در آن شمشیرها از غلاف بیرون کشیده میشود، و پیمانها شکسته میشود! تا جایی که کار به جایی میرسد که: بعضی از شما پیشوایانِ گمراهی میشوید، و بعضی دیگر طرفداران و شیعیانِ جهالت و نادانی!
خطبه ۱۴۰عیبِ خودت را رها کردهای و به دیگران گیر میدهی؟!
∞
و من کلام له علیه السلام فی النهی عن غیبة الناس
وَ إِنَّمَا یَنْبَغِی لِأَهْلِ الْعِصْمَةِ وَ الْمَصْنُوعِ إِلَیْهِمْ فِی السَّلاَمَةِ أَنْ یَرْحَمُوا أَهْلَ الذُّنُوبِ وَ الْمَعْصِیَةِ وَ یَکُونَ الشُّکْرُ هُوَ الْغَالِبَ عَلَیْهِمْ وَ الْحَاجِزَ لَهُمْ عَنْهُمْ فَکَیْفَ بِالْعَائِبِ الَّذِی عَابَ أَخَاهُ وَ عَیَّرَهُ بِبَلْوَاهُ أَ مَا ذَکَرَ مَوْضِعَ سَتْرِ اللَّهِ عَلَیْهِ مِنْ ذُنُوبِهِ مِمَّا هُوَ أَعْظَمُ مِنَ الذَّنْبِ الَّذِی عَابَهُ بِهِ وَ کَیْفَ یَذُمُّهُ بِذَنْبٍ قَدْ رَکِبَ مِثْلَهُ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ رَکِبَ ذَلِکَ الذَّنْبَ بِعَیْنِهِ فَقَدْ عَصَی اللَّهَ فِیمَا سِوَاهُ مِمَّا هُوَ أَعْظَمُ مِنْهُ وَ ایْمُ اللَّهِ لَئِنْ لَمْ یَکُنْ عَصَاهُ فِی الْکَبِیرِ وَ عَصَاهُ فِی الصَّغِیرِ لَجَرَاءَتُهُ عَلَی عَیْبِ النَّاسِ أَکْبَرُ یَا عَبْدَ اللَّهِ لاَ تَعْجَلْ فِی عَیْبِ أَحَدٍ بِذَنْبِهِ فَلَعَلَّهُ مَغْفُورٌ لَهُ وَ لاَ تَأْمَنْ عَلَی نَفْسِکَ صَغِیرَ مَعْصِیَةٍ فَلَعَلَّکَ مُعَذَّبٌ عَلَیْهِ فَلْیَکْفُفْ مَنْ عَلِمَ مِنْکُمْ عَیْبَ غَیْرِهِ لِمَا یَعْلَمُ مِنْ عَیْبِ نَفْسِهِ وَ لْیَکُنِ الشُّکْرُ شَاغِلاً لَهُ عَلَی مُعَافَاتِهِ مِمَّا ابْتُلِیَ بِهِ غَیْرُهُ.
(خطبهای بسیار اخلاقی و تکاندهنده در نهی از غیبت و عیبجویی):
کسانی که گناه نمیکنند و خداوند به آنها سلامتیِ دین داده است، باید به آدمهای گناهکار رحم کنند! آنها باید آنقدر غرق در شکرِ خدا (به خاطر این پاکی) باشند، که این شکرگزاری اصلاً به آنها اجازهی عیبجویی از گناهکاران را ندهد!
پس چه میتوان گفت دربارهی آن عیبجویی که برادرش را سرزنش میکند، و او را به خاطرِ گناهش مسخره مینماید؟! آیا این آدم یادش رفته که خدا چقدر از گناهانِ خودش را که از گناهِ این برادرش خیلی بزرگتر بوده، پوشانده و پنهان کرده است؟! اصلاً او چطور به خودش اجازه میدهد برادرش را به خاطرِ گناهی سرزنش کند، که خودش عینِ همان گناه را انجام داده است؟!
حتی اگر دقیقاً همان گناه را نکرده باشد، بالأخره گناهانِ دیگری کرده که از گناهِ برادرش خیلی بزرگتر است! و به خدا قسم؛ حتی اگر گناهِ بزرگی هم نکرده باشد و فقط گناهانِ کوچکی داشته باشد؛ همین که جرئت کرده از مردم عیبجویی کند، گناهش از همهچیز بزرگتر است!
ای بندهی خدا! در سرزنش کردنِ کسی که گناه کرده، عجله نکن! شاید خدا او را بخشیده باشد! و به خاطرِ گناهانِ کوچکی هم که خودت انجام میدهی، احساسِ امنیت نکن! شاید خدا تو را به خاطرِ همان گناهِ کوچک عذاب کند!
پس، هر کس از شما که عیبِ دیگری را میداند، باید به خاطرِ عیبهای خودش سکوت کند و حرفی نزند! و باید آنقدر مشغولِ شکرِ خدا (به خاطر اینکه به دردِ آن بیچاره مبتلا نشده) باشد، که اصلاً وقت نکند به عیبهای دیگران فکر کند.
خطبه ۱۴۱فاصلهی حق و باطل، فقط چهار انگشت است!
∞
و من کلام له علیه السلام فی النهی عن سماع الغیبة و فی الفرق بین الحق و الباطل
أَیُّهَا النَّاسُ مَنْ عَرَفَ مِنْ أَخِیهِ وَثِیقَةَ دِینٍ وَ سَدَادَ طَرِیقٍ فَلاَ
یَسْمَعَنَّ فِیهِ أَقَاوِیلَ الرِّجَالِ أَمَا إِنَّهُ قَدْ یَرْمِی الرَّامِی وَ تُخْطِئُ السِّهَامُ وَ یُحِیلُ الْکَلاَمُ وَ بَاطِلُ ذَلِکَ یَبُورُ وَ اللَّهُ سَمِیعٌ وَ شَهِیدٌ أَمَا إِنَّهُ لَیْسَ بَیْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ إِلاَّ أَرْبَعُ أَصَابِعَ.
فسئل علیه السلام عن معنی قوله هذا فجمع أصابعه و وضعها بین أذنه و عینه ثم قال:
الْبَاطِلُ أَنْ تَقُولَ سَمِعْتُ وَ الْحَقُّ أَنْ تَقُولَ رَأَیْتُ.
(خطبهای در تفاوتِ حق و باطل، و نهی از گوش دادن به شایعات):
ای مردم! اگر کسی دید که برادرِ دینیاش در دینِ خود محکم است و در مسیرِ درستی حرکت میکند؛ دیگر نباید به شایعات و حرفهای اینوآن دربارهی او گوش بدهد!
آگاه باشید! گاهی تیرانداز تیرش را رها میکند، اما تیر خطا میرود؛ و حرفها و شایعات هم دقیقاً همینطورند (ممکن است دروغ باشند). حرفِ باطل از بین میرود و نابود میشود؛ و خداوند شنوا و گواه است.
آگاه باشید! فاصلهی بینِ حق و باطل، فقط چهار انگشت است! (از حضرت پرسیدند: یعنی چه؟ حضرت انگشتانش را به هم چسباند، آنها را بینِ چشم و گوشِ خود قرار داد، و فرمود:)
باطل این است که بگویی: شنیدم! و حق این است که بگویی: دیدم!
خطبه ۱۴۲تشویقِ پستفطرتها ارزانیِ خودت!
∞
و من کلام له علیه السلام
المعروف فی غیر أهله
وَ لَیْسَ لِوَاضِعِ الْمَعْرُوفِ فِی غَیْرِ حَقِّهِ وَ عِنْدَ غَیْرِ أَهْلِهِ مِنَ الْحَظِّ فِیمَا أَتَی إِلاَّ مَحْمَدَةُ اللِّئَامِ وَ ثَنَاءُ الْأَشْرَارِ وَ مَقَالَةُ الْجُهَّالَ مَا دَامَ مُنْعِماً عَلَیْهِمْ مَا أَجْوَدَ یَدَهُ وَ هُوَ عَنْ ذَاتِ اللَّهِ بِخَیْلٌ.
مواضع المعروف
فَمَنْ آتَاهُ اللَّهُ مَالاً فَلْیَصِلْ بِهِ الْقَرَابَةَ وَ لْیُحْسِنْ مِنْهُ الضِّیَافَةَ وَ لْیَفُکَّ بِهِ الْأَسِیرَ وَ الْعَانِیَ وَ لْیُعْطِ مِنْهُ الْفَقِیرَ وَ الْغَارِمَ وَ لْیَصْبِرْ نَفْسَهُ عَلَی الْحُقُوقِ وَ النَّوَائِبِ ابْتِغَاءَ الثَّوَابِ فَإِنَّ فَوْزاً بِهَذِهِ الْخِصَالِ شَرَفُ مَکَارِمِ الدُّنْیَا وَ دَرْکُ فَضَائِلِ الْآخِرَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
(کلامی کوتاه در بیانِ جایگاهِ درستِ نیکی و احسان):
کسی که نیکی و خوبی را در جایی که حقش نیست، و به کسی که شایستهی آن نیست انجام دهد؛ تنها سودی که از این کارش میبَرَد این است که:
آدمهای لئیم و پستفطرت از او تعریف میکنند!
آدمهای شرور و بدکار از او ستایش مینمایند!
و آدمهای نادان به او میگویند: "چقدر دستودلباز است! " (البته فقط تا زمانی که دارد به آنها کِرم میکند! ). در حالی که همین آدمِ دستودلباز، در راهِ خدا بسیار بخیل و خسیس است!
کجا خرج کنیم؟ پس اگر خدا به کسی مالی داد، باید:
به فامیل و اقوامش برسد و صلهی رحم کند.
مهماننوازی را به بهترین شکل انجام دهد.
اسیران و گرفتاران را با آن آزاد کند.
به فقیران و بدهکارانِ ورشکسته ببخشد.
و برای به دست آوردنِ ثواب، در پرداختِ حقوقِ واجب و حوادثِ روزگار صبر داشته باشد.
چون رسیدن به این خصلتها، هم باعثِ شرافت در دنیا میشود، و هم باعثِ درک فضیلتها در آخرت؛ انشاءالله.
خطبه ۱۴۳دعای باران؛ التماسِ اشک از آسمان
∞
و من خطبة له علیه السلام فی الاستسقاء و فیه تنبیه العباد وجوب استغاثة رحمة اللّه إذا حبس عنهم رحمة المطر
أَلاَ وَ إِنَّ الْأَرْضَ الَّتِی تُقِلُّکُمْ وَ السَّمَاءَ الَّتِی تُظِلُّکُمْ مُطِیعَتَانِ لِرَبِّکُمْ وَ مَا أَصْبَحَتَا تَجُودَانِ لَکُمْ بِبَرَکَتِهِمَا تَوَجُّعاً لَکُمْ وَ لاَ زُلْفَةً إِلَیْکُمْ وَ لاَ لِخَیْرٍ تَرْجُوَانِهِ مِنْکُمْ وَ لَکِنْ أُمِرَتَا بِمَنَافِعِکُمْ فَأَطَاعَتَا وَ أُقِیمَتَا عَلَی حُدُودِ مَصَالِحِکُمْ فَقَامَتَا إِنَّ اللَّهَ یَبْتَلِی عِبَادَهُ عِنْدَ الْأَعْمَالِ السَّیِّئَةِ بِنَقْصِ الثَّمَرَاتِ وَ حَبْسِ الْبَرَکَاتِ وَ إِغْلاَقِ خَزَائِنِ الْخَیْرَاتِ لِیَتُوبَ تَائِبٌ وَ یُقْلِعَ مُقْلِعٌ وَ یَتَذَکَّرَ مُتَذَکِّرٌ وَ یَزْدَجِرَ مُزْدَجِرٌ وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الاِسْتِغْفَارَ سَبَباً لِدُرُورِ الرِّزْقِ وَ رَحْمَةِ الْخَلْقِ فَقَالَ سُبْحَانَهُ - اِسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانَ غَفّاراً یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنّاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهاراً فَرَحِمَ اللَّهُ امْرَأً اسْتَقْبَلَ تَوْبَتَهُ وَ اسْتَقَالَ خَطِیئَتَهُ وَ بَادَرَ مَنِیَّتَهُ!
اللَّهُمَّ إِنَّا خَرَجْنَا إِلَیْکَ مِنْ تَحْتِ الْأَسْتَارِ وَ الْأَکْنَانِ وَ بَعْدَ عَجِیجِ الْبَهَائِمِ وَ الْوِلْدَانِ رَاغِبِینَ فِی رَحْمَتِکَ وَ رَاجِینَ فَضْلَ نِعْمَتِکَ وَ خَائِفِینَ مِنْ عَذَابِکَ وَ نِقْمَتِکَ. اللَّهُمَّ فَاسْقِنَا غَیْثَکَ وَ لاَ تَجْعَلْنَا مِنَ
الْقَانِطِینَ وَ لاَ تُهْلِکْنَا بِالسِّنِینَ وَ لاَ تُؤَاخِذْنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ اللَّهُمَّ إِنَّا خَرَجْنَا إِلَیْکَ نَشْکُو إِلَیْکَ مَا لاَ یَخْفَی عَلَیْکَ حِینَ أَلْجَأَتْنَا الْمَضَایِقُ الْوَعْرَةُ وَ أَجَاءَتْنَا الْمَقَاحِطُ الْمُجْدِبَةُ وَ أَعْیَتْنَا الْمَطَالِبُ الْمُتَعَسِّرَةُ وَ تَلاَحَمَتْ عَلَیْنَا الْفِتَنُ الْمُسْتَصْعِبَةُ اللَّهُمَّ إِنَّا نَسْأَلُکَ أَلاَّ تَرُدَّنَا خَائِبِینَ وَ لاَ تَقْلِبَنَا وَاجِمِینَ وَ لاَ تُخَاطِبَنَا بِذُنُوبِنَا وَ لاَ تُقَایِسَنَا بِأَعْمَالِنَا اللَّهُمَّ انْشُرْ عَلَیْنَا غَیْثَکَ وَ بَرَکَتَکَ وَ رِزْقَکَ وَ رَحْمَتَکَ وَ اسْقِنَا سُقْیَا نَاقِعَةً مُرْوِیَةً مُعْشِبَةً تُنْبِتُ بِهَا مَا قَدْ فَاتَ وَ تُحْیِی بِهَا مَا قَدْ مَاتَ نَافِعَةَ الْحَیَا کَثِیرَةَ الْمُجْتَنَی تُرْوِی بِهَا الْقِیعَانَ وَ تُسِیلُ الْبُطْنَانَ وَ تَسْتَوْرِقُ الْأَشْجَارَ وَ تُرْخِصُ الْأَسْعَارَ إِنَّکَ عَلَی مَا تَشَاءُ قَدِیرٌ.
(خطبهای پر از سوز و نیاز برای طلبِ باران، که در آن علتِ خشکسالی و اهمیتِ استغفار بیان شده است):
چرا باران نمیبارد؟ آگاه باشید! این زمینی که شما را بر دوش میکشد، و این آسمانی که بر سرتان سایه انداخته است؛ هر دو کاملاً مطیعِ پروردگارتان هستند! اگر امروز برکاتشان را از شما دریغ میکنند، نه به خاطر این است که دلشان برای شما میسوزد، نه میخواهند با این کار به شما نزدیک شوند، و نه اصلاً امیدی به خیرِ شما دارند! بلکه آنها مأمورند که برای مصلحتِ شما کار کنند، پس اطاعت میکنند؛ و به آنها دستور داده شده که حدودِ منافعِ شما را رعایت کنند، پس همان کار را میکنند.
خداوند بندگانش را در زمانِ انجامِ کارهای بَد، با کم شدنِ میوهها، حبس شدنِ برکات، و بسته شدنِ گنجینههای خیرات امتحان میکند! تا شاید کسی که توبه نکرده، توبه کند؛ کسی که در گناه است، دست بکشد؛ کسی که فراموش کرده، به یاد بیاورد؛ و کسی که نیاز به تذکر دارد، هشدار بگیرد!
کلیدِ باران: استغفار! خداوندِ سبحان استغفار را وسیلهی سرازیر شدنِ روزی، و بارشِ رحمت بر بندگانش قرار داده است. همانطور که فرمود: "از پروردگارتان آمرزش بخواهید، که او بسیار آمرزنده است؛ تا بارانِ پُربرکتِ آسمان را پیدرپی بر شما بفرستد، و شما را با اموال و فرزندان یاری کند، و برایتان باغها و رودهای جاری قرار دهد." (سورهی نوح، آیات ۱۰-۱۲). پس خدا رحمت کند کسی را که به استقبالِ توبهاش برود، از خطاهایش عذرخواهی کند، و قبل از رسیدنِ مرگش دست به کار شود!
دعای استسقاء (طلب باران): خدایا! ما از زیرِ پردهها و سقفهای خانههایمان بیرون آمدیم؛ با صدای گریهی حیواناتمان و نالهی بچههایمان! به رحمتِ تو رغبت داریم، به فضلِ نعمتت امیدواریم، و از عذاب و خشمِ تو میترسیم.
خدایا! بارانت را بر ما ببار، و ما را از ناامیدان قرار نده. ما را با خشکسالی هلاک نکن، و ما را به خاطرِ کارهای احمقانهی عدهای نادان از خودمان، مجازات نفرما؛ ای مهربانترین مهربانان!
خدایا! ما به سوی تو آمدیم تا از چیزی شکایت کنیم که اصلاً از تو پنهان نیست! تنگیِ زندگی ما را در فشار گذاشته، خشکسالیِ شدید ما را به اینجا کشانده، درخواستهای سخت ما را خسته کرده، و فتنههای دشوار یکی پس از دیگری بر سر ما ریخته است!
خدایا! از تو میخواهیم که ما را ناامید برنگردانی، و با چهرههای گرفته و غصهدار رد نکنی. خدایا! ما را با گناهانمان مؤاخذه نکن، و ما را با کارهای زشتمان اندازه نگیر.
خدایا! باران، برکت، روزی، و رحمتت را بر سرِ ما بگستران! ما را با بارانی سیراب کن که:
عطش را کاملاً برطرف کند.
همهجا را سیراب نماید.
سرسبزی بیاورد.
گیاهانِ مُرده را زنده کند، و چیزهایی را که از دست رفته برگرداند.
بارانی که طراوتش مفید، و میوههایش فراوان باشد.
دشتها را سیراب کند، و درهها را به سیلاب بیندازد.
درختان را پُربرگ نماید، و قیمتها را (با فراوانیِ نعمت) ارزان کند! "که تو بر هر چیزی که بخواهی، توانایی."
خطبه ۱۴۴پایانِ بهانهها / کالبدشکافیِ گمراهان
∞
و من خطبة له علیه السلام
مبعث الرسل
بَعَثَ اللَّهُ رُسُلَهُ بِمَا خَصَّهُمْ بِهِ مِنْ وَحْیِهِ وَ جَعَلَهُمْ حُجَّةً لَهُ عَلَی خَلْقِهِ لِئَلاَّ تَجِبَ الْحُجَّةُ لَهُمْ بِتَرْکِ الْإِعْذَارِ إِلَیْهِمْ فَدَعَاهُمْ بِلِسَانِ الصِّدْقِ إِلَی سَبِیلِ الْحَقِّ أَلاَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی قَدْ کَشَفَ الْخَلْقَ کَشْفَةً لاَ أَنَّهُ جَهِلَ مَا أَخْفَوْهُ مِنْ مَصُونِ أَسْرَارِهِمْ وَ مَکْنُونِ ضَمَائِرِهِمْ وَ لَکِنْ
لِیَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً فَیَکُونَ الثَّوَابُ جَزَاءً وَ الْعِقَابُ بَوَاءً. .
فضل أهل البیت
أَیْنَ الَّذِینَ زَعَمُوا أَنَّهُمُ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ دُونَنَا کَذِباً وَ بَغْیاً عَلَیْنَا أَنْ رَفَعَنَا اللَّهُ وَ وَضَعَهُمْ وَ أَعْطَانَا وَ حَرَمَهُمْ وَ أَدْخَلَنَا وَ أَخْرَجَهُمْ بِنَا یُسْتَعْطَی الْهُدَی وَ یُسْتَجْلَی الْعَمَی إِنَّ اَلْأَئِمَّةَ مِنْ قُرَیْشٍ غُرِسُوا فِی هَذَا الْبَطْنِ مِنْ هَاشِمٍ لاَ تَصْلُحُ عَلَی سِوَاهُمْ وَ لاَ تَصْلُحُ الْوُلاَةُ مِنْ غَیْرِهِمْ.
أهل الضلال
منها: آثَرُوا عَاجِلاً وَ أَخَّرُوا آجِلاً وَ تَرَکُوا صَافِیاً وَ شَرِبُوا آجِناً کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی فَاسِقِهِمْ وَ قَدْ صَحِبَ الْمُنْکَرَ فَأَلِفَهُ وَ بَسِئَ بِهِ وَ وَافَقَهُ حَتّی شَابَت عَلَیهِ مَفَارِقُهُ وَ صُبِغَت بِهِ خَلَائِقُهُ ثُمّ أَقبَلَ مُزبِداً کَالتّیّارِ لَا یبُاَلیِ مَا غَرّقَ أَو کَوَقعِ النّارِ فِی الهَشِیمِ لَا یَحفِلُ مَا حَرّقَ !
أَینَ العُقُولُ المُستَصبِحَةُ بِمَصَابِیحِ الهُدَی وَ الأَبصَارُ اللّامِحَةُ إِلَی مَنَارِ التّقوَی أَینَ القُلُوبُ التّیِ وُهِبَت لِلّهِ وَ عُوقِدَت عَلَی طَاعَةِ اللّهِ ازدَحَمُوا عَلَی الحُطَامِ وَ تَشَاحّوا عَلَی الحَرَامِ وَ رُفِعَ لَهُم عَلَمُ
الْجَنَّةِ وَ النَّارِ فَصَرَفُوا عَنِ الْجَنَّةِ وُجُوهَهُمْ وَ أَقْبَلُوا إِلَی النَّارِ بِأَعْمَالِهِمْ وَ دَعَاهُمْ رَبُّهُمْ فَنَفَرُوا وَ وَلَّوْا وَ دَعَاهُمُ الشَّیْطَانُ فَاسْتَجَابُوا وَ أَقْبَلُوا!
(خطبهای در فلسفهی بعثت پیامبران، فضیلتِ بینظیر اهلبیت، و توصیفِ گمراهانِ تاریخ):
چرا پیامبران آمدند؟ خداوند پیامبرانش را با وحیِ مخصوصِ خودش فرستاد، و آنها را حجتِ خودش بر مخلوقات قرار داد؛ تا مردم در قیامت نتوانند بهانهتراشی کنند و بگویند: "ما که نمیدانستیم! " (و حجتِ خدا بر آنها تمام شود). پیامبران با زبانی راستگو، مردم را به جادهی حق دعوت کردند.
بدانید که خداوند تمامِ مخلوقاتش را با دقت آزمود و باطنشان را رو کرد! نه به این خاطر که نمیدانست چه رازهایی در سینه دارند و چه نیتهایی در قلبشان پنهان کردهاند؛ بلکه برای اینکه آنها را در عمل امتحان کند، تا معلوم شود کدامیک کارش بهتر است! تا پاداش، نتیجهی کارِ خوب باشد؛ و مجازات، نتیجهی کارِ بد.
اهلبیت؛ ریشهدارانِ علم: کجایند کسانی که از روی دروغ و ظلم به ما ادعا میکردند که: آنها (نه اهلبیت) راسخانِ در علماند؟! در حالی که خدا ما را بالا برد، و آنها را پایین آورد! به ما بخشید، و آنها را محروم کرد! ما را در (دایرهی هدایت) وارد کرد، و آنها را بیرون انداخت! این با نورِ ماست که هدایت طلبیده میشود، و کوریِ جهل برطرف میگردد!
یقیناً امامان و رهبرانِ جامعه باید از قبیلهی قریش، و از نسلِ هاشم باشند! نه امامت برای غیر از آنها شایسته است، و نه هیچ حاکمی غیر از آنها به درد میخورَد!
توصیف گمراهان (آینده را فدای امروز کردند! ): (دربارهی گمراهان میفرماید): آنها دنیای زودگذر را انتخاب کردند، و آخرت را پشتِ گوش انداختند! آبِ صاف و زلال را رها کردند، و آبِ گندیده و لجن را نوشیدند!
انگار دارم یکی از آن فاسقهایشان را میبینم: آنقدر با گناه و منکر رفیق شده، که کاملاً با آن اُنس گرفته، به آن عادت کرده، و با آن یکی شده است! تا جایی که موهای سرش در این راه سفید شده، و اخلاقش کاملاً رنگِ گناه گرفته است! سپس مثلِ یک سیلابِ خروشان و کَفکرده جلو میآید؛ اصلاً برایش مهم نیست که چه کسی را دارد غرق میکند! یا مثلِ آتشی که در گیاهانِ خشک افتاده؛ اصلاً برایش مهم نیست که چه چیزی را دارد میسوزاند!
کجا رفتند آن عقلهایی که با چراغهای هدایت روشن شده بودند؟! کجایند آن چشمهایی که به دنبالِ نشانههای تقوا میگشتند؟! کجایند آن قلبهایی که به خدا هدیه شده بودند، و با اطاعتِ او پیمان بسته بودند؟!
آنها بر سرِ کالاهای بیارزشِ دنیا با هم مسابقه گذاشتند! و بر سرِ حرامها با هم درگیر شدند! پرچمِ بهشت و جهنم در برابرشان برافراشته شد؛ اما آنها صورتشان را از بهشت برگرداندند، و با کارهایشان با کله به سمتِ جهنم رفتند! پروردگارشان آنها را صدا زد، اما فرار کردند و پشت نمودند! و شیطان آنها را صدا زد، با کمالِ میل جواب دادند و به سویش دویدند!
خطبه ۱۴۵بدعت، قاتلِ سنت است!
∞
و من خطبة له علیه السلام
فناء الدنیا
أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا أَنْتُمْ فِی هَذِهِ الدُّنْیَا غَرَضٌ تَنْتَضِلُ فِیهِ الْمَنَایَا مَعَ کُلِّ جَرْعَةٍ شَرَقٌ وَ فِی کُلِّ أَکْلَةٍ غَصَصٌ لاَ تَنَالُونَ مِنْهَا نِعْمَةً إِلاَّ بِفِرَاقِ أُخْرَی وَ لاَ یُعَمَّرُ مُعَمَّرٌ مِنْکُمْ یَوْماً مِنْ عُمُرِهِ إِلاَّ بِهَدْمِ آخَرَ مِنْ أَجَلِهِ وَ لاَ تُجَدَّدُ لَهُ زِیَادَةٌ فِی أَکْلِهِ إِلاَّ بِنَفَادِ مَا قَبْلَهَا مِنْ رِزْقِهِ وَ لاَ یَحْیَا لَهُ أَثَرٌ إِلاَّ مَاتَ لَهُ أَثَرٌ وَ لاَ یَتَجَدَّدُ لَهُ جَدِیدٌ إِلاَّ بَعْدَ أَنْ یَخْلَقَ لَهُ جَدِیدٌ وَ لاَ تَقُومُ لَهُ نَابِتَةٌ إِلاَّ وَ تَسْقُطُ مِنْهُ مَحْصُودَةٌ وَ قَدْ مَضَتْ أُصُولٌ نَحْنُ فُرُوعُهَا فَمَا بَقَاءُ فَرْعٍ بَعْدَ ذَهَابِ أَصْلِهِ.
ذم البدعة
منها: وَ مَا أُحْدِثَتْ بِدْعَةٌ إِلاَّ تُرِکَ بِهَا سُنَّةٌ فَاتَّقُوا الْبِدَعَ وَ الْزَمُوا الْمَهْیَعَ إِنَّ عَوَازِمَ الْأُمُورِ أَفْضَلُهَا وَ إِنَّ مُحْدِثَاتِهَا شِرَارُهَا.
(خطبهای در فانی بودنِ دنیا، و هشدارِ شدید نسبت به بدعتگذاری در دین):
دنیا؛ مسلخِ آرزوها: ای مردم! شما در این دنیا، فقط مثلِ یک سیبل هستید که تیرهای مرگ به سمتِ شما شلیک میشود! در هر جرعه از آبِ این دنیا، خطرِ پریدن در گلو (و خفگی) هست! و در هر لقمه از غذای آن، خطرِ گیر کردن در گلو (و مرگ) هست!
شما به هیچ نعمتی در دنیا نمیرسید، مگر اینکه نعمتِ دیگری را از دست میدهید! هیچکدام از شما (حتی اگر عمرِ نوح داشته باشد)، یک روز به عمرش اضافه نمیشود، مگر اینکه در همان روز، یک روز از زمانِ مرگش (اجلش) کم میشود! هیچ روزیِ تازهای برایش نمیرسد، مگر اینکه روزیهای قبلیاش را تمام کرده باشد! و هیچ اثر و نشانهی جدیدی از او ساخته نمیشود، مگر اینکه نشانهی قبلیاش نابود شده باشد! هیچ نسلِ جدیدی سبز نمیشود، مگر اینکه نسلِ قبلیاش درو شده باشد!
ما شاخوبرگِ ریشههایی هستیم که در گذشته از بین رفتهاند! پس آیا وقتی ریشه نابود شد، امیدی به باقی ماندنِ شاخه هست؟! (ما هم رفتنی هستیم).
هر بدعتی، یک سنت را میکُشد: (در ادامهی خطبه میفرماید): هیچ بدعتی (قانونِ مندرآوردی در دین) ایجاد نشد، مگر اینکه به واسطهی آن یک سنتِ پیامبر رها شد و از بین رفت! پس، از بدعتها بهشدت بترسید، و به همان جادهی اصلی و صافِ دین (سنت) بچسبید.
بدانید که: بهترینِ کارها، همانهایی است که (از طرف خدا) واجب شده است؛ و بدترینِ کارها، همان بدعتهایی است که از پیشِ خودتان ساختهاید!
خطبه ۱۴۶مشورتِ جنگی؛ عمر را در مدینه نگه دار!
∞
و من کلام له علیه السلام و قد استشاره عمر بن الخطاب فی الشخوص لقتال الفرس بنفسه
إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ لَمْ یَکُنْ نَصْرُهُ وَ لاَ خِذْلاَنُهُ بِکَثْرَةٍ وَ لاَ بِقِلَّةٍ وَ هُوَ دِینُ اللَّهِ الَّذِی أَظْهَرَهُ وَ جُنْدُهُ الَّذِی أَعَدَّهُ وَ أَمَدَّهُ حَتَّی بَلَغَ مَا بَلَغَ وَ طَلَعَ حَیْثُ طَلَعَ وَ نَحْنُ عَلَی مَوْعُودٍ مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ مُنْجِزٌ وَعْدَهُ وَ نَاصِرٌ جُنْدَهُ وَ مَکَانُ الْقَیِّمِ بِالْأَمْرِ مَکَانُ النِّظَامِ مِنَ الْخَرَزِ یَجْمَعُهُ وَ یَضُمُّهُ فَإِنِ انْقَطَعَ النِّظَامُ تَفَرَّقَ الْخَرَزُ وَ ذَهَبَ ثُمَّ لَمْ یَجْتَمِعْ بِحَذَافِیرِهِ أَبَداً وَ الْعَرَبُ الْیَوْمَ وَ إِنْ کَانُوا قَلِیلاً فَهُمْ کَثِیرُونَ بِالْإِسْلاَمِ عَزِیزُونَ بِالاِجْتِمَاعِ فَکُنْ قُطْباً وَ اسْتَدِرِ الرَّحَا بِالْعَرَبِ وَ أَصْلِهِمْ دُونَکَ نَارَ الْحَرْبِ فَإِنَّکَ إِنْ شَخَصْتَ مِنْ هَذِهِ الْأَرْضِ انْتَقَضَتْ عَلَیْکَ الْعَرَبُ مِنْ أَطْرَافِهَا وَ أَقْطَارِهَا حَتَّی یَکُونَ مَا تَدَعُ وَرَاءَکَ مِنَ الْعَوْرَاتِ أَهَمَّ إِلَیْکَ مِمَّا بَیْنَ یَدَیْکَ.
إِنَّ الْأَعَاجِمَ إِنْ یَنْظُرُوا إِلَیْکَ غَداً یَقُولُوا هَذَا أَصْلُ الْعَرَبِ فَإِذَا اقْتَطَعْتُمُوهُ اسْتَرَحْتُمْ فَیَکُونُ ذَلِکَ أَشَدَّ لِکَلَبِهِمْ عَلَیْکَ وَ طَمَعِهِمْ فِیکَ فَأَمَّا مَا ذَکَرْتَ مِنْ مَسِیرِ الْقَوْمِ إِلَی قِتَالِ الْمُسْلِمِینَ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ هُوَ أَکْرَهُ لِمَسِیرِهِمْ مِنْکَ وَ هُوَ أَقْدَرُ عَلَی تَغْیِیرِ مَا یَکْرَهُ
وَ أَمَّا مَا ذَکَرْتَ مِنْ عَدَدِهِمْ فَإِنَّا لَمْ نَکُنْ نُقَاتِلُ فِیمَا مَضَی بِالْکَثْرَةِ وَ إِنَّمَا کُنَّا نُقَاتِلُ بِالنَّصْرِ وَ الْمَعُونَةِ!
(وقتی عمر بن خطاب در زمان خلافتش میخواست شخصاً فرماندهی لشکر را در جنگ با ایرانیان (نبرد قادسیه یا نهاوند) بر عهده بگیرد، از امیرالمؤمنین (ع) مشورت خواست. حضرت در یک تحلیل دقیق استراتژیک فرمود:)
پیروزی یا شکستِ این دین، به زیاد بودن یا کم بودن نفرات ربطی ندارد! این دین، دینِ خداست که خودش آن را پیروز کرده؛ و لشکری است که خودش آن را آماده کرده و یاری نموده، تا به اینجا که میبینی رسیده و مثلِ ستاره درخشیده است.
ما به وعدهای که خدا داده است امیدواریم؛ و خدا حتماً وعدهاش را عملی میکند و لشکرش را پیروز میگرداند. ای عمر! جایگاهِ تو به عنوانِ رهبر حکومت، مثلِ جایگاهِ نخ در تسبیح است! که مهرهها را جمع میکند و کنارِ هم نگه میدارد. اگر این نخ پاره شود، تمامِ مهرهها پراکنده میشوند و میریزند؛ و دیگر هرگز نمیتوانی همهی آنها را مثلِ قبل دورِ هم جمع کنی!
عربها امروز اگرچه از نظر تعداد کَمَند، اما به خاطرِ اسلام بسیار زیادند؛ و به خاطرِ اتحاد و همبستگی بسیار قدرتمندند. پس تو در مرکزِ حکومت، مثلِ یک محور و قُطب محکم باش! و چرخِ آسیابِ جنگ را با عربها (بدون حضور خودت) بچرخان؛ و آنها را به جای خودت به آتشِ جنگ بفرست!
چون اگر تو شخصاً از این سرزمین (مدینه) خارج شوی، تمامِ عربها از مرزها و گوشهوکنارِ کشور علیه تو شورش میکنند! کار به جایی میرسد که پشتِ سَرَت (شهرهای خالی از رهبر)، برایت خیلی مهمتر و ترسناکتر از جلوی رویت (میدان جنگ) میشود!
از طرفی، اگر ایرانیان فردا تو را در میدان جنگ ببینند، به هم میگویند: "این آقا، ریشه و فرماندهِ اصلیِ عربهاست! اگر او را بکُشید، برای همیشه راحت میشوید! " و همین فکر، باعث میشود که با حرص و ولعِ بیشتری به تو حمله کنند و برای کُشتنت طمع کنند!
اما اینکه گفتی: "آنها لشکرِ بسیار عظیمی برای جنگ با مسلمانان آماده کردهاند..." بدان که خدای سبحان، خیلی بیشتر از تو از این لشکرکشیِ آنها بدش میآید! و او برای تغییر دادنِ چیزی که از آن بدش میآید، بسیار تواناتر است.
و اما اینکه دربارهی تعدادِ زیادِ آنها نگران هستی... ما در گذشته هم هرگز با تعداد زیاد نجنگیدیم! ما همیشه با یاری و کمکِ خدا جنگیدیم و پیروز شدیم.
خطبه ۱۴۷قرآن و عترت؛ دو غریبِ آشنا در آخرالزمان
∞
و من خطبة له علیه السلام
الغایة من البعثة
فَبَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّداً صلی الله علیه وآله بِالْحَقِّ لِیُخْرِجَ عِبَادَهُ مِنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ إِلَی عِبَادَتِهِ وَ مِنْ طَاعَةِ الشَّیْطَانِ إِلَی طَاعَتِهِ بِقُرْآنٍ قَدْ بَیَّنَهُ وَ أَحْکَمَهُ لِیَعْلَمَ الْعِبَادُ رَبَّهُمْ إِذْ جَهِلُوهُ وَ لِیُقِرُّوا بِهِ بَعْدَ إِذْ جَحَدُوهُ وَ لِیُثْبِتُوهُ بَعْدَ إِذْ أَنْکَرُوهُ فَتَجَلَّی لَهُمْ سُبْحَانَهُ فِی کِتَابِهِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَکُونُوا رَأَوْهُ بِمَا أَرَاهُمْ مِنْ قُدْرَتِهِ وَ خَوَّفَهُمْ مِنْ سَطْوَتِهِ وَ کَیْفَ مَحَقَ مَنْ مَحَقَ بِالْمَثُلاَتِ . وَ احْتَصَدَ مَنِ احْتَصَدَ بِالنَّقِمَاتِ!.
الزمان المقبل
وَ إِنَّهُ سَیَأْتِی عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِی زَمَانٌ لَیْسَ فِیهِ شَیْءٌ أَخْفَی مِنَ الْحَقِّ وَ لاَ أَظْهَرَ مِنَ الْبَاطِلِ وَ لاَ أَکْثَرَ مِنَ الْکَذِبِ عَلَی اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ لَیْسَ عِنْدَ أَهْلِ ذَلِکَ الزَّمَانِ سِلْعَةٌ أَبْوَرَ مِنَ الْکِتَابِ إِذَا تُلِیَ حَقَّ تِلاَوَتِهِ وَ لاَ أَنْفَقَ مِنْهُ إِذَا حُرِّفَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَ لاَ فِی الْبِلاَدِ شَیْءٌ أَنْکَرَ مِنَ الْمَعْرُوفِ وَ لاَ أَعْرَفَ مِنَ الْمُنْکَرِ فَقَدْ نَبَذَ الْکِتَابَ حَمَلَتُهُ وَ تَنَاسَاهُ
حَفَظَتُهُ فَالْکِتَابُ یَوْمَئِذٍ وَ أَهْلُهُ طَرِیدَانِ مَنْفِیَّانِ وَ صَاحِبَانِ مُصْطَحِبَانِ فِی طَرِیقٍ وَاحِدٍ لاَ یُؤْوِیهِمَا مُؤْوٍ فَالْکِتَابُ وَ أَهْلُهُ فِی ذَلِکَ الزَّمَانِ فِی النَّاسِ وَ لَیْسَا فِیهِمْ وَ مَعَهُمْ وَ لَیْسَا مَعَهُمْ لِأَنَّ الضَّلاَلَةَ لاَ تُوَافِقُ الْهُدَی وَ إِنِ اجْتَمَعَا فَاجْتَمَعَ الْقَوْمُ عَلَی الْفُرْقَةِ وَ افْتَرَقُوا عَلَی الْجَمَاعَةِ کَأَنَّهُمْ أَئِمَّةُ الْکِتَابِ وَ لَیْسَ الْکِتَابُ إِمَامَهُمْ فَلَمْ یَبْقَ عِنْدَهُمْ مِنْهُ إِلاَّ اسْمُهُ وَ لاَ یَعْرِفُونَ إِلاَّ خَطَّهُ وَ زَبْرَهُ وَ مِنْ قَبْلُ مَا مَثَّلُوا
بِالصَّالِحِینَ کُلَّ مُثْلَةٍ وَ سَمَّوْا صِدْقَهُمْ عَلَی اللَّهِ فِرْیَةً وَ جَعَلُوا فِی الْحَسَنَةِ عُقُوبَةَ السَّیِّئَةِ وَ إِنَّمَا هَلَکَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ بِطُولِ آمَالِهِمْ وَ تَغَیُّبِ آجَالِهِمْ حَتَّی نَزَلَ بِهِمُ الْمَوْعُودُ الَّذِی تُرَدُّ عَنْهُ الْمَعْذِرَةُ وَ تُرْفَعُ عَنْهُ التَّوْبَةُ وَ تَحُلُّ مَعَهُ الْقَارِعَةُ وَ النِّقْمَةُ.
عظة الناس
أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ مَنِ اسْتَنْصَحَ اللَّهَ وُفِّقَ وَ مَنِ اتَّخَذَ قَوْلَهُ دَلِیلاً هُدِیَ لِلَّتِی هِیَ أَقُومُ فَإِنَّ جَارَ اللَّهِ آمِنٌ وَ عَدُوَّهُ خَائِفٌ وَ إِنَّهُ لاَ یَنْبَغِی لِمَنْ عَرَفَ عَظَمَةَ اللَّهِ أَنْ یَتَعَظَّمَ فَإِنَّ رِفْعَةَ الَّذِینَ یَعْلَمُونَ مَا عَظَمَتُهُ أَنْ یَتَوَاضَعُوا لَهُ وَ سَلاَمَةَ الَّذِینَ یَعْلَمُونَ مَا قُدْرَتُهُ أَنْ یَسْتَسْلِمُوا لَهُ فَلاَ تَنْفِرُوا مِنَ الْحَقِّ نِفَارَ الصَّحِیحِ مِنَ الْأَجْرَبِ وَ الْبَارِئِ مِن ذیِ السّقَمِ وَ اعلَمُوا أَنّکُم لَن تَعرِفُوا الرّشدَ حَتّی تَعرِفُوا ألّذِی
تَرَکَهُ وَ لَنْ تَأْخُذُوا بِمِیثَاقِ الْکِتَابِ حَتَّی تَعْرِفُوا الَّذِی نَقَضَهُ وَ لَنْ تَمَسَّکُوا بِهِ حَتَّی تَعْرِفُوا الَّذِی نَبَذَهُ فَالْتَمِسُوا ذَلِکَ مِنْ عِنْدِ أَهْلِهِ فَإِنَّهُمْ عَیْشُ الْعِلْمِ وَ مَوْتُ الْجَهْلِ هُمُ الَّذِینَ یُخْبِرُکُمْ حُکْمُهُمْ عَنْ عِلْمِهِمْ وَ صَمْتُهُمْ عَنْ مَنْطِقِهِمْ وَ ظَاهِرُهُمْ عَنْ بَاطِنِهِمْ لاَ یُخَالِفُونَ الدِّینَ وَ لاَ یَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَهُوَ بَیْنَهُمْ شَاهِدٌ صَادِقٌ وَ صَامِتٌ نَاطِقٌ.
(تحلیلی عمیق از هدفِ بعثت، و پیشگویی روزگاری که قرآن و اهلبیت در میان مردم غریب میمانند):
چرا پیامبر (ص) آمد؟ خداوند محمد (ص) را به حق فرستاد؛ تا بندگانش را از پرستشِ بُتها، به سوی پرستشِ خدا درآورد! و از اطاعتِ شیطان، به سوی اطاعتِ خدا بکشاند. با قرآنی که آن را کاملاً روشن و محکم کرده بود؛ تا بندگانی که پروردگارشان را نمیشناختند، او را بشناسند! و کسانی که منکرش بودند، به او اقرار کنند! و کسانی که وجودش را رد میکردند، او را ثابت بدانند!
خداوند در کتابش، خودش را برای مردم آشکار کرد؛ بدونِ اینکه او را با چشم ببینند. با آیاتی که قدرتِ خودش را نشان داد، و از خشم و انتقامش ترساند! به آنها نشان داد که چگونه با عذابهای سخت، ملتهای نافرمان را نابود کرد؛ و چگونه با طوفانهای خشم، آنها را مثلِ گیاهِ خشک درو نمود!
قرآنِ غریب، و مؤمنِ تنها! (در پیشگویی از آینده میفرماید): بهزودی بعد از من، زمانی بر شما میرسد که در آن:
هیچچیز پنهانتر از حق نیست!
هیچچیز آشکارتر از باطل نیست!
و هیچچیز فراوانتر از دروغ بستن به خدا و پیامبر نیست!
در آن روزگار، پیشِ مردمِ آن زمان: هیچ کالایی بیارزشتر از قرآن نیست، وقتی که بخواهد درست و بدونِ تحریف خوانده شود! و هیچ کالایی گرانتر و پرفروشتر از قرآن نیست، وقتی که بخواهند معانیاش را تحریف کنند و به نفعِ خودشان تفسیر نمایند! در تمامِ شهرها، هیچچیزی ناشناختهتر از کارِ خوب، و هیچچیزی شناختهشدهتر از کارِ بد نیست!
کسانی که باید قرآن را به دوش بکشند (علمای دین)، آن را دور میاندازند! و کسانی که باید آن را حفظ کنند، فراموشش میکنند! در آن روزگار، قرآن و اهلِ قرآن (اهلبیت)، هر دو آواره و تبعیدیاند! دو تا رفیقاند که با هم در یک مسیر میروند، اما هیچکس حاضر نیست به آنها پناه بدهد!
آن روز، قرآن و اهلقرآن در میانِ مردم هستند، اما در واقع در میانِ آنها نیستند! با آنهایند، اما با آنها نیستند! چون گمراهی هرگز با هدایت سازگار نمیشود؛ حتی اگر به ظاهر کنار هم باشند.
مردمِ آن زمان، روی تفرقه و جدایی با هم متحد میشوند! و از اتحاد و همبستگی کاملاً جدا میگردند! طوری رفتار میکنند که انگار آنها امام و رهبرِ قرآناند، نه اینکه قرآن امام و رهبرِ آنها باشد! از قرآن، جز اسمش چیزی پیش آنها نمیماند! و از آن، فقط خط و نوشتههایش را میشناسند! (به محتوایش عمل نمیکنند).
در گذشته هم اینها آدمهای صالح را به بدترین شکل شکنجه میکردند! حرفهای راستشان را به عنوان تهمت به خدا برچسب میزدند! و به جای اینکه به کارِ خوبشان پاداش بدهند، آنها را مثلِ کارِ بد مجازات میکردند!
بدانید که ملتهای قبل از شما فقط به این دلیل نابود شدند که: آرزوهایشان بسیار طولانی بود، و زمانِ مرگ را از یاد برده بودند! تا اینکه بالأخره آن وعدهی قطعی (مرگ) به سراغشان آمد؛ روزی که دیگر هیچ عذری پذیرفته نیست، توبهای بالا نمیرود، و بلای خُردکننده و انتقامِ سختِ خدا فرود میآید!
موعظهای برای بیداری: ای مردم! هر کس از خدا نصیحت بخواهد، موفق میشود. و هر کس حرفِ خدا را راهنمای خودش قرار دهد، به راستترین راه هدایت میگردد. چون پناهندهی خدا، همیشه در امان است؛ و دشمنِ خدا، همیشه در ترس و لرز!
کسی که عظمت و بزرگیِ خدا را بشناسد، اصلاً برایش شایسته نیست که تکبر و بزرگی بفروشد! چون بلندیِ مقامِ کسانی که عظمتِ خدا را میشناسند، در این است که در برابرِ او تواضع کنند. و سلامتِ کسانی که قدرتِ خدا را میفهمند، در این است که در برابرِ او تسلیم باشند.
پس، از حق فرار نکنید! مثلِ آدمِ سالمی که از آدمِ گَر گرفته فرار میکند، یا آدمِ شفایافتهای که از آدمِ بیمار درمیرود! (حق که بیماری نیست که از آن میگریزید! ). و بدانید که:
شما هرگز راهِ راست را نمیشناسید، تا زمانی که بفهمید چه کسی آن را رها کرده است!
هرگز به پیمانِ قرآن چنگ نمیزنید، تا زمانی که بفهمید چه کسی آن را شکسته است!
و هرگز به قرآن متوسل نمیشوید، تا زمانی که بفهمید چه کسی آن را دور انداخته است!
پس تمامِ اینها را، فقط از اهلِ آن (اهلبیت) بخواهید! چون آنها: مظهرِ حیاتِ علم، و قاتلِ جهلاند! آنها کسانیاند که:
قضاوت و حُکمشان، نشاندهندهی علمِ آنهاست.
سکوتشان، نشاندهندهی حکمت و منطقِ آنهاست.
و ظاهرشان، نشاندهندهی باطنشان است!
آنها هرگز با دین مخالفت نمیکنند، و در موردِ آن با هم هیچ اختلافی ندارند. دین، در میانِ آنها یک شاهدِ راستگو، و یک ساکتِ پُر از حرف است!
خطبه ۱۴۸دو گرگِ گرسنه، در انتظارِ دریدن یکدیگر!
∞
و من کلام له علیه السلام فی ذکر أهل البصرة
کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا یَرْجُو الْأَمْرَ لَهُ وَ یَعْطِفُهُ عَلَیْهِ دُونَ صَاحِبِهِ لاَ یَمُتَّانِ إِلَی اللَّهِ بِحَبْلٍ وَ لاَ یَمُدَّانِ إِلَیْهِ بِسَبَبٍ . کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَامِلُ ضَبٍّ لِصَاحِبِهِ وَ عَمَّا قَلِیلٍ یُکْشَفُ قِنَاعُهُ بِهِ! وَ اللَّهِ لَئِنْ أَصَابُوا الَّذِی یُرِیدُونَ لَیَنْتَزِعَنَّ هَذَا نَفْسَ هَذَا وَ لَیَأْتِیَنَّ هَذَا عَلَی هَذَا قَدْ قَامَتِ الْفِئَةُ الْبَاغِیَةُ فَأَیْنَ الْمُحْتَسِبُونَ ! فَقَدْ سُنَّتْ لَهُمُ السُّنَنُ وَ قُدِّمَ لَهُمُ الْخَبَرُ وَ لِکُلِّ ضَلَّةٍ عِلَّةٌ وَ لِکُلِّ نَاکِثٍ شُبْهَةٌ وَ اللَّهِ لاَ أَکُونُ کَمُسْتَمِعِ اللَّدْمِ یَسْمَعُ النَّاعِیَ وَ یَحْضُرُ الْبَاکِیَ ثُمَّ لاَ یَعْتَبِرُ!.
(خطبهای در پیشگویی سرنوشت شومِ طلحه و زبیر در جنگ جمل):
هر کدام از آن دو نفر (طلحه و زبیر) امید دارند که حکومت فقط به خودش برسد! و تلاش میکند که آن را فقط به سمتِ خودش بکشاند، نه به سمتِ رفیقش!
آنها با هیچ طنابی به خدا متصل نیستند!
و با هیچ ریسمانی به سوی او نمیروند!
هر دوی آنها، کینهی وحشتناکی از رفیقش در دل دارد! و خیلی زود پرده از روی این کینهها برداشته میشود. به خدا قسم؛ اگر آنها به همان چیزی که میخواهند (قدرت) برسند، یکیشان جانِ آن یکی را میگیرد! و این یکی، آن یکی را نابود میکند! (و بر سر حکومت همدیگر را میکشند).
گروهِ شورشی و ظالم قیام کرده است؛ پس کجایند آدمهایی که برای خدا کار میکنند؟! سنتها برایشان کاملاً روشن شده، و خبرها پیشاپیش به آنها داده شده است. برای هر گمراهیای، یک بهانه هست! و برای هر پیمانشکنی، یک شبهه! (اما هیچکدام دلیل موجهی نیست).
به خدا قسم؛ من هرگز مثلِ آن کفتاری (یا انسانی) نیستم که: وقتی صدای چوبِ شکارچی، یا صدای عزاداران را میشنود، باز هم هیچ عبرتی نمیگیرد (تا اینکه شکار میشود)! (من کاملاً بیدارم و فریب نمیخورم).
خطبه ۱۴۹وصیتنامهی علی (ع) در بستر شهادت
∞
و من کلام له علیه السلام قبل موته
أَیُّهَا النَّاسُ کُلُّ امْرِئٍ لاَقٍ مَا یَفِرُّ مِنْهُ فِی فِرَارِهِ الْأَجَلُ مَسَاقُ النَّفْسِ وَ الْهَرَبُ مِنْهُ مُوَافَاتُهُ کَمْ أَطْرَدْتُ الْأَیَّامَ أَبْحَثُهَا عَنْ مَکْنُونِ هَذَا الْأَمْرِ فَأَبَی اللَّهُ إِلاَّ إِخْفَاءَهُ هَیْهَاتَ عِلْمٌ مَخْزُونٌ أَمَّا وَصِیَّتِی فَاللَّهَ لاَ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ مُحَمَّداً صلی الله علیه وآلهفَلاَ تُضَیِّعُوا سُنَّتَهُ أَقِیمُوا هَذَیْنِ الْعَمُودَیْنِ وَ أَوْقِدُوا هَذَیْنِ الْمِصْبَاحَیْنِ وَ خَلاَکُمْ ذَمٌّ مَا لَمْ تَشْرُدُوا حُمِّلَ کُلُّ امْرِئٍ مِنْکُمْ مَجْهُودَهُ وَ خُفِّفَ عَنِ الْجَهَلَةِ رَبٌّ رَحِیمٌ وَ دِینٌ قَوِیمٌ وَ إِمَامٌ عَلِیمٌ أَنَا بِالْأَمْسِ صَاحِبُکُمْ وَ أَنَا الْیَوْمَ عِبْرَةٌ لَکُمْ وَ غَداً مُفَارِقُکُمْ غَفَرَ اللَّهُ لِی وَ لَکُمْ إِنْ تَثْبُتِ الْوَطْأَةُ فِی هَذِهِ الْمَزَلَّةِ فَذَاکَ وَ إِنْ تَدْحَضِ الْقَدَمُ فَإِنَّا کُنَّا فِی أَفْیَاءِ أَغْصَانٍ وَ مَهَابِّ رِیَاحٍ وَ تَحْتَ ظِلِّ غَمَامٍ اضْمَحَلَّ فِی الْجَوِّ مُتَلَفَّقُهَا وَ عَفَا فِی الْأَرْضِ مَخَطُّهَا .
وَ إِنَّمَا کُنْتُ جَاراً جَاوَرَکُمْ بَدَنِی أَیَّاماً وَ سَتُعْقَبُونَ مِنِّی جُثَّةً خَلاَءً سَاکِنَةً بَعْدَ حَرَاکٍ وَ صَامِتَةً بَعْدَ نُطْقٍ لِیَعِظْکُمْ هُدُوِّی وَ خُفُوتُ وَ سُکُونُ أطَراَفیِ فَإِنّهُ أَوعَظُ لِلمُعتَبِرِینَ مِنَ المَنطِقِ
الْبَلِیغِ وَ الْقَوْلِ الْمَسْمُوعِ - وَدَاعِی لَکُمْ وَدَاعُ امْرِئٍ مُرْصِدٍ
لِلتَّلاَقِی غَداً تَرَوْنَ أَیَّامِی وَ یُکْشَفُ لَکُمْ عَنْ سَرَائِرِی وَ تَعْرِفُونَنِی بَعْدَ خُلُوِّ مَکَانِی وَ قِیَامِ غَیْرِی مَقَامِی.
(سخنانِ سوزناک و بیدارگرِ امیرالمؤمنین (ع)، قبل از شهادتش):
ای مردم! هر انسانی، بالأخره با همان چیزی که از آن فرار میکند (مرگ)، در همان مسیرِ فرارش روبهرو خواهد شد! مرگ (اجل)، مسیرِ نهاییِ جانِ انسان است؛ و فرار از آن، دقیقاً رسیدنِ به آن است!
چقدر روزگاران را پشتسر گذاشتم و تلاش کردم تا رازِ پنهانِ این کار (زمان مرگم) را کشف کنم؛ اما خداوند نخواست مگر اینکه آن را پنهان نگه دارد! هیهات! این یک علمِ مخزون و سرّ الهی است.
وصیت من به شما این است: ۱. برای خدا هیچ شریکی قرار ندهید! ۲. و سنتِ محمد (ص) را ضایع نکنید! این دو ستون را محکم نگه دارید، و این دو چراغ را همیشه روشن بگذارید. تا زمانی که از این مسیر منحرف نشدهاید، هیچکس شما را سرزنش نخواهد کرد.
خداوند از هر انسانی فقط به اندازهی توانش تکلیف خواسته است، و به آدمهای نادان تخفیف داده است. پروردگارتان، رحیم است؛ دینتان، استوار است؛ و امامتان، آگاه و دانا!
من تا دیروز همنشین و رفیق شما بودم... امروز برای شما مایهی عبرت هستم... و فردا از شما جدا خواهم شد! خداوند من و شما را بیامرزد.
اگر بعد از این ضربت، پایم در این لغزشگاه (دنیا) محکم بماند و زنده بمانم، که هیچ (باز هم در خدمت شما هستم). اما اگر پایم لیز بخورد و از دنیا بروم، (عجیب نیست) چون ما در سایهی شاخههای درختان، در مسیرِ وزشِ بادها، و در زیرِ سایهی ابری بودیم که: بههمپیوستگیاش در هوا متلاشی شد، و سایهاش روی زمین کاملاً پاک گردید! (یعنی عمر من هم مثل سایه یک ابر گذشت).
من فقط برای چند روزی، با بدنم همسایهی شما بودم! و بهزودی از من، فقط یک جنازهی توخالی برای شما باقی میماند! جنازهای که بعد از آنهمه حرکت، الان کاملاً بیحرکت شده است! و بعد از آنهمه حرف زدن، الان کاملاً ساکت است!
بگذارید سکوتِ من، بسته شدنِ چشمانِ من، و بیحرکتیِ دستوپاهای من، شما را موعظه کند! چون اینها، برای کسانی که بخواهند عبرت بگیرند، از هر سخنرانِ فصیح و هر حرفِ شنیدنیای، پندآموزتر است!
خداحافظیِ من با شما، خداحافظیِ کسی است که مشتاقانه منتظرِ دیدار در روزِ قیامت است! فردا میفهمید که من در این روزها چه کسی بودم! و رازهای پنهانم برایتان آشکار خواهد شد. و آن روزی مرا بهخوبی خواهید شناخت، که جایم در میانِ شما خالی شود، و کسِ دیگری جای مرا بگیرد!
خطبه ۱۵۰آژیرِ خطرِ آخرالزمان؛ فرار از حق، پناه به سراب!
∞
و من خطبة له علیه السلام یومی فیها إلی الملاحم و یصف فئة من أهل الضلال
اشارة
وَ أَخَذُوا یَمِیناً وَ شِمَالاً ظَعْناً فِی مَسَالِکِ الْغَیِّ وَ تَرْکاً لِمَذَاهِبِ الرُّشْدِ فَلاَ تَسْتَعْجِلُوا مَا هُوَ کَائِنٌ مُرْصَدٌ وَ لاَ تَسْتَبْطِئُوا مَا یَجِیءُ بِهِ الْغَدُ.
فَکَمْ مِنْ مُسْتَعْجِلٍ بِمَا إِنْ أَدْرَکَهُ وَدَّ أَنَّهُ لَمْ یُدْرِکْهُ وَ مَا أَقْرَبَ الْیَوْمَ مِنْ تَبَاشِیرِ غَدٍ! یَا قَوْمِ هَذَا إِبَّانُ وُرُودِ کُلِّ مَوْعُودٍ وَ دُنُوٍّ مِنْ طَلْعَةِ مَا لاَ تَعْرِفُونَ. أَلاَ وَ إِنَّ مَنْ أَدْرَکَهَا مِنَّا یَسْرِی فِیهَا بِسِرَاجٍ مُنِیرٍ وَ یَحْذُو فِیهَا عَلَی مِثَالِ الصَّالِحِینَ لِیَحُلَّ فِیهَا رِبْقاً وَ یُعْتِقَ فِیهَا رِقّاً وَ یَصْدَعَ شَعْباً وَ یَشْعَبَ صَدْعاً فِی سُتْرَةٍ عَنِ النَّاسِ لاَ یُبْصِرُ الْقَائِفُ أَثَرَهُ وَ لَوْ تَابَعَ نَظَرَهُ. ثُمَّ لَیُشْحَذَنَّ فِیهَا قَوْمٌ شَحْذَ الْقَیْنِ النَّصْلَ . تُجْلَی بِالتَّنْزِیلِ أَبْصَارُهُمْ وَ یُرْمَی بِالتَّفْسِیرِ فِی مَسَامِعِهِمْ وَ یُغْبَقُونَ کَأْسَ الْحِکْمَةِ بَعْدَ الصَّبُوحِ !.
فی الضلال
منها: وَ طَالَ الْأَمَدُ بِهِمْ لِیَسْتَکْمِلُوا الْخِزْیَ وَ یَسْتَوْجِبُوا الْغِیَرَ حَتَّی إِذَا اخْلَوْلَقَ الْأَجَلُ وَ اسْتَرَاحَ قَوْمٌ إِلَی الْفِتَنِ وَ أَشَالُوا
عَنْ لَقَاحِ حَرْبِهِمْ لَمْ یَمُنُّوا عَلَی اللَّهِ بِالصَّبْرِ وَ لَمْ یَسْتَعْظِمُوا بَذْلَ أَنْفُسِهِمْ فِی الْحَقِّ حَتَّی إِذَا وَافَقَ وَارِدُ الْقَضَاءِ انْقِطَاعَ مُدَّةِ الْبَلاَءِ حَمَلُوا بَصَائِرَهُمْ عَلَی أَسْیَافِهِمْ وَ دَانُوا لِرَبِّهِمْ بِأَمْرِ وَاعِظِهِمْ حَتَّی إِذَا قَبَضَ اللَّهُ رَسُولَهُ صلی الله علیه وآله رَجَعَ قَوْمٌ عَلَی الْأَعْقَابِ وَ غَالَتْهُمُ السُّبُلُ وَ اتَّکَلُوا عَلَی الْوَلاَئِجِ وَ وَصَلُوا غَیْرَ الرَّحِمِ وَ هَجَرُوا السَّبَبَ الَّذِی أُمِرُوا بِمَوَدَّتِهِ وَ نَقَلُوا الْبِنَاءَ عَنْ رَصِّ أَسَاسِهِ فَبَنَوْهُ فِی غَیْرِ مَوْضِعِهِ مَعَادِنُ کُلِّ خَطِیئَةٍ وَ أَبْوَابُ کُلِّ ضَارِبٍ فِی غَمْرَةٍ قَدْ مَارُوا فِی الْحَیْرَةِ وَ ذَهَلُوا فِی السَّکْرَةِ عَلَی سُنَّةٍ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ مِنْ مُنْقَطِعٍ إِلَی الدُّنْیَا رَاکِنٍ أَوْ مُفَارِقٍ لِلدِّینِ مُبَایِنٍ.
(خطبهای هشداردهنده دربارهی حوادثِ آینده و توصیفِ گروهی از گمراهان):
آنها از جادهی اصلیِ هدایت خارج شدند، و به چپ و راست (در مسیرِ گمراهی) راه افتادند! پس، برای رسیدنِ به چیزهایی که حتماً میآید و در کمینِ شماست، عجله نکنید! و رسیدنِ فردایی را که حوادثش را با خودش میآورد، دیر نپندارید!
چقدر زیادند کسانی که برای رسیدنِ به یک چیزی عجله میکنند، اما وقتی به آن میرسند آرزو میکنند که: ای کاش هرگز به آن نرسیده بودم! و چقدر امروز، به سپیدهی فردا نزدیک است!
ای قومِ من! الان دقیقاً زمانِ رسیدنِ همان وعدههایی است که به شما داده شده است! و زمانِ نزدیک شدنِ حوادثی است که شما اصلاً آنها را نمیشناسید! آگاه باشید! آن کسی از ما (حضرت مهدی) که این دورانِ پُرآشوب را درک کند، با یک چراغِ بسیار پرنور در میانِ آن حرکت میکند، و دقیقاً پا جای پای صالحان میگذارد.
او میآید تا گرهها را باز کند!
بردگانِ اسیرِ (ظلم) را آزاد کند!
جمعیتهای (باطل) را متلاشی کند!
و جمعیتهای پراکندهی (حق) را دورِ هم جمع نماید!
او در پنهانی و دور از چشمِ مردم این کارها را میکند؛ طوری که حتی ماهرترین ردیابها هم، هرچه تلاش کنند نمیتوانند ردِ پای او را پیدا کنند! در آن دورانِ سخت، گروهی (از مؤمنان واقعی) آنچنان صیقل داده میشوند که مثلِ تیز کردنِ شمشیر به دستِ آهنگر بُرنده و آماده میشوند!
قرآن، چشمهایشان را جلا میدهد.
تفسیرِ آن، در گوشهایشان طنین میاندازد.
و آنها در صبح و شب، از جامِ حکمت مینوشند و سیراب میشوند.
توصیف گمراهان (خستگانِ از حق! ): (در توصیف گروهی از مردم در زمانِ غیبت میفرماید): مهلتِ آنها طولانی میشود، تا به نهایتِ رسوایی برسند و کاملاً مستحقِ حوادثِ تلخ گردند! تا اینکه عمرشان به آخر میرسد، و گروهی به همان فتنهها عادت میکنند و در آنها احساسِ راحتی مینمایند! آنها شمشیرهای جنگ را زمین میگذارند و دست از مبارزه میکشند! آنها اگر هم صبر کردند، به خدا مِنّت گذاشتند! و اگر هم جانشان را در راهِ حق دادند، آن را یک کارِ بسیار بزرگ و عجیب پنداشتند!
تا اینکه وقتی دورانِ بلا و آزمایش به پایان میرسد، و قضاوقدر الهی برای پیروزی حق فرا میرسد؛ آنها دوباره بصیرتهایشان را روی شمشیرهایشان میگذارند (آمادهی جنگ میشوند)، و با دستورِ رهبرشان در برابرِ پروردگارشان گردن خم میکنند.
(اما عدهای دیگر): همین که خداوند پیامبرش (ص) را از دنیا بُرد، گروهی به عقب برگشتند و مُرتد شدند! راههای انحرافی آنها را در خود غرق کرد؛ به نظراتِ مندرآوردی و بدعتها تکیه کردند؛ رابطهشان را با اهلبیت قطع نمودند؛ و دقیقاً از همان کسی که مأمور به دوستی با او بودند (علی)، فاصله گرفتند! آنها ساختمانِ (دین) را از روی پایههای محکمِ خودش برداشتند، و آن را در جایی که نباید میساختند، بنا کردند!
آنها معدنِ تمامِ خطاها، و درِ ورودیِ تمامِ کسانیاند که در گردابِ جهالت دستوپامیزنند! در وادیِ حیرت سرگردانند؛ در مستیِ خودشان کاملاً غافلاند؛ و دقیقاً بر اساسِ سنتِ آلِفرعون عمل میکنند!
یا کاملاً به دنیا چسبیدهاند!
یا کاملاً از دین جدا شدهاند!
خطبه ۱۵۱چشماندازی ترسناک از فتنههای آخرالزمان
∞
و من خطبة له علیه السلام یحذر من الفتن
اللّه و رسوله
وَ أَحْمَدُ اللَّهَ وَ أَسْتَعِینُهُ عَلَی مَدَاحِرِ الشَّیْطَانِ وَ مَزَاجِرِهِ وَ الاِعْتِصَامِ مِنْ حَبَائِلِهِ وَ مَخَاتِلِهِ وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً
عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ نَجِیبُهُ وَ صَفْوَتُهُ لاَ یُؤَازَی فَضْلُهُ وَ لاَ یُجْبَرُ فَقْدُهُ أَضَاءَتْ بِهِ الْبِلاَدُ بَعْدَ الضَّلاَلَةِ الْمُظْلِمَةِ وَ الْجَهَالَةِ الْغَالِبَةِ وَ الْجَفْوَةِ الْجَافِیَةِ وَ النَّاسُ یَسْتَحِلُّونَ الْحَرِیمَ وَ یَسْتَذِلُّونَ الْحَکِیمَ یَحْیَوْنَ عَلَی فَتْرَةٍ وَ یَمُوتُونَ عَلَی کَفْرَةٍ!.
التحذیر من الفتن
ثُمَّ إِنَّکُمْ مَعْشَرَ الْعَرَبِ أَغْرَاضُ بَلاَیَا قَدِ اقْتَرَبَتْ فَاتَّقُوا سَکَرَاتِ النِّعْمَةِ وَ احْذَرُوا بَوَائِقَ النِّقْمَةِ وَ تَثَبَّتُوا فِی قَتَامِ الْعِشْوَةِ
وَ اعْوِجَاجِ الْفِتْنَةِ عِنْدَ طُلُوعِ جَنِینِهَا وَ ظُهُورِ کَمِینِهَا وَ انْتِصَابِ قُطْبِهَا وَ مَدَارِ رَحَاهَا تَبْدَأُ فِی مَدَارِجَ خَفِیَّةٍ وَ تَئُولُ إِلَی فَظَاعَةٍ جَلِیَّةٍ شِبَابُهَا کَشِبَابِ الْغُلاَمِ وَ آثَارُهَا کَآثَارِ السِّلاَمِ یَتَوَارَثُهَا الظَّلَمَةُ بِالْعُهُودِ! أَوَّلُهُمْ قَائِدٌ لِآخِرِهِمْ وَ آخِرُهُمْ مُقْتَدٍ بِأَوَّلِهِمْ یَتَنَافَسُونَ فِی دُنْیَا دَنِیَّةٍ وَ یَتَکَالَبُونَ عَلَی جِیفَةٍ مُرِیحَةٍ وَ عَنْ قَلِیلٍ یَتَبَرَّأُ التَّابِعُ مِنَ الْمَتْبُوعِ وَ الْقَائِدُ مِنَ الْمَقُودِ فَیَتَزَایَلُونَ بِالبَغضَاءِ وَ یَتَلَاعَنُونَ
عِندَ اللّقَاءِ ثُمّ یأَتیِ بَعدَ ذَلِکَ طَالِعُ الفِتنَةِ الرّجُوفِ وَ القَاصِمَةِ الزّحُوفِ فَتَزِیغُ قُلُوبٌ بَعدَ استِقَامَةٍ وَ تَضِلّ رِجَالٌ بَعدَ سَلَامَةٍ وَ تَختَلِفُ الأَهوَاءُ عِندَ هُجُومِهَا وَ تَلتَبِسُ الآرَاءُ عِندَ نُجُومِهَا مَن أَشرَفَ لَهَا قَصَمَتهُ وَ مَن سَعَی فِیهَا حَطَمَتهُ یَتَکَادَمُونَ فِیهَا تَکَادُمَ الحُمُرِ فِی العَانَةِ قَدِ اضطَرَبَ مَعقُودُ
الْحَبْلِ وَ عَمِیَ وَجْهُ الْأَمْرِ تَغِیضُ فِیهَا الْحِکْمَةُ وَ تَنْطِقُ فِیهَا الظَّلَمَةُ وَ تَدُقُّ أَهْلَ الْبَدْوِ بِمِسْحَلِهَا وَ تَرُضُّهُمْ
بِکَلْکَلِهَا ! یَضِیعُ فِی غُبَارِهَا الْوُحْدَانُ وَ یَهْلِکُ فِی طَرِیقِهَا الرُّکْبَانُ تَرِدُ بِمُرِّ الْقَضَاءِ وَ تَحْلُبُ عَبِیطَ الدِّمَاءِ . وَ تَثْلِمُ مَنَارَ الدِّینِ وَ تَنْقُضُ عَقْدَ الْیَقِینِ یَهْرُبُ مِنْهَا الْأَکْیَاسُ وَ یُدَبِّرُهَا الْأَرْجَاسُ مِرْعَادٌ مِبْرَاقٌ کَاشِفَةٌ عَنْ سَاقٍ تُقْطَعُ فِیهَا الْأَرْحَامُ وَ یُفَارَقُ عَلَیْهَا الْإِسْلاَمُ بَرِیئُهَا سَقِیمٌ وَ ظَاعِنُهَا مُقِیمٌ.
منها: بَیْنَ قَتِیلٍ مَطْلُولٍ وَ خَائِفٍ مُسْتَجِیرٍ یَخْتِلُونَ بِعَقْدِ الْأَیْمَانِ وَ بِغُرُورِ الْإِیمَانِ فَلاَ تَکُونُوا أَنْصَابَ الْفِتَنِ وَ أَعْلاَمَ الْبِدَعِ - وَ الْزَمُوا مَا عُقِدَ عَلَیْهِ حَبْلُ الْجَمَاعَةِ وَ بُنِیَتْ عَلَیْهِ أَرْکَانُ الطَّاعَةِ وَ اقْدَمُوا عَلَی اللَّهِ مَظْلُومِینَ وَ لاَ تَقْدَمُوا عَلَیْهِ ظَالِمِینَ وَ اتَّقُوا مَدَارِجَ الشَّیْطَانِ وَ مَهَابِطَ الْعُدْوَانِ وَ لاَ تُدْخِلُوا بُطُونَکُمْ لُعَقَ الْحَرَامِ فَإِنَّکُمْ بِعَیْنِ مَنْ حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَعْصِیَةَ وَ سَهَّلَ لَکُمْ سُبُلَ الطَّاعَةِ.
(خطبهای بسیار تکاندهنده در هشدار نسبت به فتنههای پیچیده و کور، و راهِ نجات از آنها):
حمد و ستایش: خدا را شکر میکنم؛ و برای دور کردنِ شیطان و فرار از دستِ او، و پناه بُردن از دامها و فریبهایش، از خدا کمک میخواهم. و شهادت میدهم که هیچ خدایی جز او نیست؛ و شهادت میدهم که محمد (ص) بنده، فرستاده، برگزیده، و انتخابشدهی اوست. فضیلتِ او هیچ همتایی ندارد، و جای خالیِ او با هیچچیزی پر نمیشود.
شهرها به واسطهی او روشن شد؛ آنهم بعد از اینکه در گمراهیِ تاریک، جهالتِ فراگیر، و خشمِ سنگین فرو رفته بودند! روزگاری که مردم حریمها را میشکستند، آدمِ عاقل را تحقیر میکردند، در زمانِ تعطیلیِ وحی زندگی میکردند، و در حالتِ کفر و بیدینی میمُردند!
هشدار نسبت به فتنهها: سپس، ای گروهِ عرب! شما دقیقاً سیبلِ بلاهایی هستید که بهشدت نزدیک شدهاند! پس از مستیهای نعمت بپرهیزید، و از سختیهای انتقامِ خدا بترسید!
در تاریکیِ فتنههای کور، و در کجومعوج شدنِ آشوبها محکم بایستید و جایِ پایتان را سفت کنید! مخصوصاً در زمانهایی که:
جنینِ فتنه تازه دارد شکل میگیرد!
کمینهای آن دارد آشکار میشود!
ستونهایش برپا میشود!
و محورِ آسیابِ آن به چرخش درمیآید!
فتنهها اینطورند که: از یک مسیرهای پنهان و نامرئی شروع میشوند، اما آخرش به یک فاجعهی بسیار واضح و وحشتناک ختم میگردند!
رشد کردنِ آنها، مثلِ رشد کردنِ یک نوجوان، سریع است!
و آثاری که از خودشان به جا میگذارند، مثلِ اثرِ ضربهی سنگهای محکم، کوبنده است!
ظالمان این فتنهها را با قراردادهایی که با هم میبندند، به یکدیگر ارث میدهند! اولین نفرشان، رهبرِ آخرین نفرشان است! و آخرین نفرشان، پیروِ اولین نفرشان! آنها بر سرِ یک دنیای پَست با هم مسابقه میدهند! و مثلِ سگها، بر سرِ یک مُردارِ گندیده به جانِ هم میافتند!
اما طولی نمیکشد که پیرو از رهبرش اعلامِ بیزاری میکند! و رهبر هم از پیروش متنفر میشود! آنها با کینه از هم جدا میشوند، و هر وقت به هم میرسند یکدیگر را لعنت میکنند!
فتنهی درهمشکننده: سپس بعد از اینها، یک فتنهی بسیار لرزاننده، شکننده، و پیشرونده طلوع میکند! فتنهای که در آن:
قلبهایی که مستقیم بودند، کج میشوند!
مردانی که سالم بودند، گمراه میگردند!
در زمانِ هجومِ آن، خواستهها با هم درگیر میشوند!
و در زمانِ آشکار شدنش، نظراتِ مردم بهشدت به هم میریزد!
هر کس که بخواهد در برابرِ این فتنه قد عَلَم کند، او را در هم میشکند! و هر کس که بخواهد در آن بدود و تلاش کند، او را لِه میکند! مردم در این فتنه، مثلِ خَرهای وحشی همدیگر را گاز میگیرند! گرههای محکمِ اتحاد باز میشود، و چهرهی اصلیِ کار کاملاً کور و نامشخص میگردد. حکمت در آن غایب میشود، و ظالمان در آن زبان باز میکنند! این فتنه، آدمهای بیاباننشین را با رندههای خودش میتراشد! و با سینهی سنگینش آنها را در هم میکوبد! آدمهای تنها در غبارِ آن گُم میشوند، و سوارکاران در مسیرِ آن به هلاکت میرسند.
این فتنه، با قضاوتی بسیار تلخ و کشنده وارد میشود، و خونِ خالصِ انسانها را میدوشد! نشانههای دین را خراب میکند، و گرههای یقین را پاره میسازد. آدمهای باهوش و زیرک از آن فرار میکنند؛ و آدمهای پلید و کثیف مدیریتِ آن را به دست میگیرند!
فتنهای است بسیار پُرغُرش، پُر از رعدوبرق، و کاملاً بیرحم!
در آن، پیوندهای خانوادگی قطع میشود.
مردم از اسلام جدا میشوند.
آدمِ سالمِ آن هم در واقع بیمار است!
و کسی که میخواهد از آن فرار کند هم مجبور است بماند!
(در ادامهی خطبه میفرماید): بعضیها در این فتنه کشته میشوند و خونشان هدر میرود! و بعضیها با ترس و وحشت به دنبالِ پناهگاه میگردند! آنها (ظالمان) با پیمانهای قسمخورده، و با فریب دادنِ ایمانِ مردم، آنها را شکار میکنند!
پس، شما نشانهها و پرچمهای فتنهها و بدعتها نشوید! و به همان طنابِ اتحادِ جامعه که ارکانِ اطاعت بر آن بنا شده است، محکم بچسبید!
در روز قیامت، طوری به پیشگاهِ خدا بروید که مظلوم باشید، نه اینکه ظالم باشید! از مسیرهایی که شیطان در آنها قدم میگذارد، و از پرتگاههای ظلم و ستم، بهشدت دوری کنید! و لقمههای حرام را واردِ شکمهایتان نکنید!
چون شما زیرِ نگاهِ همان خدایی هستید که گناه را بر شما حرام کرده، و راههای اطاعت را برایتان هموار ساخته است.
خطبه ۱۵۲خدا چگونه است؟ / جایگاه بیهمتای امامان
∞
و من خطبة له علیه السلام
فی صفات اللّه جل جلاله، و صفات أئمة الدین
الْحَمْدُ لِلَّهِ الدَّالِّ عَلَی وُجُودِهِ بِخَلْقِهِ، وَ بِمُحْدَثِ خَلْقِهِ عَلَی أَزَلِیَّتِهِ
وَ بِاشْتِبَاهِهِمْ عَلَی أَنْ لاَ شَبَهَ لَهُ لاَ تَسْتَلِمُهُ الْمَشَاعِرُ وَ لاَ تَحْجُبُهُ السَّوَاتِرُ لاِفْتِرَاقِ الصَّانِعِ وَ الْمَصْنُوعِ وَ الْحَادِّ وَ الْمَحْدُودِ وَ الرَّبِّ وَ الْمَرْبُوبِ الْأَحَدِ بِلاَ تَأْوِیلِ عَدَدٍ وَ الْخَالِقِ لاَ بِمَعْنَی حَرَکَةٍ وَ نَصَبٍ وَ السَّمِیعِ لاَ بِأَدَاةٍ وَ الْبَصِیرِ لاَ بِتَفْرِیقِ آلَةٍ وَ الشَّاهِدِ لاَ بِمُمَاسَّةٍ وَ الْبَائِنِ لاَ بِتَرَاخِی مَسَافَةٍ وَ الظَّاهِرِ لاَ بِرُؤْیَةٍ وَ الْبَاطِنِ لاَ بِلَطَافَةٍ بَانَ مِنَ الْأَشْیَاءِ بِالْقَهْرِ لَهَا وَ الْقُدْرَةِ عَلَیْهَا وَ بَانَتِ الْأَشْیَاءُ مِنْهُ بِالْخُضُوعِ لَهُ وَ الرُّجُوعِ إِلَیْهِ مَنْ وَصَفَهُ فَقَدْ حَدَّهُ وَ مَنْ حَدَّهُ فَقَدْ عَدَّهُ وَ مَنْ عَدَّهُ فَقَدْ أَبْطَلَ أَزَلَهُ وَ مَنْ قَالَ کَیْفَ فَقَدِ اسْتَوْصَفَهُ وَ مَنْ قَالَ أَیْنَ فَقَدْ حَیَّزَهُ عَالِمٌ إِذْ لاَ مَعْلُومٌ وَ رَبٌّ إِذْ لاَ مَرْبُوبٌ وَ قَادِرٌ إِذْ لاَ مَقْدُورٌ.
أئمة الدین
منها: قَدْ طَلَعَ طَالِعٌ وَ لَمَعَ لاَمِعٌ وَ لاَحَ لاَئِحٌ وَ اعْتَدَلَ مَائِلٌ وَ اسْتَبْدَلَ اللَّهُ بِقَوْمٍ قَوْماً وَ بِیَوْمٍ یَوْماً وَ انْتَظَرْنَا الْغِیَرَ انتِظَارَ المُجدِبِ المَطَرَ وَ إِنّمَا الأَئِمّةُ قُوّامُ اللّهِ عَلَی خَلقِهِ وَ عُرَفَاؤُهُ عَلَی عِبَادِهِ وَ لَا یَدخُلُ الجَنّةَ إِلّا مَن عَرَفَهُم وَ عَرَفُوهُ وَ لَا یَدخُلُ النّارَ إِلّا مَن أَنکَرَهُم وَ أَنکَرُوهُ إِنّ اللّهَ تَعَالَی خَصّکُم بِالإِسلَامِ وَ استَخلَصَکُم لَهُ وَ ذَلِکَ لِأَنّهُ اسمُ سَلَامَةٍ وَ جِمَاعُ کَرَامَةٍ اصطَفَی اللّهُ تَعَالَی مَنهَجَهُ وَ بَیّنَ حُجَجَهُ مِن ظَاهِرِ عِلمٍ وَ بَاطِنِ حُکمٍ لَا تَفنَی غَرَائِبُهُ
وَ لاَ تَنْقَضِی عَجَائِبُهُ فِیهِ مَرَابِیعُ النِّعَمِ وَ مَصَابِیحُ الظُّلَمِ لاَ تُفْتَحُ الْخَیْرَاتُ إِلاَّ بِمَفَاتِیحِهِ وَ لاَ تُکْشَفُ الظُّلُمَاتُ إِلاَّ بِمَصَابِیحِهِ.
قَدْ أَحْمَی حِمَاهُ وَ أَرْعَی مَرْعَاهُ فِیهِ شِفَاءُ الْمُسْتَشْفِی وَ کِفَایَةُ الْمُکْتَفِی.
(خطبهای عمیق در فلسفهی توحید، و تبیینِ جایگاهِ امامانِ معصوم):
توحیدِ ناب: ستایش مخصوصِ خدایی است که:
با مخلوقاتش، وجودِ خودش را ثابت کرد.
با تازگیِ آفرینشِ آنها، نشان داد که خودش همیشه بوده است (ازلی).
و با شبیهِ هم بودنِ مخلوقات، نشان داد که خودش هیچ شبیهی ندارد!
حواسِ پنجگانه نمیتوانند او را لمس کنند، و پردهها نمیتوانند او را بپوشانند؛ چون خالق با مخلوق، محدودکننده با محدودشده، و پروردگار با پروردهشده، با هم فرق دارند.
او یکی است، اما نه به معنای عددِ یک! (که دوم و سومی داشته باشد).
او خالق است، اما نه به این معنی که با دستوپایش کار کند و خسته شود!
او شنوا است، اما بدونِ داشتنِ گوش و ابزارِ شنوایی!
او بینا است، اما بدونِ باز و بسته کردنِ چشم!
او همهجا حاضر است، اما نه اینکه به جایی چسبیده باشد!
او از همهچیز جدا است، اما نه اینکه فاصلهی مکانی با آنها داشته باشد!
او آشکار است، اما نه با چشمِ سر دیده شود!
او پنهان است، اما نه به خاطرِ کوچک بودن یا ظرافت!
او با قدرت و تسلطی که بر اشیاء دارد، از آنها جداست؛ و اشیاء هم با خضوع و بازگشتشان به سوی او، از او جدایند.
هر کس خدا را توصیف کند (و شکل بدهد)، او را محدود کرده است!
هر کس او را محدود کند، او را شمرده است!
هر کس او را بشمارد، همیشه بودنِ (ازلیت) او را باطل کرده است!
هر کس بپرسد او چگونه است؟، خواسته برایش صفتِ (مخلوقات را) بتراشد!
و هر کس بپرسد او کجاست؟، او را در یک مکانِ خاص زندانی کرده است! او دانایی بود، قبل از اینکه اصلاً چیزی برای دانستن وجود داشته باشد. و پروردگاری بود، قبل از اینکه پروردهشدهای باشد. و توانایی بود، قبل از اینکه چیزی برای اعمالِ قدرت باشد.
رهبرانِ الهی: (در ادامهی خطبه میفرماید): طلوعکنندهای طلوع کرد! درخشندهای درخشید! نشانهای آشکار شد! و هر کجیای، راست گردید! خداوند گروهی (اهلبیت) را جایگزینِ گروهِ دیگری کرد، و روزِ جدیدی را جایگزینِ روزِ قبلی نمود.
ما دقیقاً مثلِ یک قحطیزده که منتظرِ باران است، منتظرِ این تغییرات بودیم. امامان و رهبرانِ الهی، مدیرانِ خدا بر روی زمین، و نمایندههای او بر بندگانش هستند.
هیچکس واردِ بهشت نمیشود، مگر اینکه آنها را بشناسد و آنها هم او را بشناسند!
و هیچکس واردِ جهنم نمیشود، مگر اینکه آنها را انکار کند و آنها هم او را انکار کنند!
خداوند شما را با اسلام انتخاب کرد، و برای خودش خالص نمود. چون نامِ اسلام به معنی سلامت است، و مجموعهای از تمامِ کرامتها و خوبیهاست. خداوند راه و روشِ اسلام را انتخاب کرد، و دلیلهای آن را هم از علمِ ظاهر و هم از حکمتِ باطن کاملاً روشن نمود. شگفتیهای آن هرگز تمام نمیشود، و عجایبِ آن به پایان نمیرسد. در اسلام، باغهای سرسبزِ نعمتها، و چراغهای روشنیبخش در تاریکیهاست. درهای خیر فقط با کلیدهای اسلام باز میشود؛ و تاریکیها فقط با چراغهای آن برطرف میگردد. خداوند حریمِ اسلام را حفظ کرده، و چراگاهِ آن را سرسبز نگه داشته است. در آن، هم شفای کامل برای کسی است که به دنبالِ درمان است، و هم بینیازی برای کسی است که به دنبالِ کفایت میگردد.
خطبه ۱۵۳غفلتِ مرگبار / موعظهای برای بیداری
∞
و من خطبة له علیه السلام
صفة الضال
وَ هُوَ فِی مُهْلَةٍ مِنَ اللَّهِ یَهْوِی مَعَ الْغَافِلِینَ وَ یَغْدُو مَعَ الْمُذْنِبِینَ بِلاَ سَبِیلٍ قَاصِدٍ وَ لاَ إِمَامٍ قَائِدٍ.
صفات الغافلین
منها: حَتّی إِذَا کَشَفَ لَهُم عَن جَزَاءِ مَعصِیَتِهِم وَ استَخرَجَهُم مِن جَلَابِیبِ غَفلَتِهِمُ استَقبَلُوا مُدبِراً وَ استَدبَرُوا مُقبِلًا فَلَم یَنتَفِعُوا بِمَا أَدرَکُوا مِن طَلِبَتِهِم وَ لَا بِمَا قَضَوا مِن وَطَرِهِم.
إنِیّ أُحَذّرُکُم وَ نفَسیِ هَذِهِ المَنزِلَةَ فَلیَنتَفِعِ امرُؤٌ بِنَفسِهِ فَإِنّمَا البَصِیرُ مَن سَمِعَ فَتَفَکّرَ وَ نَظَرَ فَأَبصَرَ وَ انتَفَعَ بِالعِبَرِ ثُمّ سَلَکَ جَدَداً وَاضِحاً یَتَجَنّبُ فِیهِ الصّرعَةَ فِی المهَاَویِ وَ الضّلَالَ فِی
الْمَغَاوِی وَ لاَ یُعِینُ عَلَی نَفْسِهِ الْغُوَاةَ بِتَعَسُّفٍ فِی حَقٍّ أَوْ تَحْرِیفٍ فِی نُطْقٍ أَوْ تَخَوُّفٍ مِنْ صِدْقٍ.
عظة الناس
فَأَفِقْ أَیُّهَا السَّامِعُ مِنْ سَکْرَتِکَ وَ اسْتَیْقِظْ مِنْ غَفْلَتِکَ وَ اخْتَصِرْ مِنْ عَجَلَتِکَ وَ أَنْعِمِ الْفِکْرَ فِیمَا جَاءَکَ عَلَی لِسَانِ النَّبِیِّ الْأُمِّیِّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِمِمَّا لاَ بُدَّ مِنْهُ وَ لاَ مَحِیصَ عَنْهُ وَ خَالِفْ مَنْ خَالَفَ ذَلِکَ إِلَی غَیْرِهِ وَ دَعْهُ وَ مَا رَضِیَ لِنَفْسِهِ وَ ضَعْ فَخْرَکَ وَ احْطُطْ کِبْرَکَ وَ اذْکُرْ قَبْرَکَ فَإِنَّ عَلَیْهِ مَمَرَّکَ وَ کَمَا تَدِینُ تُدَانُ وَ کَمَا تَزْرَعُ تَحْصُدُ وَ مَا قَدَّمْتَ الْیَوْمَ تَقْدَمُ عَلَیْهِ غَداً فَامْهَدْ لِقَدَمِکَ وَ قَدِّمْ لِیَوْمِکَ فَالْحَذَرَ الْحَذَرَ أَیُّهَا الْمُسْتَمِعُ وَ الْجِدَّ الْجِدَّ أَیُّهَا الْغَافِلُ! وَ لا یُنَبِّئُکَ مِثْلُ خَبِیرٍ.
إِنَّ مِنْ عَزَائِمِ اللَّهِ فِی الذِّکْرِ الْحَکِیمِ الَّتِی عَلَیْهَا یُثِیبُ وَ یُعَاقِبُ وَ لَهَا یَرْضَی وَ یَسْخَطُ أَنَّهُ لاَ یَنْفَعُ عَبْداً وَ إِنْ أَجْهَدَ نَفْسَهُ وَ أَخْلَصَ فِعْلَهُ أَنْ یَخْرُجَ مِنَ الدُّنْیَا لاَقِیاً رَبَّهُ بِخَصْلَةٍ مِنْ هَذِهِ الْخِصَالِ لَمْ یَتُبْ مِنْهَا أَنْ یُشْرِکَ بِاللَّهِ فِیمَا افْتَرَضَ عَلَیْهِ مِنْ عِبَادَتِهِ أَوْ یَشْفِیَ غَیْظَهُ بِهَلاَکِ نَفْسٍ أَوْ یَعُرَّ بِأَمْرٍ فَعَلَهُ غَیْرُهُ أَوْ یَسْتَنْجِحَ حَاجَةً إِلَی النَّاسِ بِإِظْهَارِ بِدْعَةٍ فِی دِینِهِ أَوْ یَلْقَی النَّاسَ بِوَجْهَیْنِ أَوْ یَمْشِیَ
فِیهِمْ بِلِسَانَیْنِ اعْقِلْ ذَلِکَ فَإِنَّ الْمِثْلَ دَلِیلٌ عَلَی شِبْهِهِ.
إِنَّ الْبَهَائِمَ هَمُّهَا بُطُونُهَا وَ إِنَّ السِّبَاعَ هَمُّهَا الْعُدْوَانُ عَلَی غَیْرِهَا وَ إِنَّ النِّسَاءَ هَمُّهُنَّ زِینَةُ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ الْفَسَادُ فِیهَا إِنَّ الْمُؤْمِنِینَ مُسْتَکِینُونَ إِنَّ الْمُؤْمِنِینَ مُشْفِقُونَ إِنَّ الْمُؤْمِنِینَ خَائِفُونَ.
(توصیفِ آدمهای غافل، و دعوتی کوبنده برای بازگشت به خود):
آدمِ گمراه: او در مُهلتی که خدا به او داده، همراهِ با آدمهای غافل سقوط میکند، و صبحوشب را با گناهکاران میگذراند! نه در مسیرِ مستقیمی حرکت میکند، و نه رهبری دارد که او را راهنمایی کند.
پایانِ کارِ غافلان: (در ادامهی خطبه میفرماید): تا اینکه وقتی پرده از روی جزایِ گناهانشان برداشته میشود، و خداوند آنها را از زیرِ لحافِ غفلتشان بیرون میکِشد؛ میبینند به استقبالِ چیزی رفتهاند که در واقع پشت کرده است! و به چیزی پشت کردهاند که در واقع دارد به سمتشان میآید! دیگر نه آن چیزهایی که به دست آوردهاند سودی برایشان دارد، و نه آن هوسهایی که به آن رسیدهاند فایدهای میرساند!
من هم خودم را، و هم شما را از این وضعیت میترسانم! پس هر انسانی باید به فکرِ خودش باشد و به خودش سود برساند.
آدمِ بینا کسی است که: بشنود و فکر کند؛ نگاه کند و ببیند؛ و از عبرتها استفاده کند. سپس در جادهای روشن قدم بگذارد و در آن حرکت کند، تا از افتادن در درههای هلاکت، و گم شدن در بیابانهای گمراهی، دور بماند. و با زورگویی در برابرِ حق، یا تحریف کردنِ حرفها، یا ترسیدن از گفتنِ حرفِ راست، به نفعِ گمراهان و به ضررِ خودش کار نکند!
از خوابِ مستی بیدار شو! پس، ای شنونده! از این مستی بیدار شو! از خوابِ غفلتت بلند شو! از این عجلهای که داری کم کن! و روی حرفهایی که از زبانِ پیامبرِ اُمّی (ص) به تو رسیده است، خوب فکر کن! اینها چیزهایی است که هیچ چاره و فراری از آنها نداری.
با کسانی که با این حرفها مخالفت میکنند، مخالفت کن! آنها را با همان چیزی که برای خودشان پسندیدهاند رها کن!
تفاخر و پُز دادن را کنار بگذار!
غرور و تکبرت را پایین بیاور!
و به یادِ قبرت باش؛ که مسیرِ عبورِ تو از همان جاست!
همانطور که رفتار کنی، با تو رفتار میکنند.
همانطوری که بکاری، درو میکنی!
و هر چیزی که امروز پیشفرست کنی، فردا به آن میرسی. پس برای پایِ خودت جایی را آماده کن، و برای روزِ قیامتت چیزی بفرست.
پس بترسید! بترسید ای شنوندگان! تلاش کنید! تلاش کنید ای غافلان! "و هیچکس مانندِ خداوندِ آگاه، تو را باخبر نمیکند." (سورهی فاطر، آیهی ۱۴).
یکی از حُکمهای قطعیِ خدا در قرآنِ حکیم ـ که بر اساسِ آن پاداش و عذاب میدهد، و به خاطرش راضی یا خشمگین میشود ـ این است که: اگر بندهای با یکی از این خصلتها از دنیا برود و از آنها توبه نکرده باشد، حتی اگر خودش را در عبادت خسته کرده باشد و کارش هم خالص بوده باشد، هیچ سودی به حالش ندارد! :
در عبادتی که خدا بر او واجب کرده، برای او شریک قائل شود.
خشم و عصبانیتش را با کُشتنِ یک بیگناه خالی کند.
کارِ زشتی را که کسِ دیگری انجام داده، به عنوان یک ننگ به گردنِ او بیندازد (تهمت بزند).
برای رسیدن به خواستههایش در میانِ مردم، در دینِ خدا بدعت بگذارد!
با مردم دورو و منافق باشد.
و در میانِ آنها با دو زبانِ متفاوت حرف بزند!
اینها را خوب بفهم و درک کن! چون مثالها، راهنمای چیزهای شبیهِ خودشان هستند.
حیواناتِ زبانبسته، تمامِ همّوغمشان شکمشان است! حیواناتِ درنده، تمامِ همّوغمشان تجاوز و حمله به دیگران است! و زنان (دنیاپرست)، تمامِ همّوغمشان زینتهای دنیا و فساد در آن است! اما مؤمنان: متواضعاند! دلسوز و مهرباناند! و (از خدا) ترساناند!
خطبه ۱۵۴اهلبیت؛ درهای بهشت و کلیدهای قرآن
∞
و من خطبة له علیه السلام یذکر فیها فضائل أهل البیت
وَ نَاظِرُ قَلْبِ اللَّبِیبِ بِهِ یُبْصِرُ أَمَدَهُ وَ یَعْرِفُ غَوْرَهُ وَ نَجْدَهُ . دَاعٍ دَعَا وَ رَاعٍ رَعَی فَاسْتَجِیبُوا لِلدَّاعِی وَ اتَّبِعُوا الرَّاعِیَ.
قَدْ خَاضُوا بِحَارَ الْفِتَنِ وَ أَخَذُوا بِالْبِدَعِ دُونَ السُّنَنِ وَ أَرَزَ الْمُؤْمِنُونَ وَ نَطَقَ الضَّالُّونَ الْمُکَذِّبُونَ نَحْنُ الشِّعَارُ وَ الْأَصْحَابُ وَ الْخَزَنَةُ وَ الْأَبْوَابُ وَ لاَ تُؤْتَی الْبُیُوتُ إِلاَّ مِنْ أَبْوَابِهَا فَمَنْ أَتَاهَا مِنْ غَیْرِ أَبْوَابِهَا سُمِّیَ سَارِقاً.
منها: فِیهِم کَرَائِمُ القُرآنِ وَ هُم کُنُوزُ الرّحمَنِ إِن نَطَقُوا صَدَقُوا وَ إِن صَمَتُوا لَم یُسبَقُوا فَلیَصدُق رَائِدٌ أَهلَهُ وَ لیُحضِر عَقلَهُ وَ لیَکُن مِن أَبنَاءِ الآخِرَةِ فَإِنّهُ مِنهَا قَدِمَ وَ إِلَیهَا یَنقَلِبُ.
فَالنَّاظِرُ بِالْقَلْبِ الْعَامِلُ بِالْبَصَرِ یَکُونُ مُبْتَدَأُ عَمَلِهِ أَنْ یَعْلَمَ أَ عَمَلُهُ عَلَیْهِ أَمْ لَهُ فَإِنْ کَانَ لَهُ مَضَی فِیهِ وَ إِنْ کَانَ عَلَیْهِ وَقَفَ عَنْهُ فَإِنَّ الْعَامِلَ بِغَیْرِ عِلْمٍ کَالسَّائِرِ عَلَی غَیْرِ طَرِیقٍ فَلاَ یَزِیدُهُ بُعْدُهُ عَنِ الطَّرِیقِ الْوَاضِحِ إِلاَّ بُعْداً مِنْ حَاجَتِهِ وَ الْعَامِلُ بِالْعِلْمِ کَالسَّائِرِ عَلَی الطَّرِیقِ الْوَاضِحِ فَلْیَنْظُرْ نَاظِرٌ أَ سَائِرٌ هُوَ أَمْ رَاجِعٌ!
وَ اعْلَمْ أَنَّ لِکُلِّ ظَاهِرٍ بَاطِناً عَلَی مِثَالِهِ فَمَا طَابَ ظَاهِرُهُ طَابَ بَاطِنُهُ وَ مَا خَبُثَ ظَاهِرُهُ خَبُثَ بَاطِنُهُ وَ قَدْ قَالَ الرَّسُولُ الصَّادِقُ صلی الله علیه وآله إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْعَبْدَ وَ یُبْغِضُ عَمَلَهُ وَ یُحِبُّ الْعَمَلَ وَ یُبْغِضُ بَدَنَهُ.
وَ اعْلَمْ أَنَّ لِکُلِّ عَمَلٍ نَبَاتاً وَ کُلُّ نَبَاتٍ لاَ غِنَی بِهِ عَنِ الْمَاءِ وَ الْمِیَاهُ مُخْتَلِفَةٌ فَمَا طَابَ سَقْیُهُ طَابَ غَرْسُهُ وَ حَلَتْ ثَمَرَتُهُ وَ مَا خَبُثَ سَقْیُهُ خَبُثَ غَرْسُهُ وَ أَمَرَّتْ ثَمَرَتُهُ.
(توصیفِ زیبایی از اهلبیت (ع) و نکوهشِ مدعیانِ دروغین):
کسی که با چشمِ قلب و خِرد نگاه میکند، پایانِ کارش را میبیند؛ و پستیوبلندیهای مسیرش را میشناسد. دعوتکنندهای (پیامبر) دعوت کرد، و رهبری (علی) سرپرستی نمود. پس به آن دعوتکننده جواب دهید، و از آن رهبر پیروی کنید!
آنها (مخالفان)، در دریاهای فتنهها فرو رفتند! سنتها را رها کردند و به بدعتها چسبیدند! مؤمنان گوشهنشین شدند؛ و گمراهانِ دروغگو زبان باز کردند!
اما ما اهلبیت:
لباسِ زیرین و محافظ هستیم.
یارانِ واقعی هستیم.
خزانهدارانِ علم هستیم.
و درهای ورودی هستیم! و هیچکس نمیتواند واردِ خانهها شود، مگر از درهای آن! و هر کس از غیرِ در وارد شود، به او دزد میگویند!
(در ادامهی خطبه میفرماید): آیاتِ کریمهی قرآن، دربارهی آنها (اهلبیت) نازل شده است؛ و آنها گنجینههای خدای رحمان هستند.
اگر حرف بزنند، راست میگویند.
و اگر سکوت کنند، هیچکس نمیتواند در حرف زدن از آنها سبقت بگیرد.
پس، آن راهنما باید با خانوادهاش روراست باشد، عقلش را متمرکز کند، و از فرزندانِ آخرت باشد؛ چون از آنجا آمده، و به همان جا برمیگردد.
انسانی که با قلبش میبیند، و با بصیرتش عمل میکند؛ اولین قدم در کارش این است که ببیند آیا این کاری که میخواهد بکند به نفعش است یا به ضررش؟!
اگر به نفعش بود، آن را انجام میدهد.
و اگر به ضررش بود، متوقف میشود.
چون کسی که بدون علم و آگاهی کار میکند، مثلِ کسی است که در بیراهه حرکت میکند! هرچه بیشتر میرود، از هدفش دورتر میشود. اما کسی که با علم و آگاهی کار میکند، مثلِ کسی است که در جادهی اصلی و صاف حرکت میکند. پس هر بینندهای باید خوب نگاه کند که: آیا دارد رو به جلو میرود، یا دارد به عقب برمیگردد؟!
و بدان که: هر ظاهری، یک باطنی هم شبیهِ خودش دارد!
اگر ظاهرِ چیزی پاک و خوب باشد، باطنش هم پاک است.
و اگر ظاهرِ چیزی کثیف و خبیث باشد، باطنش هم خبیث است.
پیامبرِ راستگو (ص) فرمود: "گاهی خداوند یک بنده را دوست دارد، اما از عملِ او بدش میآید! و گاهی یک عمل را دوست دارد، اما از انجامدهندهی آن بدش میآید! " (یعنی ظاهر و باطن باید یکی باشد).
و بدان که: هر عملی، مثلِ یک گیاه است! و هیچ گیاهی بینیاز از آب نیست. اما آبها با هم فرق دارند!
اگر آبِ یک گیاه پاک و شیرین باشد، درختش پاک، و میوهاش شیرین میشود!
اما اگر آبِ آن کثیف و تلخ باشد، درختش خبیث، و میوهاش تلخ میگردد!
خطبه ۱۵۵شگفتیِ آفرینش خفاش؛ شاهکارِ مهندسیِ خدا
∞
و من خطبة له علیه السلام یذکر فیها بدیع خلقة الخفاش
حمد اللّه و تنزیهه
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی انْحَسَرَتِ الْأَوْصَافُ عَنْ کُنْهِ مَعْرِفَتِهِ وَ رَدَعَتْ
عَظَمَتُهُ الْعُقُولَ فَلَمْ تَجِدْ مَسَاغاً إِلَی بُلُوغِ غَایَةِ مَلَکُوتِهِ! هُوَ اللَّهُ اَلْحَقُّ الْمُبِینُ أَحَقُّ وَ أَبْیَنُ مِمَّا تَرَی الْعُیُونُ لَمْ تَبْلُغْهُ الْعُقُولُ بِتَحْدِیدٍ فَیَکُونَ مُشَبَّهاً وَ لَمْ تَقَعْ عَلَیْهِ الْأَوْهَامُ بِتَقْدِیرٍ فَیَکُونَ مُمَثَّلاً خَلَقَ الْخَلْقَ عَلَی غَیْرِ تَمْثِیلٍ وَ لاَ مَشُورَةِ مُشِیرٍ وَ لاَ مَعُونَةِ مُعِینٍ فَتَمَّ خَلْقُهُ بِأَمْرِهِ وَ أَذْعَنَ لِطَاعَتِهِ فَأَجَابَ وَ لَمْ یُدَافِعْ وَ انْقَادَ وَ لَمْ یُنَازِعْ.
خلقة الخفاش
وَ مِنْ لَطَائِفِ صَنْعَتِهِ وَ عَجَائِبِ خِلْقَتِهِ مَا أَرَانَا مِنْ غَوَامِضِ الْحِکْمَةِ فِی هَذِهِ الْخَفَافِیشِ الَّتِی یَقْبِضُهَا الضِّیَاءُ الْبَاسِطُ لِکُلِّ شَیْءٍ وَ یَبْسُطُهَا الظَّلاَمُ الْقَابِضُ لِکُلِّ حَیٍّ وَ کَیْفَ عَشِیَتْ أَعْیُنُهَا عَنْ أَنْ تَسْتَمِدَّ مِنَ الشَّمْسِ الْمُضِیئَةِ نُوراً تَهْتَدِی بِهِ فِی مَذَاهِبِهَا وَ تَتَّصِلُ بِعَلاَنِیَةِ بُرْهَانِ الشَّمْسِ إِلَی مَعَارِفِهَا وَ رَدَعَهَا بِتَلَأْلُؤِ ضِیَائِهَا عَنِ الْمُضِیِّ فِی سُبُحَاتِ إِشْرَاقِهَا وَ أَکَنَّهَا فِی مَکَامِنِهَا عَنِ الذَّهَابِ فِی بُلَجِ ائْتِلاَقِهَا فَهِیَ مُسْدَلَةُ الْجُفُونِ بِالنَّهَارِ عَلَی حِدَاقِهَا وَ جَاعِلَةُ اللَّیْلِ سِرَاجاً تَسْتَدِلُّ بِهِ فِی الْتِمَاسِ أَرْزَاقِهَا فَلاَ یَرُدُّ أَبْصَارَهَا إِسْدَافُ ظُلمَتِهِ وَ لَا تَمتَنِعُ مِنَ المضُیِ ّ فِیهِ لِغَسَقِ دُجُنّتِهِ فَإِذَا أَلقَتِ الشّمسُ قِنَاعَهَا وَ بَدَت أَوضَاحُ نَهَارِهَا وَ دَخَلَ مِن إِشرَاقِ نُورِهَا عَلَی الضّبَابِ فِی وِجَارِهَا أَطبَقَتِ الأَجفَانَ عَلَی مَآقِیهَا ،
وَ تَبَلَّغَتْ بِمَا اکْتَسَبَتْهُ مِنَ الْمَعَاشِ فِی ظُلَمِ لَیَالِیهَا - فَسُبْحَانَ مَنْ جَعَلَ اللَّیْلَ لَهَا نَهَاراً وَ مَعَاشاً وَ النَّهَارَ سَکَناً وَ قَرَاراً! وَ جَعَلَ لَهَا أَجْنِحَةً مِنْ لَحْمِهَا تَعْرُجُ بِهَا عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَی الطَّیَرَانِ کَأَنَّهَا شَظَایَا الْآذَانِ غَیْرَ ذَوَاتِ رِیشٍ وَ لاَ قَصَبٍ إِلاَّ أَنَّکَ تَرَی مَوَاضِعَ الْعُرُوقِ بَیِّنَةً أَعْلاَماً . لَهَا جَنَاحَانِ لَمَّا یَرِقَّا فَیَنْشَقَّا وَ لَمْ یَغْلُظَا فَیَثْقُلاَ تَطِیرُ وَ وَلَدُهَا لاَصِقٌ بِهَا لاَجِئٌ إِلَیْهَا یَقَعُ إِذَا وَقَعَتْ وَ یَرْتَفِعُ إِذَا ارْتَفَعَتْ لاَ یُفَارِقُهَا حَتَّی تَشْتَدَّ أَرْکَانُهُ وَ یَحْمِلَهُ لِلنُّهُوضِ جَنَاحُهُ وَ یَعْرِفَ مَذَاهِبَ عَیْشِهِ وَ مَصَالِحَ نَفْسِهِ فَسُبْحَانَ الْبَارِئِ لِکُلِّ شَیْءٍ عَلَی غَیْرِ مِثَالٍ خَلاَ مِنْ غَیْرِهِ !.
(خطبهای بینظیر و علمی در بیانِ شگفتیهای آفرینشِ خفاش، به عنوانِ دلیلی بر عظمتِ پروردگار):
حمد و تنزیه خداوند: ستایش مخصوصِ خدایی است که:
توصیفها از درکِ حقیقتِ شناختِ او عاجزند.
و عظمتش، عقلها را عقب میراند؛ تا جایی که هیچ راهی برای رسیدن به نهایتِ پادشاهیاش پیدا نمیکنند!
او خدای برحق و آشکار است؛ حقتر و آشکارتر از تمامِ چیزهایی که چشمها آنها را میبینند.
عقلها نمیتوانند برای او حدومرزی تعیین کنند تا بخواهند او را به چیزی تشبیه نمایند.
و توهمها هم نمیتوانند او را اندازهگیری کنند تا بخواهند برایش مثالی بتراشند.
او مخلوقات را بدونِ هیچ الگوی قبلی آفرید؛ و در این کار نه با کسی مشورت کرد، و نه از کسی کمک گرفت. آفرینش با فرمانِ او کامل شد؛ موجودات در برابرِ اطاعتش گردن خم کردند و جواب دادند، و هیچ دفاع و مقاومتی نکردند. تسلیم شدند و هیچ اعتراضی ننمودند.
خلقتِ شگفتانگیز خفاش: یکی از لطافتهای صنعتِ خدا، و از عجایبِ آفرینشِ او، همان حکمتهای پنهانی است که در خلقتِ خفاشها به ما نشان داده است!
خفاش، موجودی است که:
روشناییِ روز (که همهچیز را به حرکت درمیآورد)، او را فلج و بیحرکت میکند!
و تاریکیِ شب (که همهچیز را بیحرکت میکند)، او را به حرکت و پرواز درمیآورد!
چقدر عجیب است که چشمهای خفاش از نورِ درخشانِ خورشید ناتوان و کور است! نمیتواند از آن نور بگیرد تا در مسیرهایش هدایت شود، و با روشناییِ خورشید به هدفهایش برسد! خداوند با درخششِ شدیدِ خورشید، جلوی حرکتِ او را در میانِ نورهای تابانِ روز گرفته است؛ و او را در مخفیگاهش پنهان کرده تا در صبحِ روشن بیرون نیاید! به همین خاطر، خفاش در روز پلکهایش را روی حدقهی چشمانش میاندازد و میبندد؛ و شب را به عنوانِ چراغی قرار میدهد تا در تاریکیِ آن به دنبالِ روزیاش بگردد!
سیاهیِ شب، اصلاً چشمهای او را نمیبندد؛ و تاریکیِ غلیظِ آن، جلوی پروازِ او را نمیگیرد. اما به محضِ اینکه خورشید نقاب از چهرهاش برمیدارد و نورِ روز آشکار میشود، و روشناییِ آن واردِ سوراخهای سوسمارها میشود؛ خفاش پلکهایش را روی هم میگذارد، و به همان شکارهایی که در تاریکیِ شب به دست آورده قناعت میکند!
پس پاک و منزه است خدایی که:
شب را برای خفاش تبدیل به روز و زمانِ کار کرده است!
و روز را برای او تبدیل به زمانِ استراحت و خواب!
خداوند از گوشتِ بدنِ خفاش، برای او بالهایی قرار داده است، تا هر وقت که نیاز به پرواز داشت با آنها بالا برود! بالهایی که انگار تکههایی از لالهی گوش هستند! نه پَر دارند، و نه استخوان (نِی)! اما تو میتوانی جای رگها را به عنوانِ نشانههایی کاملاً واضح در آنها ببینی! بالهایی برای او قرار داده که:
آنقدر نازک نیستند که پاره شوند!
و آنقدر کلفت نیستند که سنگین باشند!
خفاش در حالی پرواز میکند که بچهاش به او چسبیده و به او پناه بُرده است! هر وقت مادر مینشیند، بچه هم مینشیند؛ و هر وقت مادر بلند میشود، بچه هم بالا میرود. بچه هرگز از مادر جدا نمیشود، تا زمانی که اندامش محکم شود، بالهایش تحملِ وزن او را برای پرواز پیدا کنند، و یاد بگیرد که چگونه زندگی کند و به فکرِ خودش باشد!
پس، پاک و منزه است آن آفرینندهای که همهچیز را بدونِ هیچ الگو و نمونهای از قبل، خلق کرده است!
خطبه ۱۵۶مُردگان میبینند، اما شما کورید!
∞
و من کلام له علیه السلام
خاطب به أهل البصرة علی جهة اقتصاص الملاحم
فَمَنِ اسْتَطَاعَ عِنْدَ ذَلِکَ أَنْ یَعْتَقِلَ نَفْسَهُ عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلْیَفْعَلْ فَإِنْ أَطَعْتُمُونِی فَإِنِّی حَامِلُکُمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ عَلَی سَبِیلِ الْجَنَّةِ وَ إِنْ کَانَ ذَا مَشَقَّةٍ شَدِیدَةٍ وَ مَذَاقَةٍ مَرِیرَةٍ.
وَ أَمَّا فُلاَنَةُ فَأَدْرَکَهَا رَأْیُ النِّسَاءِ وَ ضِغْنٌ غَلاَ فِی صَدْرِهَا کَمِرْجَلِ الْقَیْنِ وَ لَوْ دُعِیَتْ لِتَنَالَ مِنْ غَیْرِی مَا أَتَتْ إِلَیَّ لَمْ تَفْعَلْ وَ لَهَا بَعْدُ حُرْمَتُهَا الْأُولَی وَ الْحِسَابُ عَلَی اللَّهِ تَعَالَی.
وصف الإیمان
منه: سَبِیلٌ أَبْلَجُ الْمِنْهَاجِ أَنْوَرُ السِّرَاجِ فَبِالْإِیمَانِ یُسْتَدَلُّ عَلَی الصَّالِحَاتِ وَ بِالصَّالِحَاتِ یُسْتَدَلُّ عَلَی الْإِیمَانِ وَ بِالْإِیمَانِ یُعْمَرُ الْعِلْمُ وَ بِالْعِلْمِ یُرْهَبُ الْمَوْتُ وَ بِالْمَوْتِ تُخْتَمُ الدُّنْیَا وَ بِالدُّنْیَا تُحْرَزُ الْآخِرَةُ وَ بِالْقِیَامَةِ تُزْلَفُ الْجَنَّةُ وَ تُبَرَّزُ الْجَحِیمُ لِلْغَاوِینَ.
وَ إِنَّ الْخَلْقَ لاَ مَقْصَرَ لَهُمْ عَنِ الْقِیَامَةِ مُرْقِلِینَ فِی مِضْمَارِهَا إِلَی الْغَایَةِ الْقُصْوَی.
حال أهل القبور فی القیامة
منه: قَدْ شَخَصُوا مِنْ مُسْتَقَرِّ الْأَجْدَاثِ وَ صَارُوا إِلَی مَصَایِرِ الْغَایَاتِ . لِکُلِّ دَارٍ أَهْلُهَا - لاَ یَسْتَبْدِلُونَ بِهَا وَ لاَ یُنْقَلُونَ عَنْهَا.
وَ إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ لَخُلُقَانِ مِنْ خُلُقِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ إِنَّهُمَا لاَ یُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ وَ لاَ یَنْقُصَانِ مِنْ رِزْقٍ وَ عَلَیْکُمْ بِکِتَابِ اللَّهِ فَإِنَّهُ الْحَبْلُ الْمَتِینُ وَ النُّورُ الْمُبِینُ وَ الشِّفَاءُ النَّافِعُ وَ الرِّیُّ النَّاقِعُ وَ الْعِصْمَةُ لِلْمُتَمَسِّکِ وَ النَّجَاةُ لِلْمُتَعَلِّقِ لاَ یَعْوَجُّ فَیُقَامَ وَ لاَ یَزِیغُ فَیُسْتَعْتَبَ وَ لاَ تُخْلِقُهُ کَثْرَةُ الرَّدِّ وَ وُلُوجُ السَّمْعِ . مَنْ قَالَ بِهِ صَدَقَ وَ مَنْ عَمِلَ بِهِ سَبَقَ.
و قام إلیه رجل فقال: یا أمیر المؤمنین، أخبرنا عن الفتنة و هل سألت رسول اللّه - صلی الله علیه وآله عنها؟ فقال علیه السلام:
إِنَّهُ لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ قَوْلَهُ - الم أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ عَلِمْتُ أَنَّ الْفِتْنَةَ لاَ تَنْزِلُ بِنَا وَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله بَیْنَ أَظْهُرِنَا فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِمَا هَذِهِ الْفِتْنَةُ الَّتِی أَخْبَرَکَ اللَّهُ تَعَالَی بِهَا فَقَالَ یَا عَلِیُّ إِنَّ أُمَّتِی سَیُفْتَنُونَ بَعْدِی فَقُلْتُ یَا رَسُولُ اللَّهِ أَ وَ لَیْسَ قَدْ قُلْتَ لِی یَوْمَ أُحُدٍ حَیْثُ اسْتُشْهِدَ مَنِ اسْتُشْهِدَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ وَ حِیزَتْ عَنِّی الشَّهَادَةُ فَشَقَّ ذَلِکَ عَلَیَّ فَقُلْتَ لِی أَبْشِرْ فَإِنَّ الشَّهَادَةَ مِنْ وَرَائِکَ فَقَالَ لِی إِنَّ ذَلِکَ لَکَذَلِکَ فَکَیْفَ صَبْرُکَ إِذاً فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ لَیْسَ هَذَا مِنْ مَوَاطِنِ الصَّبْرِ وَ لَکِنْ مِنْ مَوَاطِنِ الْبُشْرَی وَ الشُّکْرِ وَ قَالَ یَا عَلِیُّ إِنَّ الْقَوْمَ سَیُفْتَنُونَ بِأَمْوَالِهِمْ وَ یَمُنُّونَ بِدِینِهِمْ عَلَی رَبِّهِمْ وَ یَتَمَنَّوْنَ رَحْمَتَهُ وَ یَأْمَنُونَ سَطْوَتَهُ وَ یَسْتَحِلُّونَ حَرَامَهُ بِالشُّبُهَاتِ الْکَاذِبَةِ وَ الْأَهْوَاءِ السَّاهِیَةِ فَیَسْتَحِلُّونَ الْخَمْرَ بِالنَّبِیذِ وَ السُّحْتَ بِالْهَدِیَّةِ وَ الرِّبَا بِالْبَیْعِ قُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَبِأَیِّ الْمَنَازِلِ أُنْزِلُهُمْ عِنْدَ ذَلِکَ أَ بِمَنْزِلَةِ رِدَّةٍ أَمْ بِمَنْزِلَةِ فِتْنَةٍ فَقَالَ بِمَنْزِلَةِ فِتْنَةٍ.
(خطبهای در پیشگویی حوادث بصره، توصیفِ ایمان، و پردهبرداری از رازِ قبرستانها):
فرار به سوی خدا: پس هر کس در آن دورانِ پُرآشوب، بتواند قلبش را فقط به خدای عزوجل گره بزند و خودش را در راهِ او نگه دارد، حتماً این کار را بکند! اگر به حرفِ من گوش بدهید، انشاءالله شما را در جادهی بهشت میبرم؛ هرچند که این جاده بسیار سخت و خستهکننده، و مزهی آن بسیار تلخ است!
اما در موردِ فلان زن (اشاره به عایشه در جنگ جمل): عقلِ زنانه بر او مسلط شد، و کینهای در سینهاش مثلِ دیگِ آهنگران به جوش آمد! اگر از او میخواستند که همین کارهایی را که با من کرد، با شخصِ دیگری بکند، هرگز این کار را نمیکرد! (اما کینهی من چشمش را کور کرده بود). البته او هنوز هم همان احترامِ اولیهاش (به عنوان همسر پیامبر) را دارد، و حسابرسیاش فقط با خدای متعال است.
نورافکنِ ایمان: ایمان، واضحترین جاده، و پرنورترین چراغ است.
با ایمان است که انسان به کارهای خوب راهنمایی میشود.
و با کارهای خوب است که ایمانِ یک انسان ثابت میگردد.
با ایمان است که علم و دانش آباد میشود.
و با علم است که انسان از مرگ میترسد و برایش آماده میگردد.
با مرگ است که پروندهی دنیا بسته میشود.
و با دنیاست که توشهی آخرت جمع میشود.
با برپا شدنِ قیامت است که بهشت نزدیک میشود، و جهنم برای گمراهان آشکار میگردد.
مردم، هیچ جایِ توقفی قبل از قیامت ندارند! آنها در این میدانِ مسابقه، با سرعت به سمتِ خطِ پایان (مرگ) میدوند.
رازِ قبرستانها: (در توصیف مردگان میفرماید): آنها از این استراحتگاههای موقت (قبرها) بیرون زدهاند، و به سوی نقطهی پایان (قیامت) رفتهاند. هر خانهای (بهشت یا جهنم)، ساکنانِ مخصوصِ خودش را دارد؛ نه آنها را با کسِ دیگری عوض میکنند، و نه از آنجا به جای دیگری منتقل میشوند!
بدانید که امر به معروف و نهی از منکر، دو خصلت از اخلاقِ خدای سبحان است! و این دو کار، نه مرگ کسی را جلو میاندازند، و نه روزیِ کسی را کم میکنند.
به کتابِ خدا محکم بچسبید؛ که آن طنابِ بسیار محکم، نورِ آشکار، شفای سودمند، و سیرابکنندهی تشنگی است. قرآن برای کسی که به آن چنگ بزند محافظ و نگهدارنده است، و برای کسی که به آن آویزان شود نجاتبخش است. نه کج میشود تا بخواهند راستش کنند! و نه از مسیرِ حق منحرف میشود تا بخواهند توبیخش کنند! هر چقدر هم که تکرار شود و به گوشها برسد، کهنه و فرسوده نمیشود! هر کس با قرآن حرف بزند، راست گفته است؛ و هر کس به آن عمل کند، برنده شده است.
پاسخ به یک سؤال تاریخی (تفسیرِ فتنههای بعد از پیامبر): (در همین هنگام، مردی بلند شد و گفت: یا امیرالمؤمنین! به ما از فتنه بگو؛ آیا شما دربارهی فتنه از رسولخدا (ص) سؤالی پرسیده بودی؟ حضرت فرمود:) بله! وقتی خداوندِ سبحان این آیه را نازل کرد که: "الم. آیا مردم فکر کردهاند همین که بگویند ایمان آوردیم رها میشوند، و دیگر امتحان نمیشوند؟! " (سورهی عنکبوت، آیات ۱ و ۲)؛ من فهمیدم تا زمانی که رسولخدا (ص) در میانِ ماست، فتنهای بر سرِ ما نازل نمیشود. پس از پیامبر (ص) پرسیدم: "ای رسولخدا! این فتنهای که خدا از آن خبر داده چیست؟" پیامبر فرمود: "ای علی! امتِ من بعد از من قطعاً امتحان میشوند و در فتنه میافتند! "
من گفتم: "ای رسولخدا! مگر شما در جنگِ اُحد ـ وقتی که عدهای از مسلمانان شهید شدند و من شهید نشدم و از این بابت خیلی غصه خوردم ـ به من مژده ندادی که: به تو بشارت میدهم که شهادت به دنبالِ توست؟" پیامبر (ص) به من فرمود: "بله، همینطور است. اما در آن روز (روز شهادتت) صبرِ تو چطور خواهد بود؟" من گفتم: "ای رسولخدا! اینجا که دیگر جایِ صبر کردن نیست! بلکه جای شادی و شکرگزاری است! "
سپس پیامبر (ص) به من فرمود: "ای علی! این مردم بهزودی با اموالشان امتحان میشوند! به خاطر دینداریشان بر خدا مِنّت میگذارند! فقط به رحمتِ خدا امید میبندند، اما از عذابِ او اصلاً نمیترسند! آنها با دروغبافیها و هوسهایشان، حرامِ خدا را حلال میکنند! اسمِ شراب را میگذارند آبِ انگور! اسمِ رشوه را میگذارند هدیه! و اسمِ رِبا را میگذارند خریدوفروش و معامله! "
من پرسیدم: "ای رسولخدا! در آن زمان من باید با آنها چهکار کنم؟ آیا آنها را در جایگاهِ مُرتد (خارجشده از دین) بدانم، یا در جایگاهِ مفتون (کسانی که در فتنه و اشتباه افتادهاند)؟" پیامبر فرمود: "در جایگاهِ مفتون! "
خطبه ۱۵۷شما مثلِ کاروانی هستید که نمیداند کِی حرکت میکند!
∞
و من خطبة له علیه السلام یحث الناس علی التقوی
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی جَعَلَ الْحَمْدَ مِفْتَاحاً لِذِکْرِهِ وَ سَبَباً لِلْمَزِیدِ مِنْ فَضْلِهِ وَ دَلِیلاً عَلَی آلاَئِهِ وَ عَظَمَتِهِ عِبَادَ اللَّهِ إِنَّ الدَّهْرَ یَجْرِی بِالْبَاقِینَ کَجَرْیِهِ بِالْمَاضِینَ لاَ یَعُودُ مَا قَدْ وَلَّی مِنْهُ وَ لاَ یَبْقَی سَرْمَداً مَا فِیهِ آخِرُ فَعَالِهِ کَأَوَّلِهِ مُتَشَابِهَةٌ أُمُورُهُ مُتَظَاهِرَةٌ أَعْلاَمُهُ فَکَأَنَّکُمْ بِالسَّاعَةِ تَحْدُوکُمْ حَدْوَ الزَّاجِرِ بِشَوْلِهِ فَمَنْ شَغَلَ نَفْسَهُ بِغَیْرِ نَفْسِهِ تَحَیَّرَ فِی الظُّلُمَاتِ وَ ارْتَبَکَ فِی الْهَلَکَاتِ وَ مَدَّتْ بِهِ شَیَاطِینُهُ فِی طُغْیَانِهِ وَ زَیَّنَتْ لَهُ سَیِّئَ أَعْمَالِهِ فَالْجَنَّةُ غَایَةُ السَّابِقِینَ وَ النَّارُ غَایَةُ الْمُفَرِّطِینَ.
اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ التَّقْوَی دَارُ حِصْنٍ عَزِیزٍ وَ الْفُجُورَ دَارُ حِصْنٍ ذَلِیلٍ لاَ یَمْنَعُ أَهْلَهُ وَ لاَ یُحْرِزُ مَنْ لَجَأَ إِلَیْهِ أَلاَ وَ بِالتَّقْوَی تُقْطَعُ حُمَةُ الْخَطَایَا وَ بِالْیَقِینِ تُدْرَکُ الْغَایَةُ الْقُصْوَی.
عِبَادَ اللَّهِ اللَّهَ اللَّهَ فِی أَعَزِّ الْأَنْفُسِ عَلَیْکُمْ وَ أَحَبِّهَا إِلَیْکُمْ فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَوْضَحَ لَکُمْ سَبِیلَ الْحَقِّ وَ أَنَارَ طُرُقَهُ فَشِقْوَةٌ لاَزِمَةٌ أَوْ سَعَادَةٌ دَائِمَةٌ فَتَزَوَّدُوا فِی أَیَّامِ الْفَنَاءِ لِأَیَّامِ الْبَقَاءِ قَدْ دُلِلْتُمْ عَلَی الزَّادِ وَ أُمِرْتُمْ بِالظَّعْنِ وَ حُثِثْتُمْ عَلَی الْمَسِیرِ فَإِنَّمَا أَنْتُمْ کَرَکْبٍ
وُقُوفٍ لاَ یَدْرُونَ مَتَی یُؤْمَرُونَ بِالسَّیْرِ أَلاَ فَمَا یَصْنَعُ بِالدُّنْیَا مَنْ خُلِقَ لِلْآخِرَةِ! وَ مَا یَصْنَعُ بِالْمَالِ مَنْ عَمَّا قَلِیلٍ یُسْلَبُهُ وَ تَبْقَی عَلَیْهِ تَبِعَتُهُ وَ حِسَابُهُ!
عِبَادَ اللَّهِ إِنَّهُ لَیْسَ لِمَا وَعَدَ اللَّهُ مِنَ الْخَیْرِ مَتْرَکٌ وَ لاَ فِیمَا نَهَی عَنْهُ مِنَ الشَّرِّ مَرْغَبٌ.
عِبَادَ اللَّهِ احْذَرُوا یَوْماً تُفْحَصُ فِیهِ الْأَعْمَالُ وَ یَکْثُرُ فِیهِ الزِّلْزَالُ وَ تَشِیبُ فِیهِ الْأَطْفَالُ.
اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ عَلَیْکُمْ رَصَداً مِنْ أَنْفُسِکُمْ وَ عُیُوناً مِنْ جَوَارِحِکُمْ وَ حُفَّاظَ صِدْقٍ یَحْفَظُونَ أَعْمَالَکُمْ وَ عَدَدَ أَنْفَاسِکُمْ لاَ تَسْتُرُکُمْ مِنْهُمْ ظُلْمَةُ لَیْلٍ دَاجٍ وَ لاَ یُکِنُّکُمْ مِنْهُمْ بَابٌ ذُو رِتَاجٍ
وَ إِنَّ غَداً مِنَ الْیَوْمِ قَرِیبٌ.
یَذْهَبُ الْیَوْمُ بِمَا فِیهِ وَ یَجِیءُ الْغَدُ لاَحِقاً بِهِ فَکَأَنَّ کُلَّ امْرِئٍ مِنْکُمْ قَدْ بَلَغَ مِنَ الْأَرْضِ مَنْزِلَ وَحْدَتِهِ وَ مَخَطَّ حُفْرَتِهِ فَیَا لَهُ مِنْ بَیْتِ وَحْدَةٍ وَ مَنْزِلِ وَحْشَةٍ وَ مُفْرَدِ غُرْبَةٍ وَ کَأَنَّ الصَّیْحَةَ قَد أَتَتکُم وَ السّاعَةَ قَد غَشِیَتکُم وَ بَرَزتُم لِفَصلِ القَضَاءِ قَد زَاحَت عَنکُمُ الأَبَاطِیلُ وَ اضمَحَلّت عَنکُمُ العِلَلُ وَ استَحَقّت
بِکُمُ الْحَقَائِقُ وَ صَدَرَتْ بِکُمُ الْأُمُورُ مَصَادِرَهَا فَاتَّعِظُوا بِالْعِبَرِ وَ اعْتَبِرُوا بِالْغِیَرِ وَ انْتَفِعُوا بِالنُّذُرِ.
(موعظهای بسیار زیبا در سفارش به تقوا، بیارزشیِ دنیا، و حسابرسیِ قیامت):
حمد و یادآوریِ مرگ: ستایش مخصوصِ خدایی است که حمد را کلیدِ یادِ خودش، باعثِ زیاد شدنِ فضلش، و راهنمای نعمتها و عظمتش قرار داده است. ای بندگانِ خدا! روزگار دقیقاً همانطوری که با گذشتگان رفتار کرد، با شما هم رفتار میکند!
نه آن چیزی که گذشته است دوباره برمیگردد.
و نه چیزی که الان در آن هستید، برای همیشه میماند.
آخرین کارِ دنیا، دقیقاً مثلِ اولین کارِ آن است (همیشه بیوفاست)! کارهایش شبیهِ هم است، و نشانههایش همدیگر را تأیید میکنند. پس آماده باشید! انگار که قیامت دقیقاً پشتسرتان ایستاده، و مثلِ شتربانی که شترش را تندتند میراند، دارد شما را به جلو هُل میدهد!
هر کس که خودش را به کارهایی غیر از اصلاحِ خودش مشغول کند، در تاریکیها سرگردان میشود و در درههای هلاکت گیر میافتد. شیاطینش او را در طغیان میکشانند، و کارهای زشتش را در چشمش زیبا جلوه میدهند!
بهشت، خطِ پایانِ کسانی است که مسابقه را بُردهاند.
و جهنم، خطِ پایانِ کسانی است که کوتاهی کردهاند.
ای بندگانِ خدا! بدانید که:
تقوا، یک دژِ محکم و نفوذناپذیر است.
و گناه و فجور، یک دژِ سست و بیاعتبار است، که نه میتواند از اهلش دفاع کند، و نه به کسی که به آن پناه برده پناه بدهد!
آگاه باشید! این فقط با تقوا است که ریشهی گناهان قطع میشود؛ و فقط با یقین است که انسان به بالاترین درجات میرسد.
برای روزهای بقا، توشه بردارید: ای بندگانِ خدا! خدا را، خدا را در نظر بگیرید؛ در موردِ عزیزترین و محبوبترین چیزی که دارید (یعنی جانتان)! خداوند جادهی حق را برایتان کاملاً روشن کرده است. پس عاقبتِ کار، یا یک بدبختیِ همیشگی است، یا یک خوشبختیِ دائمی! پس در این روزهای نابودی، برای روزهای ماندگاری توشه بردارید!
به شما نشان دادهاند که باید چه توشهای بردارید، و به شما دستورِ حرکت دادهاند. شما را به تند رفتن در این مسیر تشویق کردهاند. شما دقیقاً مثلِ یک کاروانِ متوقفشده هستید، که اصلاً نمیداند کِی به او دستورِ حرکت میدهند! به من بگویید: کسی که برای آخرت آفریده شده، با دنیا میخواهد چهکار کند؟! و کسی که بالأخره قرار است پولهایش را از او بگیرند، اما تاوان و حسابرسیاش برای خودش بماند، با پول میخواهد چهکار کند؟!
ای بندگانِ خدا! در چیزهای خوبی که خدا وعده داده، هیچ جای خالیای برای رها کردن نیست؛ و در چیزهای بدی که از آن نهی کرده، هیچ جای خالیای برای رغبت و علاقه نیست!
ای بندگانِ خدا! بترسید از آن روزی که:
موبهموی کارها در آن بازجویی میشود!
زلزلهها و لرزشهای آن بسیار زیاد است!
و بچهها در آن پیر میشوند!
دوربینهای مخفیِ خدا: ای بندگانِ خدا! بدانید که:
نگهبانانی از خودِ شما،
چشمهایی از اعضای بدنتان،
و مأمورانِ راستگویی که کارهایتان را مینویسند و تعدادِ نفسهایتان را میشمارند، مراقبِ شما هستند!
نه تاریکیِ شبِ پُردهدار میتواند شما را از دیدِ آنها پنهان کند! و نه درهای قفلشده و محکم میتواند شما را از آنها قایم نماید! و فردا، چقدر به امروز نزدیک است! امروز با تمامِ چیزهایی که در آن است میرود، و فردا پشتسرِ آن از راه میرسد.
انگار دارم میبینم که تکتکِ شما به آن خانهی تنهایی، و آن گودالِ قبرتان رسیدهاید! ای وای از آن خانهی تنهایی، منزلگاهِ وحشت، و جایگاهِ غربت! انگار فریادِ مرگ به گوشتان رسیده، قیامت شما را در آغوش گرفته، و برای قضاوتِ نهایی در پیشگاهِ خدا حاضر شدهاید!
آنجا تمامِ حقهبازیها و باطلها از بین میرود! تمامِ بهانهها باطل میشود! حقایق، ارزشِ واقعیِ شما را مشخص میکند، و نتیجهی کارهایتان به شما برمیگردد. پس از عبرتها پند بگیرید، از تغییرِ روزگار درس بیاموزید، و از هشدارها استفاده کنید.
خطبه ۱۵۸آخرالزمان؛ دورانی که حق غریب میشود
∞
و من خطبة له علیه السلام ینبه فیها علی فضل الرسول الأعظم، و فضل القرآن، ثم حال دولة بنی أمیة
النبی و القرآن
أَرْسَلَهُ عَلَی حِینِ فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ وَ طُولِ هَجْعَةٍ مِنَ الْأُمَمِ
وَ انْتِقَاضٍ مِنَ الْمُبْرَمِ فَجَاءَهُمْ بِتَصْدِیقِ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ النُّورِ الْمُقْتَدَی بِهِ ذَلِکَ الْقُرْآنُ فَاسْتَنْطِقُوهُ وَ لَنْ یَنْطِقَ وَ لَکِنْ أُخْبِرُکُمْ عَنْهُ أَلاَ إِنَّ فِیهِ عِلْمَ مَا یَأْتِی وَ الْحَدِیثَ عَنِ الْمَاضِی وَ دَوَاءَ دَائِکُمْ وَ نَظْمَ مَا بَیْنَکُمْ.
دولة بنی أمیة
و منها: فَعِندَ ذَلِکَ لَا یَبقَی بَیتُ مَدَرٍ وَ لَا وَبَرٍ إِلّا وَ أَدخَلَهُ الظّلَمَةُ تَرحَةً وَ أَولَجُوا فِیهِ نِقمَةً فَیَومَئِذٍ لَا یَبقَی لَهُم فِی السّمَاءِ عَاذِرٌ وَ لَا فِی الأَرضِ نَاصِرٌ أَصفَیتُم بِالأَمرِ غَیرَ أَهلِهِ وَ أَورَدتُمُوهُ غَیرَ مَورِدِهِ وَ سَیَنتَقِمُ اللّهُ مِمّن ظَلَمَ مَأکَلًا بِمَأکَلٍ وَ مَشرَباً بِمَشرَبٍ مِن مَطَاعِمِ العَلقَمِ وَ مَشَارِبِ الصّبِرِ
وَ الْمَقِرِ وَ لِبَاسِ شِعَارِ الْخَوْفِ وَ دِثَارِ السَّیْفِ وَ إِنَّمَا هُمْ مَطَایَا الْخَطِیئَاتِ وَ زَوَامِلُ الْآثَامِ فَأُقْسِمُ ثُمَّ أُقْسِمُ لَتَنْخَمَنَّهَا أُمَیَّةُ مِنْ بَعْدِی کَمَا تُلْفَظُ النُّخَامَةُ ثُمَّ لاَ تَذُوقُهَا وَ لاَ تَطْعَمُ بِطَعْمِهَا أَبَداً مَا کَرَّ الْجَدِیدَانِ !.
(خطبهای در عظمت پیامبر (ص) و قرآن، و پیشگویی از تاریکیهای دورانِ بنیامیه):
پیامبر و قرآن: خداوند او را زمانی فرستاد که آمدنِ پیامبران قطع شده بود، امتها در خوابِ سنگینی فرو رفته بودند، و تمامِ رشتههای محکم از هم پاشیده بود! پیامبر (ص) با کتابی آمد که کتابهای قبلی را تأیید میکرد، و نوری بود که باید به آن اقتدا میکردند؛ یعنی همین قرآن!
پس از قرآن بخواهید که برایتان حرف بزند! البته او (با زبانِ خودش) هرگز حرف نمیزند، اما من از طرفِ او برایتان حرف میزنم! آگاه باشید! در قرآن علمِ آینده، خبرِ گذشته، داروی دردهایتان، و کلیدِ نظم دادن به کارهایتان وجود دارد.
حکومتِ تاریکِ بنیامیه: (در ادامهی خطبه میفرماید): در آن زمان، هیچ خانهی گِلی (در شهرها) و هیچ خیمهی مویی (در بیابانها) نمیماند، مگر اینکه ظالمان (بنیامیه) یک غصه و مصیبت واردِ آن میکنند! در آن روز، مردم هیچ عذرخواهی در آسمان، و هیچ یاوری در زمین ندارند!
شما حکومت را به کسی دادید که اهلش نبود، و آن را به جایی بردید که جایش نبود! اما خدا بهزودی از ظالمان انتقام میگیرد! در برابرِ هر لقمهای که خوردند، لقمهای از زهرِ مار! و در برابرِ هر جرعهای که نوشیدند، جرعهای از شرنگِ تلخ! در برابرِ هر لباسی که پوشیدند، لباسی از ترس! و رواندازی از شمشیر! آنها فقط مرکبهایی برای حملِ گناه، و شترانی برای کشیدنِ بارِ معصیتاند.
پس قسم میخورم! و باز هم قسم میخورم! بعد از من، امتِ اسلامی بنیامیه را مثلِ خِلطِ سینه تُف میکند! و بعد از آن، تا زمانی که شبوروز در گردش است، دیگر هرگز حاضر نیست حتی طعمِ آنها را بچشد یا مزهمزه کند!
خطبه ۱۵۹من جورِ شما را کشیدم!
∞
و من خطبة له علیه السلام یبین فیها حسن معاملته لرعیته
وَ لَقَدْ أَحْسَنْتُ جِوَارَکُمْ وَ أَحَطْتُ بِجُهْدِی مِنْ وَرَائِکُمْ. وَ أَعْتَقْتُکُمْ مِنْ رِبَقِ الذُّلِّ وَ حَلَقِ الضَّیْمِ شُکْراً مِنِّی لِلْبِرِّ الْقَلِیلِ وَ إِطْرَاقاً عَمَّا أَدْرَکَهُ الْبَصَرُ وَ شَهِدَهُ الْبَدَنُ مِنَ الْمُنْکَرِ الْکَثِیرِ.
(کلامی کوتاه در بیانِ خدماتِ خود به مردم):
من با شما مثلِ یک همسایهی بسیار خوب رفتار کردم! و با تمامِ توان، از پشتسرِ شما دفاع نمودم! من شما را از بندِ ذلت و خواری آزاد کردم، و حلقههای ستم را از گردنتان باز کردم!
و همهی این کارها را در حالی کردم که: در برابرِ کارهای خوب و کمِ شما تشکر کردم، و در برابرِ کارهای زشت و فراوانِ شما چشمپوشی نمودم! (با اینکه با چشمِ خودم میدیدم و با تمامِ وجودم حس میکردم).
خطبه ۱۶۰عظمتِ خدا، و کالبدشکافیِ ترس و امید
∞
و من خطبة له علیه السلام
عظمة اللّه
أَمْرُهُ قَضَاءٌ وَ حِکْمَةٌ وَ رِضَاهُ أَمَانٌ وَ رَحْمَةٌ یَقْضِی بِعِلْمٍ وَ یَعْفُو بِحِلْمٍ.
حمد اللّه
اللَّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ عَلَی مَا تَأْخُذُ وَ تُعْطِی وَ عَلَی مَا تُعَافِی وَ تَبْتَلِی حَمْداً
یَکُونُ أَرْضَی الْحَمْدِ لَکَ وَ أَحَبَّ الْحَمْدِ إِلَیْکَ وَ أَفْضَلَ الْحَمْدِ عِنْدَکَ حَمْداً یَمْلَأُ مَا خَلَقْتَ وَ یَبْلُغُ مَا أَرَدْتَ حَمْداً لاَ یُحْجَبُ عَنْکَ وَ لاَ یُقْصَرُ دُونَکَ.
حَمْداً لاَ یَنْقَطِعُ عَدَدُهُ وَ لاَ یَفْنَی مَدَدُهُ فَلَسْنَا نَعْلَمُ کُنْهَ عَظَمَتِکَ إِلاَّ أَنَّا نَعْلَمُ أَنَّکَ حَیٌّ قَیُّومُ لاَ تَأْخُذُکَ سِنَةٌ وَ لاَ نَوْمٌ لَمْ یَنْتَهِ إِلَیْکَ نَظَرٌ وَ لَمْ یُدْرِکْکَ بَصَرٌ أَدْرَکْتَ الْأَبْصَارَ وَ أَحْصَیْتَ الْأَعْمَالَ وَ أَخَذْتَ بِالنَّوَاصِی وَ الْأَقْدَامِ وَ مَا الَّذِی نَرَی مِنْ خَلْقِکَ وَ نَعْجَبُ لَهُ مِنْ قُدْرَتِکَ وَ نَصِفُهُ مِنْ عَظِیمِ سُلْطَانِکَ وَ مَا تَغَیَّبَ عَنَّا مِنْهُ وَ قَصُرَتْ أَبْصَارُنَا عَنْهُ وَ انْتَهَتْ عُقُولُنَا دُونَهُ وَ حَالَتْ سُتُورُ الْغُیُوبِ بَیْنَنَا وَ بَیْنَهُ أَعْظَمُ فَمَنْ فَرَّغَ قَلْبَهُ وَ أَعْمَلَ فِکْرَهُ لِیَعْلَمَ کَیْفَ أَقَمْتَ عَرْشَکَ وَ کَیْفَ ذَرَأْتَ خَلْقَکَ وَ کَیْفَ عَلَّقْتَ فِی الْهَوَاءِ سَمَاوَاتِکَ وَ کَیْفَ مَدَدْتَ عَلَی مَوْرِ الْمَاءِ أَرْضَکَ رَجَعَ طَرْفُهُ حَسِیراً وَ عَقْلُهُ مَبْهُوراً وَ سَمْعُهُ وَالِهاً وَ فِکْرُهُ حَائِراً.
کیف یکون الرجاء
منها: یدَّعیِ بِزَعمِهِ أَنّهُ یَرجُو اللّهَ کَذَبَ وَ العَظِیمِ مَا بَالُهُ لَا یَتَبَیّنُ رَجَاؤُهُ فِی عَمَلِهِ فَکُلّ مَن رَجَا عُرِفَ رَجَاؤُهُ فِی عَمَلِهِ وَ کُلّ
رَجَاءٍ إِلاَّ رَجَاءَ اللَّهِ تَعَالَی فَإِنَّهُ مَدْخُولٌ وَ کُلُّ خَوْفٍ مُحَقَّقٌ إِلاَّ خَوْفَ اللَّهِ فَإِنَّهُ مَعْلُولٌ یَرْجُو اللَّهَ فِی الْکَبِیرِ وَ یَرْجُو الْعِبَادَ فِی الصَّغِیرِ فَیُعْطِی الْعَبْدَ مَا لاَ یُعْطِی الرَّبَّ فَمَا بَالُ اللَّهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ یُقَصَّرُ بِهِ عَمَّا یُصْنَعُ بِهِ لِعِبَادِهِ أَ تَخَافُ أَنْ تَکُونَ فِی رَجَائِکَ لَهُ کَاذِباً أَوْ تَکُونَ لاَ تَرَاهُ لِلرَّجَاءِ مَوْضِعاً وَ کَذَلِکَ إِنْ هُوَ خَافَ عَبْداً مِنْ عَبِیدِهِ أَعْطَاهُ مِنْ خَوْفِهِ مَا لاَ یُعْطِی رَبَّهُ فَجَعَلَ خَوْفَهُ مِنَ الْعِبَادِ نَقْداً وَ خَوْفَهُ مِنْ خَالِقِهِ ضِمَاراً وَ وَعْداً وَ کَذَلِکَ مَنْ عَظُمَتِ الدُّنْیَا فِی عَیْنِهِ وَ کَبُرَ مَوْقِعُهَا مِنْ قَلْبِهِ آثَرَهَا عَلَی اللَّهِ تَعَالَی فَانْقَطَعَ إِلَیْهَا وَ صَارَ عَبْداً لَهَا.
رسول اللّه
وَ لَقَدْ کَانَ فِی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله کَافٍ لَکَ فِی الْأُسْوَةِ وَ دَلِیلٌ لَکَ عَلَی ذَمِّ الدُّنْیَا وَ عَیْبِهَا وَ کَثْرَةِ مَخَازِیهَا وَ مَسَاوِیهَا إِذْ قُبِضَتْ عَنْهُ أَطْرَافُهَا وَ وُطِّئَتْ لِغَیْرِهِ أَکْنَافُهَا
وَ فُطِمَ عَنْ رَضَاعِهَا وَ زُوِیَ عَنْ زَخَارِفِهَا.
موسی
وَ إِنْ شِئْتَ ثَنَّیْتُ بِمُوسَی کَلِیمِ اللَّهِ صلی الله علیه وسلم حَیْثُ یَقُولُ - رَبِّ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ وَ اللَّهِ مَا سَأَلَهُ إِلاَّ خُبْزاً یَأْکُلُهُ لِأَنَّهُ کَانَ یَأْکُلُ بَقْلَةَ الْأَرْضِ وَ لَقَدْ کَانَتْ خُضْرَةُ
الْبَقْلِ تُرَی مِنْ شَفِیفِ صِفَاقِ بَطْنِهِ لِهُزَالِهِ وَ تَشَذُّبِ لَحْمِهِ .
داود
وَ إِنْ شِئْتَ ثَلَّثْتُ بِدَاوُدَ صلی الله علیه وسلم صَاحِبِ الْمَزَامِیرِ، وَ قَارِئِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَلَقَدْ کَانَ یَعْمَلُ سَفَائِفَ الْخُوصِ بِیَدِهِ
وَ یَقُولُ لِجُلَسَائِهِ أَیُّکُمْ یَکْفِینِی بَیْعَهَا وَ یَأْکُلُ قُرْصَ الشَّعِیرِ مِنْ ثَمَنِهَا.
عیسی
وَ إِنْ شِئْتَ قُلْتُ فِی عِیسَی بْنِ مَرْیَمَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَلَقَدْ کَانَ یَتَوَسَّدُ الْحَجَرَ وَ یَلْبَسُ الْخَشِنَ وَ یَأْکُلُ الْجَشِبَ وَ کَانَ إِدَامُهُ الْجُوعَ وَ سِرَاجُهُ بِاللَّیْلِ الْقَمَرَ وَ ظِلاَلُهُ فِی الشِّتَاءِ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغَارِبَهَا
وَ فَاکِهَتُهُ وَ رَیْحَانُهُ مَا تُنْبِتُ الْأَرْضُ لِلْبَهَائِمِ وَ لَمْ تَکُنْ لَهُ زَوْجَةٌ تَفْتِنُهُ وَ لاَ وَلَدٌ یَحْزُنُهُ وَ لاَ مَالٌ یَلْفِتُهُ وَ لاَ طَمَعٌ یُذِلُّهُ دَابَّتُهُ رِجْلاَهُ وَ خَادِمُهُ یَدَاهُ.
الرسول الأعظم
فَتَأَسَّ بِنَبِیِّکَ الْأَطْیَبِ الْأَطْهَرِ صلی الله علیه وآله فَإِنَّ فِیهِ أُسْوَةً لِمَنْ تَأَسَّی وَ عَزَاءً لِمَنْ تَعَزَّی وَ أَحَبُّ الْعِبَادِ إِلَی اللَّهِ الْمُتَأَسِّی
بِنَبِیِّهِ وَ الْمُقْتَصُّ لِأَثَرِهِ. قَضَمَ الدُّنْیَا قَضْماً وَ لَمْ یُعِرْهَا طَرْفاً أَهْضَمُ أَهْلِ الدُّنْیَا کَشْحاً وَ أَخْمَصُهُمْ مِنَ الدُّنْیَا بَطْناً عُرِضَتْ عَلَیْهِ الدُّنْیَا فَأَبَی أَنْ یَقْبَلَهَا وَ عَلِمَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَبْغَضَ شَیْئاً فَأَبْغَضَهُ وَ حَقَّرَ شَیْئاً فَحَقَّرَهُ وَ صَغَّرَ شَیْئاً فَصَغَّرَهُ وَ لَوْ لَمْ یَکُنْ فِینَا إِلاَّ حُبُّنَا مَا أَبْغَضَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ تَعْظِیمُنَا مَا صَغَّرَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ لَکَفَی بِهِ شِقَاقاً لِلَّهِ وَ مُحَادَّةً عَنْ أَمْرِ اللَّهِ وَ لَقَدْ کَانَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ یَأْکُلُ عَلَی الْأَرْضِ وَ یَجْلِسُ جِلْسَةَ الْعَبْدِ وَ یَخْصِفُ بِیَدِهِ نَعْلَهُ وَ یَرْقَعُ بِیَدِهِ ثَوْبَهُ وَ یَرْکَبُ الْحِمَارَ الْعَارِیَ ، وَ یُردِفُ خَلفَهُ وَ یَکُونُ السّترُ عَلَی بَابِ بَیتِهِ فَتَکُونُ فِیهِ التّصَاوِیرُ فَیَقُولُ یَا فُلَانَةُ لِإِحدَی أَزوَاجِهِ غَیّبِیهِ عنَیّ فإَنِیّ إِذَا نَظَرتُ إِلَیهِ ذَکَرتُ الدّنیَا وَ زَخَارِفَهَا فَأَعرَضَ عَنِ الدّنیَا بِقَلبِهِ وَ أَمَاتَ ذِکرَهَا مِن نَفسِهِ وَ أَحَبّ أَن تَغِیبَ زِینَتُهَا عَن عَینِهِ لِکَیلَا یَتّخِذَ مِنهَا رِیَاشاً وَ لَا یَعتَقِدَهَا قَرَاراً وَ لَا یَرجُوَ فِیهَا مُقَاماً فَأَخرَجَهَا مِنَ النّفسِ وَ أَشخَصَهَا عَنِ القَلبِ وَ غَیّبَهَا عَنِ البَصَرِ وَ کَذَلِکَ مَن أَبغَضَ شَیئاً أَبغَضَ أَن یَنظُرَ إِلَیهِ وَ أَن یُذکَرَ عِندَهُ وَ لَقَد کَانَ فِی رَسُولِ اللّهِ ص مَا یَدُلّکُ عَلَی مسَاَو ِئِ الدّنیَا وَ عُیُوبِهَا إِذ جَاعَ فِیهَا مَعَ خَاصّتِهِ وَ زُوِیَت عَنهُ زَخَارِفُهَا مَعَ عَظِیمِ زُلفَتِهِ فَلیَنظُر نَاظِرٌ بِعَقلِهِ أَکرَمَ
اللَّهُ مُحَمَّداً بِذَلِکَ أَمْ أَهَانَهُ فَإِنْ قَالَ أَهَانَهُ فَقَدْ کَذَبَ وَ اللَّهِ الْعَظِیمِ بِالْإِفْکِ الْعَظِیمِ وَ إِنْ قَالَ أَکْرَمَهُ فَلْیَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهَانَ غَیْرَهُ حَیْثُ بَسَطَ الدُّنْیَا لَهُ وَ زَوَاهَا عَنْ أَقْرَبِ النَّاسِ مِنْهُ فَتَأَسَّی مُتَأَسٍّ بِنَبِیِّهِ وَ اقْتَصَّ أَثَرَهُ وَ وَلَجَ مَوْلِجَهُ وَ إِلاَّ فَلاَ یَأْمَنِ الْهَلَکَةَ فَإِنَّ اللَّهَ جَعَلَ مُحَمَّداً صلی الله علیه وآله عَلَماً لِلسَّاعَةِ وَ مُبَشِّراً بِالْجَنَّةِ وَ مُنْذِراً بِالْعُقُوبَةِ خَرَجَ مِنَ الدُّنْیَا خَمِیصاً وَ وَرَدَ الْآخِرَةَ سَلِیماً لَمْ یَضَعْ حَجَراً عَلَی حَجَرٍ حَتَّی مَضَی لِسَبِیلِهِ وَ أَجَابَ دَاعِیَ رَبِّهِ فَمَا أَعْظَمَ مِنَّةَ اللَّهِ عِنْدَنَا حِینَ أَنْعَمَ عَلَیْنَا بِهِ سَلَفاً نَتَّبِعُهُ وَ قَائِداً نَطَأُ عَقِبَهُ ! وَ اللَّهِ لَقَدْ رَقَّعْتُ مِدْرَعَتِی هَذِهِ حَتَّی اسْتَحْیَیْتُ مِنْ رَاقِعِهَا وَ لَقَدْ قَالَ لِی قَائِلٌ أَ لاَ تَنْبِذُهَا عَنْکَ فَقُلْتُ اغْرُبْ عَنِّی فَعِنْدَ الصَّبَاحِ یَحْمَدُ الْقَوْمُ السُّرَی .
(خطبهای شگفتانگیز در حمدِ خدا، و بررسیِ روانشناختیِ ادعاهای دروغینِ امید به خدا):
عظمتِ خداوند: دستورِ او قضا است و حکمت؛ و رضایتِ او امنیت است و رحمت. قضاوتش از روی علم است، و گذشتش از روی بردباری.
خدایا! تو را شکر میکنم؛
هم برای چیزهایی که میگیری، و هم برای چیزهایی که میدهی.
هم برای زمانی که عافیت میبخشی، و هم برای زمانی که امتحان میکنی.
شُکری که پسندیدهترینِ شکرها، دوستداشتنیترینِ شکرها، و بهترینِ شکرها پیشِ تو باشد! شکری که تمامِ مخلوقاتت را پُر کند، و به همان اندازهای که تو میخواهی برسد. شکری که هیچ پردهای جلوی آن را نگیرد، و تا پیشگاهِ تو بالا برود. شکری که تعدادش هیچوقت قطع نشود، و زمانش هرگز به پایان نرسد!
ما از نهایتِ عظمتِ تو هیچچیز نمیدانیم؛ جز اینکه میدانیم تو زنده و پایداری، و نه هیچ چرتی تو را میگیرد و نه خوابی! هیچ نگاهی به تو نمیرسد، و هیچ چشمی تو را نمیبیند. اما تو تمامِ چشمها را میبینی! تمامِ کارها را ثبت کردهای! و تمامِ پیشانیها و قدمها در دستِ قدرتِ توست.
چقدر این چیزهایی که از مخلوقاتت میبینیم، ما را از قدرتت شگفتزده میکند، و باعث میشود با حیرت از پادشاهیات حرف بزنیم! اما آن چیزهایی که از ما پنهان است ـ چیزهایی که چشممان به آنها نمیرسد، عقلمان از درکشان عاجز است، و پردههای غیب بینِ ما و آنها فاصله انداخته ـ بسیار عظیمتر و شگفتانگیزتر است!
پس هر کس که قلبش را خالی کند و فکرش را به کار بیندازد تا بفهمد که تو: چگونه عَرشت را برپا کردهای؟ چگونه مخلوقاتت را خلق نمودهای؟ چگونه آسمانها را در فضا معلق نگه داشتهای؟ و چگونه زمین را روی امواجِ آب پهن کردهای؟
نگاهش خسته برمیگردد!
عقلش کاملاً گیج میشود!
گوشش از کار میافتد!
و فکرش سرگردان میماند!
ادعای دروغینِ رجا (امید به خدا): (در کالبدشکافی ادعای بعضی از انسانها میفرماید): آدمِ (تنبل) با خیالِ خام خودش ادعا میکند که به خدا امید دارد! به خدایِ بزرگ قسم که دروغ میگوید! اگر واقعاً امید دارد، پس چرا اثری از این امید در عملِ او دیده نمیشود؟! هر کسی که به چیزی امید داشته باشد، امیدش در رفتارش کاملاً مشخص است؛ مگر در موردِ امید به خدا! که ادعایش کاملاً پوچ و توخالی است. و هر کسی که از چیزی بترسد، ترسش واقعی است؛ مگر در موردِ ترس از خدا! که ادعایش کاملاً دروغ و پوشالی است!
او در کارهای بزرگ به خدا امید میبندد؛ اما در کارهای کوچک به بندگانِ خدا چشم میدوزد! اما جالب اینجاست که او همیشه حقِ بنده را کامل میدهد (و برایش کار میکند)، اما حاضر نیست حقِ پروردگارش را بدهد! آخر خدای بزرگ چه گناهی کرده که تو او را حتی به اندازهی یکی از بندگانش هم حساب نمیکنی؟!
آیا میترسی که امیدت به خدا دروغ از آب دربیاید؟! یا اصلاً خدا را لایقِ این نمیدانی که به او امید ببندی؟! دقیقاً همینطور است در موردِ ترس! اگر او از بندهای بترسد، آنقدر برای او کار میکند تا خیالش راحت شود؛ اما ترسش از پروردگارش، فقط یک قول و وعدهی نسیه است! ترس از بنده را نقد میدهد، اما ترس از خدا را نسیه حساب میکند!
و همینطور است حالِ کسی که دنیا در چشمش بزرگ شده، و مقامِ دنیا در قلبش بالا رفته است. او دنیا را بر خدا ترجیح میدهد، فقط به دنیا فکر میکند، و کاملاً بردهی دنیا میشود.
الگوی زهد؛ رسولخدا (ص): (در ادامهی خطبه میفرماید): برای تو کافی است که در زندگیِ رسولخدا (ص) الگو بگیری، تا بفهمی که این دنیا چقدر پَست، پُر از عیب، پُر از رسوایی، و پُر از بدی است! چون دنیا از دستِ پیامبر کشیده شد، و فرشِ آن برای دیگران پهن گشت! او از شیرِ دنیا گرفته شد، و از زرقوبرقهای آن کاملاً محروم گردید.
موسی (ع): و اگر میخواهی، نفرِ دوم را موسی همسخنِ خدا (ع) برایت مثال بزنم. وقتی گفت: "پروردگارا! من به هر خیری که برایم بفرستی نیازمندم." (سورهی قصص، آیهی ۲۴). به خدا قسم؛ موسی در آن لحظه فقط یک تکه نان برای خوردن میخواست! چون او از علفهای بیابان میخورد، و از بس لاغر شده بود و گوشتِ بدنش آب شده بود، رنگِ سبزِ علف از پشتِ پوستِ نازکِ شکمش پیدا بود!
داوود (ع): و اگر میخواهی، نفرِ سوم را داوود (ع) برایت مثال بزنم؛ پیامبری که مزامیر (نیایشهای خوشآهنگ) میخواند، و قاریِ بهشتیان است. او با دستهای خودش از برگِ خرما زنبیل میبافت! و به همنشینانش میگفت: "کدامیک از شما این زنبیلها را برای من میفروشد؟" تا با پولِ آن یک تکه نانِ جو بخرد و بخورد!
عیسی (ع): و اگر میخواهی، از عیسی بن مریم (ع) برایت بگویم. او سنگ را بالشتِ خودش میکرد! لباسِ زبر میپوشید، و غذای خشن میخورد. خورشتِ او گرسنگی بود! چراغِ شبهایش ماه بود! پناهگاهِ زمستانیاش محلِ طلوع و غروبِ خورشید بود! و میوه و گُلِ او، همان علفهایی بود که زمین برای حیوانات سبز میکند!
نه زنی داشت که او را فریب دهد!
نه فرزندی داشت که غصهاش را بخورد!
نه ثروتی داشت که حواسش را پَرت کند!
و نه طمعی داشت که او را ذلیل نماید! مرکبِ او، فقط پاهایش بود؛ و خدمتکارش، دستهایش!
پیامبر (ص) و فرار از دنیا: پس، به پیامبرِ پاک و مطهرِ خودت (ص) اقتدا کن! که او بهترین الگو برای کسی است که میخواهد الگو بگیرد، و بهترین مایهی آرامش برای کسی است که به دنبالِ آرامش است. محبوبترین بندگان پیشِ خدا، کسی است که به پیامبرش اقتدا کند و پا جای پای او بگذارد. او از دنیا فقط به اندازهی زنده ماندن برداشت، و اصلاً گوشهچشمی هم به آن نشان نداد. شکمش از همهی مردمِ دنیا خالیتر، و پهلویش از همه لاغرتر بود.
دنیا را به او پیشنهاد دادند، اما نپذیرفت! او وقتی فهمید که خدا چیزی (دنیا) را دشمن میدارد، او هم دشمنش داشت. وقتی دید خدا چیزی را حقیر شمرده، او هم حقیرش شمرد. و وقتی دید خدا چیزی را کوچک کرده، او هم کوچکش کرد.
به خدا قسم؛ اگر ما هیچ گناهی نداشتیم جز همین که: چیزهایی را که خدا و پیامبرش دشمن میدارند، دوست داشته باشیم! و چیزهایی را که خدا و پیامبرش کوچک میشمارند، بزرگ بشماریم! همین یک گناه کافی بود تا ثابت شود ما با خدا سرِ جنگ داریم، و با دستوراتش مخالفیم!
رسولخدا (ص):
روی خاک مینشست و غذا میخورد.
مثلِ بردهها مینشست.
کفشش را با دستِ خودش وصله میکرد.
لباسش را با دستِ خودش میدوخت.
سوارِ الاغِ بدونِ پالان میشد، و یک نفر دیگر را هم پشتسرش سوار میکرد!
یک روز پردهای روی درِ خانهاش دید که روی آن عکسهایی کشیده شده بود. به یکی از همسرانش گفت: "فلانی! این پرده را از جلوی چشمِ من دور کن! چون وقتی به آن نگاه میکنم، یادِ دنیا و زرقوبرقهای آن میافتم."
او با تمامِ قلبش از دنیا روی گرداند، و یادِ دنیا را در خودش کُشت. او دوست داشت که زینتِ دنیا کاملاً از چشمش پنهان باشد؛ تا مبادا از آن لباسِ زیبایی برای خودش درست کند، یا فکر کند که دنیا جای ماندن است، و یا آرزوی ماندن در آن را داشته باشد! پس، دنیا را از روحش بیرون انداخت، از قلبش دور کرد، و از چشمش پنهان نمود. بله، رسمِ کار اینطور است: هر کس از چیزی بدش بیاید، بدش میآید که حتی به آن نگاه کند، یا کسی اسمش را پیشِ او بیاورد!
واقعاً زندگیِ رسولخدا (ص) بهترین دلیل است تا تو بفهمی که این دنیا چقدر پَست و پُر از عیب است! وقتی میبینی که او با آن مقامِ بالا، همراه با خانوادهاش در دنیا گرسنگی کشیدند، و با وجودِ تقربِ بسیار زیادش به خدا، تمامِ زرقوبرقهای دنیا از او دور شد.
یک سؤال ساده از عقل: حالا هر کس عقل دارد، با عقلِ خودش قضاوت کند: آیا خدا با این کار (گرفتنِ دنیا از پیامبرش)، به محمد (ص) احترام گذاشت، یا به او توهین کرد؟!
اگر کسی بگوید خدا به او توهین کرد؛ به خدایِ بزرگ قسم که دروغِ شاخداری گفته است!
و اگر کسی بگوید خدا به او احترام گذاشت؛ پس باید بداند که خدا به هر کسِ دیگری که دنیا را به او داد و سفرهی دنیا را برایش پهن کرد (ثروتمندان)، در واقع به او توهین کرده است! چون این دنیا را از مقربترین و بهترین بندهاش گرفت.
پس، هر کس میخواهد الگو بگیرد، به پیامبرش اقتدا کند؛ پا جای پای او بگذارد؛ و از همان دری که او وارد شد، وارد شود. وگرنه اصلاً از هلاکت در امان نخواهد بود!
خداوند محمد (ص) را نشانهی قیامت، مژدهدهندهی بهشت، و هشداردهندهی از عذاب قرار داد. او با شکمی گرسنه از این دنیا رفت، و با پروندهای کاملاً سالم واردِ آخرت شد. او روی همِ یک خانه سنگ نگذاشت، تا اینکه راهش را کشید و دعوتِ پروردگارش را لبیک گفت.
چقدر منتِ خدا بر ما بزرگ است که چنین نعمتی به ما داده است! پیشگامی که باید دنبالش برویم، و رهبری که باید پا جای پایش بگذاریم. به خدا قسم؛ من این پیراهنم را آنقدر وصله زدهام که دیگر از وصلهزنندهاش خجالت میکشم! یک روز کسی به من گفت: "چرا این پیراهن را دور نمیاندازی؟! " گفتم: "از جلوی چشمم دور شو! فردا صبح، کسانی که شب را راه رفتهاند (و بیدار بودهاند)، از کارِ خودشان خوشحال و راضی خواهند بود! "
خطبه ۱۶۱پیامبری که گمراهترین جامعه را نجات داد
∞
و من خطبة له علیه السلام فی صفة النبی و أهل بیته و أتباع دینه، و فیها یعظ بالتقوی
الرسول و أهله و أتباع دینه
ابْتَعَثَهُ بِالنُّورِ الْمُضِیءِ وَ الْبُرْهَانِ الْجَلِیِّ وَ الْمِنْهَاجِ الْبَادِی وَ الکِتَابِ الهاَدیِ أُسرَتُهُ خَیرُ أُسرَةٍ وَ شَجَرَتُهُ خَیرُ شَجَرَةٍ أَغصَانُهَا مُعتَدِلَةٌ وَ ثِمَارُهَا مُتَهَدّلَةٌ مَولِدُهُ بِمَکّةَ وَ هِجرَتُهُ بِطَیبَةَ
عَلاَ بِهَا ذِکْرُهُ وَ امْتَدَّ مِنْهَا صَوْتُهُ أَرْسَلَهُ بِحُجَّةٍ کَافِیَةٍ وَ مَوْعِظَةٍ شَافِیَةٍ وَ دَعْوَةٍ مُتَلاَفِیَةٍ . أَظْهَرَ بِهِ الشَّرَائِعَ الْمَجْهُولَةَ وَ قَمَعَ بِهِ الْبِدَعَ الْمَدْخُولَةَ وَ بَیَّنَ بِهِ الْأَحْکَامَ الْمَفْصُولَةَ فَمَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلاَمِ دِیناً تَتَحَقَّقْ شِقْوَتُهُ وَ تَنْفَصِمْ عُرْوَتُهُ وَ تَعْظُمْ کَبْوَتُهُ
وَ یَکُنْ مَآبُهُ إِلَی الْحُزْنِ الطَّوِیلِ وَ الْعَذَابِ الْوَبِیلِ وَ أَتَوَکَّلُ عَلَی اللَّهِ تَوَکُّلَ الْإِنَابَةِ إِلَیْهِ وَ أَسْتَرْشِدُهُ السَّبِیلَ الْمُؤَدِّیَةَ إِلَی جَنَّتِهِ الْقَاصِدَةَ إِلَی مَحَلِّ رَغْبَتِهِ.
النصح بالتقوی
أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ وَ طَاعَتِهِ فَإِنَّهَا النَّجَاةُ غَداً وَ الْمَنْجَاةُ أَبَداً رَهَّبَ فَأَبْلَغَ وَ رَغَّبَ فَأَسْبَغَ وَ وَصَفَ لَکُمُ الدُّنْیَا وَ انْقِطَاعَهَا وَ زَوَالَهَا وَ انْتِقَالَهَا فَأَعْرِضُوا عَمَّا یُعْجِبُکُمْ فِیهَا لِقِلَّةِ مَا یَصْحَبُکُمْ مِنْهَا أَقْرَبُ دَارٍ مِنْ سَخَطِ اللَّهِ وَ أَبْعَدُهَا مِنْ رِضْوَانِ اللَّهِ - فَغُضُّوا عَنْکُمْ عِبَادَ اللَّهِ غُمُومَهَا وَ أَشْغَالَهَا لِمَا قَدْ أَیْقَنْتُمْ بِهِ مِنْ فِرَاقِهَا وَ تَصَرُّفِ حَالاَتِهَا فَاحْذَرُوهَا حَذَرَ الشَّفِیقِ النَّاصِحِ وَ المُجِدّ الکَادِحِ وَ اعتَبِرُوا بِمَا قَد رَأَیتُم مِن مَصَارِعِ القُرُونِ قَبلَکُم قَد تَزَایَلَت أَوصَالُهُم وَ زَالَت أَبصَارُهُم وَ أَسمَاعُهُم وَ ذَهَبَ شَرَفُهُم وَ عِزّهُم وَ انقَطَعَ سُرُورُهُم وَ نَعِیمُهُم فَبُدّلُوا بِقُربِ
الْأَوْلاَدِ فَقْدَهَا وَ بِصُحْبَةِ الْأَزْوَاجِ مُفَارَقَتَهَا لاَ یَتَفَاخَرُونَ وَ لاَ یَتَنَاسَلُونَ وَ لاَ یَتَزَاوَرُونَ وَ لاَ یَتَحَاوَرُونَ فَاحْذَرُوا عِبَادَ اللَّهِ حَذَرَ الْغَالِبِ لِنَفْسِهِ الْمَانِعِ لِشَهْوَتِهِ النَّاظِرِ بِعَقْلِهِ فَإِنَّ الْأَمْرَ وَاضِحٌ وَ الْعَلَمَ قَائِمٌ وَ الطَّرِیقَ جَدَدٌ وَ السَّبِیلَ قَصْدٌ .
(توصیفِ دیگری از پیامبر (ص) و خاندانِ او، و هشداری تکاندهنده به دوری از زرقوبرق دنیا):
توصیف پیامبر و قرآن: خداوند او را با نورِ درخشان، دلیلِ روشن، راهِ آشکار، و کتابِ هدایتکننده (قرآن) مبعوث کرد. خانوادهاش، بهترین خانوادهها؛ و درختِ وجودش، بهترین درختهاست. شاخههای این درخت کاملاً صاف و معتدل است، و میوههایش بهراحتی در دسترس است. در مکه متولد شد، و به مدینه هجرت کرد. از همان جا نامش بلند شد، و صدایش همهجا پیچید.
خدا او را با حجتی کامل، موعظهای شفابخش، و دعوتی جبرانکننده (برای گذشتهها) فرستاد. او تمامِ احکامِ ناشناختهی دین را آشکار کرد، بدعتهای آلوده را ریشهکن نمود، و دستوراتِ کاملاً روشن و قاطع را بیان کرد.
پس، هر کس غیر از اسلام دینی را انتخاب کند: بدبختیاش حتمی است! طنابِ اتصالش پاره میشود! زمینخوردنش بسیار سخت خواهد بود! و در نهایت، به غصههای طولانی و عذابی وحشتناک گرفتار میگردد!
من با توکلی سرشار از توبه و بازگشت، به خدا توکل میکنم. و از او میخواهم که مرا به جادهای راهنمایی کند که مستقیم به بهشت میرود، و مرا به همان جایی میرساند که او دوست دارد.
هشدار نسبت به دنیا: ای بندگانِ خدا! شما را به تقوا و طاعتِ خدا سفارش میکنم؛ چون تقوا، هم مایهی نجاتِ فردای قیامت است، و هم پناهگاهِ همیشگی.
خداوند از عذابش ترساند و کاملاً هشدار داد؛ و به رحمتش تشویق کرد و بسیار بخشید. او دنیا را برایتان دقیقاً توصیف کرد، و به شما گفت که دنیا رو به پایان، نابودی، و تغییر است.
پس، از هر چیزی که در این دنیا چشمتان را میگیرد، روی بگردانید! چون آن مقداری از دنیا که همراهِ شما (به قبر) میآید، بسیار کم و ناچیز است. دنیا، نزدیکترین خانه به خشمِ خدا، و دورترین خانه از رضایتِ خدا است!
ای بندگانِ خدا! چشمهایتان را از غصهها و درگیریهای دنیا ببندید! چون شما یقین دارید که باید از آن جدا شوید و اوضاعش تغییر میکند. از دنیا بترسید! مثلِ ترسِ یک رفیقِ دلسوزِ نصیحتکننده، و ترسِ یک تلاشگرِ خستگیناپذیر!
گفتگوی خاموش با گذشتگان: از سرنوشتِ انسانهای گذشته که الان به خاک افتادهاند، درس بگیرید! ببینید که چطور مفصلهایشان از هم جدا شد! چشمها و گوشهایشان نابود شد! شرف و عزتشان بر باد رفت! و تمامِ شادیها و نعمتهایشان قطع گردید!
به جایِ در کنارِ فرزندان بودن، الان آنها را از دست دادهاند! و به جای بودن با همسرانشان، از آنها جدا شدهاند! آنها دیگر نه به هم پُز میدهند! نه بچهدار میشوند! نه به دیدنِ هم میروند! و نه با هم حرف میزنند!
پس ای بندگانِ خدا! بترسید! ترسِ کسی که بر نفسش پیروز شده، جلوی شهوتش را گرفته، و با چشمِ عقلش نگاه میکند! چون همهچیز روشن است، نشانهها کاملاً برپاست، جاده صاف است، و راه کاملاً مشخص است.
خطبه ۱۶۲دردِ دلِ تلخِ علی (ع): چرا حقِ مرا غصب کردند؟
∞
و من کلام له علیه السلام لبعض أصحابه و قد سأله: کیف دفعکم قومکم عن هذا المقام و أنتم أحق به فقال:
یَا أَخَا بَنِی أَسَدٍ إِنَّکَ لَقَلِقُ الْوَضِینِ تُرْسِلُ فِی غَیْرِ سَدَدٍ وَ لَکَ بَعْدُ ذِمَامَةُ الصِّهْرِ وَ حَقُّ الْمَسْأَلَةِ وَ قَدِ اسْتَعْلَمْتَ فَاعْلَمْ أَمَّا الاِسْتِبْدَادُ عَلَیْنَا بِهَذَا الْمَقَامِ وَ نَحْنُ الْأَعْلَوْنَ نَسَباً وَ الْأَشَدُّونَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله نَوْطاً فَإِنَّهَا کَانَتْ أَثَرَةً شَحَّتْ عَلَیْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ وَ سَخَتْ عَنْهَا نُفُوسُ آخَرِینَ وَ الْحَکَمُ اللَّهُ وَ الْمَعُودُ إِلَیْهِ الْقِیَامَةُ
وَ دَعْ عَنْکَ نَهْباً صِیحَ فِی حَجَرَاتِهِ ***وَ لَکِنْ حَدِیثاً مَا حَدِیثُ الرَّوَاحِلِ
وَ هَلُمَّ الْخَطْبَ فِی ابْنِ أَبِی سُفْیَانَ فَلَقَدْ أَضْحَکَنِی الدَّهْرُ بَعْدَ إِبْکَائِهِ وَ لاَ غَرْوَ وَ اللَّهِ فَیَا لَهُ خَطْباً یَسْتَفْرِغُ الْعَجَبَ وَ یُکْثِرُ
الْأَوَدَ ! حَاوَلَ الْقَوْمُ إِطْفَاءَ نُورِ اللَّهِ مِنْ مِصْبَاحِهِ وَ سَدَّ فَوَّارِهِ مِنْ یَنْبُوعِهِ وَ جَدَحُوا بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ شِرْباً وَبِیئاً فَإِنْ تَرْتَفِعْ عَنَّا وَ عَنْهُمْ مِحَنُ الْبَلْوَی أَحْمِلْهُمْ مِنَ الْحَقِّ عَلَی مَحْضِهِ وَ إِنْ تَکُنِ الْأُخْرَی - فَلا تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَیْهِمْ حَسَراتٍ إِنَّ اللّهَ عَلِیمٌ بِما یَصْنَعُونَ .
(وقتی یکی از یارانِ حضرت از قبیلهی بنیاسد پرسید: چطور شد که قومتان شما را از این مقام (خلافت) که از همه به آن سزاوارتر بودید، کنار زدند؟، حضرت با دردی عمیق در سینهاش فرمود:)
ای برادرِ بنیاسد! تو مثلِ شتری هستی که تنگِ شکمش شُل است! (یعنی خیلی عجول و بیپروا هستی). سؤالهایی میپرسی که اصلاً جایِ پرسیدنشان نیست! اما خب، تو به خاطرِ پیوندِ خویشاوندی (صِهر) حقِ احترام داری، و حق داری که بپرسی. حالا که خواستی بدانی، پس خوب بدان!
اینکه آنها حکومت را از ما گرفتند و با دیکتاتوری قبضه کردند ـ در حالی که ما از نظر نسب از همه برتر بودیم، و ارتباطمان با رسولخدا (ص) از همه محکمتر بود ـ فقط یک دلیل داشت: این یک انحصارطلبی و خودخواهی بود! عدهای بر سرِ این قدرت بُخل ورزیدند و طمع کردند، و عدهای دیگر (اشاره به خودش و یارانش) با بزرگواری از آن گذشتند و کوتاه آمدند!
حالا قاضی فقط خداست، و بازگشتگاهِ همهی ما هم در روز قیامت پیشِ اوست! (سپس حضرت شعری خواند که معنایش این است): "رها کن غارتهایی را که در گوشهوکنار اتفاق افتاد؛ بیا دربارهی اصلِ ماجرا حرف بزنیم! "
بیا از مصیبتِ ابن ابیسفیان (معاویه) حرف بزنیم! به خدا قسم؛ روزگار بعد از اینکه مرا گریان کرد، حالا به خنده انداخته است! و البته جای تعجب هم نیست. چه مصیبتی! مصیبتی که تمامِ شگفتیها را یکجا جمع کرده، و انحراف و کجی را به اوج رسانده است!
آنها تلاش کردند تا نورِ خدا را در چراغش خاموش کنند، و جلوی جوششِ چشمهی زلال را بگیرند! آنها برای من و خودشان یک آبشخورِ آلوده و پُر از بیماری درست کردند! (اشاره به فتنهها). اگر خداوند این امتحانها و بلاها را از سرِ ما و آنها بردارد، من آنها را به راهِ خالص و نابِ حق میکشانم! اما اگر اوضاع جورِ دیگری شد (و ما را کشتند)، "پس جانِ خودت را با حسرت خوردن بر آنها از بین نبر! که خداوند به کارهایی که میکنند کاملاً آگاه است." (سورهی فاطر، آیهی ۸).
خطبه ۱۶۳کالبدشکافیِ جنین! / ناتوانیِ انسان از درکِ خدا
∞
و من خطبة له علیه السلام
الخالق جل و علا
الْحَمْدُ لِلَّهِ خَالِقِ الْعِبَادِ وَ سَاطِحِ الْمِهَادِ وَ مُسِیلِ الْوِهَادِ وَ مُخصِبِ النّجَادِ لَیسَ لِأَوّلِیّتِهِ ابتِدَاءٌ وَ لَا لِأَزَلِیّتِهِ انقِضَاءٌ هُوَ الأَوّلُ وَ لَم یَزَل وَ الباَقیِ بِلَا أَجَلٍ خَرّت لَهُ الجِبَاهُ وَ وَحّدَتهُ الشّفَاهُ حَدّ الأَشیَاءَ عِندَ خَلقِهِ لَهَا إِبَانَةً لَهُ مِن شَبَهِهَا لَا تُقَدّرُهُ الأَوهَامُ بِالحُدُودِ وَ الحَرَکَاتِ وَ لَا بِالجَوَارِحِ وَ الأَدَوَاتِ لَا یُقَالُ لَهُ مَتَی وَ لَا یُضرَبُ لَهُ أَمَدٌ بِحَتّی الظّاهِرُ لَا یُقَالُ مِمّ وَ البَاطِنُ لَا یُقَالُ فِیمَ لَا شَبَحٌ فَیُتَقَصّی وَ لَا مَحجُوبٌ فَیُحوَی لَم یَقرُب مِنَ الأَشیَاءِ بِالتِصَاقٍ وَ لَم یَبعُد عَنهَا بِافتِرَاقٍ وَ لَا یَخفَی عَلَیهِ مِن عِبَادِهِ شُخُوصُ لَحظَةٍ وَ لَا کُرُورُ لَفظَةٍ وَ لَا ازدِلَافُ رَبوَةٍ وَ لَا انبِسَاطُ خُطوَةٍ فِی لَیلٍ دَاجٍ وَ لَا غَسَقٍ
سَاجٍ یَتَفَیَّأُ عَلَیْهِ الْقَمَرُ الْمُنِیرُ وَ تَعْقُبُهُ الشَّمْسُ ذَاتُ النُّورِ فِی الْأُفُولِ وَ الْکُرُورِ وَ تَقَلُّبِ الْأَزْمِنَةِ وَ الدُّهُورِ مِنْ إِقْبَالِ لَیْلٍ مُقْبِلٍ وَ إِدْبَارِ نَهَارٍ مُدْبِرٍ قَبْلَ کُلِّ غَایَةٍ وَ مُدَّةٍ وَ کُلِّ إِحْصَاءٍ وَ عِدَّةٍ تَعَالَی عَمَّا یَنْحَلُهُ الْمُحَدِّدُونَ مِنْ صِفَاتِ الْأَقْدَارِ
وَ نِهَایَاتِ الْأَقْطَارِ وَ تَأَثُّلِ الْمَسَاکِنِ وَ تَمَکُّنِ الْأَمَاکِنِ فَالْحَدُّ لِخَلْقِهِ مَضْرُوبٌ وَ إِلَی غَیْرِهِ مَنْسُوبٌ.
ابتداع المخلوقین
لَمْ یَخْلُقِ الْأَشْیَاءَ مِنْ أُصُولٍ أَزَلِیَّةٍ وَ لاَ مِنْ أَوَائِلَ أَبَدِیَّةٍ بَلْ خَلَقَ مَا خَلَقَ فَأَقَامَ حَدَّهُ وَ صَوَّرَ فَأَحْسَنَ صُورَتَهُ لَیْسَ لِشَیْءٍ مِنْهُ امْتِنَاعٌ وَ لاَ لَهُ بِطَاعَةِ شَیْءٍ انْتِفَاعٌ عِلْمُهُ بِالْأَمْوَاتِ الْمَاضِینَ کَعِلْمِهِ بِالْأَحْیَاءِ الْبَاقِینَ وَ عِلْمُهُ بِمَا فِی السَّمَاوَاتِ الْعُلَی کَعِلْمِهِ بِمَا فِی الْأَرَضِینَ السُّفْلَی.
منها: أَیّهَا المَخلُوقُ السوّیِ ّ وَ المُنشَأُ المرَعیِ ّ فِی ظُلُمَاتِ الأَرحَامِ وَ مُضَاعَفَاتِ الأَستَارِ.بُدِئتَمِن سُلالَةٍ مِن طِینٍ وَ وُضِعتَفِی قَرارٍ مَکِینٍ إِلی قَدَرٍ مَعلُومٍ وَ أَجَلٍ مَقسُومٍ تَمُورُ فِی بَطنِ أُمّکَ جَنِیناً لَا تُحِیرُ دُعَاءً وَ لَا تَسمَعُ نِدَاءً ثُمّ أُخرِجتَ مِن مَقَرّکَ إِلَی دَارٍ لَم تَشهَدهَا وَ لَم تَعرِف سُبُلَ مَنَافِعِهَا.
فَمَنْ هَدَاکَ لاِجْتِرَارِ الْغِذَاءِ مِنْ ثَدْیِ أُمِّکَ وَ عَرَّفَکَ عِنْدَ الْحَاجَةِ مَوَاضِعَ طَلَبِکَ وَ إِرَادَتِکَ هَیْهَاتَ إِنَّ مَنْ یَعْجِزُ عَنْ صِفَاتِ ذِی الْهَیْئَةِ وَ الْأَدَوَاتِ فَهُوَ عَنْ صِفَاتِ خَالِقِهِ أَعْجَزُ وَ مِنْ تَنَاوُلِهِ بِحُدُودِ الْمَخْلُوقِینَ أَبْعَدُ.
(خطبهای شگفتانگیز در بیان توحیدِ پروردگار، و ضعف انسان در درک ذاتِ او با استدلال به مراحل آفرینش خودش):
خدای فراتر از زمان و مکان: ستایش مخصوصِ خدایی است که: آفرینندهی بندگان است، زمین را مثلِ فرش پهن کرده، آبها را در درهها جاری ساخته، و کوهستانها را سرسبز کرده است.
اول بودنِ او، هیچ نقطهی شروعی ندارد! و همیشه بودنِ او، هیچ نقطهی پایانی ندارد! او اولینِ پایداری است که بدونِ مدتِ مشخصی همیشه باقی است. پیشانیها در برابرِ او به خاک افتادهاند، و لبها یگانگیِ او را فریاد میزنند.
او برای تمامِ مخلوقاتش در زمانِ خلقت حد و مرز گذاشت، تا با این کار نشان دهد که او با آنها فرق دارد (و خودش هیچ حدومرزی ندارد).
وهم و خیال، نمیتواند او را با حدومرزها و حرکتها اندازه بگیرد!
و نمیتواند او را با داشتنِ اعضا و ابزار تصور کند!
دربارهی او نمیشود پرسید: کِی؟
نمیشود برایش پایانی فرض کرد و گفت: تا...
او آشکار است، اما نمیشود پرسید: از چه چیزی؟
و پنهان است، اما نمیشود پرسید: در چه چیزی؟
نه جسم است که بشود به نهایتش رسید، و نه در پرده است که در جایی جا بگیرد! بدونِ اینکه به چیزی بچسبد، به اشیاء نزدیک است؛ و بدونِ اینکه فاصلهی مکانی داشته باشد، از آنها دور است!
هیچکدام از کارهای بندگانش بر او پوشیده نیست:
حتی یک نگاهِ خیره!
حتی تکرارِ یک کلمه!
حتی نزدیک شدن به یک تپه!
و حتی برداشتنِ یک قدم در تاریکیِ شدیدِ شب! همان شبی که ماهِ درخشان سایهاش را روی آن میاندازد؛ و پشتسرش خورشیدِ پُرنور، در چرخش و غروبش آن را دنبال میکند!
او قبل از هر خطِ پایان، هر زمان، هر شمارش، و هر عددی بوده است! بسیار بلندمرتبه است از آن صفتهایی که محدودکنندگان (جاهلان) برای او میتراشند! مثلِ تعیینِ اندازهها، داشتنِ گوشهوکنار، اقامت در خانهها، و جا گرفتن در مکانها! چون حد و مرز، فقط برای مخلوقات است، و فقط به چیزهایی غیر از او نسبت داده میشود.
آفرینش بدون نقشه: او اشیاء را از روی یک پایهی ابدی، یا از روی نمونههای قبلی نیافرید! بلکه آنها را از صفر آفرید. حدومرزِ هر چیزی را مشخص کرد، و به بهترین شکل صورتگری نمود. هیچچیزی نمیتواند از دستورِ او سرپیچی کند؛ و اطاعتِ هیچچیزی هم به دردِ او نمیخورَد! (چون نیازی به آنها ندارد). علمِ او به مُردگانِ گذشته، دقیقاً مثلِ علمِ او به زندگانِ فعلی است! و علمِ او به آسمانهای بالا، دقیقاً مثلِ علمِ او به زمینهای پایین است!
شگفتی آفرینش خودت را ببین! (در استدلال بر ضعف انسان میفرماید): ای انسانی که با اندامی کامل آفریده شدهای، و در تاریکیهای رَحِم و پردههای تو در تو، تحتِ مراقبت بودهای! تو از عصارهای از گِل شروع شدی؛ و در یک قرارگاهِ امن (رحِم) گذاشته شدی؛ تا یک زمانِ مشخص و اجلِ تعیینشده!
تو به عنوان یک جنین در شکمِ مادرت تکان میخوردی!
نه میتوانستی اگر صدایت زدند جواب بدهی!
و نه میتوانستی هیچ صدایی را بشنوی! سپس از آن قرارگاه، تو را بیرون کشیدند و به خانهای (دنیا) آوردند که: اصلاً آن را ندیده بودی، و اصلاً راههای رسیدن به منافعت را در آن نمیشناختی!
(به من بگو:) چه کسی به تو یاد داد که برای تغذیه، سینهی مادرت را بمَکی؟! و چه کسی به تو یاد داد که در زمانِ نیاز، چطور خواستهها و نیازهایت را طلب کنی؟!
هیهات! کسی که از توصیف کردنِ یک موجودی که شکل دارد و از اعضا تشکیل شده (مثل خودش) عاجز است؛ پس قطعاً در توصیف کردنِ صفاتِ خالقش عاجزتر است! و از اینکه بخواهد خدا را با خطکشِ محدودِ مخلوقات اندازه بگیرد، بسیار دورتر است!
خطبه ۱۶۴اتمام حجت با عثمان؛ مبادا امامِ کشتهشدهی این امت باشی!
∞
و من کلام له علیه السلام لما اجتمع الناس إلیه و شکوا ما نقموه علی عثمان و سألوه مخاطبته لهم و استعتابه لهم، فدخل علیه فقال:
إِنَّ النَّاسَ وَرَائِی وَ قَدِ اسْتَسْفَرُونِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُمْ وَ وَ اللَّهِ مَا أَدْرِی مَا أَقُولُ لَکَ مَا أَعْرِفُ شَیْئاً تَجْهَلُهُ وَ لاَ أَدُلُّکَ عَلَی أَمْرٍ لاَ تَعْرِفُهُ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ مَا نَعْلَمُ مَا سَبَقْنَاکَ إِلَی شَیْءٍ فَنُخْبِرَکَ عَنْهُ وَ لاَ خَلَوْنَا بِشَیْءٍ فَنُبَلِّغَکَهُ وَ قَدْ رَأَیْتَ کَمَا رَأَیْنَا وَ سَمِعْتَ کَمَا سَمِعْنَا وَ صَحِبْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله کَمَا صَحِبْنَا وَ مَا ابْنُ أَبِی قُحَافَةَ وَ لاَ ابْنُ الْخَطَّابِ بِأَوْلَی بِعَمَلِ الْحَقِّ مِنْکَ وَ أَنْتَ أَقْرَبُ إِلَی أَبِی رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَشِیجَةَ رَحِمٍ مِنْهُمَا وَ قَدْ نِلْتَ مِنْ صِهْرِهِ مَا لَمْ یَنَالاَ فَاللَّهَ اللَّهَ فِی نَفْسِکَ فَإِنَّکَ وَ اللَّهِ مَا تُبَصَّرُ مِنْ عَمًی وَ لاَ تُعَلَّمُ مِنْ جَهْلٍ وَ إِنَّ الطُّرُقَ لَوَاضِحَةٌ وَ إِنَّ أَعْلاَمَ الدِّینِ لَقَائِمَةٌ فَاعْلَمْ أَنَّ أَفْضَلَ عِبَادِ اللَّهِ عِنْدَ اللَّهِ إِمَامٌ عَادِلٌ،
هُدِیَ وَ هَدَی فَأَقَامَ سُنَّةً مَعْلُومَةً وَ أَمَاتَ بِدْعَةً مَجْهُولَةً وَ إِنَّ السُّنَنَ لَنَیِّرَةٌ لَهَا أَعْلاَمٌ وَ إِنَّ الْبِدَعَ لَظَاهِرَةٌ لَهَا أَعْلاَمٌ وَ إِنَّ شَرَّ النَّاسِ عِنْدَ اللَّهِ إِمَامٌ جَائِرٌ ضَلَّ وَ ضُلَّ بِهِ فَأَمَاتَ سُنَّةً مَأْخُوذَةً وَ أَحْیَا بِدْعَةً مَتْرُوکَةً وَ إِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله یَقُولُ یُؤْتَی یَوْمَ الْقِیَامَةِ بِالْإِمَامِ الْجَائِرِ وَ لَیْسَ مَعَهُ نَصِیرٌ وَ لاَ عَاذِرٌ فَیُلْقَی فِی نَارِ جَهَنَّمَ فَیَدُورُ فِیهَا کَمَا تَدُورُ الرَّحَی ثُمَّ یَرْتَبِطُ فِی قَعْرِهَا.
وَ إِنِّی أَنْشُدُکَ اللَّهَ أَلاَّ تَکُونَ إِمَامَ هَذِهِ الْأُمَّةِ الْمَقْتُولَ فَإِنَّهُ کَانَ یُقَالُ یُقْتَلُ فِی هَذِهِ الْأُمَّةِ إِمَامٌ یَفْتَحُ عَلَیْهَا الْقَتْلَ وَ الْقِتَالَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ یَلْبِسُ أُمُورَهَا عَلَیْهَا وَ یَبُثُّ الْفِتَنَ فِیهَا فَلاَ یُبْصِرُونَ الْحَقَّ مِنَ الْبَاطِلِ یَمُوجُونَ فِیهَا مَوْجاً وَ یَمْرُجُونَ فِیهَا مَرْجاً . فَلاَ تَکُونَنَّ لِمَرْوَانَ سَیِّقَةً یَسُوقُکَ حَیْثُ شَاءَ بَعْدَ جَلاَلِ السِّنِّ وَ تَقَضِّی الْعُمُرِ فَقَالَ لَهُ عُثْمَانُ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ کَلِّمِ النَّاسَ فِی أَنْ یُؤَجِّلُونِی حَتَّی أَخْرُجَ إِلَیْهِمْ مِنْ مَظَالِمِهِمْ فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ مَا کَانَ بِالْمَدِینَةِ فَلاَ أَجَلَ فِیهِ وَ مَا غَابَ فَأَجَلُهُ وُصُولُ أَمْرِکَ إِلَیْهِ.
(وقتی مردم از کارهای خلیفه سوم (عثمان) به ستوه آمدند و نزد امیرالمؤمنین (ع) شکایت بردند تا با او صحبت کند، حضرت نزد عثمان رفت و فرمود:)
مردم پشتِ در منتظرند و مرا بینِ خودشان و تو واسطه کردهاند. به خدا قسم، نمیدانم به تو چه بگویم! هیچ چیزی نمیدانم که تو آن را ندانی، و تو را به چیزی راهنمایی نمیکنم که خودت آن را نشناسی! تو دقیقاً همان چیزهایی را میدانی که ما میدانیم. ما در هیچ چیزی از تو جلوتر نبودیم که حالا بخواهیم خبرش را به تو بدهیم؛ و هیچجا با پیامبر خلوت نکردیم که حالا بخواهیم رازش را به تو برسانیم! تو هم مثلِ ما با چشمت دیدهای، با گوشت شنیدهای، و دقیقاً مثلِ ما همنشینِ رسولخدا (ص) بودهای.
ابوبکر و عمر در عمل کردن به حق، از تو سزاوارتر نبودند؛ تازه تو به خاطرِ پیوندِ فامیلی، از آن دو نفر به پیامبر (ص) نزدیکتری، و دامادِ پیامبر شدی که آنها نشدند! پس تو را به خدا، به دادِ خودت برس! به خدا قسم، تو آدمِ کوری نیستی که بخواهند بینایت کنند، و آدمِ نادانی نیستی که بخواهند به تو چیزی یاد بدهند! جادهها کاملاً روشن است و پرچمهای دین، محکم و پابرجاست.
بدان که بهترینِ بندگان پیشِ خدا، رهبرِ عادلی است که خودش هدایت شده باشد و دیگران را هم هدایت کند؛ سنتهای شناختهشده را برپا کند، و بدعتهای ناشناخته را از بین ببرد. (سنتها و بدعتها کاملاً مشخصاند). و بدترینِ مردم پیشِ خدا، رهبرِ ستمگری است که خودش گمراه است و دیگران هم به واسطهی او گمراه میشوند؛ سنتهای خوب را میکُشد و بدعتهای متروکه را زنده میکند! من خودم از رسولخدا (ص) شنیدم که میفرمود: روز قیامت، رهبرِ ستمگر را میآورند در حالی که هیچ یاور و عذرخواهی ندارد؛ او را در آتشِ جهنم میاندازند و مثلِ سنگِ آسیاب در آتش میچرخد، تا اینکه او را در قعرِ جهنم به بند میکشند!
من تو را به خدا قسم میدهم؛ کاری نکن که امامِ کشتهشدهی این امت باشی! چون همیشه گفته میشد که: در این امت، رهبری کشته میشود که با مرگش، درِ کشتوکشتار و خونریزی را تا روز قیامت به روی مردم باز میکند! او کارها را بر مردم مشتبه میکند، فتنهها را در میانشان پخش میکند، تا جایی که دیگر حق را از باطل تشخیص نمیدهند و مثلِ موجِ دریا به هم میخورند و درهم میریزند! پس با این سنوسالِ بالا و عمرِ رو به پایان، اسباببازیِ دستِ مروان نشو تا تو را مثلِ یک حیوانِ اسیر، هر جا که دلش خواست بکشاند!
(عثمان گفت: با مردم صحبت کن تا به من مهلت بدهند که از حقکُشیها جبران کنم. حضرت فرمود:) چیزهایی که مربوط به همین شهرِ مدینه است، هیچ مهلتی نمیخواهد (همین الان درستش کن)؛ و چیزهایی که مربوط به شهرهای دیگر است، مهلتش فقط به اندازهی رسیدنِ نامهی تو به دستِ آنهاست!
خطبه ۱۶۵شاهکارِ آفرینش؛ تابلوی بینظیرِ طاووس و بهشتی که باید برایش پر کشید
∞
و من خطبة له علیه السلام یذکر فیها عجیب خلقة الطاوس
خلقة الطیور
ابْتَدَعَهُمْ خَلْقاً عَجِیباً مِنْ حَیَوَانٍ وَ مَوَاتٍ وَ سَاکِنٍ وَ ذِی حَرَکَاتٍ
وَ أَقَامَ مِنْ شَوَاهِدِ الْبَیِّنَاتِ عَلَی لَطِیفِ صَنْعَتِهِ وَ عَظِیمِ قُدْرَتِهِ مَا انْقَادَتْ لَهُ الْعُقُولُ مُعْتَرِفَةً بِهِ وَ مَسَلِّمَةً لَهُ وَ نَعَقَتْ فِی أَسْمَاعِنَا دَلاَئِلُهُ عَلَی وَحْدَانِیَّتِهِ وَ مَا ذَرَأَ مِنْ مُخْتَلِفِ صُوَرِ الْأَطْیَارِ الَّتِی أَسْکَنَهَا أَخَادِیدَ الْأَرْضِ وَ خُرُوقَ فِجَاجِهَا وَ رَوَاسِیَ أَعْلاَمِهَا
مِنْ ذَاتِ أَجْنِحَةٍ مُخْتَلِفَةٍ وَ هَیْئَاتٍ مُتَبَایِنَةٍ مُصَرَّفَةٍ فِی زِمَامِ التَّسْخِیرِ وَ مُرَفْرِفَةٍ بِأَجْنِحَتِهَا فِی مَخَارِقِ الْجَوِّ الْمُنْفَسِحِ وَ الْفَضَاءِ الْمُنْفَرِجِ کَوَّنَهَا بَعْدَ إِذْ لَمْ تَکُنْ فِی عَجَائِبِ صُوَرٍ ظَاهِرَةٍ وَ رَکَّبَهَا فِی حِقَاقِ مَفَاصِلَ مُحْتَجِبَةٍ وَ مَنَعَ بَعْضَهَا بِعَبَالَةِ خَلْقِهِ أَنْ یَسْمُوَ فِی الْهَوَاءِ خُفُوفاً وَ جَعَلَهُ یَدِفُّ دَفِیفاً
وَ نَسَقَهَا عَلَی اخْتِلاَفِهَا فِی الْأَصَابِیغِ بِلَطِیفِ قُدْرَتِهِ وَ دَقِیقِ صَنْعَتِهِ فَمِنْهَا مَغْمُوسٌ فِی قَالَبِ لَوْنٍ لاَ یَشُوبُهُ غَیْرُ لَوْنِ مَا غُمِسَ فِیهِ وَ مِنْهَا مَغْمُوسٌ فِی لَوْنِ صِبْغٍ قَدْ طُوِّقَ بِخِلاَفِ مَا صُبِغَ بِهِ.
الطاوس
وَ مِنْ أَعْجَبِهَا خَلْقاً الطَّاوُسُ الَّذِی أَقَامَهُ فِی أَحْکَمِ تَعْدِیلٍ وَ نَضَّدَ أَلْوَانَهُ فِی أَحْسَنِ تَنْضِیدٍ . بِجَنَاحٍ أَشْرَجَ قَصَبَهُ وَ ذَنَبٍ أَطَالَ مَسْحَبَهُ إِذَا دَرَجَ إِلَی الْأُنْثَی نَشَرَهُ مِنْ طَیِّهِ وَ سَمَا بِهِ مُطِلاًّ عَلَی رَأْسِهِ کَأَنَّهُ قِلْعُ دَارِیٍّ عَنَجَهُ نُوتِیُّهُ یَختَالُ بِأَلوَانِهِ وَ یَمِیسُ بِزَیَفَانِهِ یفُضیِ کَإِفضَاءِ
الدِّیَکَةِ وَ یَؤُرُّ بِمَلاَقِحِهِ أَرَّ الْفُحُولِ الْمُغْتَلِمَةِ لِلضِّرَابِ أُحِیلُکَ مِنْ ذَلِکَ عَلَی مُعَایَنَةٍ لاَ کَمَنْ یُحِیلُ عَلَی ضَعِیفٍ إِسْنَادُهُ وَ لَوْ کَانَ کَزَعْمِ مَنْ یَزْعُمُ أَنَّهُ یُلْقِحُ بِدَمْعَةٍ تَسْفَحُهَا مَدَامِعُهُ فَتَقِفُ فِی ضَفَّتَیْ جُفُونِهِ وَ أَنَّ أُنْثَاهُ تَطْعَمُ ذَلِکَ ثُمَّ تَبِیضُ لاَ مِنْ لِقَاحِ فَحْلٍ سِوَی الدَّمْعِ الْمُنْبَجِسِ لَمَا کَانَ ذَلِکَ بِأَعْجَبَ مِنْ مُطَاعَمَةِ الْغُرَابِ تَخَالُ قَصَبَهُ مَدَارِیَ مِنْ فِضَّةٍ وَ مَا أُنْبِتَ عَلَیْهَا مِنْ عَجِیبِ دَارَاتِهِ وَ شُمُوسِهِ خَالِصَ الْعِقْیَانِ وَ فِلَذَ الزَّبَرْجَدِ فَإِنْ شَبَّهْتَهُ بِمَا أَنْبَتَتِ الْأَرْضُ قُلْتَ جَنًی جُنِیَ مِنْ زَهْرَةِ کُلِّ رَبِیعٍ وَ إِنْ ضَاهَیْتَهُ بِالْمَلاَبِسِ فَهُوَ کَمَوْشِیِّ الْحُلَلِ أَوْ کَمُونِقِ عَصْبِ الْیَمَنِ. وَ إِنْ شَاکَلْتَهُ بِالْحُلِیِّ فَهُوَ کَفُصُوصٍ ذَاتِ أَلْوَانٍ قَدْ نُطِّقَتْ بِاللُّجَیْنِ الْمُکَلَّلِ . یَمْشِی مَشْیَ الْمَرِحِ الْمُخْتَالِ وَ یَتَصَفَّحُ ذَنَبَهُ وَ جَنَاحَیْهِ فَیُقَهْقِهُ ضَاحِکاً لِجَمَالِ سِرْبَالِهِ وَ أَصَابِیغِ وِشَاحِهِ فَإِذَا رَمَی بِبَصَرِهِ إِلَی قَوَائِمِهِ زَقَا مُعْوِلاً بِصَوْتٍ یَکَادُ یُبِینُ عَنِ اسْتِغَاثَتِهِ وَ یَشْهَدُ بِصَادِقِ تَوَجُّعِهِ لِأَنَّ قَوَائِمَهُ حُمْشٌ کَقَوَائِمِ الدِّیَکَةِ الْخِلاَسِیَّةِ وَ قَد نَجَمَت مِن ظُنبُوبِ سَاقِهِ صِیصِیَةٌ خَفِیّةٌ وَ لَهُ فِی مَوضِعِ العُرفِ قُنزُعَةٌ خَضرَاءُ مُوَشّاةٌ وَ مَخرَجُ عَنُقِهِ کَالإِبرِیقِ وَ مَغرِزُهَا إِلَی حَیثُ بَطنُهُ کَصِبغِ الوَسِمَةِ الیَمَانِیّةِ أَو
کَحَرِیرَةٍ مُلْبَسَةٍ مِرْآةً ذَاتَ صِقَالٍ وَ کَأَنَّهُ مُتَلَفِّعٌ بِمِعْجَرٍ أَسْحَمَ إِلاَّ أَنَّهُ یُخَیَّلُ لِکَثْرَةِ مَائِهِ وَ شِدَّةِ بَرِیقِهِ أَنَّ الْخُضْرَةَ النَّاضِرَةَ مُمْتَزِجَةٌ بِهِ وَ مَعَ فَتْقِ سَمْعِهِ خَطٌّ کَمُسْتَدَقِّ الْقَلَمِ فِی لَوْنِ الْأُقْحُوَانِ أَبْیَضُ یَقَقٌ فَهُوَ بِبَیَاضِهِ فِی سَوَادِ مَا هُنَالِکَ یَأْتَلِقُ وَ قَلَّ صِبْغٌ إِلاَّ وَ قَدْ أَخَذَ مِنْهُ بِقِسْطٍ وَ عَلاَهُ بِکَثْرَةِ صِقَالِهِ وَ بَرِیقِهِ وَ بَصِیصِ دِیبَاجِهِ وَ رَوْنَقِهِ فَهُوَ کَالْأَزَاهِیرِ الْمَبْثُوثَةِ لَمْ تُرَبِّهَا أَمْطَارُ رَبِیعٍ وَ لاَ شُمُوسُ قَیْظٍ وَ قَدْ یَنْحَسِرُ مِنْ رِیشِهِ وَ یَعْرَی مِنْ لِبَاسِهِ فَیَسْقُطُ تَتْرَی وَ یَنْبُتُ تِبَاعاً فَیَنْحَتُّ مِنْ قَصَبِهِ انْحِتَاتَ أَوْرَاقِ الْأَغْصَانِ ثُمَّ یَتَلاَحَقُ نَامِیاً حَتَّی یَعُودَ کَهَیْئَتِهِ قَبْلَ سُقُوطِهِ لاَ یُخَالِفُ سَالِفَ أَلْوَانِهِ وَ لاَ یَقَعُ لَوْنٌ فِی غَیْرِ مَکَانِهِ وَ إِذَا تَصَفَّحْتَ شَعْرَةً مِنْ شَعَرَاتِ قَصَبِهِ أَرَتْکَ حُمْرَةً وَرْدِیَّةً وَ تَارَةً خُضْرَةً زَبَرْجَدِیَّةً وَ أَحْیَاناً صُفْرَةً عَسْجَدِیَّةً فَکَیْفَ تَصِلُ إِلَی صِفَةِ هَذَا عَمَائِقُ الْفِطَنِ أَوْ تَبْلُغُهُ قَرَائِحُ الْعُقُولِ أَوْ تَسْتَنْظِمُ وَصْفَهُ أَقْوَالُ الْوَاصِفِینَ!
وَ أَقَلُّ أَجْزَائِهِ قَدْ أَعْجَزَ الْأَوْهَامَ أَنْ تُدْرِکَهُ وَ الْأَلْسِنَةَ أَنْ تَصِفَهُ فَسُبْحَانَ الَّذِی بَهَرَ الْعُقُولَ عَنْ وَصْفِ خَلْقٍ جَلاَّهُ لِلْعُیُونِ فَأَدْرَکَتْهُ مَحْدُوداً مُکَوَّناً وَ مُؤَلَّفاً مُلَوَّناً وَ أَعْجَزَ الْأَلْسُنَ عَنْ تَلْخِیصِ صِفَتِهِ وَ قَعَدَ بِهَا عَنْ تَأْدِیَةِ نَعْتِهِ!.
صغار المخلوقات
وَ سُبْحَانَ مَنْ أَدْمَجَ قَوَائِمَ الذَّرَّةِ وَ الْهَمَجَةِ إِلَی مَا فَوْقَهُمَا مِنْ خَلْقِ الْحِیتَانِ وَ الْفِیَلَةِ! وَ وَأَی عَلَی نَفْسِهِ أَلاَّ یَضْطَرِبَ شَبَحٌ مِمَّا أَوْلَجَ فِیهِ الرُّوحَ إِلاَّ وَ جَعَلَ الْحِمَامَ مَوْعِدَهُ وَ الْفَنَاءَ غَایَتَهُ.
منها فی صفة الجنة
فَلَوْ رَمَیْتَ بِبَصَرِ قَلْبِکَ نَحْوَ مَا یُوصَفُ لَکَ مِنْهَا لَعَزَفَتْ نَفْسُکَ
عَنْ بَدَائِعِ مَا أُخْرِجَ إِلَی الدُّنْیَا مِنْ شَهَوَاتِهَا وَ لَذَّاتِهَا وَ زَخَارِفِ مَنَاظِرِهَا وَ لَذَهِلَتْ بِالْفِکْرِ فِی اصْطِفَاقِ أَشْجَارٍ غُیِّبَتْ عُرُوقُهَا فِی کُثْبَانِ الْمِسْکِ عَلَی سَوَاحِلِ أَنْهَارِهَا وَ فِی تَعْلِیقِ کَبَائِسِ اللُّؤْلُؤِ الرَّطْبِ فِی عَسَالِیجِهَا وَ أَفْنَانِهَا وَ طُلُوعِ تِلْکَ الثِّمَارِ مُخْتَلِفَةً فِی غُلُفِ أَکْمَامِهَا تُجْنَی مِنْ غَیْرِ تَکَلُّفٍ فَتَأْتِی عَلَی مُنْیَةِ مُجْتَنِیهَا وَ یُطَافُ عَلَی نُزَّالِهَا فِی أَفْنِیَةِ قُصُورِهَا بِالْأَعْسَالِ الْمُصَفَّقَةِ
وَ الْخُمُورِ الْمُرَوَّقَةِ قَوْمٌ لَمْ تَزَلِ الْکَرَامَةُ تَتَمَادَی بِهِمْ حَتَّی حَلُّوا دَارَ الْقَرَارِ وَ أَمِنُوا نُقْلَةَ الْأَسْفَارِ فَلَوْ شَغَلْتَ قَلْبَکَ أَیُّهَا الْمُسْتَمِعُ بِالْوُصُولِ إِلَی مَا یَهْجُمُ عَلَیْکَ مِنْ تِلْکَ الْمَنَاظِرِ الْمُونِقَةِ لَزَهِقَتْ نَفْسُکَ شَوْقاً إِلَیْهَا وَ لَتَحَمَّلْتَ مِنْ مَجْلِسِی هَذَا إِلَی مُجَاوَرَةِ أَهْلِ الْقُبُورِ اسْتِعْجَالاً بِهَا جَعَلَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکُمْ مِمَّنْ یَسْعَی بِقَلْبِهِ إِلَی مَنَازِلِ الْأَبْرَارِ بِرَحْمَتِهِ.
تفسیر بعض ما فی هذه الخطبة من الغریب
قال السید الشریف رضی الله عنه: قوله علیه السلام: یؤر بملاقحه، الأر: کنایة عن النکاح یقال أر الرجل المرأة یؤرها إذا نکحها.
و قوله علیه السلام کأنه قلع داری عنجه نوتیه القلع شراع السفینة و داری منسوب إلی دارین و هی بلدة علی البحر یجلب منها الطیب و عنجه أی عطفه یقال عنجت الناقة کنصرت أعنجها عنجا إذا عطفتها و النوتی الملاح. و قوله علیه السلام ضفتی جفونه أراد جانبی جفونه و الضفتان الجانبان. و قوله علیه السلام و فلذ الزبرجد الفلذ جمع فلذة و هی القطعة. و قوله علیه السلام کبائس اللؤلؤ الرطب الکباسة العذق و العسالیج الغصون واحدها عسلوج.
(بخشهایی از خطبهی شگفتانگیز حضرت در توصیفِ ظرافتهای آفرینشِ پرندگان، کالبدشکافیِ طاووس، و نمایی از بهشت:)
شگفتیِ پرندگان: خداوند پرندگان را با خلقتی عجیب آفرید؛ پرندگانی که با بالهای متفاوت و شکلهای گوناگون، در شیارِ زمینها، شکافِ درهها، و قلهی کوهها ساکناند. آنها با ارادهی خدا رام شدهاند و با بالهایشان در پهنای آسمانِ باز بالبال میزنند. خدا آنها را از نیستی به هستی آورد و در قالبِ شکلهایی شگفتانگیز و پیدا خلق کرد؛ و استخوانهایشان را در مفصلهایی پنهان به هم متصل نمود. بعضی از آنها را به خاطرِ جثهی سنگینشان از پرواز در اوجِ آسمان بازداشت، و طوری قرارشان داد که فقط بتوانند نزدیکِ زمین بال بزنند. با قدرتِ لطیف و هنرِ دقیقش، رنگهای آنها را به زیبایی در هم آمیخت: بعضیها فقط یک رنگِ خالص دارند، و بعضی دیگر رنگشان با یک طوقِ رنگیِ متفاوت در گردنشان تزیین شده است!
کالبدشکافیِ طاووس: و از شگفتانگیزترینِ آنها، طاووس است! خداوند او را در محکمترین و متعادلترین حالت آفرید، و رنگهایش را با بهترین چینش در کنار هم قرار داد. بالهایی با استخوانبندیِ محکم، و دُمی بلند که روی زمین کشیده میشود. وقتی طاووس به سمتِ جفتِ خود میرود، آن دُمِ پیچیده را باز میکند و مثلِ یک چترِ سایهبان روی سرش بالا میبرد؛ انگار بادبانِ یک کشتیِ بزرگ است که ناخدایش آن را برافراشته است! به رنگهایش میبالد، و با خرامیدن و رقصیدنش فخرفروشی میکند... (سپس حضرت به ردِ یک خرافهی قدیمی دربارهی جفتگیری طاووس با اشکِ چشم میپردازد و میفرماید:) آنهایی که خیال میکنند طاووس ماده از اشکِ چشمِ طاووسِ نر باردار میشود، افسانه میبافند!
اگر به پرهای طاووس نگاه کنی، میبینی ساقهی آنها مثلِ شمشهای نقره است، و دایرههای شگفتانگیز و خورشیدمانندِ روی پرهایش، مثلِ طلای ناب و تکههای زمرد است!
اگر آن را به گیاهانِ زمین تشبیه کنی، میگویی: دستهگلی است که از شکوفههای تمامِ فصلهای بهار چیده شده است!
اگر با لباسها مقایسهاش کنی، میگویی: پارچهای است زربافت، یا حریرِ زیبای یَمَنی!
و اگر با جواهرات بسنجیاش، میگویی: نگینهای رنگارنگی است که دورتادورِ آن را با نقرهِی جواهرنشان قاب گرفتهاند!
با غرور و شادی راه میرود، و مدام به دُم و بالهایش نگاه میکند؛ و از دیدنِ زیباییِ پیراهن و رنگآمیزیِ گردنبندش، انگار از تهدل قاهقاه میخندد! اما وقتی چشمش به پاهایش میافتد، با صدایی بلند و گریهآلود زوزه میکشد! صدایی که انگار دارد کمک میخواهد و از تهِ دلش غصهدار است؛ چرا که پاهای طاووس، مثلِ پاهای خروسهای دورگهی هندی، زشت و باریک است! گردنِ طاووس مثلِ یک ابریقِ (کوزهی) زیباست؛ و از گلو تا شکمش انگار با رنگِ سبزِ یمانی، یا حریری که روی آینهای صیقلی کشیده شده، رنگآمیزی شده است! انگار مقنعهای مشکی سرش کرده، اما از بس این سیاهی آبدار و براق است، فکر میکنی یک سبزیِ تروتازه با آن قاطی شده است! در کنارِ شکافِ گوشش هم، خطی به سفیدیِ گُلِ بابونه، به نازکیِ نوکِ یک قلم کشیده شده، که این خطِ سفید در میانِ آن سیاهی، بهشدت میدرخشد! هیچ رنگی در دنیا نیست، مگر اینکه طاووس سهمی از آن برده باشد!
گاهی لباسِ پَرهایش کنده میشود و برهنه میگردد؛ پرها یکییکی میریزند و دوباره پشتسرهم درمیآیند. دقیقاً مثلِ ریزشِ برگِ درختان در پاییز! اما دوباره رشد میکنند تا به همان شکلِ قبلی برگردند؛ بدونِ اینکه رنگها جابهجا شوند یا رنگی در غیرِ جای خودش دربیاید! تو اگر به یکی از موهای پرِ طاووس دقت کنی، یک بار رنگِ سرخِ گُلی به تو نشان میدهد، یک بار سبزِ زمردی، و گاهی هم زردِ طلایی! واقعاً عقلهای عمیق چطور میتوانند این موجود را توصیف کنند؟! کلمات چطور میتوانند حقِ مطلب را دربارهاش ادا کنند؟! وقتی کوچکترین جزء از این پرنده، ذهنها را از درک کردن و زبانها را از توصیف کردن عاجز کرده است! پس پاک و منزه است خدایی که عقلها را در توصیفِ مخلوقی که جلوی چشمشان گذاشته، مبهوت و خیره کرده است!
حشرات و حیواناتِ غولپیکر: پاک و منزه است خدایی که پاهای مورچه و پشههای ریز را دقیقاً مثلِ پاهای نهنگها و فیلهای غولپیکر استوار کرد! و بر خودش واجب نمود که هر کالبدی که در آن روح دمیده شده، بالاخره به ایستگاهِ مرگ برسد و پایانش نابودی باشد.
نمایی از بهشت: اگر با چشمِ دلت به آن بهشتی که برایت توصیف کردهاند نگاه کنی، روحت از تمامِ لذتها، هوسها، و زرقوبرقهای این دنیا فرار میکند! عقلت مبهوت میشود وقتی به درختانی فکر میکنی که ریشههایشان در تپههایی از مُشک و در کنارِ رودخانههای بهشتی پنهان است! درختانی که شاخههایشان پر از خوشههای مرواریدِ تروتازه است، و میوههای رنگارنگ در غلافهای خودشان شکوفه زدهاند. میوههایی که بدونِ هیچ زحمت و تلاشی چیده میشوند و دقیقاً همانطوری که چینندهاش دوست دارد، در دهانش قرار میگیرند! ساکنانِ این کاخهای بهشتی، با عسلهای تصفیهشده و شرابهای زلال و پاکیزه پذیرایی میشوند. آنها کسانی هستند که همیشه در احترام و کرامت بودهاند، تا اینکه به خانهی امنِ ابدی رسیدند و از خستگیِ سفرها راحت شدند.
ای شنونده! اگر قلبت را درگیرِ رسیدن به این منظرههای دلفریب کنی، از شدتِ شوق، روحت از تنت پر میکشد! و برای اینکه زودتر به آنجا برسی، همین الان از پای این سخنرانیِ من یکراست به قبرستان میروی (و آمادهی مرگ میشوی)! خداوند با رحمتِ خودش، ما و شما را از کسانی قرار دهد که با تمامِ قلبشان به سوی خانههای نیکوکاران پر میکشند.
خطبه ۱۶۶فرمولِ همبستگی، و پیشگوییِ سقوطِ بنیامیه
∞
و من خطبة له علیه السلام
الحث علی التآلف
لِیَتَأَسَّ صَغِیرُکُمْ بِکَبِیرِکُمْ وَ لْیَرْأَفْ کَبِیرُکُمْ بِصَغِیرِکُمْ وَ لاَ تَکُونُوا کَجُفَاةِ الْجَاهِلِیَّةِ لاَ فِی الدِّینِ یَتَفَقَّهُونَ وَ لاَ عَنِ اللَّهِ یَعْقِلُونَ کَقَیْضِ بَیْضٍ فِی أَدَاحٍ یَکُونُ کَسْرُهَا وِزْراً وَ یُخْرِجُ حِضَانُهَا شَرّاً.
بنو أمیة
و منها: افتَرَقُوا بَعدَ أُلفَتِهِم وَ تَشَتّتُوا عَن أَصلِهِم فَمِنهُم آخِذٌ
بِغُصْنٍ أَیْنَمَا مَالَ مَالَ مَعَهُ عَلَی أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی سَیَجْمَعُهُمْ لِشَرِّ یَوْمٍ لِبَنِی أُمَیَّةَ کَمَا تَجْتَمِعُ قَزَعُ الْخَرِیفِ ! یُؤَلِّفُ اللَّهُ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَجْمَعُهُمْ رُکَاماً کَرُکَامِ السَّحَابِ ثُمَّ یَفْتَحُ لَهُمْ أَبْوَاباً. یَسِیلُونَ مِنْ مُسْتَثَارِهِمْ کَسَیْلِ الْجَنَّتَیْنِ حَیْثُ لَمْ تَسْلَمْ عَلَیْهِ قَارَةٌ وَ لَمْ تَثْبُتْ عَلَیْهِ أَکَمَةٌ وَ لَمْ یَرُدَّ سَنَنَهُ رَصُّ طَوْدٍ وَ لاَ حِدَابُ أَرْضٍ یُذَعْذِعُهُمُ اللَّهُ فِی بُطُونِ أَوْدِیَتِهِ ثُمَّ یَسْلُکُهُمْ یَنَابِیعَ فِی الْأَرْضِ یَأْخُذُ بِهِمْ مِنْ قَوْمٍ حُقُوقَ قَوْمٍ وَ یُمَکِّنُ لِقَوْمٍ فِی دِیَارِ قَوْمٍ وَ ایْمُ اللَّهِ لَیَذُوبَنَّ مَا فِی أَیْدِیهِمْ بَعْدَ الْعُلُوِّ وَ التَّمْکِینِ کَمَا تَذُوبُ الْأَلْیَةُ عَلَی النَّارِ.
الناس آخر الزمان
أَیُّهَا النَّاسُ لَوْ لَمْ تَتَخَاذَلُوا عَنْ نَصْرِ الْحَقِّ وَ لَمْ تَهِنُوا عَنْ تَوْهِینِ الْبَاطِلِ لَمْ یَطْمَعْ فِیکُمْ مَنْ لَیْسَ مِثْلَکُمْ وَ لَمْ یَقْوَ مَنْ قَوِیَ عَلَیْکُمْ لَکِنَّکُمْ تِهْتُمْ مَتَاهَ بَنِی إِسْرَائِیلَ وَ لَعَمْرِی لَیُضَعَّفَنَّ لَکُمُ التِّیهُ مِنْ بَعْدِی أَضْعَافاً بِمَا خَلَّفْتُمُ الْحَقَّ وَرَاءَ ظُهُورِکُمْ وَ قَطَعْتُمُ الْأَدْنَی وَ وَصَلْتُمُ الْأَبْعَدَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ إِنِ اتَّبَعْتُمُ الدَّاعِیَ لَکُمْ سَلَکَ بِکُمْ مِنْهَاجَ الرَّسُولِ وَ کُفِیتُمْ مَئُونَةَ الاِعْتِسَافِ وَ نَبَذْتُمُ الثِّقْلَ الْفَادِحَ عَنِ الْأَعْنَاقِ.
(توصیه به همبستگیِ اجتماعی، و هشداری تکاندهنده دربارهی آیندهی تلخِ جامعه):
قانونِ الفت و همبستگی: کوچکترهایتان باید به بزرگترها اقتدا کنند، و بزرگترهایتان با کوچکترها مهربان باشند. مثلِ آدمهای خشن و سنگدلِ دورانِ جاهلیت نباشید! همانهایی که نه چیزی از دین میفهمیدند، و نه دربارهی خدا تعقل میکردند. آنها دقیقاً مثلِ تخمِ پرندهای بودند که در لانهی ماسهای کاشته شده باشد؛ که هم شکستنش گناه است (چون ممکن است جوجهی خوبی باشد)، و هم اگر باز شود، از درونش یک حیوانِ شرور و خطرناک (مثلِ مار) بیرون میآید!
سرنوشتِ بنیامیه: (مردمِ کوفه) بعد از آنهمه همبستگی، از هم جدا شدند و از ریشهی خودشان فاصله گرفتند؛ تا جایی که هر کسی به شاخهای چسبید و هر جا که آن شاخه کج شد، او هم کج شد! اما بدانید که خداوند، بهزودی آنها (بنیامیه) را برای یک روزِ شوم دورِ هم جمع میکند؛ دقیقاً مثلِ تکهابرهای پاییزی که خدا اول آنها را به هم نزدیک میکند، و بعد مثلِ یک تودهی ابرِ سیاه و متراکم روی هم میریزد! بعد، درهایی را به رویشان باز میکند تا مثلِ سیلابِ باغهای قومِ سبأ، با تمامِ قدرت سرازیر شوند! سیلی که نه هیچ صخرهای از دستش سالم میماند، نه هیچ تپهای مقاومت میکند، و نه کوههای به هم چسبیده میتوانند مسیرش را مسدود کنند.
خداوند آنها را در دلِ درهها پخش میکند، و بعد مثلِ چشمههایی از دلِ زمین میجوشاند، تا حقِ گروهی را از گروهِ دیگر بگیرد، و عدهای را در خانههای عدهای دیگر ساکن کند! و به خدا قسم؛ تمامِ این قدرت و ثروتی که در دستِ بنیامیه است، بعد از آنهمه اوجگیری و قدرتنمایی، دقیقاً مثلِ دنبهی چرب که روی آتش گذاشته باشند، ذوب میشود و از بین میرود!
مردم در آخرالزمان (و هشدار به کوفیان): ای مردم! اگر شما از یاریِ حق دست برنمیداشتید، و در تضعیف کردنِ باطل سستی نمیکردید، هرگز کسانی که در حد و قوارهی شما نیستند در شما طمع نمیکردند، و کسانی که بر شما مسلط شدند، قدرت نمیگرفتند! اما شما دقیقاً مثلِ قومِ بنیاسرائیل در بیابان، سرگردان و آواره شدید! و به جانِ خودم قسم؛ این سرگردانی و آوارگیِ شما بعد از من، چندین برابر خواهد شد! چون شما حق را پشتسرتان انداختید، با نزدیکترین کسِ خودتان (خاندان پیامبر) قطعِ رابطه کردید، و به غریبهها و دورترین افراد چسبیدید!
اما بدانید؛ اگر از همان کسی که شما را (به سوی حق) دعوت میکند پیروی کنید، او شما را دقیقاً در جادهی اصلیِ رسولخدا (ص) پیش میبرد. در این صورت، از رنجِ بیراهه رفتن راحت میشوید، و این بارِ سنگین و خردکننده را از روی دوشتان برمیدارید.
خطبه ۱۶۷حلال و حرامِ خدا روشن است؛ راهِ درست را بگیرید
∞
و من خطبة له علیه السلام فی أوائل خلافته
إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَنْزَلَ کِتَاباً هَادِیاً بَیَّنَ فِیهِ الْخَیْرَ وَ الشَّرَّ فَخُذُوا نَهْجَ الْخَیْرِ تَهْتَدُوا وَ اصْدِفُوا عَنْ سَمْتِ الشَّرِّ تَقْصِدُوا.
الْفَرَائِضَ الْفَرَائِضَ أَدُّوهَا إِلَی اللَّهِ تُؤَدِّکُمْ إِلَی الْجَنَّةِ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ حَرَاماً غَیْرَ مَجْهُولٍ وَ أَحَلَّ حَلاَلاً غَیْرَ مَدْخُولٍ وَ فَضَّلَ حُرْمَةَ الْمُسْلِمِ عَلَی الْحُرَمِ کُلِّهَا وَ شَدَّ بِالْإِخْلاَصِ وَ التَّوْحِیدِ حُقُوقَ الْمُسْلِمِینَ فِی مَعَاقِدِهَا فَالْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَ یَدِهِ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ لاَ یَحِلُّ أَذَی الْمُسْلِمِ إِلاَّ بِمَا یَجِبُ.
بَادِرُوا أَمْرَ الْعَامَّةِ وَ خَاصَّةَ أَحَدِکُمْ وَ هُوَ الْمَوْتُ فَإِنَّ النَّاسَ أَمَامَکُمْ وَ إِنَّ السَّاعَةَ تَحْدُوکُمْ مِنْ خَلْفِکُمْ تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا فَإِنَّمَا یُنْتَظَرُ بِأَوَّلِکُمْ آخِرُکُمْ.
اتَّقُوا اللَّهَ فِی عِبَادِهِ وَ بِلاَدِهِ فَإِنَّکُمْ مَسْئُولُونَ حَتَّی عَنِ الْبِقَاعِ وَ الْبَهَائِمِ أَطِیعُوا اللَّهَ وَ لاَ تَعْصُوهُ وَ إِذَا رَأَیْتُمُ الْخَیْرَ فَخُذُوا بِهِ وَ إِذَا رَأَیْتُمُ الشَّرَّ فَأَعْرِضُوا عَنْهُ.
(بخشهایی از خطبهی امیرالمؤمنین (ع) در روزهای آغازینِ خلافتش، برای جهتدهی به امتِ اسلامی):
خداوندِ سبحان، کتابی برای هدایت فرستاد که خیر و شر را در آن کاملاً واضح بیان کرده است. پس:
مسیرِ خیر را بگیرید تا هدایت شوید.
و از مسیرِ شر دوری کنید تا به مقصد برسید.
(ای مردم! ) واجبات را دریابید! آنها را برای خدا انجام دهید، تا همان واجبات شما را به سمتِ بهشت بِکشند! خداوند حرامهایی را ممنوع کرده که اصلاً ناشناخته نیستند (و همه میدانند حراماند)، و حلالهایی را مجاز کرده که هیچ عیبونقصی در آنها نیست. او حرمتِ انسانِ مسلمان را از تمامِ حُرمتها بالاتر برده است، و با گره زدنِ حقِ مسلمانان به اخلاص و توحید، جایگاهِ آن را بسیار محکم کرده است.
مسلمانِ واقعی کسی است که: مسلمانانِ دیگر از دست و زبانِ او در امان باشند، مگر جایی که پای اجرای حق در میان باشد؛ یعنی هیچ مسلمانی حق ندارد مسلمانِ دیگری را آزار دهد، مگر به همان اندازهای که خدا واجب کرده است (مثلِ اجرای حدود).
ای مردم! به فکرِ مهمترین مسئلهای باشید که هم برای همهتان پیش میآید و هم برای تکتکِ شما؛ و آن مرگ است! مرگ با سرعت به سمتتان میآید. رفتگانِ شما جلوی شما هستند، و قیامت از پشتسر دارد شما را هُل میدهد! سَبُکبار شوید، تا برسید! (به قافلهی نجات). بدانید که اولینِ شما متوقف شده، و منتظرند تا آخرین نفرتان هم به آنها برسد (تا حسابرسی شروع شود).
از خدا بترسید؛ هم دربارهی بندگانش، و هم دربارهی شهرهایش! شما حتی در برابرِ زمینها، حیوانات، و چهارپایان هم مسئولید!
از خدا اطاعت کنید و نافرمانیاش را نکنید.
اگر کارِ خوبی دیدید، به آن چنگ بزنید؛ و اگر کارِ بدی دیدید، از آن رو برگردانید.
خطبه ۱۶۸در برخورد با آشوبگران عجله نکنید!
∞
و من کلام له علیه السلام بعد ما بویع له بالخلافة، و قد قال له قوم من الصحابة: لو عاقبت قوما ممن أجلب علی عثمان فقال علیه السلام:
یَا إِخْوَتَاهْ إِنِّی لَسْتُ أَجْهَلُ مَا تَعْلَمُونَ وَ لَکِنْ کَیْفَ لِی بِقُوَّةٍ وَ الْقَوْمُ الْمُجْلِبُونَ عَلَی حَدِّ شَوْکَتِهِمْ یَمْلِکُونَنَا وَ لاَ نَمْلِکُهُمْ وَ هَا هُمْ هَؤُلاَءِ قَدْ ثَارَتْ مَعَهُمْ عِبْدَانُکُمْ وَ الْتَفَّتْ إِلَیْهِمْ أَعْرَابُکُمْ وَ هُمْ خِلاَلَکُمْ یَسُومُونَکُمْ مَا شَاءُوا وَ هَلْ تَرَوْنَ مَوْضِعاً لِقُدْرَةٍ عَلَی شَیْءٍ تُرِیدُونَهُ إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ أَمْرُ جَاهِلِیَّةٍ وَ إِنَّ لِهَؤُلاَءِ الْقَوْمِ مَادَّةً إِنَّ النَّاسَ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ إِذَا حُرِّکَ عَلَی أُمُورٍ فِرْقَةٌ تَرَی مَا تَرَوْنَ وَ فِرْقَةٌ تَرَی مَا لاَ تَرَوْنَ وَ فِرْقَةٌ لاَ تَرَی هَذَا وَ لاَ ذَاکَ فَاصْبِرُوا حَتَّی یَهْدَأَ النَّاسُ وَ تَقَعَ الْقُلُوبُ مَوَاقِعَهَا وَ تُؤْخَذَ الْحُقُوقُ مُسْمَحَةً فَاهْدَءُوا عَنِّی وَ انْظُرُوا مَا ذَا یَأْتِیکُمْ بِهِ أَمْرِی وَ لاَ تَفْعَلُوا فَعْلَةً تُضَعْضِعُ قُوَّةً وَ تُسْقِطُ مُنَّةً وَ تُورِثُ وَهْناً وَ ذِلَّةً وَ سَأُمْسِکُ الْأَمْرَ مَا اسْتَمْسَکَ وَ إِذَا لَمْ أَجِدْ بُدّاً فَآخِرُ الدَّوَاءِ الْکَیُّ. .
(وقتی مردم با امیرالمؤمنین (ع) بیعت کردند، عدهای از اصحاب که خونشان به جوش آمده بود، نزد حضرت آمدند و با خشم گفتند: کاش کسانی را که علیه عثمان شورش کردند و او را کُشتند، همین الان مجازات میکردی! حضرت برای کنترلِ احساساتِ آنها و بیانِ مصلحتهای سیاسی فرمود:)
ای برادرانِ من! من از چیزی که شما میدانید بیخبر نیستم (و میدانم حق با شماست). اما الان با چه قدرتی میتوانم این کار را بکنم؟! همین کسانی که این آشوب را راه انداختند، الان در اوجِ قدرتاند و بر ما مسلطاند، و ما زوری بر آنها نداریم! میبینید که حتی بردههای شما هم با آنها همراه شدهاند، و بادیهنشینانتان هم به آنها پیوستهاند! آنها الان در میانِ خودِ شما هستند و هر بلایی بخواهند سرتان میآورند! آیا شما اصلاً در خودتان قدرتی میبینید که بتوانید خواستهتان را عملی کنید؟!
این وضعیتی که میبینید، بازگشت به همان رفتارها و شورشهای دورانِ جاهلیت است! و این آشوبگران هم برای خودشان ریشه و پشتیبانِ قوی دارند. بدانید که اگر من بخواهم سرِ این قضیه الان اقدامی بکنم، مردم سهدسته میشوند: ۱. یک گروه، دقیقاً همین چیزی را میبینند که شما میبینید (و موافقِ مجازاتاند). ۲. یک گروه، اصلاً موافقِ نظرِ شما نیستند (و مدافعِ آشوبگراناند). ۳. و یک گروهِ دیگر، نه نظرِ شما را دارند و نه نظرِ آنها را (بیطرفاند).
پس، دندان روی جگر بگذارید و صبر کنید تا اوضاع آرام شود، دلها سرِ جای خودش برگردد، و حق با ملایمت و بدونِ خونریزی گرفته شود! الان دست از سرِ من بردارید و منتظر بمانید تا ببینید دستورِ بعدیام چیست. مبادا خودسرانه کاری کنید که قدرتِ ما را تضعیف کند، هیبتمان را بشکند، و باعثِ سستی و ذلتمان شود! من تا جایی که بشود این اوضاع را جمع کرد، دست نگه میدارم و مدارا میکنم؛ اما اگر دیدم هیچ چارهای جز جنگ نیست، آنوقت آخرین درمان، داغ کردن (با شمشیر) است!
خطبه ۱۶۹هشدار دربارهی از دست دادنِ حکومتِ اسلامی
∞
و من خطبة له علیه السلام عند مسیر أصحاب الجمل إلی البصرة
الأمور الجامعة للمسلمین
إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ رَسُولاً هَادِیاً بِکِتَابٍ نَاطِقٍ وَ أَمْرٍ قَائِمٍ لاَ یَهْلِکُ عَنْهُ
إِلاَّ هَالِکٌ . وَ إِنَّ الْمُبْتَدَعَاتِ الْمُشَبَّهَاتِ هُنَّ الْمُهْلِکَاتُ إِلاَّ مَا حَفِظَ اللَّهُ مِنْهَا وَ إِنَّ فِی سُلْطَانِ اللَّهِ عِصْمَةً لِأَمْرِکُمْ فَأَعْطُوهُ طَاعَتَکُمْ غَیْرَ مُلَوَّمَةٍ وَ لاَ مُسْتَکْرَهٍ بِهَا وَ اللَّهِ لَتَفْعَلُنَّ أَوْ لَیَنْقُلَنَّ اللَّهُ عَنْکُمْ سُلْطَانَ الْإِسْلاَمِ ثُمَّ لاَ یَنْقُلُهُ إِلَیْکُمْ أَبَداً حَتَّی یَأْرِزَ الْأَمْرُ إِلَی غَیْرِکُمْ.
التنفیر من خصومه
إِنَّ هَؤُلاَءِ قَدْ تَمَالَؤُوا عَلَی سَخْطَةِ إِمَارَتِی وَ سَأَصْبِرُ مَا لَمْ أَخَفْ عَلَی جَمَاعَتِکُمْ فَإِنَّهُمْ إِنْ تَمَّمُوا عَلَی فَیَالَةِ هَذَا الرَّأْیِ انْقَطَعَ نِظَامُ الْمُسْلِمِینَ وَ إِنَّمَا طَلَبُوا هَذِهِ الدُّنْیَا حَسَداً لِمَنْ أَفَاءَهَا اللَّهُ عَلَیْهِ فَأَرَادُوا رَدَّ الْأُمُورِ عَلَی أَدْبَارِهَا وَ لَکُمْ عَلَیْنَا الْعَمَلُ بِکِتَابِ اللَّهِ تَعَالَی وَ سِیرَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله وَ الْقِیَامُ بِحَقِّهِ وَ النَّعْشُ لِسُنَّتِهِ.
(بخشهایی از خطبهی حضرت هنگامِ حرکتِ شورشیانِ جمل به سمتِ بصره:)
امورِ مشترک و حیاتیِ مسلمانان: خداوند، پیامبری هدایتگر فرستاد؛ با کتابی که حرف میزند، و دینی که محکم و پابرجاست. هیچکس از این دین روی برنمیگرداند، مگر کسی که پیشاپیش نابود شده باشد! بدانید که بدعتهای شبههناک، نابودکنندهاند؛ مگر در مواردی که خدا انسان را حفظ کند. یقین بدانید که پناه بردن به حاکمیتِ الهی (و حکومتِ حق)، پناهگاه و نگهدارندهی شماست؛ پس با جانودل، بدونِ سرزنش کردنِ یکدیگر و بدونِ بیمیلی، از حکومتِ الهی اطاعت کنید!
به خدا قسم؛ یا باید این کار را بکنید (و از حکومتِ حق دفاع نمایید)، یا اینکه خداوند این حکومتِ اسلامی را از دستِ شما میگیرد و به دیگران میسپارد، و دیگر هرگز آن را به شما برنمیگرداند، تا زمانی که همهچیز به دستِ غریبهها بیفتد!
نفرتانگیزیِ دشمنان: اینها (طلحه، زبیر و عایشه) با هم متحد شدهاند چون از حکومت و رهبریِ من بدشان میآید و خشمگیناند! من تا جایی که نترسم اتحادِ شما مسلمانان از بین میرود، در برابرِ کارهای آنها صبر میکنم و دست نگه میدارم. اما اگر آنها بخواهند این تفکرِ احمقانه و سستشان را تا آخر ادامه دهند، نظام و شیرازهی مسلمانان از هم میپاشد!
آنها فقط و فقط از روی حسادت به کسی که خدا این جایگاه را به او داده (یعنی من)، به دنبالِ دنیای خودشان هستند! آنها میخواهند چرخِ زمان را به عقب برگردانند (و دوباره تبعیض و رانت راه بیندازند). اما وظیفهی ما در برابرِ شما این است که: به کتابِ خدا و سیرهی رسولخدا (ص) عمل کنیم، حقِ او را برپا داریم، و سنتهای مردهاش را دوباره زنده کنیم.
خطبه ۱۷۰اگر باران را رها کردی و به نمکزار رفتی، من چه کنم؟!
∞
و من کلام له علیه السلام فی وجوب اتباع الحق عند قیام الحجة
کلّم به بعض العرب وَ قَدْ أَرْسَلَهُ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ لَمَّا قَرُبَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ مِنْهَا لِیَعْلَمَ لَهُمْ مِنْهُ حَقِیقَةَ حَالِهِ مَعَ أَصْحَابِ الْجَمَلِ لِتَزُولَ الشُّبْهَةُ مِنْ نُفُوسِهِمْ فَبَیَّنَ لَهُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ مِنْ أَمْرِهِ مَعَهُمْ مَا عَلِمَ بِهِ أَنَّهُ عَلَی الْحَقِّ ثُمَّ قَالَ لَهُ بَایِعْ فَقَالَ إِنِّی رَسُولُ قَوْمٍ وَ لاَ أُحْدِثُ حَدَثاً حَتَّی أَرْجِعَ إِلَیْهِمْ فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ:
أَ رَأَیتَ لَو أَنّ الّذِینَ وَرَاءَکَ بَعَثُوکَ رَائِداً تبَتغَیِ لَهُم مَسَاقِطَ الغَیثِ،
فَرَجَعْتَ إِلَیْهِمْ وَ أَخْبَرْتَهُمْ عَنِ الْکَلَإِ وَ الْمَاءِ فَخَالَفُوا إِلَی الْمَعَاطِشِ وَ الْمَجَادِبِ مَا کُنْتَ صَانِعاً قَالَ کُنْتُ تَارِکَهُمْ وَ مُخَالِفَهُمْ إِلَی الْکَلَإِ وَ الْمَاءِ فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَامْدُدْ إِذاً یَدَکَ فَقَالَ الرَّجُلُ فَوَاللَّهِ مَا اسْتَطَعْتُ أَنْ أَمْتَنِعَ عِنْدَ قِیَامِ الْحُجَّةِ عَلَیَّ فَبَایَعْتُلَهُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ.
وَ الرَّجُلُ یُعْرَفُ بِکُلَیْبٍ الْجَرْمِیِّ
(وقتی امیرالمؤمنین (ع) برای سرکوبِ فتنهی جمل به نزدیکی بصره رسید، مردمِ بصره نمایندهای به نامِ کُلَیب جَرمی فرستادند تا با حضرت صحبت کند و ببینند اصلاً ماجرا از چه قرار است، تا شبههشان برطرف شود. حضرت با منطقِ روشن، حقانیتِ خودش را برای او ثابت کرد. بعد به او فرمود: خب! حالا بیعت کن. کُلَیب گفت: من فرستادهی قومم هستم و تا برنگردم و به آنها گزارش ندهم، هیچ کارِ جدیدی نمیکنم! حضرت (با یک مثالِ بسیار زیبا و روانشناسانه) به او فرمود:)
ببین! فرض کن قبیلهات تو را فرستادهاند تا برایشان بگردی و ببینی کجا باران باریده است. تو رفتی، گشتی، و به آنها خبر دادی که: آنجا آب و علفِ فراوان هست. اما آنها با حرفِ تو مخالفت کردند، و به جای رفتن به سمتِ آب و علف، به سمتِ بیابانهای خشک و نمکزارهای بیآب حرکت کردند! در چنین وضعیتی تو چه میکردی؟! (با آنها میرفتی تا از تشنگی بمیری؟! )
(کُلَیب جا خورد و گفت:) معلوم است! من رهایشان میکردم و خودم بهتنهایی به سمتِ آب و علف میرفتم!
(حضرت لبخندی زد و فرمود:) پس حالا دستت را دراز کن و بیعت کن!
(کُلَیب بعدها میگفت: به خدا قسم! وقتی اینطور با استدلال و دلیلِ محکم مرا خلعسلاح کرد، اصلاً نتوانستم مقاومت کنم و همانجا با او بیعت کردم! )
خطبه ۱۷۱دعای جنگجو، قبل از زدن به دلِ دشمن
∞
و من کلام له علیه السلام لما عزم علی لقاء القوم بصفین
الدعاء
اللَّهُمَّ رَبَّ السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ وَ الْجَوِّ الْمَکْفُوفِ الَّذِی جَعَلْتَهُ مَغِیضاً لِلَّیْلِ وَ النَّهَارِ وَ مَجْرًی لِلشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ وَ مُخْتَلَفاً لِلنُّجُومِ السَّیَّارَةِ وَ جَعَلْتَ سُکَّانَهُ سِبْطاً مِنْ مَلاَئِکَتِکَ لاَ یَسْأَمُونَ مِنْ عِبَادَتِکَ وَ رَبَّ هَذِهِ الْأَرْضِ الَّتِی جَعَلْتَهَا قَرَاراً لِلْأَنَامِ وَ مَدْرَجاً لِلْهَوَامِّ وَ الْأَنْعَامِ وَ مَا لاَ یُحْصَی مِمَّا یُرَی وَ مَا لاَ یُرَی وَ رَبَّ الْجِبَالِ الرَّوَاسِی الَّتِی جَعَلْتَهَا لِلْأَرْضِ أَوْتَاداً وَ لِلْخَلْقِ اعْتِمَاداً إِنْ أَظْهَرْتَنَا عَلَی عَدُوِّنَا فَجَنِّبْنَا الْبَغْیَ وَ سَدِّدْنَا لِلْحَقِّ وَ إِنْ أَظْهَرْتَهُمْ عَلَیْنَا فَارْزُقْنَا الشَّهَادَةَ وَ اعْصِمْنَا مِنَ الْفِتْنَةِ.
الدعوة للقتال
أَیْنَ الْمَانِعُ لِلذِّمَارِ وَ الْغَائِرُ عِنْدَ نُزُولِ الْحَقَائِقِ مِنْ أَهْلِ الْحِفَاظِ ! الْعَارُ وَرَاءَکُمْ وَ الْجَنَّةُ أَمَامَکُمْ!.
(وقتی امیرالمؤمنین (ع) تصمیم گرفت در صفین با لشکرِ معاویه روبهرو شود، این دعا را خواند:)
دعای قبل از نبرد: خدایا!
ای پروردگارِ این سقفِ برافراشته (آسمان)، و این فضای مهارشده! فضایی که آن را مسیرِ رفتوآمدِ شبوروز، محلِ چرخشِ خورشید و ماه، و مدارِ حرکتِ ستارههای سیار قرار دادهای؛ و ساکنانِ آن را گروهی از فرشتگانت ساختهای که از عبادتِ تو خسته نمیشوند.
ای پروردگارِ این زمین! که آن را جایگاهِ امن برای انسانها، مسیرِ حرکتِ حشرات و چهارپایان، و محلِ زندگیِ بیشمار موجوداتِ دیدنی و نادیدنی قرار دادهای.
ای پروردگارِ کوههای استوار! که آنها را میخهای نگهدارندهی زمین و تکیهگاهِ موجودات ساختهای.
اگر ما را بر دشمنانمان پیروز کردی، ما را از ظلم و تجاوز دور نگهدار، و در مسیرِ حق استوارمان ساز. و اگر آنها را بر ما پیروز کردی، شهادت را روزیِ ما کن، و ما را از فتنه و گمراهی حفظ فرما!
تحریک به جنگ (فریادِ شجاعت): ای مردانِ غیرتمند! کجاست آن کسی که با تمامِ وجود از حریمِ دین دفاع کند؟! کجاست آن شیرِمردی که وقتی خطر به جانها میرسد، خشمِ مقدّسش به جوش میآید؟! ننگ و خواری در پشتسرِ شماست، و بهشت پیشِ روی شما!
خطبه ۱۷۲من حریصترم یا شما؟! / اسارتِ همسرِ پیامبر به دستِ دنیاپرستان
∞
و من خطبة له علیه السلام
حمد الله
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لاَ تُوَارِی عَنْهُ سَمَاءٌ سَمَاءً وَ لاَ أَرْضٌ أَرْضاً.
یوم الشوری
منها: -
وَ قَدْ قَالَ قَائِلٌ إِنَّکَ عَلَی هَذَا الْأَمْرِ یَا ابْنَ أَبِی طَالِبٍ لَحَرِیصٌ فَقُلْتُ بَلْ أَنْتُمْ وَ اللَّهِ لَأَحْرَصُ وَ أَبْعَدُ وَ أَنَا أَخَصُّ وَ أَقْرَبُ وَ إِنَّمَا طَلَبْتُ حَقّاً لِی وَ أَنْتُمْ تَحُولُونَ بَیْنِی وَ بَیْنَهُ وَ تَضْرِبُونَ وَجْهِی
دُونَهُ فَلَمَّا قَرَّعْتُهُ بِالْحُجَّةِ فِی الْمَلَإِ الْحَاضِرِینَ هَبَّ کَأَنَّهُ بُهِتَ لاَ یَدْرِی مَا یُجِیبُنِی بِهِ!.
الاستنصار علی قریش
اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْتَعْدِیکَ عَلَی قُرَیْشٍ وَ مَنْ أَعَانَهُمْ! فَإِنَّهُمْ قَطَعُوا رَحِمِی وَ صَغَّرُوا عَظِیمَ مَنْزِلَتِیَ وَ أَجْمَعُوا عَلَی مُنَازَعَتِی أَمْراً هُوَ لِی ثُمَّ قَالُوا أَلاَ إِنَّ فِی الْحَقِّ أَنْ تَأْخُذَهُ وَ فِی الْحَقِّ أَنْ تَتْرُکَهُ.
منها فی ذکر أصحاب الجمل
فَخَرَجُوا یَجُرُّونَ حُرْمَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله کَمَا تُجَرُّ الْأَمَةُ عِنْدَ شِرَائِهَا - مُتَوَجِّهِینَ بِهَا إِلَی الْبَصْرَةِ فَحَبَسَا نِسَاءَهُمَا فِی بُیُوتِهِمَا وَ أَبْرَزَا حَبِیسَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآلهلَهُمَا وَ لِغَیْرِهِمَا فِی جَیْشٍ مَا مِنْهُمْ رَجُلٌ إِلاَّ وَ قَدْ أَعْطَانِی الطَّاعَةَ وَ سَمَحَ لِی بِالْبَیْعَةِ طَائِعاً غَیْرَ مُکْرَهٍ فَقَدِمُوا عَلَی عَامِلِی بِهَا وَ خُزَّانِ
بَیْتِ مَالِ الْمُسْلِمِینَ وَ غَیْرِهِمْ مِنْ أَهْلِهَا فَقَتَلُوا طَائِفَةً صَبْراً
وَ طَائِفَةً غَدْراً فَوَاللَّهِ لَوْ لَمْ یُصِیبُوا مِنَ الْمُسْلِمِینَ إِلاَّ رَجُلاً وَاحِداً مُعْتَمِدِینَ لِقَتْلِهِ بِلاَ جُرْمٍ جَرَّهُ لَحَلَّ لِی قَتْلُ ذَلِکَ الْجَیْشِ کُلِّهِ إِذْ حَضَرُوهُ فَلَمْ یُنْکِرُوا وَ لَمْ یَدْفَعُوا عَنْهُ بِلِسَانٍ وَ لاَ بِیَدٍ دَعْ مَا أَنَّهُمْ قَدْ قَتَلُوا مِنَ الْمُسْلِمِینَ مِثْلَ الْعِدَّةِ الَّتِی دَخَلُوا بِهَا عَلَیْهِمْ.
(بخشهایی از خطبهی حضرت در دفاع از حقِ خودش و افشای کینههای قریش):
حمدِ خدا: ستایش مخصوصِ خدایی است که هیچ آسمانی نمیتواند آسمانِ دیگر را از دیدِ او پنهان کند، و هیچ زمینی نمیتواند زمینِ زیرینِ خود را از چشمِ او بپوشاند!
ماجرای شورای خلافت و انگِ حرص به قدرت: (در جریان شورای ششنفره که پس از مرگِ خلیفهی دوم تشکیل شد) یکی از آنها به من گفت: "ای فرزندِ ابوطالب! تو برای رسیدن به این حکومت خیلی حریصی! " من به او گفتم: به خدا قسم، این شما هستید که برای حکومت حریصتر و از آن دورترید! در حالی که من به حکومت شایستهتر و نزدیکترم. من فقط دارم حقِ مسلّمِ خودم را میخواهم؛ اما شما دارید بینِ من و حقم دیوار میکشید، و مرا از رسیدن به آن پس میزنید! وقتی با این استدلالِ محکم در میانِ آنهمه جمعیت دهانش را بستم، انگار برق او را گرفته باشد، مبهوت ماند و اصلاً نمیدانست چه جوابی به من بدهد!
شکایت از قریش به درگاهِ خدا: خدایا! من از دستِ قریش و کسانی که به آنها کمک کردند، به تو شکایت میکنم! آنها پیوندِ خویشاوندی مرا بریدند، جایگاهِ بزرگ و باارزشِ مرا کوچک شمردند، و با هم متحد شدند تا بر سرِ چیزی که کاملاً حقِ من بود، با من بجنگند! و بعد با کمالِ پررویی گفتند: "همانطور که گرفتنِ حق (برای ما) جایز است، دست کشیدنِ تو از حقت هم جایز است! " (یعنی کوتاه بیا و حقت را به ما بده! )
افشای پشتپردِهی جنگِ جمل: آنها (طلحه و زبیر) از مکه بیرون آمدند، در حالی که حرمتِ رسولخدا (ص) (یعنی عایشه) را هم مثلِ یک کنیز که برای فروختن میکِشند، به دنبالِ خودشان میکشاندند تا به بصره ببرند! آنها زنانِ خودشان را با احترام در خانههایشان حبس کردند، اما همسرِ محبوسِ پیامبر (ص) را برای سوءاستفادهی خودشان و دیگران، به میدانِ جنگ کشاندند! آنهم در میانِ لشکری که تکتکِ آنها از روی اختیار، و بدونِ هیچ اجباری با من بیعت کرده بودند!
آنها به بصره ریختند، به نماینده و فرماندارِ من (عثمان بن حُنیف)، و به خزانهدارانِ بیتالمالِ مسلمانان و بقیهی مردمِ بیگناهِ آنجا حمله کردند! یک عده را اسیر کردند و دستبسته کشتند، و یک عده را هم با ناجوانمردی و فریب کُشتند!
به خدا قسم؛ اگر آنها از تمامِ مسلمانان فقط یک نفر را از روی عمد و بدونِ اینکه جرمی کرده باشد میکشتند، خونِ تمامِ آن لشکر برای من حلال میشد! چون همه در آنجا حضور داشتند، هیچکس به این جنایت اعتراض نکرد، و هیچکس نه با زبان و نه با دست، جلوی کشته شدنِ آن آدمِ بیگناه را نگرفت! چه برسد به الان، که آنها به تعدادِ تکتکِ سربازانی که با آنها به بصره آمده بودند، از مسلمانانِ بیگناه کُشتهاند!
خطبه ۱۷۳پیامبر (ص) و ویژگیهای حاکمِ شایسته
∞
و من خطبة له علیه السلام فی رسول اللّه، صلی اللّه علیه و سلم، و من هو جدیر بأن یکون للخلافة و فی هوان الدنیا
رسول الله
أَمِینُ وَحْیِهِ وَ خَاتَمُ رُسُلِهِ وَ بَشِیرُ رَحْمَتِهِ وَ نَذِیرُ نِقْمَتِهِ.
الجدیر بالخلافة
أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَحَقَّ النَّاسِ بِهَذَا الْأَمْرِ أَقْوَاهُمْ عَلَیْهِ وَ أَعْلَمُهُمْ
بِأَمْرِ اللَّهِ فِیهِ فَإِنْ شَغَبَ شَاغِبٌ اسْتُعْتِبَ فَإِنْ أَبَی قُوتِلَ وَ لَعَمْرِی لَئِنْ کَانَتِ الْإِمَامَةُ لاَ تَنْعَقِدُ حَتَّی یَحْضُرَهَا عَامَّةُ النَّاسِ فَمَا إِلَی ذَلِکَ سَبِیلٌ وَ لَکِنْ أَهْلُهَا یَحْکُمُونَ عَلَی مَنْ غَابَ عَنْهَا ثُمَّ لَیْسَ لِلشَّاهِدِ أَنْ یَرْجِعَ وَ لاَ لِلْغَائِبِ أَنْ یَخْتَارَ أَلاَ وَ إِنِّی أُقَاتِلُ رَجُلَیْنِ رَجُلاً ادَّعَی مَا لَیْسَ لَهُ وَ آخَرَ مَنَعَ الَّذِی عَلَیْهِ أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ فَإِنَّهَا خَیْرُ مَا تَوَاصَی الْعِبَادُ بِهِ وَ خَیْرُ عَوَاقِبِ الْأُمُورِ عِنْدَ اللَّهِ وَ قَدْ فُتِحَ بَابُ الْحَرْبِ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ أَهْلِ الْقِبْلَةِ وَ لاَ یَحْمِلُ هَذَا الْعَلَمَ إِلاَّ أَهْلُ الْبَصَرِ وَ الصَّبْرِ وَ الْعِلْمِ بِمَوَاضِعِ الْحَقِّ فَامْضُوا لِمَا تُؤْمَرُونَ بِهِ وَ قِفُوا عِنْدَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ وَ لاَ تَعْجَلُوا فِی أَمْرٍ حَتَّی تَتَبَیَّنُوا فَإِنَّ لَنَا مَعَ کُلِّ أَمْرٍ تُنْکِرُونَهُ غِیَراً .
هوان الدنیا
أَلاَ وَ إِنَّ هَذِهِ الدُّنْیَا الَّتِی أَصْبَحْتُمْ تَتَمَنَّوْنَهَا وَ تَرْغَبُونَ فِیهَا وَ أَصْبَحَتْ تُغْضِبُکُمْ وَ تُرْضِیکُمْ لَیْسَتْ بِدَارِکُمْ وَ لاَ مَنْزِلِکُمُ الَّذِی خُلِقْتُمْ لَهُ وَ لاَ الَّذِی دُعِیتُمْ إِلَیْهِ أَلاَ وَ إِنَّهَا لَیْسَتْ بِبَاقِیَةٍ لَکُمْ وَ لاَ تَبْقَوْنَ عَلَیْهَا وَ هِیَ وَ إِنْ غَرَّتْکُمْ مِنْهَا فَقَدْ حَذَّرَتْکُمْ شَرَّهَا فَدَعُوا غُرُورَهَا لِتَحْذِیرِهَا وَ أَطْمَاعَهَا لِتَخْوِیفِهَا وَ سَابِقُوا فِیهَا إِلَی الدَّارِ الَّتِی دُعِیتُمْ إِلَیْهَا وَ انْصَرِفُوا بِقُلُوبِکُمْ عَنْهَا وَ لاَ یَخِنَّنَّ أَحَدُکُمْ خَنِینَ الْأَمَةِ عَلَی مَا زُوِیَ عَنْهُ مِنْهَا وَ اسْتَتِمُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ بِالصَّبْرِ عَلَی طَاعَةِ اللَّهِ
وَ الْمُحَافَظَةِ عَلَی مَا اسْتَحْفَظَکُمْ مِنْ کِتَابِهِ أَلاَ وَ إِنَّهُ لاَ یَضُرُّکُمْ تَضْیِیعُ شَیْءٍ مِنْ دُنْیَاکُمْ بَعْدَ حِفْظِکُمْ قَائِمَةَ دِینِکُمْ - أَلاَ وَ إِنَّهُ لاَ یَنْفَعُکُمْ بَعْدَ تَضْیِیعِ دِینِکُمْ شَیْءٌ حَافَظْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَمْرِ دُنْیَاکُمْ أَخَذَ اللَّهُ بِقُلُوبِنَا وَ قُلُوبِکُمْ إِلَی الْحَقِّ وَ أَلْهَمَنَا وَ إِیَّاکُمُ الصَّبْرَ.
(بخشهایی از خطبهی امیرالمؤمنین (ع) دربارهی جایگاهِ پیامبر (ص)، شرایطِ رهبریِ جامعه، و بیارزشیِ دنیا):
رسولِ خدا (ص): او امینِ وحیِ خدا، آخرینِ پیامبران، بشارتدهندهی رحمت، و هشداردهندهی عذابِ الهی بود.
شایستگی برای رهبری: ای مردم! سزاوارترینِ آدمها برای رهبریِ این امت، کسی است که: قدرتمندترینِ آنها در اجرای امور، و داناترینِ آنها به دستوراتِ خدا باشد! اگر در این میان کسی فتنهگری و آشوب کرد، اول از او میخواهیم که دست بردارد؛ اما اگر لجبازی کرد و نپذیرفت، با او میجنگیم.
به جانِ خودم قسم؛ اگر قرار باشد خلیفهی مسلمانان تا زمانی که تکتکِ مردم حضور پیدا نکنند و رأی ندهند انتخاب نشود، چنین چیزی اصلاً در واقعیت غیرممکن است! بلکه آنهایی که در مرکزِ تصمیمگیری (پایتخت) هستند و آگاهی دارند، تصمیم میگیرند؛ و این تصمیم برای کسانی که غایباند هم معتبر است. پس از آن، دیگر نه حاضران حق دارند زیرِ تصمیمشان بزنند، و نه غایبان حق دارند سازِ مخالف بزنند و انتخابِ دیگری بکنند.
بدانید که من فقط با دو دسته میجنگم: ۱. کسی که چیزی را ادعا کند که حقِ او نیست (و غاصب است). ۲. و کسی که حقِ واجبی بر گردنش هست، اما از انجامِ آن خودداری میکند.
ای بندگانِ خدا! شما را به تقوای الهی سفارش میکنم؛ چرا که تقوا بهترین چیزی است که بندگان به هم سفارش میکنند، و بهترین عاقبت را پیشِ خدا دارد. بدانید که درِ جنگ بینِ شما و کسانی که رو به قبلهی شما نماز میخوانند، باز شده است! (جنگ با مسلماننماها). و هیچکس نمیتواند پرچمِ این جنگِ پیچیده را به دوش بکشد، مگر کسی که بصیرت، صبر و استقامت، و شناختِ دقیق از جایگاهِ حق داشته باشد! پس به هرچه دستور دادم، با قدرت عمل کنید؛ و از هرچه نهی کردم، دست بردارید. و در هیچ کاری، تا زمانی که کاملاً برایتان روشن نشده، عجله نکنید؛ چون ما برای هر کاری از کارهای شما که ما آن را نمیپسندیم، برنامهی اصلاحی و تغییری داریم (پس خودسرانه عمل نکنید).
پستیِ دنیا: آگاه باشید! این دنیایی که الان اینهمه آرزویش را دارید، برای رسیدنش لهله میزنید، و با بودونبودش خوشحال و عصبانی میشوید؛ اینجا خانهی شما نیست! اینجا نه آن منزلگاهی است که برایش آفریده شدهاید، و نه آنجایی است که دعوتنامهاش را برایتان فرستادهاند! بدانید که نه دنیا برای شما میماند، و نه شما در آن ماندگارید! اگر دنیا با زرقوبرقش شما را فریب داد، در عوض با بدیها و اتفاقاتِ تلخش به شما هشدارِ خطر هم داد! پس به خاطرِ این هشدارهای ترسناک، دست از آن فریبکاریهایش بردارید؛ و به خاطرِ آن خطرهایش، طمعکاریاش را رها کنید. و برای رسیدن به آن خانهای که دعوت شدهاید (بهشت)، با هم مسابقه بگذارید؛ و قلبهایتان را کاملاً از این دنیا برگردانید. مبادا وقتی چیزی از این دنیا را از دست میدهید، مثلِ کنیزی که اربابش او را کتک زده ناله و زاری کنید!
نعمتِ خدا را بر خودتان کامل کنید؛ با صبر بر اطاعتِ خدا، و حفظ کردنِ امانتِ قرآن. یقین بدانید؛ وقتی شما ستونِ دینتان را محکم نگه داشتهاید، دیگر هر چیزی از دنیایتان را که از دست بدهید، هیچ ضرری به شما نمیزند! و اگر دینتان را نابود کرده باشید، دیگر تمامِ چیزهایی که از دنیا جمع کردهاید و به دست آوردهاید، هیچ سودی به حالتان نخواهد داشت! خداوند قلبِ من و شما را به سمتِ حق ببرد، و به همهی ما صبر الهام کند.
خطبه ۱۷۴چرا طلحه از خونخواهیِ عثمان حرف میزد؟
∞
و من کلام له علیه السلام فی معنی طلحة بن عبید الله و قد قاله حین بلغه خروج طلحة و الزبیر إلی البصرة لقتاله
قَدْ کُنْتُ وَ مَا أُهَدَّدُ بِالْحَرْبِ وَ لاَ أُرَهَّبُ بِالضَّرْبِ وَ أَنَا عَلَی مَا قَدْ وَعَدَنِی رَبِّی مِنَ النَّصْرِ وَ اللَّهِ مَا اسْتَعْجَلَ مُتَجَرِّداً لِلطَّلَبِ بِدَمِ عُثْمَانَ إِلاَّ خَوْفاً مِنْ أَنْ یُطَالَبَ بِدَمِهِ لِأَنَّهُ مَظِنَّتُهُ وَ لَمْ یَکُنْ فِی الْقَوْمِ أَحْرَصُ عَلَیْهِ مِنْهُ فَأَرَادَ أَنْ یُغَالِطَ بِمَا أَجْلَبَ فِیهِ لِیَلْتَبِسَ الْأَمْرُ
وَ یَقَعَ الشَّکُّ. وَ وَ اللَّهِ مَا صَنَعَ فِی أَمْرِ عُثْمَانَ وَاحِدَةً مِنْ ثَلاَثٍ لَئِنْ کَانَ ابْنُ عَفَّانَ ظَالِماً کَمَا کَانَ یَزْعُمُ لَقَدْ کَانَ یَنْبَغِی لَهُ أَنْ یُوَازِرَ قَاتِلِیهِ وَ أَن یُنَابِذَ نَاصِرِیهِ. وَ لَئِن کَانَ مَظلُوماً لَقَد کَانَ ینَبغَیِ لَهُ أَن یَکُونَ مِنَ المُنَهنِهِینَ عَنهُ وَ المُعَذّرِینَ فِیهِ وَ لَئِن کَانَ فِی شَکّ مِنَ الخَصلَتَینِ لَقَد کَانَ ینَبغَیِ لَهُ أَن یَعتَزِلَهُ وَ یَرکُدَ
جَانِباً وَ یَدَعَ النَّاسَ مَعَهُ فَمَا فَعَلَ وَاحِدَةً مِنَ الثَّلاَثِ وَ جَاءَ بِأَمْرٍ لَمْ یُعْرَفْ بَابُهُ وَ لَمْ تَسْلَمْ مَعَاذِیرُهُ.
(تحلیلِ تیزهوشانهی امیرالمؤمنین (ع) دربارهی اهدافِ پنهانِ طلحه، وقتی خبردار شد که او و زبیر برای جنگ با حضرت به بصره رفتهاند:)
من کسی نیستم که با جنگ تهدید شوم، یا از ضربهی شمشیر بترسم! من کاملاً به وعدهی یاریِ پروردگارم دلگرمم. اما دربارهی طلحه: به خدا قسم؛ او فقط به این خاطر برای خونخواهیِ عثمان عجله کرد و خودش را جلو انداخت، که میترسید خودش به عنوانِ قاتلِ عثمان متهم شود! چون او اولین متهمِ این ماجرا بود، و هیچکس به اندازهی او برای کشتنِ عثمان حریص نبود! پس با این سروصداها و لشکری که راه انداخت، میخواست مردم را فریب دهد، اوضاع را پیچیده کند، و شک و تردید در دلِ مردم بیندازد (تا کسی یقهی خودش را نگیرد)!
به خدا قسم، طلحه در ماجرای عثمان، هیچکدام از این سهکارِ منطقی را نکرد: ۱. اگر عثمان واقعاً ظالم بود ـ همانطور که خودِ طلحه ادعا میکرد ـ پس طلحه باید در کنارِ قاتلانِ عثمان میایستاد و با مدافعانِ او میجنگید. ۲. اگر عثمان واقعاً مظلوم بود، پس طلحه باید جلوی کشتهشدنش را میگرفت و تا حدِ توان از او دفاع میکرد. ۳. و اگر طلحه شک داشت که عثمان ظالم است یا مظلوم، باز هم باید خودش را کنار میکشید، در گوشهای آرام میگرفت، و مردم را با عثمان تنها میگذاشت. اما او هیچکدام از این سه کار را نکرد! بلکه حالا دست به کاری زده است که هیچ منطقی پشتش نیست، و هیچ عذر و بهانهای هم برایش پذیرفته نیست.
خطبه ۱۷۵ای مردم! من شما را از درون و بیرونتان میشناسم!
∞
من خطبة له علیه السلام فی الموعظة و بیان قرباه من رسول اللّه
أَیُّهَا النَّاسُ غَیْرُ الْمَغْفُولِ عَنْهُمْ وَ التَّارِکُونَ الْمَأْخُوذُ مِنْهُمْ مَا لِی أَرَاکُمْ عَنِ اللَّهِ ذَاهِبِینَ وَ إِلَی غَیْرِهِ رَاغِبِینَ کَأَنَّکُمْ نَعَمٌ أَرَاحَ بِهَا سَائِمٌ إِلَی مَرْعًی وَبِیٍّ وَ مَشْرَبٍ دَوِیٍّ وَ إِنَّمَا هِیَ کَالْمَعْلُوفَةِ لِلْمُدَی لاَ تَعْرِفُ مَا ذَا یُرَادُ بِهَا إِذَا أُحْسِنَ إِلَیْهَا تَحْسَبُ یَوْمَهَا دَهْرَهَا وَ شِبَعَهَا أَمْرَهَا وَ اللَّهِ لَوْ شِئْتُ أَنْ أُخْبِرَ کُلَّ رَجُلٍ مِنْکُمْ بِمَخْرَجِهِ وَ مَوْلِجِهِ وَ جَمِیعِ شَأْنِهِ لَفَعَلْتُ وَ لَکِنْ أَخَافُ أَنْ تَکْفُرُوا فِیَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآلهأَلاَ وَ إِنِّی مُفْضِیهِ إِلَی الْخَاصَّةِ مِمَّنْ یُؤْمَنُ ذَلِکَ مِنْهُ وَ الَّذِی بَعَثَهُ بِالْحَقِّ وَ اصْطَفَاهُ عَلَی الْخَلْقِ مَا أَنْطِقُ إِلاَّ صَادِقاً وَ قَدْ عَهِدَ إِلَیَّ بِذَلِکَ کُلِّهِ وَ بِمَهْلِکِ مَنْ یَهْلِکُ وَ مَنْجَی مَنْ یَنْجُو وَ مَآلِ هَذَا الْأَمْرِ وَ مَا أَبْقَی شَیْئاً یَمُرُّ عَلَی رَأْسِی إِلاَّ أَفْرَغَهُ فِی أُذُنَیَّ وَ أَفْضَی بِهِ إِلَیَّ أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی وَ اللَّهِ مَا أَحُثُّکُمْ عَلَی طَاعَةٍ إِلاَّ وَ أَسْبِقُکُمْ إِلَیْهَا وَ لاَ أَنْهَاکُمْ عَنْ مَعْصِیَةٍ إِلاَّ وَ أَتَنَاهَی قَبْلَکُمْ عَنْهَا.
(خطبهی تکاندهندهی حضرت در هشدار به مردمِ زمانهاش، و بیانِ جایگاهِ خودش در نزدِ پیامبر (ص):)
ای مردمی که (خدا از کارهایتان) غافل نیست، اما خودتان غافلید! و ای کسانی که دنیا را رها میکنید، اما با اعمالتان بازخواست میشوید! شما را چه شده است که میبینم دارید از خدا دور میشوید، و به غیرِ خدا پناه میبرید؟! شما دقیقاً مثلِ گوسفندانی هستید که چوپان آنها را در یک بیابانِ پر از بیماری رها کرده تا بچرند و آبِ آلوده بنوشند! حیواناتی که فقط برای کاردِ قصاب چاق میشوند و اصلاً نمیدانند چه بلایی قرار است سرشان بیاید! وقتی چوپان به آنها خوب میرسد و علف میدهد، فکر میکنند تمامِ روزگارشان همین امروز است، و تمامِ هدفِ زندگیشان همین شکمسیری است!
به خدا قسم؛ اگر دلم بخواهد، میتوانم به تکتکِ شما بگویم که: از کجا آمدهاید، کجا میروید، و در درونتان چه میگذرد! اما میترسم اگر این کار را بکنم، (به خاطرِ این علمِ غیب) در موردِ من دچارِ غلو شوید و مرا از پیامبر (ص) هم بالاتر بدانید! بدانید که من این اسرار را فقط به یارانِ خاص و رازدارانم میگویم که نگرانِ انحرافشان نیستم.
قسم به همان خدایی که پیامبر را به حق مبعوث کرد و او را از میانِ تمامِ مردم برگزید؛ من هیچ حرفی نمیزنم جز حقیقت! پیامبر (ص) تمامِ اینها را به من گفته است؛ سرنوشتِ کسانی که نابود میشوند، نجاتِ کسانی که نجات پیدا میکنند، و پایانِ کارِ این حکومت را! او هیچچیزی از وقایعِ آینده را که در ذهنش بود جا نگذاشت، مگر اینکه آن را در گوشِ من خواند و به من سپرد.
ای مردم! به خدا قسم؛ من هرگز شما را به اطاعت از خدا دعوت نمیکنم، مگر اینکه خودم در آن کار از شما پیشی گرفتهام! و هرگز شما را از گناهی نهی نمیکنم، مگر اینکه خودم قبل از شما آن را ترک کردهام!
خطبه ۱۷۶موعظهای عمیق: ویژگیهای قرآن و مرزِ بینِ حق و باطل
∞
و من خطبة له علیه السلام و فیها یعظ و یبین فضل القرآن و ینهی عن البدعة
عظة الناس
انْتَفِعُوا بِبَیَانِ اللَّهِ وَ اتَّعِظُوا بِمَوَاعِظِ اللَّهِ وَ اقْبَلُوا نَصِیحَةَ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْذَرَ إِلَیْکُمْ بِالْجَلِیَّةِ وَ اتَّخَذَ عَلَیْکُمُ الْحُجَّةَ وَ بَیَّنَ لَکُمْ مَحَابَّهُ مِنَ الْأَعْمَالِ وَ مَکَارِهَهُ مِنْهَا لِتَتَّبِعُوا هَذِهِ وَ تَجْتَنِبُوا هَذِهِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله کَانَ یَقُولُ إِنَّ الْجَنَّةَ حُفَّتْ بِالْمَکَارِهِ وَ إِنَّ النَّارَ حُفَّتْ بِالشَّهَوَاتِ وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ مَا مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ شَیْءٌ إِلاَّ یَأْتِی فِی کُرْهٍ وَ مَا مِنْ مَعْصِیَةِ اللَّهِ شَیْءٌ إِلاَّ یَأْتِی فِی شَهْوَةٍ فَرَحِمَ اللَّهُ امْرَأً نَزَعَ عَنْ شَهْوَتِهِ وَ قَمَعَ هَوَی نَفْسِهِ فَإِنَّ هَذِهِ النَّفْسَ أَبْعَدُ شَیْءٍ مَنْزِعاً وَ إِنَّهَا لاَ تَزَالُ تَنْزِعُ إِلَی مَعْصِیَةٍ فِی هَوًی وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ الْمُؤْمِنَ لاَ یُصْبِحُ وَ لاَ یُمْسِی إِلاَّ وَ نَفْسُهُ ظَنُونٌ عِنْدَهُ فَلاَ یَزَالُ زَارِیاً عَلَیْهَا وَ مُسْتَزِیداً لَهَا فَکُونُوا کَالسَّابِقِینَ قَبْلَکُمْ وَ الْمَاضِینَ أَمَامَکُمْ قَوَّضُوا مِنَ الدُّنْیَا تَقْوِیضَ الرَّاحِلِ وَ طَوَوْهَا طَیَّ الْمَنَازِلِ.
فضل القرآن
وَ اعْلَمُوا أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ هُوَ النَّاصِحُ الَّذِی لاَ یَغُشُّ وَ الْهَادِی الَّذِی لاَ یُضِلُّ وَ الْمُحَدِّثُ الَّذِی لاَ یَکْذِبُ وَ مَا جَالَسَ هَذَا الْقُرْآنَ أَحَدٌ إِلاَّ قَامَ عَنْهُ بِزِیَادَةٍ أَوْ نُقْصَانٍ زِیَادَةٍ فِی هُدًی أَوْ نُقْصَانٍ مِنْ عَمًی وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَیْسَ عَلَی أَحَدٍ بَعْدَ الْقُرْآنِ مِنْ فَاقَةٍ وَ لاَ لِأَحَدٍ قَبْلَ الْقُرْآنِ مِنْ غِنًی فَاسْتَشْفُوهُ مِنْ أَدْوَائِکُمْ وَ اسْتَعِینُوا بِهِ عَلَی لَأْوَائِکُمْ
فَإِنَّ فِیهِ شِفَاءً مِنْ أَکْبَرِ الدَّاءِ وَ هُوَ الْکُفْرُ وَ النِّفَاقُ وَ الْغَیُّ وَ الضَّلاَلُ فَاسْأَلُوا اللَّهَ بِهِ وَ تَوَجَّهُوا إِلَیْهِ بِحُبِّهِ وَ لاَ تَسْأَلُوا بِهِ خَلْقَهُ إِنَّهُ مَا تَوَجَّهَ الْعِبَادُ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی بِمِثْلِهِ وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ شَافِعٌ مُشَفَّعٌ وَ قَائِلٌ مُصَدَّقٌ وَ أَنَّهُ مَنْ شَفَعَ لَهُ الْقُرْآنُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ شُفِّعَ فِیهِ وَ مَنْ مَحَلَ بِهِ الْقُرْآنُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ صُدِّقَ عَلَیْهِ فَإِنَّهُ یُنَادِی مُنَادٍ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَلاَ إِنَّ کُلَّ حَارِثٍ مُبْتَلًی فِی حَرْثِهِ وَ عَاقِبَةِ عَمَلِهِ غَیْرَ حَرَثَةِ الْقُرْآنِ فَکُونُوا مِنْ حَرَثَتِهِ وَ أَتْبَاعِهِ وَ اسْتَدِلُّوهُ عَلَی رَبِّکُمْ وَ اسْتَنْصِحُوهُ عَلَی أَنْفُسِکُمْ وَ اتَّهِمُوا عَلَیْهِ آرَاءَکُمْ وَ اسْتَغِشُّوا فِیهِ أَهْوَاءَکُمْ.
الحث علی العمل
الْعَمَلَ الْعَمَلَ ثُمَّ النِّهَایَةَ النِّهَایَةَ وَ الاِسْتِقَامَةَ الاِسْتِقَامَةَ ثُمَّ الصَّبْرَ الصَّبْرَ وَ الْوَرَعَ الْوَرَعَ إِنَّ لَکُمْ نِهَایَةً فَانْتَهُوا إِلَی نِهَایَتِکُمْ وَ إِنَّ لَکُمْ عَلَماً فَاهْتَدُوا بِعَلَمِکُمْ وَ إِنَّ لِلْإِسْلاَمِ غَایَةً فَانْتَهُوا إِلَی
غَایَتِهِ وَ اخْرُجُوا إِلَی اللَّهِ بِمَا افْتَرَضَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَقِّهِ وَ بَیَّنَ لَکُمْ مِنْ وَظَائِفِهِ . أَنَا شَاهِدٌ لَکُمْ وَ حَجِیجٌ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَنْکُمْ.
نصائح للناس
أَلاَ وَ إِنَّ الْقَدَرَ السَّابِقَ قَدْ وَقَعَ وَ الْقَضَاءَ الْمَاضِیَ قَدْ تَوَرَّدَ وَ إنِیّ مُتَکَلّمٌ بِعِدَةِ اللّهِ وَ حُجّتِهِ قَالَ اللّهُ تَعَالَیإِنّ الّذِینَ قالُوا رَبّنَا اللّهُ ثُمّ استَقامُوا تَتَنَزّلُ عَلَیهِمُ المَلائِکَةُ أَلّا تَخافُوا وَ لا تَحزَنُوا وَ أَبشِرُوا بِالجَنّةِ التّیِ کُنتُم تُوعَدُونَ وَ قَد قُلتُم رَبّنَا اللّهُ فَاستَقِیمُوا عَلَی کِتَابِهِ وَ عَلَی مِنهَاجِ أَمرِهِ وَ عَلَی الطّرِیقَةِ الصّالِحَةِ مِن عِبَادَتِهِ ثُمّ لَا تَمرُقُوا مِنهَا وَ لَا تَبتَدِعُوا فِیهَا وَ لَا تُخَالِفُوا عَنهَا فَإِنّ أَهلَ المُرُوقِ مُنقَطَعٌ بِهِم عِندَ اللّهِ یَومَ القِیَامَةِ ثُمّ إِیّاکُم وَ تَهزِیعَ الأَخلَاقِ وَ تَصرِیفَهَا وَ اجعَلُوا اللّسَانَ وَاحِداً وَ لیَخزُنِ الرّجُلُ لِسَانَهُ فَإِنّ هَذَا اللّسَانَ جَمُوحٌ بِصَاحِبِهِ وَ اللّهِ مَا أَرَی عَبداً یتَقّیِ تَقوَی تَنفَعُهُ حَتّی یَخزُنَ لِسَانَهُ وَ إِنّ لِسَانَ المُؤمِنِ مِن وَرَاءِ قَلبِهِ وَ إِنّ قَلبَ المُنَافِقِ مِن وَرَاءِ لِسَانِهِ لِأَنّ المُؤمِنَ إِذَا أَرَادَ أَن یَتَکَلّمَ بِکَلَامٍ تَدَبّرَهُ فِی نَفسِهِ فَإِن کَانَ خَیراً أَبدَاهُ وَ إِن کَانَ شَرّاً وَارَاهُ وَ إِنّ المُنَافِقَ یَتَکَلّمُ بِمَا أَتَی عَلَی لِسَانِهِ لَا یدَریِ مَا ذَا لَهُ وَ مَا ذَا عَلَیهِ وَ لَقَد قَالَ رَسُولُ اللّهِ ص لَا یَستَقِیمُ إِیمَانُ عَبدٍ حَتّی یَستَقِیمَ قَلبُهُ وَ لَا یَستَقِیمُ قَلبُهُ حَتّی
یَسْتَقِیمَ لِسَانُهُ فَمَنِ اسْتَطَاعَ مِنْکُمْ أَنْ یَلْقَی اللَّهَ تَعَالَی وَ هُوَ نَقِیُّ الرَّاحَةِ مِنْ دِمَاءِ الْمُسْلِمِینَ وَ أَمْوَالِهِمْ سَلِیمُ اللِّسَانِ مِنْ أَعْرَاضِهِمْ فَلْیَفْعَلْ.
تحریم البدع
وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ الْمُؤْمِنَ یَسْتَحِلُّ الْعَامَ مَا اسْتَحَلَّ عَاماً أَوَّلَ وَ یُحَرِّمُ الْعَامَ مَا حَرَّمَ عَاماً أَوَّلَ وَ أَنَّ مَا أَحْدَثَ النَّاسُ لاَ یُحِلُّ لَکُمْ شَیْئاً مِمَّا حُرِّمَ عَلَیْکُمْ وَ لَکِنَّ الْحَلاَلَ مَا أَحَلَّ اللَّهُ وَ الْحَرَامَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَقَدْ جَرَّبْتُمُ الْأُمُورَ وَ ضَرَّسْتُمُوهَا وَ وُعِظْتُمْ بِمَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ وَ ضُرِبَتِ الْأَمْثَالُ لَکُمْ وَ دُعِیتُمْ إِلَی الْأَمْرِ الْوَاضِحِ فَلاَ یَصَمُّ عَنْ ذَلِکَ إِلاَّ أَصَمُّ وَ لاَ یَعْمَی عَنْ ذَلِکَ إِلاَّ أَعْمَی وَ مَنْ لَمْ یَنْفَعْهُ اللَّهُ بِالْبَلاَءِ وَ التَّجَارِبِ لَمْ یَنْتَفِعْ بِشَیْءٍ مِنَ الْعِظَةِ وَ أَتَاهُ التَّقْصِیرُ مِنْ أَمَامِهِ حَتَّی یَعْرِفَ مَا أَنْکَرَ وَ یُنْکِرَ مَا عَرَفَ وَ إِنَّمَا النَّاسُ رَجُلاَنِ مُتَّبِعٌ شِرْعَةً وَ مُبْتَدِعٌ بِدْعَةً لَیْسَ مَعَهُ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بُرْهَانُ سُنَّةٍ وَ لاَ ضِیَاءُ حُجَّةٍ.
القرآن
وَ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ یَعِظْ أَحَداً بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ فَإِنَّهُ حَبْلُ اللَّهِ الْمَتِینُ وَ سَبَبُهُ الْأَمِینُ وَ فِیهِ رَبِیعُ الْقَلْبِ وَ یَنَابِیعُ الْعِلْمِ وَ مَا لِلْقَلْبِ جِلاَءٌ غَیْرُهُ مَعَ أَنَّهُ قَدْ ذَهَبَ الْمُتَذَکِّرُونَ وَ بَقِیَ النَّاسُونَ أَوِ الْمُتَنَاسُونَ فَإِذَا رَأَیْتُمْ خَیْراً فَأَعِینُوا عَلَیْهِ وَ إِذَا رَأَیْتُمْ شَرّاً فَاذْهَبُوا
عَنْهُ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله کَانَ یَقُولُ یَا ابْنَ آدَمَ اعْمَلِ الْخَیْرَ وَ دَعِ الشَّرَّ فَإِذَا أَنْتَ جَوَادٌ قَاصِدٌ. .
انواع الظلم
أَلاَ وَ إِنَّ الظُّلْمَ ثَلاَثَةٌ فَظُلْمٌ لاَ یُغْفَرُ وَ ظُلْمٌ لاَ یُتْرَکُ وَ ظُلْمٌ مَغْفُورٌ لاَ یُطْلَبُ فَأَمَّا الظُّلْمُ الَّذِی لاَ یُغْفَرُ فَالشِّرْکُ بِاللَّهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی إِنَّ اللّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ أَمَّا الظُّلْمُ الَّذِی یُغْفَرُ فَظُلْمُ الْعَبْدِ نَفْسَهُ عِنْدَ بَعْضِ الْهَنَاتِ وَ أَمَّا الظُّلْمُ الَّذِی لاَ یُتْرَکُ فَظُلْمُ الْعِبَادِ بَعْضِهِمْ بَعْضاً الْقِصَاصُ هُنَاکَ شَدِیدٌ لَیْسَ هُوَ جَرْحاً بِاْلمُدَی
وَ لاَ ضَرْباً بِالسِّیَاطِ وَ لَکِنَّهُ مَا یُسْتَصْغَرُ ذَلِکَ مَعَهُ فَإِیَّاکُمْ وَ التَّلَوُّنَ فِی دِینِ اللَّهِ فَإِنَّ جَمَاعَةً فِیمَا تَکْرَهُونَ مِنَ الْحَقِّ خَیْرٌ مِنْ فُرْقَةٍ
فِیمَا تُحِبُّونَ مِنَ الْبَاطِلِ وَ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ یُعْطِ أَحَداً بِفُرْقَةٍ خَیْراً مِمَّنْ مَضَی وَ لاَ مِمَّنْ بَقِیَ.
لزوم الطاعة
یَا أَیُّهَا النَّاسُ طُوبَی لِمَنْ شَغَلَهُ عَیْبُهُ عَنْ عُیُوبِ النَّاسِ وَ طُوبَی لِمَنْ لَزِمَ بَیْتَهُ وَ أَکَلَ قُوتَهُ وَ اشْتَغَلَ بِطَاعَةِ رَبِّهِ وَ بَکَی عَلَی خَطِیئَتِهِ فَکَانَ مِنْ نَفْسِهِ فِی شُغُلٍ وَ النَّاسُ مِنْهُ فِی رَاحَةٍ.
(بخشهایی از موعظهی بسیار زیبای حضرت دربارهی قرآن، پرهیز از بدعت، و انواعِ ظلم):
موعظهی مردم: از توضیحات و نصیحتهای خدا استفاده کنید و پند بگیرید. خداوند با بیانِ حقایقِ روشن، حجت را بر شما تمام کرده است. او دقیقاً به شما گفته است که از چه کارهایی خوشش میآید و از چه کارهایی بدش میآید، تا دنبالِ یکی بروید و از دیگری فرار کنید. رسولخدا (ص) همیشه میفرمود: بهشت، در محاصرهی سختیها و ناخوشایندیهاست؛ و جهنم، در محاصرهی لذتها و هوسها! بدانید که هیچکدام از کارهای اطاعتِ خدا انجام نمیشود، مگر با سختی کشیدن و برخلافِ میلِ باطنی؛ و هیچ گناهی انجام نمیشود، مگر با لذت و هوسرانی!
پس خدا رحمت کند کسی را که شهوتش را مهار کند، و هوای نفسش را سرکوب نماید. چون این نَفْس، سرکشترین چیزی است که میشود کنترلش کرد؛ و همیشه میلِ به سمتِ گناه دارد. ای بندگانِ خدا! بدانید که مؤمن، هیچ صبح و شامی را نمیگذراند، مگر اینکه به نفسِ خودش بدبین و مشکوک است! او مدام خودش را سرزنش میکند و از خودش کارِ بیشتری میخواهد. پس مثلِ گذشتگانِ صالحِ خودتان باشید؛ آنها خیمهی زندگیِ دنیاییشان را دقیقاً مثلِ مسافرانی که فقط برای استراحت در یک منزلگاه توقف میکنند، جمع کردند و رفتند.
فضیلت و جایگاهِ قرآن: بدانید که این قرآن:
نصیحتکنندهای است که هرگز فریب نمیدهد.
راهنمایی است که هرگز گمراه نمیکند.
و سخنگویی است که هرگز دروغ نمیگوید!
هیچکس در کنارِ این قرآن ننشست، مگر اینکه وقتی بلند شد، حتماً یک زیادتی یا یک نقصانی در او اتفاق افتاده بود: یا هدایتش زیاد شده بود، یا کوری و نادانیاش کم شده بود! بدانید کسی که با قرآن باشد، دیگر نیازی به هیچچیزِ دیگری ندارد؛ و کسی که قرآن نداشته باشد، هیچ ثروت و بینیازیِ دیگری به دردش نمیخورد. پس برای دردهای بزرگتان ـ که همان کفر، نفاق، گمراهی و انحراف است ـ از قرآن شفا بخواهید؛ و در سختیهایتان از آن کمک بگیرید. به واسطهی قرآن از خدا چیزی بخواهید، و با عشق به قرآن به سمتِ خدا بروید؛ اما از طریقِ قرآن از مردم چیزی نخواهید! هیچ بندهای برای تقرب به خدا، وسیلهای بهتر از قرآن پیدا نکرده است.
بدانید که قرآن، شفاعتکنندهای است که شفاعتش حتماً پذیرفته میشود، و گویندهای است که حرفش را باور میکنند! روزِ قیامت، هر کس که قرآن از او شفاعت کند، شفاعتش قبول میشود؛ و هر کس که قرآن از او شکایت کند، شکایتش پذیرفته میشود! در آن روز یک نفر فریاد میزند: "آگاه باشید! هر کشاورزی امروز درگیرِ نتیجهی کِشتِ خودش است، جز کسانی که بذرِ قرآن را کاشتهاند! " پس شما هم از کشاورزانِ قرآن و پیروانِ آن باشید.
تشویق به عمل، و پرهیز از چندرنگی: کار کنید، کار! تا لحظهی آخر. و در این راه استقامت داشته باشید! صبر، صبر! و پاکدامنی، پاکدامنی! شما یک ایستگاهِ پایانی (قیامت) دارید، خودتان را به آنجا برسانید. شما پرچمی برای هدایت دارید، با آن پرچم راه را پیدا کنید. اسلام یک هدفِ نهایی دارد، خودتان را به آن هدف برسانید.
آگاه باشید؛ تقدیرِ قبلی اتفاق افتاده، و قضای گذشته فرا رسیده است. و من الان دارم وعدهها و حجتهای خدا را برای شما میگویم. خداوند میفرماید: "کسانی که گفتند پروردگار ما خداست، و سپس استقامت ورزیدند، فرشتگان بر آنها نازل میشوند که نترسید و غصه نخورید، و مژده باد بر شما بهشتی که به شما وعده داده شده است! " (فصلت، آیهی ۳۰)
پس حالا که شما هم گفتهاید پروردگارِ ما خداست، بیایید روی کتابِ او، روی روشِ درستِ فرمانِ او، و روی مسیرِ صالحِ بندگیِ او استقامت کنید! مبادا از این مسیر خارج شوید، بدعت و کارِ تازهای در آن بیاورید، یا با آن مخالفت کنید. مبادا اخلاق و رفتارتان را مدام تغییر دهید و هر روز به یک رنگ دربیایید! زبانتان را فقط برای گفتنِ یک حرفِ راست و ثابت نگه دارید.
مرد باید مراقبِ زبانش باشد! چون این زبان، مثلِ اسبی چموش است که میخواهد سوارش را زمین بزند. به خدا قسم؛ من ندیدم کسی که تقوای الهی داشته باشد، این تقوا به دردش بخورد مگر زمانی که زبانش را حفظ کند!
زبانِ مؤمن، پشتِ قلبِ اوست (اول فکر میکند، بعد حرف میزند).
اما قلبِ منافق، پشتِ زبانِ اوست (اول حرف میزند، بعد فکر میکند)! رسولخدا (ص) فرمود: "ایمانِ هیچ بندهای درست نمیشود، تا زمانی که قلبش درست شود؛ و قلبش درست نمیشود، تا زمانی که زبانش درست شود! "
بدعتها را حرام بدانید! بدانید که انسانِ مؤمن، چیزی را که امسال حلال میداند، دقیقاً همان چیزی است که سالهای قبل هم حلال میدانست؛ و چیزی را که امسال حرام میداند، دقیقاً همان چیزی است که سالهای قبل هم حرام میدانست! کارهای جدید و بدعتهایی که مردم درست میکنند، هیچکدام از حرامهای خدا را برای شما حلال نمیکند. شما در دنیا آنقدر تجربههای سخت داشتهاید، گذشتگان برایتان موعظه شدهاند، و مثالها برایتان زده شده که دیگر راهِ فراری ندارید! کسی که گوشش به این حرفها بدهکار نباشد، واقعاً کَر است؛ و کسی که اینها را نبیند، واقعاً کور است!
همهی مردم در این دنیا به دو دسته تقسیم میشوند: ۱. یا کسی است که پیروِ شریعت و راهِ درست است. ۲. یا کسی است که بدعتگذار و قانونشکن است، که هیچ دلیل و برهانی از طرفِ خدا ندارد!
انواع سهگانهی ظلم: ظلم بر سه نوع است: ۱. ظلمی که هرگز بخشیده نمیشود: و آن شرکِ به خداست. ۲. ظلمی که هرگز رها نمیشود (و حتماً پیگیری میشود): و آن ظلمِ بندگان به یکدیگر (حقالناس) است. قصاصِ این ظلم در قیامت بسیار سخت است؛ قصاصش با بریدنِ چاقو و زدنِ شلاق نیست، بلکه آنقدر دردناک است که شلاق و چاقو در برابرش هیچ است! ۳. ظلمی که بخشیده میشود: و آن ظلمِ انسان به خودش است در موردِ بعضی از گناهان و اشتباهات (حقالله) که توبه میکند.
پس مبادا در دینِ خدا هر روز به یک رنگ دربیایید! بدانید که اگر همه دورِ هم جمع باشید بر سرِ حقیقتی که شاید از بعضی قسمتهایش خوشتان نیاید، خیلی بهتر از این است که پراکنده و متفرق شوید بر سرِ باطلی که دوستش دارید! چون خدا به هیچکس ـ نه در گذشته و نه در آینده ـ با تفرقه و جدایی هیچ خیر و برکتی نداده است.
ای مردم! خوشا به حالِ کسی که عیبهای خودش، او را از پرداختنِ به عیبهای مردم بازدارد! و خوشا به حالِ کسی که در خانهاش بنشیند، نانِ حلالِ خودش را بخورَد، به بندگیِ پروردگارش مشغول باشد، و برای گناهانش گریه کند. کسی که خودش با کارهای خودش درگیر باشد، و مردم از دستِ او در راحتی و امنیت باشند!
خطبه ۱۷۷حُکمیت و خیانتِ داوران
∞
و من کلام له علیه السلام فی معنی الحکمین
فَأَجْمَعَ رَأْیُ مَلَئِکُمْ عَلَی أَنِ اخْتَارُوا رَجُلَیْنِ فَأَخَذْنَا عَلَیْهِمَا أَنْ یُجَعْجِعَا عِنْدَ الْقُرْآنِ وَ لاَ یُجَاوِزَاهُ وَ تَکُونَ أَلْسِنَتُهُمَا مَعَهُ وَ قُلُوبُهُمَا تَبَعَهُ فَتَاهَا عَنْهُ وَ تَرَکَا الْحَقَّ وَ هُمَا یُبْصِرَانِهِ وَ کَانَ الْجَوْرُ هَوَاهُمَا وَ الاِعْوِجَاجُ رَأْیَهُمَا وَ قَدْ سَبَقَ اسْتِثْنَاؤُنَا عَلَیْهِمَا فِی الْحُکْمِ بِالْعَدْلِ وَ الْعَمَلِ بِالْحَقِّ سُوءَ رَأْیِهِمَا وَ جَوْرَ حُکْمِهِمَا وَ الثِّقَةُ فِی أَیْدِینَا لِأَنْفُسِنَا حِینَ خَالَفَا سَبِیلَ الْحَقِّ وَ أَتَیَا بِمَا لاَ یُعْرَفُ مِنْ مَعْکُوسِ الْحُکْمِ.
(بخشهایی از خطبهی حضرت دربارهی ماجرای تلخِ حُکمیت در صفین):
تصمیمِ نهایی و رأی قاطعِ شما (مردم) بر این شد که دو نفر را به عنوانِ داور انتخاب کنید! ما از هر دوی آنها (ابوموسی اشعری و عمروعاص) تعهد گرفتیم که: در برابرِ قرآن متوقف شوند (و زانو بزنند)، از آن پا فراتر نگذارند، زبانشان به زبانِ قرآن بچرخد، و قلبشان تابعِ آن باشد!
اما آنها چه کردند؟ آنها از مسیرِ قرآن گم شدند و حقیقت را رها کردند، در حالی که آن را کاملاً میدیدند و میشناختند! خواستهی قلبیِ آنها ظلم و ستم بود، و رأی آنها کجروی و انحراف! قبل از اینکه آنها این رأیِ ظالمانه و حکمِ پر از انحرافشان را صادر کنند، ما شرط کرده بودیم که داوریشان فقط به شرطِ رعایتِ عدالت و عمل به حق اعتبار دارد. پس حالا که آنها برخلافِ مسیرِ حق حرکت کردهاند و حکمی دادهاند که وارونه و کاملاً ناشناخته است، ما به خودمان حق میدهیم (که زیرِ بارِ این خیانت نرویم و به جنگ ادامه دهیم).
خطبه ۱۷۸خداشناسیِ ناب، و هشدارِ بیداری
∞
و من خطبة له علیه السلام فی الشهادة و التقوی. و قیل: إنه خطبها بعد مقتل عثمان فی أول خلافته
اللّه و رسوله
لاَ یَشْغَلُهُ شَأْنٌ وَ لاَ یُغَیِّرُهُ زَمَانٌ وَ لاَ یَحْوِیهِ مَکَانٌ وَ لاَ یَصِفُهُ لِسَانٌ لاَ یَعْزُبُ عَنْهُ عَدَدُ قَطْرِ الْمَاءِ وَ لاَ نُجُومِ السَّمَاءِ وَ لاَ سَوَافِی الرِّیحِ فِی الْهَوَاءِ وَ لاَ دَبِیبُ النَّمْلِ عَلَی الصَّفَا وَ لاَ مَقِیلُ الذَّرِّ فِی اللَّیْلَةِ الظَّلْمَاءِ یَعْلَمُ مَسَاقِطَ الْأَوْرَاقِ وَ خَفِیَّ طَرْفِ
الْأَحْدَاقِ . وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ غَیْرَ مَعْدُولٍ بِهِ وَ لاَ مَشْکُوکٍ فِیهِ وَ لاَ مَکْفُورٍ دِینُهُ وَ لاَ مَجْحُودٍ تَکْوِینُهُ شَهَادَةَ مَنْ صَدَقَتْ نِیَّتُهُ وَ صَفَتْ دِخْلَتُهُ وَ خَلَصَ یَقِینُهُ وَ ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ الَمْجُتْبَیَ مِنْ خَلاَئِقِهِ وَ الْمُعْتَامُ
لِشَرْحِ حَقَائِقِهِ وَ الْمُخْتَصُّ بِعَقَائِلِ کَرَامَاتِهِ وَ الْمُصْطَفَی لِکَرَائِمِ رِسَالاَتِهِ وَ الْمُوَضَّحَةُ بِهِ أَشْرَاطُ الْهُدَی وَ الْمَجْلُوُّ بِهِ غِرْبِیبُ الْعَمَی.
أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ الدُّنْیَا تَغُرُّ الْمُؤَمِّلَ لَهَا وَ الْمُخْلِدَ إِلَیْهَا وَ لاَ تَنْفَسُ
بِمَنْ نَافَسَ فِیهَا وَ تَغْلِبُ مَنْ غَلَبَ عَلَیْهَا وَ ایْمُ اللَّهِ مَا کَانَ قَوْمٌ قَطُّ فِی غَضِّ نِعْمَةٍ مِنْ عَیْشٍ فَزَالَ عَنْهُمْ إِلاَّ بِذُنُوبٍ اجْتَرَحُوهَا
لِ أَنَّ اللّهَ لَیْسَ بِظَلاّمٍ لِلْعَبِیدِ وَ لَوْ أَنَّ النَّاسَ حِینَ تَنْزِلُ بِهِمُ النِّقَمُ وَ تَزُولُ عَنْهُمُ النِّعَمُ فَزِعُوا إِلَی رَبِّهِمْ بِصِدْقٍ مِنْ نِیَّاتِهِمْ وَ وَلَهٍ مِنْ قُلُوبِهِمْ لَرَدَّ عَلَیْهِمْ کُلَّ شَارِدٍ وَ أَصْلَحَ لَهُمْ کُلَّ فَاسِدٍ وَ إِنِّی لَأَخْشَی عَلَیْکُمْ أَنْ تَکُونُوا فِی فَتْرَةٍ . وَ قَدْ کَانَتْ أُمُورٌ مَضَتْ مِلْتُمْ فِیهَا مَیْلَةً کُنْتُمْ فِیهَا عِنْدِی غَیْرَ مَحْمُودِینَ وَ لَئِنْ رُدَّ عَلَیْکُمْ أَمْرُکُمْ إِنَّکُمْ لَسُعَدَاءُ وَ مَا عَلَیَّ إِلاَّ الْجُهْدُ وَ لَوْ أَشَاءُ أَنْ أَقُولَ لَقُلْتُ عَفَا اللّهُ عَمّا سَلَفَ .
(خطبهای عمیق در توحید، که گفته میشود در اولین روزهای خلافتش بیان فرمود:)
توحید و شناختِ خدا: خداوندی که هیچ کاری او را از کارِ دیگر بازنمیدارد، گذشتِ زمان او را پیر و دگرگون نمیکند، هیچ مکانی او را در خودش جا نمیدهد، و هیچ زبانی نمیتواند او را آنطور که هست توصیف کند! او دقیقاً میداند که:
تعدادِ قطرههای آب، و ستارههای آسمان چقدر است!
گردوخاکی که باد در هوا میچرخاند کجاست!
صدای پای مورچه بر روی سنگِ صاف را میشنود!
و جایگاهِ استراحتِ حشراتِ ریز در تاریکیِ شب را میداند!
او جای افتادنِ تکتکِ برگها را، و نگاهِ دزدانهی چشمها را میداند.
شهادت میدهم که هیچ خدایی جز الله نیست؛ خدایی که هیچ همتایی ندارد، هیچ شکی در او نیست، دینش قابلِ انکار نیست، و آفرینشِ او جای هیچ تکذیبی ندارد! شهادت میدهم با نیتی راستین، باطنی پاک، یقینی خالص، و ترازویی سنگین. و شهادت میدهم که محمد (ص) بنده و فرستادهی اوست؛ پیامبری که از میانِ تمامِ مخلوقاتش برگزیده شد تا حقیقتِ دین را باز کند... پیامبری که نشانههای هدایت با او روشن شد، و تاریکیِ کوریِ مطلق با نورِ او از بین رفت.
هشدارهای تکاندهنده: ای مردم! دنیا، کسی را که به آن دل ببندد و بخواهد در آن جاودانه شود، فریب میدهد! دنیا اصلاً به کسی که برای رسیدن به آن مسابقه میدهد، رحم نمیکند! و هر کس که بخواهد بر دنیا پیروز شود، دنیا او را زمین میزند! به خدا قسم؛ هرگز هیچ قومی که در ناز و نعمت زندگی میکردند، نعمتشان از بین نرفت، مگر به خاطرِ گناهانی که مرتکب شدند! چون خداوند هرگز به بندگانش ظلم نمیکند. اما اگر مردم در همان لحظهای که عذابها نازل میشود و نعمتها از دست میرود، با نیتی صادقانه و دلی عاشقانه به سوی پروردگارشان ناله و زاری میکردند، قطعاً خدا هر چیزِ ازدسترفتهای را به آنها برمیگرداند، و هر خرابیای را برایشان آباد میکرد!
من خیلی میترسم که شما در یک دورانِ فترت و بیتفاوتی قرار گرفته باشید! شما در گذشته کارهایی کردید و لغزشهایی داشتید که من اصلاً از شما راضی نبودم (مثل ماجرای قتل عثمان و جنگ جمل). اما اگر دوباره به مسیرِ درست برگردید، قطعاً خوشبخت میشوید. وظیفهی من فقط تلاش کردن برای آگاهیِ شما است؛ و اگر دلم میخواست حرفی بزنم، به شما میگفتم: خدا از گذشتهها گذشت! (اما شما باید خودتان جبران کنید).
خطبه ۱۷۹چشمِ سر یا چشمِ دل؟!
∞
و من کلام له علیه السلام
و قد سأله ذعلب الیمانی فقال هل رأیت ربک یا أمیر المؤمنینفقال علیه السلام أ فأعبد ما لا أری فقال و کیف تراه فقال
لاَ تُدْرِکُهُ الْعُیُونُ بِمُشَاهَدَةِ الْعِیَانِ وَ لَکِنْ تُدْرِکُهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الْإِیمَانِ قَرِیبٌ مِنَ الْأَشْیَاءِ غَیْرَ مُلاَبِسٍ بَعِیدٌ مِنْهَا غَیْرَ مُبَایِنٍ مُتَکَلِّمٌ لاَ بِرَوِیَّةٍ مُرِیدٌ لاَ بِهِمَّةٍ صَانِعٌ لاَ بِجَارِحَةٍ لَطِیفٌ لاَ یُوصَفُ بِالْخَفَاءِ کَبِیرٌ لاَ یُوصَفُ بِالْجَفَاءِ بَصِیرٌ لاَ یُوصَفُ بِالْحَاسَّةِ رَحِیمٌ لاَ یُوصَفُ بِالرِّقَّةِ تَعْنُو الْوُجُوهُ لِعَظَمَتِهِ وَ تَجِبُ الْقُلُوبُ مِنْ مَخَافَتِهِ.
(شخصی به نام ذِعلِب یمانی از امیرالمؤمنین (ع) پرسید: آیا تا به حال پروردگارت را دیدهای؟! حضرت فرمود: آیا چیزی را که نبینم میپرستم؟! ذعلب با تعجب پرسید: چطور او را میبینی؟! حضرت در پاسخ، این جملاتِ شگفتانگیز را فرمود:)
چشمها نمیتوانند او را در قالبِ جسم ببینند؛ بلکه این قلبها هستند که با حقیقتِ ایمان او را درک میکنند! او:
به همهچیز نزدیک است، اما با هیچچیزی قاطی نمیشود!
از همهچیز دور است، اما از هیچچیزی جدا نیست!
حرف میزند، اما نه با فکر کردن و زحمت کشیدن.
اراده میکند، اما نه با برنامهریزی و همت گماشتن.
میسازد، اما نه با استفاده از دستوپای فیزیکی!
بسیار لطیف است، اما هیچوقت پنهان نیست.
بسیار بزرگ است، اما هرگز خشن و زمخت نیست.
میبیند، اما نه با چشمِ سر.
و مهربان است، اما نه با احساسات و دلنازکی!
چهرهها در برابرِ عظمتِ او به خاک میافتند، و قلبها از ترسِ او به تپش میافتند.
خطبه ۱۸۰فریادِ علی (ع) بر سرِ یارانِ نافرمان: مرگ بر شما!
∞
و من خطبة له علیه السلام فی ذم العاصین من أصحابه
أَحْمَدُ اللَّهَ عَلَی مَا قَضَی مِنْ أَمْرٍ وَ قَدَّرَ مِنْ فِعْلٍ وَ عَلَی ابْتِلاَئِی بِکُمْ أَیَّتُهَا الْفِرْقَةُ الَّتِی إِذَا أَمَرْتُ لَمْ تُطِعْ وَ إِذَا دَعَوْتُ لَمْ تُجِبْ إِنْ أُمْهِلْتُمْ خُضْتُمْ وَ إِنْ حُورِبْتُمْ خُرْتُمْ . وَ إِنِ اجْتَمَعَ النَّاسُ عَلَی إِمَامٍ طَعَنْتُمْ وَ إِنْ أُجِئْتُمْ إِلَی مُشَاقَّةٍ نَکَصْتُمْ . لاَ أَبَا لِغَیْرِکُمْ ! مَا تَنْتَظِرُونَ بِنَصْرِکُمْ وَ الْجِهَادِ عَلَی حَقِّکُمْ الْمَوْتَ أَوِ الذُّلَّ لَکُمْ فَوَاللَّهِ لَئِنْ جَاءَ یَومِی وَ لَیَأْتِیَنِّی لَیُفَرِّقَنَّ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ أَنَا لِصُحْبَتِکُمْ قَالٍ وَ بِکُمْ غَیْرُ کَثِیرٍ . لِلَّهِ أَنْتُمْ! أَ مَا
دِینٌ یَجْمَعُکُمْ وَ لاَ حَمِیَّةٌ تَشْحَذُکُمْ أَ وَ لَیْسَ عَجَباً أَنَّ مُعَاوِیَةَ یَدْعُو الْجُفَاةَ الطَّغَامَ فَیَتَّبِعُونَهُ عَلَی غَیْرِ مَعُونَةٍ وَ لاَ عَطَاءٍ وَ أَنَا أَدْعُوکُمْ وَ أَنْتُمْ تَرِیکَةُ الْإِسْلاَمِ وَ بَقِیَّةُ النَّاسِ إِلَی الْمَعُونَةِ أَوْ طَائِفَةٍ مِنَ الْعَطَاءِ فَتَفَرَّقُونَ عَنِّی وَ تَخْتَلِفُونَ عَلَیَّ إِنَّهُ لاَ یَخْرُجُ إِلَیْکُمْ مِنْ أَمْرِی رِضًی فَتَرْضَوْنَهُ وَ لاَ سُخْطٌ فَتَجْتَمِعُونَ عَلَیْهِ وَ إِنَّ أَحَبَّ مَا أَنَا لاَقٍ إِلَیَّ الْمَوْتُ قَدْ دَارَسْتُکُمُ الْکِتَابَ وَ فَاتَحْتُکُمُ الْحِجَاجَ وَ عَرَّفْتُکُمْ مَا أَنْکَرْتُمْ وَ سَوَّغْتُکُمْ مَا مَجَجْتُمْ لَوْ کَانَ الْأَعْمَی یَلْحَظُ أَوِ النَّائِمُ یَسْتَیْقِظُ! وَ أَقْرِبْ بِقَوْمٍ مِنَ الْجَهْلِ بِاللَّهِ قَائِدُهُمْ مُعَاوِیَةُ! وَ مُؤَدِّبُهُمُ ابْنُ النَّابِغَةِ!.
(خطبهی پر از درد و خشمِ حضرت در سرزنشِ یارانِ نافرمان و بیمسئولیتش):
خدا را شکر میکنم بر هر چیزی که مقدر کرده و هر کاری که اراده نموده است؛ و او را شکر میکنم که مرا به شما مبتلا کرد! ای گروهی که:
وقتی دستور میدهم، اطاعت نمیکنید!
وقتی صدایتان میزنم، جواب نمیدهید!
وقتی به شما مهلت میدهم (که آمادهی جنگ شوید)، شروع میکنید به حرفهای بیربط زدن و فرو رفتن در باطل!
وقتی جنگ شروع میشود، ضعیف و ترسو میشوید!
وقتی مردم دورِ یک رهبر جمع میشوند، شروع میکنید به طعنه زدن و ایراد گرفتن!
و وقتی شما را برای حلِ یک مشکلِ سخت دعوت میکنم، عقب میکشید!
پدرِ غیر از شما بیامرزد! برای کمک کردن و جنگیدن در راهِ حقِ خودتان، دیگر منتظرِ چه هستید؟! یا باید بمیرید، یا زیرِ بارِ ذلت بروید! به خدا قسم؛ اگر روزِ مرگِ من برسد ـ که حتماً میرسد ـ مطمئن باشید که بینِ من و شما جدایی میاندازد، در حالی که من از همنشینی با شما بهشدت متنفرم و اصلاً بودونبودتان برایم فرقی ندارد!
خدا شما را ببخشد! آیا هیچ دینی ندارید که شما را دورِ هم جمع کند؟! یا هیچ غیرتی ندارید که شما را تیز و آماده کند؟! آیا واقعاً عجیب نیست که: معاویه یک مشت آدمِ خشن و احمق را صدا میزند، و آنها بدونِ هیچ حقوق و دستمزدی دنبالش راه میافتند! اما من شما را ـ که وارثانِ اسلام و باقیماندهی یارانِ پیامبرید ـ با وعدهی کمک و حقوق دعوت میکنم، ولی شما از دورِ من متفرق میشوید و با من مخالفت میکنید؟! من هیچ دستوری به شما نمیدهم، نه دستوری که از آن خوشتان بیاید، و نه دستوری که از آن بدتان بیاید، مگر اینکه شما بر سرش با من مخالفت میکنید!
دوستداشتنیترین چیزی که الان آرزوی دیدارش را دارم، مرگ است! من بارها قرآن را با شما مرور کردم، راهِ استدلال را برایتان باز کردم، چیزهایی را که نمیدانستید به شما شناساندم، و حقایقی را که پس میزدید گوارای وجودتان کردم! اگر کور بود میدید، و اگر خواب بود بیدار میشد! چقدر اینها (شامیها) ناداناند که معاویه رهبرِ آنهاست، و پسرِ نابغه (عمروعاص) معلم و ادبکنندهی آنها!
خطبه ۱۸۱خوارج در باتلاقِ شیطان
∞
وَ مِنْ کَلاَمٍ لَهُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ:
وَ قَدْ أَرْسَلَ رَجُلاً مِنْ أَصْحَابِهِ یَعْلَمُ لَهُ عِلْمَ أَحْوَالِ قَوْمٍ مِنْ جُنْدِ الْکُوفَةِ قَدْ هَمُّوا بِاللِّحَاقِ بِالْخَوَارِجِ وَ کَانُوا عَلَی خَوْفٍ مِنْلَهُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ
فَلَمَّا عَادَ إِلَیْهِ الرَّجُلُ قَالَ لَهُ أَ أَمِنُوا فَقَطَنُوا أَمْ جَبَنُوا فَظَعَنُوا ؟ فَقَالَ الرَّجُلُ بَلْ ظَعَنُوا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ
بُعْداً لَهُمْ کَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ أَمَا لَوْ أُشْرِعَتِ الْأَسِنَّةُ إِلَیْهِمْ وَ صُبَّتِ السُّیُوفُ عَلَی هَامَاتِهِمْ لَقَدْ نَدِمُوا عَلَی مَا کَانَ مِنْهُمْ إِنَّ الشَّیْطَانَ الْیَوْمَ قَدِ اسْتَفَلَّهُمْ وَ هُوَ غَداً مُتَبَرِّئٌ مِنْهُمْ وَ مُتَخَلٍّ
عَنْهُمْ فَحَسْبُهُمْ بِخُرُوجِهِمْ مِنَ الْهُدَی وَ ارْتِکَاسِهِمْ فِی الضَّلاَلِ وَ الْعَمَی وَ صَدِّهِمْ عَنِ الْحَقِّ وَ جِمَاحِهِمْ فِی التِّیهِ .
(امیرالمؤمنین (ع) یکی از یارانش را فرستاد تا مخفیانه از وضعیتِ عدهای در کوفه که میخواستند به خوارج بپیوندند، خبر بیاورد. وقتی آن مرد برگشت، حضرت پرسید: آیا احساسِ امنیت کردند و ماندند؟ یا ترسیدند و فرار کردند؟ مرد گفت: ای امیرالمؤمنین! فرار کردند. حضرت فرمود:)
دور باد رحمتِ خدا از آنها! همانطور که از قومِ ثمود دور شد. آگاه باشید! فردا وقتی نیزهها به سمتشان نشانه برود، و شمشیرها روی سَرشان ببارد، قطعاً از کاری که کردهاند پشیمان خواهند شد! شیطان امروز آنها را به پستی و ذلت کشانده است؛ و فردا (در روز قیامت) از آنها بیزاری میجوید و رهایشان میکند! برای بدبختیِ آنها همین بس که: از جبههی هدایت خارج شدند، در باتلاقِ گمراهی و کوری فرو رفتند، از حق روی گرداندند، و در تاریکیِ جهل سرکشی کردند!
خطبه ۱۸۲خطبهی باشکوهِ کوفه: از خلقتِ ستارگان تا شوقِ شهادت
∞
وَ مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ:
اشارة
رُوِیَ عَنْ نَوْفٍ الْبَکَالِیِّ قَالَ خَطَبَنَا بِهَذِهِ الْخُطْبَةِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلاَمُ بِالْکُوفَةِ وَ هُوَ قَائِمٌ عَلَی حِجَارَةٍ نَصَبَهَا لَهُ جَعْدَةُ بْنُ هُبَیْرَةَ الْمَخْزُومِیُّ وَ عَلَیْهِ مِدْرَعَةٌ مِنْ صُوفٍ
وَ حَمَائِلُ سَیْفِهِ لِیفٌ وَ فِی رِجْلَیْهِ نَعْلاَنِ مِنْ لِیفٍ وَ کَأَنَّ جَبِینَهُ ثَفِنَةُ بَعِیرٍ. فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ:
حمد اللّه و استعانته
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی إِلَیْهِ مَصَائِرُ الْخَلْقِ وَ عَوَاقِبُ الْأَمْرِ نَحْمَدُهُ عَلَی عَظِیمِ إِحْسَانِهِ وَ نَیِّرِ بُرْهَانِهِ وَ نَوَامِی فَضْلِهِ وَ امْتِنَانِهِ حَمْداً یَکُونُ لِحَقِّهِ قَضَاءً وَ لِشُکْرِهِ أَدَاءً وَ إِلَی ثَوَابِهِ مُقَرِّباً وَ لِحُسْنِ مَزِیدِهِ مُوجِباً وَ نَسْتَعِینُ بِهِ اسْتِعَانَةَ رَاجٍ لِفَضْلِهِ مُؤَمِّلٍ لِنَفْعِهِ وَاثِقٍ بِدَفْعِهِ مُعْتَرِفٍ لَهُ بِالطَّوْلِ مُذْعِنٍ لَهُ بِالْعَمَلِ وَ الْقَوْلِ وَ نُؤْمِنُ بِهِ إِیمَانَ مَنْ رَجَاهُ مُوقِناً وَ أَنَابَ إِلَیْهِ مُؤْمِناً وَ خَنَعَ لَهُ مُذْعِناً وَ أَخْلَصَ لَهُ مُوَحِّداً وَ عَظَّمَهُ مُمَجِّداً وَ لاَذَ بِهِ رَاغِباً مُجْتَهِداً.
اللّه الواحد
لَمْ یُولَدْ سُبْحَانَهُ فَیَکُونَ فِی الْعِزِّ مُشَارَکاً وَ لَمْ یَلِدْ فَیَکُونَ مَوْرُوثاً
هَالِکاً وَ لَمْ یَتَقَدَّمْهُ وَقْتٌ وَ لاَ زَمَانٌ وَ لَمْ یَتَعَاوَرْهُ زِیَادَةٌ وَ لاَ نُقْصَانٌ
بَلْ ظَهَرَ لِلْعُقُولِ بِمَا أَرَانَا مِنْ عَلاَمَاتِ التَّدْبِیرِ الْمُتْقَنِ وَ الْقَضَاءِ الْمُبْرَمِ فَمِنْ شَوَاهِدِ خَلْقِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ مُوَطَّدَاتٍ بِلاَ عَمَدٍ قَائِمَاتٍ بِلاَ سَنَدٍ دَعَاهُنَّ فَأَجَبْنَ طَائِعَاتٍ مُذْعِنَاتٍ غَیْرَ مُتَلَکِّئَاتٍ وَ لاَ مُبْطِئَاتٍ وَ لَوْ لاَ إِقْرَارُهُنَّ لَهُ بِالرُّبُوبِیَّةِ وَ إِذْعَانُهُنَّ بِالطَّوَاعِیَةِ لَمَا جَعَلَهُنَّ مَوْضِعاً لِعَرْشِهِ وَ لاَ مَسْکَناً لِمَلاَئِکَتِهِ وَ لاَ مَصْعَداً لِلْکَلِمِ الطَّیِّبِ وَ الْعَمَلِ الصَّالِحِ مِنْ خَلْقِهِ جَعَلَ نُجُومَهَا أَعْلاَماً یَسْتَدِلُّ بِهَا الْحَیْرَانُ فِی مُخْتَلِفِ فِجَاجِ الْأَقْطَارِ لَمْ یَمْنَعْ ضَوْءَ نُورِهَا ادْلِهْمَامُ
سُجُفِ اللَّیْلِ الْمُظْلِمِ وَ لاَ اسْتَطَاعَتْ جَلاَبِیبُ سَوَادِ الْحَنَادِسِ أَنْ تَرُدَّ مَا شَاعَ فِی السَّمَاوَاتِ مِنْ تَلَأْلُؤِ نُورِ الْقَمَرِ فَسُبْحَانَ مَنْ لاَ یَخْفَی عَلَیْهِ سَوَادُ غَسَقٍ دَاجٍ وَ لاَ لَیْلٍ سَاجٍ
فِی بِقَاعِ الْأَرَضِینَ الْمُتَطَأْطِئَاتِ وَ لاَ فِی یَفَاعِ السُّفْعِ
الْمُتَجَاوِرَاتِ وَ مَا یَتَجَلْجَلُ بِهِ الرَّعْدُ فِی أُفُقِ السَّمَاءِ وَ مَا تَلاَشَتْ عَنْهُ بُرُوقُ الْغَمَامِ وَ مَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ تُزِیلُهَا عَنْ مَسْقَطِهَا عَوَاصِفُ الْأَنْوَاءِ وَ انْهِطَالُ السَّمَاءِ ! وَ یَعْلَمُ مَسْقَطَ الْقَطْرَةِ وَ مَقَرَّهَا وَ مَسْحَبَ الذَّرَّةِ وَ مَجَرَّهَا وَ مَا یَکْفِی الْبَعُوضَةَ مِنْ قُوتِهَا وَ مَا تَحْمِلُ الْأُنْثَی فِی بَطْنِهَا.
عود إلی الحمد
وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الْکَائِنِ قَبْلَ أَنْ یَکُونَ کُرْسِیٌّ أَوْ عَرْشٌ أَوْ سَمَاءٌ أَوْ أَرْضٌ أَوْ جَانٌّ أَوْ إِنْسٌ لاَ یُدْرَکُ بِوَهْمٍ وَ لاَ یُقَدَّرُ بِفَهْمٍ وَ لاَ یَشْغَلُهُ سَائِلٌ وَ لاَ یَنْقُصُهُ نَائِلٌ وَ لاَ یَنْظُرُ بِعَیْنٍ وَ لاَ یُحَدُّ بِأَیْنٍ وَ لاَ یُوصَفُ بِالْأَزْوَاجِ وَ لاَ یُخْلَقُ بِعِلاَجٍ وَ لاَ یُدْرَکُ بِالْحَوَاسِّ وَ لاَ یُقَاسُ بِالنَّاسِ الَّذِی کَلَّمَ مُوسَی تَکْلِیماً وَ أَرَاهُ مِنْ آیَاتِهِ عَظِیماً بِلاَ جَوَارِحَ وَ لاَ أَدَوَاتٍ وَ لاَ نُطْقٍ وَ لاَ لَهَوَاتٍ .
بَلْ إِنْ کُنْتَ صَادِقاً أَیُّهَا الْمُتَکَلِّفُ لِوَصْفِ رَبِّکَ فَصِفْ جِبْرِیلَ وَ مِیکَائِیلَ وَ جُنُودَ الْمَلاَئِکَةِ الْمُقَرَّبِینَ فِی حُجُرَاتِ الْقُدُسِ مُرْجَحِنِّینَ مُتَوَلِّهَةً عُقُولُهُمْ أَنْ یَحُدُّوا أَحْسَنَ الْخَالِقِینَ فَإِنَّمَا یُدْرَکُ بِالصِّفَاتِ ذَوُو الْهَیْئَاتِ وَ الْأَدَوَاتِ وَ مَنْ یَنْقَضِی إِذَا بَلَغَ أَمَدَ حَدِّهِ بِالْفَنَاءِ فَلاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ أَضَاءَ بِنُورِهِ کُلَّ ظَلاَمٍ وَ أَظْلَمَ بِظُلْمَتِهِ کُلَّ نُورٍ.
الوصیة بالتقوی
أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ الَّذِی أَلْبَسَکُمُ الرِّیَاشَ وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمُ الْمَعَاشَ فَلَوْ أَنَّ أَحَداً یَجِدُ إِلَی الْبَقَاءِ سُلَّماً أَوْ لِدَفْعِ الْمَوْتِ سَبِیلاً لَکَانَ ذَلِکَ سُلَیْمَانُ بْنُ دَاوُدَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ الَّذِی سُخِّرَ لَهُ مُلْکُ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ مَعَ النُّبُوَّةِ وَ عَظِیمِ الزُّلْفَةِ فَلَمَّا اسْتَوْفَی طُعْمَتَهُ وَ استَکمَلَ مُدّتَهُ رَمَتهُ قسِیِ ّ الفَنَاءِ بِنِبَالِ المَوتِ وَ أَصبَحَتِ الدّیَارُ مِنهُ
خَالِیَةً وَ الْمَسَاکِنُ مُعَطَّلَةً وَ وَرِثَهَا قَوْمٌ آخَرُونَ وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْقُرُونِ السَّالِفَةِ لَعِبْرَةً أَیْنَ الْعَمَالِقَةُ وَ أَبْنَاءُ الْعَمَالِقَةِ أَیْنَ الْفَرَاعِنَةُ وَ أَبْنَاءُ الْفَرَاعِنَةِ أَیْنَ أَصْحَابُ مَدَائِنِ الرَّسِّ الَّذِینَ قَتَلُوا النَّبِیِّینَ وَ أَطْفَئُوا سُنَنَ الْمُرْسَلِینَ وَ أَحْیَوْا سُنَنَ الْجَبَّارِینَ أَیْنَ الَّذِینَ سَارُوا بِالْجُیُوشِ وَ هَزَمُوا بِالْأُلُوفِ وَ عَسْکَرُوا الْعَسَاکِرَ وَ مَدَّنُوا الْمَدَائِنَ.
و منها: -
قَدْ لَبِسَ لِلْحِکْمَةِ جُنَّتَهَا وَ أَخَذَهَا بِجَمِیعِ أَدَبِهَا مِنَ الْإِقْبَالِ عَلَیْهَا وَ الْمَعْرِفَةِ بِهَا وَ التَّفَرُّغِ لَهَا فَهِیَ عِنْدَ نَفْسِهِ ضَالَّتُهُ الَّتِی یَطْلُبُهَا وَ حَاجَتُهُ الَّتِی یَسْأَلُ عَنْهَا فَهُوَ مُغْتَرِبٌ إِذَا اغْتَرَبَ الْإِسْلاَمُ وَ ضَرَبَ بِعَسِیبِ ذَنَبِهِ وَ أَلْصَقَ الْأَرْضَ بِجِرَانِهِ
بَقِیَّةٌ مِنْ بَقَایَا حُجَّتِهِ خَلِیفَةٌ مِنْ خَلاَئِفِ أَنْبِیَائِهِ.
ثم قال علیه السلام
أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی قَدْ بَثَثْتُ لَکُمُ الْمَوَاعِظَ الَّتِی وَعَظَ الْأَنْبِیَاءُ بِهَا أُمَمَهُمْ وَ أَدَّیْتُ إِلَیْکُمْ مَا أَدَّتِ الْأَوْصِیَاءُ إِلَی مَنْ بَعْدَهُمْ وَ أَدَّبْتُکُمْ بِسَوْطِی فَلَمْ تَسْتَقِیمُوا وَ حَدَوْتُکُمْ بِالزَّوَاجِرِ فَلَمْ تَسْتَوْسِقُوا . لِلَّهِ أَنْتُمْ أَ تَتَوَقَّعُونَ إِمَاماً غَیْرِی یَطَأُ بِکُمُ الطَّرِیقَ وَ یُرْشِدُکُمُ السَّبِیلَ؟ أَلاَ إِنَّهُ قَدْ أَدْبَرَ مِنَ الدُّنْیَا مَا کَانَ مُقْبِلاً وَ أَقْبَلَ مِنْهَا مَا کَانَ مُدْبِراً
وَ أَزْمَعَ التَّرْحَالَ عِبَادُ اللَّهِ الْأَخْیَارُ وَ بَاعُوا قَلِیلاً مِنَ الدُّنْیَا لاَ یَبْقَی بِکَثِیرٍ مِنَ الْآخِرَةِ لاَ یَفْنَی مَا ضَرَّ إِخْوَانَنَا الَّذِینَ سُفِکَتْ دِمَاؤُهُمْ وَ هُمْ بِصِفِّینَ أَلاَّ یَکُونُوا الْیَوْمَ أَحْیَاءً یُسِیغُونَ الْغُصَصَ وَ یَشْرَبُونَ الرَّنْقَ ! قَدْ وَ اللَّهِ لَقُوا اللَّهَ فَوَفَّاهُمْ أُجُورَهُمْ وَ أَحَلَّهُمْ دَارَ الْأَمْنِ بَعْدَ خَوْفِهِمْ.
أَیْنَ إِخْوَانِیَ الَّذِینَ رَکِبُوا الطَّرِیقَ وَ مَضَوْا عَلَی الْحَقِّ؟ أَیْنَ عَمَّارٌ؟ وَ أَیْنَ ابْنُ التَّیِّهَانِ؟ وَ أَیْنَ ذُو الشَّهَادَتَیْنِ؟ وَ أَیْنَ نُظَرَاؤُهُمْ مِنْ إِخْوَانِهِمُ الَّذِینَ تَعَاقَدُوا عَلَی الْمَنِیَّةِ وَ أُبْرِدَ بِرُءُوسِهِمْ إِلَی الْفَجَرَةِ! قَالَ ثُمَّ ضَرَبَ بِیَدِهِ عَلَی لِحْیَتِهِ الشَّرِیفَةِ الْکَرِیمَةِ فَأَطَالَ الْبُکَاءَ ثُمَّ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ أَوِّهِ عَلَی إِخْوَانِیَ الَّذِینَ تَلَوُا الْقُرْآنَ فَأَحْکَمُوهُ وَ تَدَبَّرُوا الْفَرْضَ فَأَقَامُوهُ - أَحْیَوُا السُّنَّةَ وَ أَمَاتُوا الْبِدْعَةَ دُعُوا لِلْجِهَادِ فَأَجَابُوا وَ وَثِقُوا بِالْقَائِدِ فَاتَّبَعُوهُ.
ثُمَّ نَادَی بِأَعْلَی صَوْتِهِ -
الْجِهَادَ الْجِهَادَ عِبَادَ اللَّهِ أَلاَ وَ إِنِّی مُعَسْکِرٌ فِی یَومِی هَذَا فَمَنْ أَرَادَ الرَّوَاحَ إِلَی اللَّهِ فَلْیَخْرُجْ.
قَالَ نَوْفٌ وَ عَقَدَ لِلْحُسَیْنِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فِی عَشَرَةِ آلاَفٍ وَ لِقَیْسِ بْنِ سَعْدٍ رَحِمَهُ اللَّهُ فِی عَشَرَةِ آلاَفٍ وَ لِأَبِی أَیُّوبَ الْأَنْصَارِیِّ فِی عَشَرَةِ آلاَفٍ وَ لِغَیْرِهِمْ عَلَی أَعْدَادٍ أُخَرَ وَ هُوَ یُرِیدُ الرَّجْعَةَ إِلَی صِفِّینَ فَمَا دَارَتِ الْجُمُعَةُ حَتَّی ضَرَبَهُ الْمَلْعُونُ ابْنُ مُلْجَمٍ لَعَنَهُ اللَّهُ فَتَرَاجَعَتِ الْعَسَاکِرُ فَکُنَّا کَأَغْنَامٍ فَقَدَتْ رَاعِیَهَا تَخْتَطِفُهَا الذِّئَابُ مِنْ کُلِّ مَکَانٍ!
(نَوفِ بِکالی روایت میکند: امیرالمؤمنین (ع) این خطبه را در کوفه، در حالی که روی سنگی ایستاده بود، ایراد کرد. او یک پیراهنِ پشمیِ ساده به تن داشت، بندِ شمشیرش از لیفِ خرما بود، کفشهایش هم از لیفِ خرما بود، و پیشانیاش از شدتِ سجده مثلِ زانوی شتر پینه بسته بود! )
حمد و توحیدِ پروردگار: ستایش مخصوصِ خدایی است که بازگشتِ تمامِ مخلوقات و پایانِ همهچیز به سوی اوست. او نه زاییده شده تا در قدرتِ خودش شریکی داشته باشد، و نه کسی را زاییده تا بعد از مرگش وارثِ او شود! هیچ زمان و وقتی از او جلوتر نبوده، و هیچ کموزیادی در او اتفاق نمیافتد. بلکه او با نشانههای دقیقِ مدیریت و قضاوتهای محکمِ خود، برای عقلها کاملاً آشکار شده است.
شگفتیهای آفرینش: یکی از نشانههای آفرینشِ او، خلقِ آسمانهاست: آسمانهایی که بدونِ هیچ ستون و تکیهگاهی برپا و استوارند. خدا آنها را صدا زد، و آنها هم بدونِ هیچ معطلی و سستی جواب دادند و اطاعت کردند! اگر این آسمانها به پروردگاریِ خدا اعتراف نمیکردند و تسلیمش نبودند، خدا آنها را جایگاهِ عرشِ خود، مسکنِ فرشتگان، و مسیرِ بالا رفتنِ دعاهای پاک و اعمالِ صالحِ بندگانش قرار نمیداد.
خداوند ستارههای آسمان را شبیهِ علامتهایی قرار داد تا آدمِ سرگردان در میانِ درهها و راههای مختلفِ زمین، مسیرش را پیدا کند. نه پردههای تاریکِ شب میتواند جلوی نورِ ستارهها را بگیرد، و نه سیاهیِ مطلقِ شب میتواند نورِ ماه را که در آسمان پخش شده، متوقف کند! پاک و منزه است خدایی که هیچچیزی از او پنهان نیست: نه سیاهیِ شبهای تاریک در گودالهای زمین و قلهی کوهها، نه صدای غرّشِ رعدوبرق در آسمان، نه برقی که در ابرها محو میشود، نه برگی که با وزشِ باد و بارشِ باران از درخت میافتد! او دقیقاً میداند هر قطرهی باران کجا میافتد و کجا آرام میگیرد؛ میداند مورچهها کجا میروند و به کجا کشیده میشوند؛ میداند یک پشهی ریز با چقدر غذا سیر میشود؛ و میداند جنسِ ماده در شکمِ خود چه چیزی را حمل میکند!
هیبتِ فرشتگان در برابرِ خدا: (ای کسی که میخواهی خدا را توصیف کنی! ) اگر راست میگویی، بیا جبرئیل، میکائیل، و لشکرِ فرشتگانِ مقربِ خدا را توصیف کن! فرشتگانی که در اتاقهای مقدسِ آسمان سر به زیر انداختهاند، و عقلهایشان از اینکه بخواهند بهترینِ خالقان را در یک حد و مرز بشناسند، مبهوت و سرگردان مانده است! (تو فرشتگان را نمیتوانی بشناسی، آنوقت میخواهی خدا را بشناسی؟! )
هشدار به قدرتِ مرگ و عبرت از تاریخ: ای بندگانِ خدا! شما را به تقوای الهی سفارش میکنم؛ خدایی که به شما لباس پوشانده و زندگیتان را تأمین کرده است. اگر قرار بود کسی بتواند نردبانی برای جاودانگی پیدا کند، یا راهی برای فرار از مرگ بیابد، آن شخص قطعاً سلیمان بن داوود (ع) بود! کسی که هم پادشاهِ جن و انس بود، هم مقامِ نبوت داشت، و هم جایگاهِ بسیار بالایی پیشِ خدا داشت. اما وقتی سهمِ روزیاش را کامل خورد و عمرش به پایان رسید، کمانِ فنا تیرهای مرگ را به سمتِ او پرتاب کرد؛ و تمامِ شهرها و کاخهایش خالی شد، و گروهِ دیگری وارثِ آنها شدند!
در تاریخِ گذشتگان برای شما عبرتهای بزرگی است:
کجایند پادشاهانِ غولپیکرِ گذشته و فرزندانشان؟
کجایند فرعونها و فرزندانشان؟
کجایند مردمِ شهرِ رَسّ؟ همانهایی که پیامبران را کشتند، سنتهای الهی را خاموش کردند، و رسمِ ستمگران را زنده نمودند.
کجایند کسانی که لشکرهای بزرگ راه انداختند، هزاران نفر را شکست دادند، اردوگاهها زدند، و شهرها ساختند؟!
(سپس حضرت دربارهی امام زمان (عج) / یا جایگاهِ خودش در آن روزگارِ غربت فرمود:) او کسی است که زرهِ حکمت را با تمامِ آدابش (مثلِ اشتیاق، شناخت، و تمرکز روی آن) به تن کرده است. حکمت برای او مثلِ گمشدهای است که به دنبالش میگردد، و نیازی است که مدام دربارهاش میپرسد. او در روزگاری که اسلام غریب و تنها شده، و مثلِ شتری خسته دمش را به زمین میکوبد و گردنش را روی خاک میگذارد، یک تنه غریب است! او باقیماندهای از حجتهای خدا، و جانشینی از جانشینانِ پیامبران است.
فریادِ غربتِ علی و شوقِ پرواز: ای مردم! من تمامِ موعظههایی را که پیامبران به امتهایشان میکردند، برای شما گفتم! تمامِ حرفهایی را که جانشینانِ پیامبران به آیندگان میگفتند، به شما رساندم! من شما را با شلاقِ نصیحت ادب کردم، اما شما راست نشدید! با هشدارها و تهدیدها شما را به جلو هُل دادم، اما دورِ هم جمع نشدید! شما را به خدا قسم! آیا منتظرید رهبری غیر از من بیاید تا راه را برایتان هموار کند و مسیر را به شما نشان دهد؟!
آگاه باشید! آن بخش از دنیا که به ما رو کرده بود، حالا دارد پشت میکند؛ و آن بخشی که پشت کرده بود، دارد رو میآورد! بندگانِ خوب و برگزیدهی خدا تصمیم به کوچ گرفتهاند؛ آنها بخشِ کوچکی از این دنیا را ـ که ماندگار نیست ـ فروختند، و در عوض بخشِ بزرگی از آخرت را ـ که هرگز نابود نمیشود ـ خریدند! برادرانِ ما که خونشان در جنگِ صفین ریخته شد، الان هیچ ضرری نکردهاند که امروز زنده نیستند تا این غصههای تلخ را قورت بدهند و آبِ کثیف و گلآلودِ این دنیا را بنوشند! به خدا قسم، آنها خدا را ملاقات کردند و خدا هم پاداششان را کامل داد، و بعد از آنهمه ترس (در میدانِ جنگ)، آنها را در خانهی امنِ خودش ساکن کرد.
کجایند برادرانم؟! کجایند برادرانِ من؟! همانهایی که سوارِ مسیرِ حق شدند و بر سرِ حق از دنیا رفتند... کجاست عمار یاسر؟! کجاست ابنتیّهان؟! کجاست ذوالشهادتین (خُزَیمه)؟! و کجایند امثالِ آنها از برادرانشان؟ همانهایی که با هم پیمانِ مرگ بستند، و سرِ بریدهشان برای ستمگران و گناهکاران فرستاده شد!
(نَوف میگوید: در اینجا حضرت دستش را روی ریشِ مبارک و شریفش گذاشت، مدتِ طولانیای گریه کرد، و بعد فرمود:) آهِ حسرت بر برادرانم! همانهایی که قرآن میخواندند و به آن عمل میکردند؛ واجبات را میفهمیدند و برپا میداشتند؛ سنتِ پیامبر را زنده میکردند و بدعتها را میکشتند؛ و وقتی به جنگ دعوت میشدند، با جانودل جواب میدادند، و چون به رهبرشان اعتماد داشتند، پشتسرِ او حرکت میکردند...
(سپس حضرت با بالاترین صدای ممکن فریاد زد:) الجهاد! الجهاد! ای بندگان خدا! آگاه باشید که من همین امروز میخواهم اردوگاهِ جنگی بزنم! پس هر کس که میخواهد به سوی خدا کوچ کند، آمادهی حرکت شود!
(نَوف میگوید: حضرت لشکریان را آماده کرد؛ ۱۰ هزار نفر را به فرماندهیِ امام حسین (ع)، ۱۰ هزار نفر را به قیس بن سعد، ۱۰ هزار نفر را به ابوایوب انصاری، و بقیه را هم به دیگران سپرد. قصدش این بود که دوباره به صفین برگردد و کار را تمام کند. اما هنوز یک هفته نگذشته بود که آن ملعونِ تاریخ، ابنملجم (که خدا لعنتش کند)، در محرابِ مسجد به حضرت ضربت زد! با شهادتِ او، لشکرها از هم پاشیدند و برگشتند؛ و ما دقیقاً مثلِ گوسفندانی شدیم که چوپانشان را از دست دادهاند، و گرگها از هر طرف برای دریدنشان به آنها حمله میکنند! )
خطبه ۱۸۳آیههای وحشت و آغوشِ رحمت
∞
و من خطبة له علیه السلام فی قدرة اللّه و فی فضل القرآن و فی الوصیة بالتقوی
الله تعالی
الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمَعْرُوفِ مِنْ غَیْرِ رُؤْیَةٍ وَ الْخَالِقِ مِنْ غَیْرِ مَنْصَبَةٍ . خَلَقَ الْخَلاَئِقَ بِقُدْرَتِهِ وَ اسْتَعْبَدَ الْأَرْبَابَ بِعِزَّتِهِ وَ سَادَ الْعُظَمَاءَ بِجُودِهِ وَ هُوَ الَّذِی أَسْکَنَ الدُّنْیَا خَلْقَهُ وَ بَعَثَ إِلَی الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ رُسُلَهُ لِیَکْشِفُوا لَهُمْ عَنْ غِطَائِهَا وَ لِیُحَذِّرُوهُمْ مِنْ ضَرَّائِهَا وَ لِیَضْرِبُوا لَهُمْ أَمْثَالَهَا وَ لِیُبَصِّرُوهُمْ عُیُوبَهَا وَ لِیَهْجُمُوا عَلَیْهِمْ بِمُعْتَبَرٍ
مِنْ تَصَرُّفِ مَصَاحِّهَا وَ أَسْقَامِهَا وَ حَلاَلِهَا وَ حَرَامِهَا وَ مَا أَعَدَّ اللَّهُ لِلْمُطِیعِینَ مِنْهُمْ وَ الْعُصَاةِ مِنْ جَنَّةٍ وَ نَارٍ وَ کَرَامَةٍ وَ هَوَانٍ أَحْمَدُهُ إِلَی نَفْسِهِ کَمَا اسْتَحْمَدَ إِلَی خَلْقِهِ وَ جَعَلَ لِکُلِّ شَیْءٍ قَدْراً وَ لِکُلِّ قَدْرٍ أَجَلاً وَ لِکُلِّ أَجَلٍ کِتَاباً.
فضل القرآن
منها: فَالقُرآنُ آمِرٌ زَاجِرٌ وَ صَامِتٌ نَاطِقٌ حُجّةُ اللّهِ عَلَی خَلقِهِ أَخَذَ عَلَیهِ مِیثَاقَهُم وَ ارتَهَنَ عَلَیهِم أَنفُسَهُم أَتَمّ نُورَهُ وَ أَکمَلَ بِهِ دِینَهُ وَ قَبَضَ نَبِیّهُ ص وَ قَد فَرَغَ إِلَی الخَلقِ مِن أَحکَامِ الهُدَی بِهِ فَعَظّمُوا مِنهُ سُبحَانَهُ مَا عَظّمَ مِن نَفسِهِ فَإِنّهُ
لَمْ یُخْفِ عَنْکُمْ شَیْئاً مِنْ دِینِهِ وَ لَمْ یَتْرُکْ شَیْئاً رَضِیَهُ أَوْ کَرِهَهُ إِلاَّ وَ جَعَلَ لَهُ عَلَماً بَادِیاً وَ آیَةً مُحْکَمَةً تَزْجُرُ عَنْهُ أَوْ تَدْعُو إِلَیْهِ فَرِضَاهُ فِیمَا بَقِیَ وَاحِدٌ وَ سَخَطُهُ فِیمَا بَقِیَ وَاحِدٌ - وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَنْ یَرْضَی عَنْکُمْ بِشَیْءٍ سَخِطَهُ عَلَی مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ وَ لَنْ یَسْخَطَ عَلَیْکُمْ بِشَیْءٍ رَضِیَهُ مِمَّنْ کَانَ قَبْلَکُمْ وَ إِنَّمَا تَسِیرُونَ فِی أَثَرٍ بَیِّنٍ وَ تَتَکَلَّمُونَ بِرَجْعِ قَوْلٍ قَدْ قَالَهُ الرِّجَالُ مِنْ قَبْلِکُمْ قَدْ کَفَاکُمْ مَئُونَةَ دُنْیَاکُمْ وَ حَثَّکُمْ عَلَی الشُّکْرِ وَ افْتَرَضَ مِنْ أَلْسِنَتِکُمُ الذِّکْرَ.
الوصیة بالتقوی
وَ أَوْصَاکُمْ بِالتَّقْوَی وَ جَعَلَهَا مُنْتَهَی رِضَاهُ وَ حَاجَتَهُ مِنْ خَلْقِهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی أَنْتُمْ بِعَیْنِهِ وَ نَوَاصِیکُمْ بِیَدِهِ وَ تَقَلُّبُکُمْ فِی قَبْضَتِهِ إِنْ أَسْرَرْتُمْ عَلِمَهُ وَ إِنْ أَعْلَنْتُمْ کَتَبَهُ قَدْ وَکَّلَ بِذَلِکَ حَفَظَةً کِرَاماً لاَ یُسْقِطُونَ حَقّاً وَ لاَ یُثْبِتُونَ بَاطِلاً وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ یَتَّقِ اللّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً مِنَ الْفِتَنِ وَ نُوراً مِنَ الظُّلَمِ وَ یُخَلِّدْهُ فِیمَا اشْتَهَتْ نَفْسُهُ وَ یُنْزِلْهُ مَنْزِلَ الْکَرَامَةِ عِنْدَهُ فِی دَارٍ اصْطَنَعَهَا لِنَفْسِهِ ظِلُّهَا عَرْشُهُ وَ نُورُهَا بَهْجَتُهُ وَ زُوَّارُهَا مَلاَئِکَتُهُ وَ رُفَقَاؤُهَا رُسُلُهُ فَبَادِرُوا الْمَعَادَ وَ سَابِقُوا الْآجَالَ فَإِنَّ النَّاسَ یُوشِکُ أَنْ یَنْقَطِعَ بِهِمُ الْأَمَلُ وَ یَرْهَقَهُمُ الْأَجَلُ وَ یُسَدَّ عَنْهُمْ بَابُ التَّوْبَةِ فَقَدْ أَصْبَحْتُمْ فِی مِثْلِ مَا سَأَلَ إِلَیْهِ الرَّجْعَةَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ وَ أَنْتُمْ بَنُو سَبِیلٍ عَلَی سَفَرٍ مِنْ دَارٍ
لَیْسَتْ بِدَارِکُمْ وَ قَدْ أُوذِنْتُمْ مِنْهَا بِالاِرْتِحَالِ وَ أُمِرْتُمْ فِیهَا بِالزَّادِ وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَیْسَ لِهَذَا الْجِلْدِ الرَّقِیقِ صَبْرٌ عَلَی النَّارِ فَارْحَمُوا نُفُوسَکُمْ فَإِنَّکُمْ قَدْ جَرَّبْتُمُوهَا فِی مَصَائِبِ الدُّنْیَا أَ فَرَأَیْتُمْ جَزَعَ أَحَدِکُمْ مِنَ الشَّوْکَةِ تُصِیبُهُ وَ الْعَثْرَةِ تُدْمِیهِ وَ الرَّمْضَاءِ تُحْرِقُهُ فَکَیْفَ إِذَا کَانَ بَیْنَ طَابَقَیْنِ مِنْ نَارٍ ضَجِیعَ حَجَرٍ وَ قَرِینَ شَیْطَانٍ! أَ عَلِمْتُمْ أَنَّ مَالِکاً إِذَا غَضِبَ عَلَی النَّارِ حَطَمَ بَعْضُهَا بَعْضاً لِغَضَبِهِ وَ إِذَا زَجَرَهَا تَوَثَّبَتْ بَیْنَ أَبْوَابِهَا جَزَعاً مِنْ زَجْرَتِهِ! أَیُّهَا الْیَفَنُ الْکَبِیرُ الَّذِی قَدْ لَهَزَهُ الْقَتِیرُ کَیْفَ أَنْتَ إِذَا الْتَحَمَتْ أَطْوَاقُ النَّارِ بِعِظَامِ الْأَعْنَاقِ وَ نَشِبَتِ الْجَوَامِعُ حَتَّی أَکَلَتْ لُحُومَ السَّوَاعِدِ فَاللَّهَ اللَّهَ مَعْشَرَ الْعِبَادِ وَ أَنْتُمْ سَالِمُونَ فِی الصِّحَّةِ قَبْلَ السُّقْمِ وَ فِی الْفُسْحَةِ قَبْلَ الضِّیقِ فَاسْعَوْا فِی فَکَاکِ رِقَابِکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُغْلَقَ رَهَائِنُهَا . أَسْهِرُوا عُیُونَکُمْ وَ أَضْمِرُوا بُطُونَکُمْ وَ اسْتَعْمِلُوا أَقْدَامَکُمْ وَ أَنْفِقُوا أَمْوَالَکُمْ وَ خُذُوا مِنْ أَجْسَادِکُمْ فَجُودُوا بِهَا عَلَی أَنْفُسِکُمْ وَ لاَ تَبْخَلُوا بِهَا عَنْهَا فَقَدْ قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ - إِنْ تَنْصُرُوا اللّهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدامَکُمْ وَ قَالَ تَعَالَی مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ کَرِیمٌ فَلَمْ یَسْتَنْصِرْکُمْ
مِنْ ذُلٍّ وَ لَمْ یَسْتَقْرِضْکُمْ مِنْ قُلٍّ اسْتَنْصَرَکُمْ وَ لَهُ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ وَ اسْتَقْرَضَکُمْ وَ لَهُ خَزَائِنُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ وَ إِنَّمَا أَرَادَ أَنْ یَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً فَبَادِرُوا بِأَعْمَالِکُمْ تَکُونُوا مَعَ جِیرَانِ اللَّهِ فِی دَارِهِ رَافَقَ بِهِمْ رُسُلَهُ وَ أَزَارَهُمْ مَلاَئِکَتَهُ وَ أَکْرَمَ أَسْمَاعَهُمْ أَنْ تَسْمَعَ حَسِیسَ
نَارٍ أَبَداً وَ صَانَ أَجْسَادَهُمْ أَنْ تَلْقَی لُغُوباً وَ نَصَباً ذلِکَ فَضْلُ اللّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ أَقُولُ مَا تَسْمَعُونَ وَ اللّهُ الْمُسْتَعانُ عَلَی نَفْسِی وَ أَنْفُسِکُمْ وَ هُوَ حَسْبُنَا وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ .
(بخشهایی از خطبهی حضرت دربارهی قدرتِ خدا، شگفتیِ قرآن، و هشدارهای تکاندهنده دربارهی مرگ و جهنم):
حکمتِ بعثت: ستایش مخصوصِ خدایی است که بدونِ اینکه با چشم دیده شود، کاملاً شناختهشده است؛ و مخلوقات را بدونِ هیچ رنج و زحمتی آفریده است. خداوند، مخلوقات را (برای امتحان) در این دنیا ساکن کرد، و پیامبرانش را به سوی انس و جن فرستاد تا:
پرده از چهرهی واقعیِ دنیا بردارند و آسیبهایش را هشدار دهند.
برای مردم مثالهای روشن بزنند و عیبهای دنیا را نشانشان دهند.
و آنها را با درسِ عبرت گرفتن از اتفاقاتِ دنیا (مثلِ سلامتی و بیماری، حلال و حرام، و بهشت و جهنمی که برای بندگانش آماده کرده) محاصره کنند!
خداوند برای هر چیزی اندازهای قرار داده، برای هر اندازهای پایانی، و برای هر پایانی برنامهای قطعی.
فضیلتِ قرآن: قرآن هم دستوردهنده است و هم بازدارنده؛ هم ساکت است و هم سخنگو! قرآن حجتِ خدا بر مخلوقات است. خدا با قرآن از مردم پیمان گرفت و جانشان را در گروِ آن قرار داد. با قرآن نورِ هدایتش را تمام کرد و دینش را کامل ساخت؛ و زمانی جانِ پیامبرش (ص) را گرفت که تمامِ احکام و دستوراتِ هدایت را از طریقِ او به مردم رسانده بود.
پس قرآن را همانطور که خدا بزرگ شمرده، بزرگ بشمارید! خدا هیچچیزی از دینش را از شما پنهان نکرده است؛ و هیچچیزی را که دوست داشته یا از آن بدش میآمده رها نکرده، مگر اینکه برای آن نشانهای کاملاً روشن، و آیهای بسیار محکم در قرآن گذاشته است! بدانید چیزی که خدا دیروز از آن راضی بوده، امروز هم راضی است؛ و چیزی که دیروز از آن خشمگین بوده، امروز هم خشمگین است. خدا هرگز از شما به خاطرِ کاری راضی نمیشود که به خاطرِ همان کار از گذشتگان خشمگین بوده است! خدا با قرآن زحمتِ دنیای شما را کم کرد، شما را به شکرگزاری تشویق نمود، و یاد کردنش را بر زبانهایتان واجب کرد.
پناهگاهِ تقوا: خدا شما را به تقوا سفارش کرد، و نهایتِ رضایت و خواستهاش از بندگانش هم همین تقواست! پس از خدایی بترسید که:
شما کاملاً زیرِ دیدِ او هستید.
افسارتان به دستِ اوست.
و تمامِ حرکتها و جابهجاییهایتان در مُشتِ اوست!
اگر پنهان کنید میداند، و اگر آشکار کنید مینویسد.
بدانید که: "هر کس تقوای الهی پیشه کند، خداوند راهِ نجاتی از فتنهها و نوری در تاریکیها برایش قرار میدهد؛ او را در همان چیزی که دلش میخواهد جاودانه میکند، و در خانهای که برای خودش ساخته (بهشت) با احترام ساکن میگرداند! " خانهای که سایهبانش عرش خدا، نورش تجلیِ خدا، زائرانش فرشتگان، و همنشینانش پیامبرانِ خدا هستند.
وحشتِ مرگ و جهنم: برای رسیدن به قیامت، عجله کنید! (با کارهای خوب پیشقدم شوید). قبل از اینکه مرگ به شما برسد، در مسابقهی زندگی برنده شوید! چون خیلی زود طنابِ آرزوهای مردم پاره میشود، مرگ آنها را محاصره میکند، و درِ توبه به رویشان بسته میشود. شما الان دقیقاً در همان جایگاهی هستید که گذشتگانتان با التماس از خدا میخواستند دوباره به آن برگردند! (اما فایده نداشت). شما مسافرانی هستید در خانهای که خانهی شما نیست؛ و الان هم دستورِ کوچ کردن به شما دادهاند و گفتهاند که توشهی راه بردارید.
بدانید که این پوستِ نازکِ شما، اصلاً طاقتِ آتشِ جهنم را ندارد! پس به خودتان رحم کنید. شما که تحملِ سختیهای این دنیا را ندارید؛ آیا ندیدهاید وقتی خاری به پایتان میرود، یا زمین میخورید و خونی میشوید، یا آفتابِ داغ پوستتان را میسوزاند، چطور بیتابی میکنید و داد میکشید؟! پس چطور میخواهید بینِ دو لایهی آتشِ جهنم، همنشینِ سنگهای داغ، و رفیقِ شیطان باشید؟! آیا میدانید وقتی فرشتهی عذاب (مالکِ جهنم) بر آتش غضب میکند، آتش از شدتِ خشمِ او خودش را در هم میشکند؟! و وقتی سرِ آتش فریاد میکشد، آتش از ترسِ او به سمتِ درهای جهنم زبانه میکشد و بالا میپرد؟!
ای پیرمردِ سالخورده! ای کسی که سفیدیِ پیری تمامِ موهایت را گرفته! حالت چطور خواهد بود وقتی غُلوزنجیرهای آتشینِ جهنم، گردنت را به استخوانهایت میچسباند؟ و دستبندهای آتشین، گوشتِ بازوهایت را آب میکند؟!
پس خدا را، خدا را در نظر بگیرید ای بندگانِ خدا! تا وقتی سالم هستید قبل از اینکه بیمار شوید، و تا وقتی در فضای بازِ دنیا هستید قبل از اینکه در تنگیِ قبر بیفتید؛ برای آزاد کردنِ گردنهایتان از گروِ آتش تلاش کنید، قبل از اینکه پروندهتان بسته شود!
(برای بندگیِ خدا) چشمهایتان را بیدار نگه دارید.
(با روزه گرفتن) شکمهایتان را لاغر کنید.
قدمهایتان را در راهِ خدا به کار بیندازید.
اموالتان را انفاق کنید.
و از راحتیِ جسمتان بزنید و به روحتان ببخشید؛ و در این راه اصلاً خساست به خرج ندهید!
خداوند میفرماید: "اگر خدا را یاری کنید، خدا هم شما را یاری میکند." و میفرماید: "کیست که به خدا وامِ نیکو دهد، تا خدا آن را برایش چندبرابر کند؟" بدانید که خدا از روی ذلت و ناتوانی از شما کمک نخواسته، و از روی فقر و نداری از شما وام نخواسته است! او کسی است که تمامِ لشکرهای آسمان و زمین مالِ اوست، و خزانههای آسمان و زمین در دستِ اوست؛ او فقط خواسته شما را امتحان کند که کدامِتان بهتر عمل میکنید!
پس برای انجامِ کارهای خوب بشتابید؛ تا فردا همسایهی خدا شوید در خانهای که پیامبران رفیقِ شما، و فرشتگان زائرِ شما خواهند بود. خانهای که در آن، گوشهایتان هرگز صدای وحشتناکِ آتش را نمیشنود، و بدنهایتان هیچ رنج و خستگیای را حس نمیکند. این همان لطفِ خداست که به هر کس بخواهد میدهد. من حرفهایم را زدم؛ و خدا برای من و شما کافی است و او بهترین وکیل است.
خطبه ۱۸۴جوابِ دندانشکن به شعارِ منافقانهی خوارج
∞
و من کلام له علیه السلام قاله للبرج بن مسهر الطائی و قد قال له بحیث یسمعه «لا حکم إلا للّه»، و کان من الخوارج
اسْکُتْ قَبَحَکَ اللَّهُ یَا أَثْرَمُ فَوَاللَّهِ لَقَدْ ظَهَرَ الْحَقُّ فَکُنْتَ فِیهِ ضَئِیلاً شَخْصُکَ خَفِیّاً صَوْتُکَ حَتَّی إِذَا نَعَرَ الْبَاطِلُ نَجَمْتَ نُجُومَ قَرْنِ الْمَاعِزِ.
(وقتی بُرج بن مُسْهِر طایی (که از خوارج بود)، طوری که امیرالمؤمنین (ع) بشنود، با صدای بلند شعار داد: هیچ حُکمی جز حُکمِ خدا نیست! حضرت با قاطعیت و تحقیر به او فرمود:)
خفه شو ای دندانشکستهی زشترو! به خدا قسم؛ وقتی حق آشکار بود و میدرخشید، تو یک آدمِ حقیر بودی که اصلاً کسی صدایت را نمیشنید! اما الان که باطل نعره میکشد و گردوخاک میکند، تو هم مثلِ شاخِ بز (که الکی تیز است) از زمین بیرون زدهای و شاخوشانه میکشی؟!
خطبه ۱۸۵توحیدِ ناب، و شگفتیهای مورچه و ملخ!
∞
و من خطبة له علیه السلام یحمد اللّه فیها و یثنی علی رسوله و یصف خلقا من الحیوان
حمد اللّه تعالی
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لاَ تُدْرِکُهُ الشَّوَاهِدُ وَ لاَ تَحْوِیهِ الْمَشَاهِدُ وَ لاَ تَرَاهُ النَّوَاظِرُ وَ لاَ تَحْجُبُهُ السَّوَاتِرُ الدَّالِّ عَلَی قِدَمِهِ بِحُدُوثِ خَلْقِهِ وَ بِحُدُوثِ خَلْقِهِ عَلَی وُجُودِهِ وَ بِاشْتِبَاهِهِمْ عَلَی أَنْ لاَ شَبَهَ لَهُ. الَّذِی صَدَقَ فِی مِیعَادِهِ وَ ارْتَفَعَ عَنْ ظُلْمِ عِبَادِهِ وَ قَامَ بِالْقِسْطِ فِی خَلْقِهِ وَ عَدَلَ عَلَیْهِمْ فِی حُکْمِهِ مُسْتَشْهِدٌ بِحُدُوثِ الْأَشْیَاءِ عَلَی أَزَلِیَّتِهِ وَ بِمَا وَسَمَهَا بِهِ مِنَ الْعَجْزِ عَلَی قُدْرَتِهِ وَ بِمَا اضْطَرَّهَا إِلَیْهِ مِنَ الْفَنَاءِ عَلَی دَوَامِهِ وَاحِدٌ لاَ بِعَدَدٍ وَ دَائِمٌ لاَ بِأَمَدٍ وَ قَائِمٌ لاَ بِعَمَدٍ.
تَتَلَقَّاهُ الْأَذْهَانُ لاَ بِمُشَاعَرَةٍ وَ تَشْهَدُ لَهُ الْمَرَائِی لاَ بِمُحَاضَرَةٍ.
لَمْ تُحِطْ بِهِ الْأَوْهَامُ بَلْ تَجَلَّی لَهَا بِهَا وَ بِهَا امْتَنَعَ مِنْهَا وَ إِلَیْهَا حَاکَمَهَا لَیْسَ بِذِی کِبَرٍ امْتَدَّتْ بِهِ النِّهَایَاتُ فَکَبَّرَتْهُ تَجْسِیماً وَ لاَ بِذِی عِظَمٍ تَنَاهَتْ بِهِ الْغَایَاتُ فَعَظَّمَتْهُ تَجْسِیداً بَلْ کَبُرَ شَأْناً وَ عَظُمَ سُلْطَاناً.
الرسول الأعظم
وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ الصَّفِیُّ وَ أَمِینُهُ الرَّضِیُّ صلی
الله علیه وآله أَرْسَلَهُ بِوُجُوبِ الْحُجَجِ وَ ظُهُورِ الْفَلَجِ وَ إِیضَاحِ الْمَنْهَجِ فَبَلَّغَ الرِّسَالَةَ صَادِعاً بِهَا وَ حَمَلَ عَلَی الْمَحَجَّةِ دَالاًّ عَلَیْهَا وَ أَقَامَ أَعْلاَمَ الاِهْتِدَاءِ وَ مَنَارَ الضِّیَاءِ وَ جَعَلَ أَمْرَاسَ الْإِسْلاَمِ مَتِینَةً وَ عُرَی الْإِیمَانِ وَثِیقَةً.
منها فی صفة خلق أصناف من الحیوان
وَ لَوْ فَکَّرُوا فِی عَظِیمِ الْقُدْرَةِ وَ جَسِیمِ النِّعْمَةِ لَرَجَعُوا إِلَی الطَّرِیقِ وَ خَافُوا عَذَابَ الْحَرِیقِ وَ لَکِنِ الْقُلُوبُ عَلِیلَةٌ وَ الْبَصَائِرُ مَدْخُولَةٌ أَ لاَ یَنْظُرُونَ إِلَی صَغِیرِ مَا خَلَقَ کَیْفَ أَحْکَمَ خَلْقَهُ وَ أَتْقَنَ تَرْکِیبَهُ وَ فَلَقَ لَهُ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ سَوَّی لَهُ الْعَظْمَ وَ الْبَشَرَ ! انْظُرُوا إِلَی النَّمْلَةِ فِی صِغَرِ جُثَّتِهَا وَ لَطَافَةِ هَیْئَتِهَا لاَ تَکَادُ تُنَالُ بِلَحْظِ الْبَصَرِ وَ لاَ بِمُسْتَدْرَکِ الْفِکَرِ کَیْفَ دَبَّتْ عَلَی أَرْضِهَا وَ صُبَّتْ عَلَی رِزْقِهَا تَنْقُلُ الْحَبَّةَ إِلَی جُحْرِهَا وَ تُعِدُّهَا فِی مُسْتَقَرِّهَا تَجْمَعُ فِی حَرِّهَا لِبَرْدِهَا وَ فِی وِرْدِهَا لِصَدَرِهَا مَکْفُولٌ بِرِزْقِهَا مَرْزُوقَةٌ بِوِفْقِهَا لاَ یُغْفِلُهَا الْمَنَّانُ وَ لاَ یَحْرِمُهَا الدَّیَّانُ وَ لَوْ فِی الصَّفَا الْیَابِسِ وَ الْحَجَرِ الْجَامِسِ وَ لَوْ فَکَّرْتَ فِی مَجَارِی أَکْلِهَا، فِی عُلْوِهَا وَ سُفْلِهَا، وَ مَا فِی الْجَوْفِ مِنْ شَرَاسِیفِ بَطْنِهَا وَ مَا فِی الرَّأْسِ مِنْ عَیْنِهَا وَ أُذُنِهَا لَقَضَیْتَ مِنْ خَلْقِهَا عَجَباً وَ لَقِیتَ مِنْ وَصْفِهَا تَعَباً - فَتَعَالَی الَّذِی أَقَامَهَا عَلَی قَوَائِمِهَا وَ بَنَاهَا عَلَی دَعَائِمِهَا لَمْ یَشْرَکْهُ فِی فِطْرَتِهَا فَاطِرٌ
وَ لَمْ یُعِنْهُ عَلَی خَلْقِهَا قَادِرٌ وَ لَوْ ضَرَبْتَ فِی مَذَاهِبِ فِکْرِکَ لِتَبْلُغَ غَایَاتِهِ مَا دَلَّتْکَ الدَّلاَلَةُ إِلاَّ عَلَی أَنَّ فَاطِرَ النَّمْلَةِ هُوَ فَاطِرُ النَّخْلَةِ لِدَقِیقِ تَفْصِیلِ کُلِّ شَیْءٍ وَ غَامِضِ اخْتِلاَفِ کُلِّ حَیٍّ وَ مَا الْجَلِیلُ وَ اللَّطِیفُ وَ الثَّقِیلُ وَ الْخَفِیفُ وَ الْقَوِیُّ وَ الضَّعِیفُ فِی خَلْقِهِ إِلاَّ سَوَاءٌ.
خلقة السماء و الکون
وَ کَذَلِکَ السَّمَاءُ وَ الْهَوَاءُ وَ الرِّیَاحُ وَ الْمَاءُ فَانْظُرْ إِلَی الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ وَ النَّبَاتِ وَ الشَّجَرِ وَ الْمَاءِ وَ الْحَجَرِ وَ اخْتِلاَفِ هَذَا اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ وَ تَفَجُّرِ هَذِهِ الْبِحَارِ وَ کَثْرَةِ هَذِهِ الْجِبَالِ وَ طُولِ هَذِهِ الْقِلاَلِ وَ تَفَرُّقِ هَذِهِ اللُّغَاتِ وَ الْأَلْسُنِ الْمُخْتَلِفَاتِ فَالْوَیْلُ لِمَنْ أَنْکَرَ الْمُقَدِّرَ وَ جَحَدَ الْمُدَبِّرَ زَعَمُوا أَنَّهُمْ کَالنَّبَاتِ مَا لَهُمْ زَارِعٌ وَ لاَ لاِخْتِلاَفِ صُوَرِهِمْ صَانِعٌ وَ لَمْ یَلْجَؤُوا إِلَی حُجَّةٍ فِیمَا ادَّعَوْا وَ لاَ تَحْقِیقٍ لِمَا أَوْعَوْا
وَ هَلْ یَکُونُ بِنَاءٌ مِنْ غَیْرِ بَانٍ أَوْ جِنَایَةٌ مِنْ غَیْرِ جَانٍ!.
خلقة الجرادة
وَ إِنْ شِئْتَ قُلْتَ فِی الْجَرَادَةِ إِذْ خَلَقَ لَهَا عَیْنَیْنِ حَمْرَاوَیْنِ وَ أَسْرَجَ لَهَا حَدَقَتَیْنِ قَمْرَاوَیْنِ وَ جَعَلَ لَهَا السَّمْعَ الْخَفِیَّ وَ فَتَحَ لَهَا الْفَمَ السَّوِیَّ وَ جَعَلَ لَهَا الْحِسَّ الْقَوِیَّ وَ نَابَیْنِ بِهِمَا تَقْرِضُ وَ مِنْجَلَیْنِ بِهِمَا تَقبِضُ یَرهَبُهَا الزّرّاعُ فِی زَرعِهِم وَ لَا یَستَطِیعُونَ ذَبّهَا
وَ لَوْ أَجْلَبُوا بِجَمْعِهِمْ حَتَّی تَرِدَ الْحَرْثَ فِی نَزَوَاتِهَا وَ تَقْضِیَ مِنْهُ شَهَوَاتِهَا وَ خَلْقُهَا کُلُّهُ لاَ یُکَوِّنُ إِصْبَعاً مُسْتَدِقَّةً.
فَتَبَارَکَ اللَّهُ الَّذِی یَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِی السَّمَوَاتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ کَرْهاً وَ یُعَفِّرُ لَهُ خَدّاً وَ وَجْهاً وَ یُلْقِی إِلَیْهِ بِالطَّاعَةِ سِلْماً وَ ضَعْفاً وَ یُعْطِی لَهُ الْقِیَادَ رَهْبَةً وَ خَوْفاً فَالطَّیْرُ مُسَخَّرَةٌ لِأَمْرِهِ أَحْصَی عَدَدَ الرِّیشِ مِنْهَا وَ النَّفَسِ وَ أَرْسَی قَوَائِمَهَا عَلَی النَّدَی وَ الْیَبَسِ وَ قَدَّرَ أَقْوَاتَهَا وَ أَحْصَی أَجْنَاسَهَا فَهَذَا غُرَابٌ وَ هَذَا عُقَابٌ وَ هَذَا حَمَامٌ وَ هَذَا نَعَامٌ دَعَا کُلَّ طَائِرٍ بِاسْمِهِ وَ کَفَلَ لَهُ بِرِزْقِهِ وَ أَنْشَأَ السَّحَابَ الثِّقَالَ فَأَهْطَلَ دِیَمَهَا وَ عَدَّدَ قِسَمَهَا . فَبَلَّ الْأَرْضَ بَعْدَ جُفُوفِهَا وَ أَخْرَجَ نَبْتَهَا بَعْدَ جُدُوبِهَا .
(خطبهای بسیار عمیق در خداشناسی، و تشریحِ شاهکارهای خلقتِ خدا در حشراتِ ریز):
توحیدِ بیمثال: ستایش خدایی را که:
حواسِ پنجگانه نمیتوانند او را درک کنند.
هیچ مکانی نمیتواند او را در خودش جا دهد.
چشمها نمیتوانند او را ببینند.
و هیچ پردهای نمیتواند او را بپوشاند.
او با خلق کردنِ موجودات، نشان داد که خودش از ازل بوده است؛ با نیازمند بودنِ مخلوقاتش ثابت کرد که خودش تنها وجودِ مستقل است؛ و با شبیهِ هم بودنِ مخلوقاتش نشان داد که خودش هیچ شبیهی ندارد! او یکی است، اما نه با شمارشِ اعداد! و پایدار است، اما نه با زمان! عقلها او را میپذیرند، اما نه به خاطرِ اینکه با حواسِ ظاهری درکش کرده باشند. او در قالبِ وهم و خیال نمیگنجد؛ بلکه با آثارِ قدرتش در خیال تجلی میکند، و در عینِ حال اجازه نمیدهد که خیال بتواند ذاتش را بشناسد.
(ای انسان! ) او بزرگی نیست که چون کِش آمده و فضا را پر کرده، بگوییم بزرگ است! و عظمتی ندارد که چون سنگین و غولپیکر است، بگوییم عظیم است! بلکه شأنِ او بزرگ، و پادشاهیاش باارزش و عظیم است.
شاهکارِ آفرینش (کالبدشکافی مورچه): اگر مردم در عظمتِ قدرتِ خدا فکر میکردند، قطعاً به راهِ راست برمیگشتند؛ اما حیف که قلبها بیمار، و چشمِ دلها خراب است!
آیا به کوچکترین چیزی که خدا آفریده نگاه نمیکنند که چقدر محکم و دقیق ساخته شده است؟! به مورچه نگاه کنید! با این جثهی ریز و ظاهرِ ظریفش، که نه با گوشهی چشم بهدرستی دیده میشود و نه با فکر بهراحتی قابلِ درک است! ببینید چطور روی زمین میخزد و به دنبالِ روزیِ خودش میرود؛ چطور دانه را به سمتِ لانهاش میبرد و در آنجا انبار میکند! در تابستان برای زمستانش، و در زمانِ فراوانی برای زمانِ سختیاش دانه جمع میکند. روزیِ این مورچهی ریز تضمین شده است، و خدای مهربان هرگز او را فراموش نمیکند و از روزیاش محروم نمیسازد؛ حتی اگر روی یک سنگِ صافِ خشک و بیعلف زندگی کند!
اگر در مسیرِ هضمِ غذا در بالا و پایینِ بدنِ مورچه دقت کنی؛ و به دندههای شکمش، و به چشمها و گوشهایی که در سرش قرار داده شده نگاه کنی، از شدتِ تعجب مبهوت میشوی و از توصیف کردنش خسته میگردی! بلندمرتبه است خدایی که این مورچه را روی پاهایش ایستاند و ستونِ بدنش را محکم کرد؛ و هیچکس در این خلقت شریکِ او نبود. اگر تمامِ فکرهایت را روی هم بریزی، در نهایت به این نتیجه میرسی که: همان کسی که مورچهی ریز را آفریده، همان کسی است که درختِ نخلِ غولپیکر را آفریده است! چون ظرافت، دقت، و تفاوتهای پیچیدهای که در موجودات زنده است، کارِ یک نفر است. برای او، چیزهای بزرگ و کوچک، سنگین و سبک، و قوی و ضعیف هیچ فرقی ندارد و همهاش در برابرِ قدرتِ او یکسان است.
توحید در طبیعت: خلقتِ آسمان، هوا، بادها، آب، خورشید، ماه، گیاهان، کوههای بلند، و حتی تفاوتِ زبانها و لهجههای مردم هم همینطور است. پس وای بر کسی که طراح و خالقِ اینهمه شگفتی را انکار کند! آنها فکر میکنند مثلِ علفِ هرزند که نه کشاورزی داشتهاند، و نه هیچ سازندهای! اما هیچ دلیل و منطقی برای این ادعای احمقانهشان ندارند. آخر مگر میشود ساختمانی بدونِ بنّا، یا جنایتی بدونِ جنایتکار وجود داشته باشد؟!
شاهکارِ آفرینش (کالبدشکافی ملخ): و اگر دوست داری، بیا دربارهی ملخ حرف بزنیم! خداوند برای او دو چشمِ سرخرنگ آفرید، دو حدقهی چشم که مثلِ ماه میدرخشد برایش روشن کرد، گوشهای پنهانی به او داد، دهانی متناسب با او برایش باز کرد، و حسی قوی به او بخشید! و دو دندانِ نیش به او داد تا با آنها برگها را بِبُرد، و دو دستِ داسمانند داد تا با آنها ساقهها را بگیرد! کشاورزان برای محصولاتشان بهشدت از ملخ میترسند و حتی اگر همه با هم جمع شوند، زورش به دفعِ این موجودِ ریز نمیرسد! تا اینکه ملخ با پرشهای بلندش خودش را به مزرعه میرساند و هرچه دلش میخواهد میخورد! در حالی که تمامِ هیکلِ این ملخ، حتی به اندازهی یک انگشتِ باریک هم نیست!
پس پربرکت است خدایی که تمامِ ساکنانِ آسمانها و زمین، خواهناخواه برایش سجده میکنند؛ گونههایشان را به خاک میمالند، با تسلیم و ذلت در برابرش کُرنش میکنند، و از روی ترس و وحشت، افسارشان را به دستِ او میدهند! پرندگان همه در تسخیرِ اویند؛ تعدادِ پرها و حتی نفسکشیدنهایشان را هم میداند. پاهایشان را گاهی روی خشکی و گاهی روی رطوبت استوار کرده است. روزیهایشان را اندازه گرفته و انواعشان را کاملاً میشناسد. این کلاغ است، آن عقاب است، این کبوتر است، و آن شترمرغ! هر پرندهای را با اسمِ خودش صدا زده، و روزیاش را تکفل کرده است. او ابرهای سنگین را ایجاد کرد، بارانهای پیاپیِ آنها را باراند، سهمِ هر منطقه را مشخص کرد، زمینِ خشکیده را خیس نمود، و گیاهان را بعد از خشکسالی دوباره رویاند.
خطبه ۱۸۶توحید؛ اوجِ قلهی معرفت
∞
و من خطبة له علیه السلام فی التوحید و تجمع هذه الخطبة من أصول العلم ما لا تجمعه خطبة
مَا وَحَّدَهُ مَنْ کَیَّفَهُ وَ لاَ حَقِیقَتَهُ أَصَابَ مَنْ مَثَّلَهُ وَ لاَ إِیَّاهُ عَنَی مَنْ شَبَّهَهُ وَ لاَ صَمَدَهُ مَنْ أَشَارَ إِلَیْهِ وَ تَوَهَّمَهُ کُلُّ مَعْرُوفٍ بِنَفْسِهِ مَصْنُوعٌ وَ کُلُّ قَائِمٍ فِی سِوَاهُ مَعْلُولٌ فَاعِلٌ لاَ بِاضْطِرَابِ آلَةٍ مُقَدِّرٌ لاَ بِجَوْلِ فِکْرَةٍ غَنِیٌّ لاَ بِاسْتِفَادَةٍ لاَ تَصْحَبُهُ الْأَوْقَاتُ وَ لاَ
تَرْفِدُهُ الْأَدَوَاتُ سَبَقَ الْأَوْقَاتَ کَوْنُهُ وَ الْعَدَمَ وُجُودُهُ وَ الاِبْتِدَاءَ أَزَلُهُ بِتَشْعِیرِهِ الْمَشَاعِرَ عُرِفَ أَنْ لاَ مَشْعَرَ لَهُ وَ بِمُضَادَّتِهِ بَیْنَ الْأُمُورِ عُرِفَ أَنْ لاَ ضِدَّ لَهُ وَ بِمُقَارَنَتِهِ بَیْنَ الْأَشْیَاءِ عُرِفَ أَنْ لاَ قَرِینَ لَهُ ضَادَّ النُّورَ بِالظُّلْمَةِ وَ الْوُضُوحَ بِالْبُهْمَةِ وَ الْجُمُودَ بِالْبَلَلِ وَ الْحَرُورَ بِالصَّرَدِ. مُؤَلِّفٌ بَیْنَ مُتَعَادِیَاتِهَا مُقَارِنٌ بَیْنَ مُتَبَایِنَاتِهَا مُقَرِّبٌ بَیْنَ مُتَبَاعِدَاتِهَا مُفَرِّقٌ بَیْنَ مُتَدَانِیَاتِهَا . لاَ یُشْمَلُ بِحَدٍّ وَ لاَ یُحْسَبُ بِعَدٍّ وَ إِنَّمَا تَحُدُّ الْأَدَوَاتُ أَنْفُسَهَا وَ تُشِیرُ الْآلاَتُ إِلَی نَظَائِرِهَا مَنَعَتْهَا مُنْذُ الْقِدْمَةَ وَ حَمَتْهَا قَدُ الْأَزَلِیَّةَ وَ جَنَّبَتْهَا لَوْلاَ التَّکْمِلَةَ ! بِهَا تَجَلَّی صَانِعُهَا لِلْعُقُولِ وَ بِهَا امْتَنَعَ عَنْ نَظَرِ الْعُیُونِ وَ لاَ یَجْرِی عَلَیْهِ السُّکُونُ وَ الْحَرَکَةُ وَ کَیْفَ یَجْرِی عَلَیْهِ مَا هُوَ أَجْرَاهُ وَ یَعُودُ فِیهِ مَا هُوَ أَبْدَاهُ وَ یَحْدُثُ فِیهِ مَا هُوَ أَحْدَثَهُ إِذاً لَتَفَاوَتَتْ ذَاتُهُ وَ لَتَجَزَّأَ کُنْهُهُ وَ لاَمْتَنَعَ مِنَ الْأَزَلِ مَعْنَاهُ وَ لَکَانَ لَهُ وَرَاءٌ إِذْ وُجِدَ لَهُ أَمَامٌ وَ لاَلْتَمَسَ التَّمَامَ إِذْ لَزِمَهُ النُّقْصَانُ وَ إِذاً لَقَامَتْ آیَةُ الْمَصْنُوعِ فِیهِ وَ لَتَحَوَّلَ دَلِیلاً بَعْدَ أَنْ کَانَ مَدْلُولاً عَلَیْهِ وَ خَرَجَ بِسُلْطَانِ الاِمْتِنَاعِ مِنْ أَنْ یُؤَثِّرَ فِیهِ مَا یُؤَثِّرُ فِی غَیْرِهِ الَّذِی لاَ یَحُولُ وَ لاَ یَزُولُ وَ لاَ یَجُوزُ عَلَیْهِ الْأُفُولُ . لَمْ یَلِدْ فَیَکُونَ مَوْلُوداً وَ لَمْ یُولَدْ فَیَصِیرَ مَحْدُوداً. جَلَّ عَنِ اتِّخَاذِ الْأَبْنَاءِ
وَ طَهُرَ عَنْ مُلاَمَسَةِ النِّسَاءِ لاَ تَنَالُهُ الْأَوْهَامُ فَتُقَدِّرَهُ وَ لاَ تَتَوَهَّمُهُ الْفِطَنُ فَتُصَوِّرَهُ وَ لاَ تُدْرِکُهُ الْحَوَاسُّ فَتُحِسَّهُ وَ لاَ تَلْمِسُهُ الْأَیْدِی فَتَمَسَّهُ وَ لاَ یَتَغَیَّرُ بِحَالٍ وَ لاَ یَتَبَدَّلُ فِی الْأَحْوَالِ وَ لاَ تُبْلِیهِ اللَّیَالِی وَ الْأَیَّامُ وَ لاَ یُغَیِّرُهُ الضِّیَاءُ وَ الظَّلاَمُ وَ لاَ یُوصَفُ بِشَیْءٍ مِنَ الْأَجْزَاءِ وَ لاَ بِالْجَوَارِحِ وَ الْأَعْضَاءِ وَ لاَ بِعَرَضٍ مِنَ الْأَعْرَاضِ وَ لاَ بِالْغَیْرِیَّةِ وَ الْأَبْعَاضِ وَ لاَ یُقَالُ لَهُ حَدٌّ وَ لاَ نِهَایَةٌ وَ لاَ انْقِطَاعٌ وَ لاَ غَایَةٌ وَ لاَ أَنَّ الْأَشْیَاءَ تَحْوِیهِ فَتُقِلَّهُ
أَوْ تُهْوِیَهُ أَوْ أَنَّ شَیْئاً یَحْمِلُهُ فَیُمِیلَهُ أَوْ یُعَدِّلَهُ لَیْسَ فِی الْأَشْیَاءِ بِوَالِجٍ وَ لاَ عَنْهَا بِخَارِجٍ یُخْبِرُ لاَ بِلِسَانٍ وَ لَهَوَاتٍ
وَ یَسْمَعُ لاَ بِخُرُوقٍ وَ أَدَوَاتٍ یَقُولُ وَ لاَ یَلْفِظُ وَ یَحْفَظُ وَ لاَ یَتَحَفَّظُ وَ یُرِیدُ وَ لَا یُضمِرُ یُحِبّ وَ یَرضَی مِن غَیرِ رِقّةٍ وَ یُبغِضُ وَ یَغضَبُ مِن غَیرِ مَشَقّةٍ یَقُولُ لِمَن أَرَادَ کَونَهُ کُن فَیَکُونُ لَا بِصَوتٍ یَقرَعُ وَ لَا بِنِدَاءٍ یُسمَعُ وَ إِنّمَا کَلَامُهُ سُبحَانَهُ فِعلٌ مِنهُ أَنشَأَهُ وَ مَثّلَهُ لَم یَکُن مِن قَبلِ ذَلِکَ کَائِناً وَ لَو کَانَ قَدِیماً لَکَانَ إِلَهاً ثَانِیاً.
لَا یُقَالُ کَانَ بَعدَ أَن لَم یَکُن فتَجَریِ َ عَلَیهِ الصّفَاتُ المُحدَثَاتُ وَ لَا یَکُونُ بَینَهَا وَ بَینَهُ فَصلٌ وَ لَا لَهُ عَلَیهَا فَضلٌ فیَسَتوَیِ َ الصّانِعُ وَ المَصنُوعُ وَ یَتَکَافَأَ المُبتَدَعُ وَ البَدِیعُ خَلَقَ الخَلَائِقَ عَلَی غَیرِ مِثَالٍ خَلَا مِن غَیرِهِ وَ لَم یَستَعِن عَلَی خَلقِهَا بِأَحَدٍ مِن خَلقِهِ وَ أَنشَأَ الأَرضَ فَأَمسَکَهَا مِن غَیرِ اشتِغَالٍ وَ أَرسَاهَا عَلَی غَیرِ قَرَارٍ وَ أَقَامَهَا بِغَیرِ قَوَائِمَ
وَ رَفَعَهَا بِغَیْرِ دَعَائِمَ وَ حَصَّنَهَا مِنَ الْأَوَدِ وَ الاِعْوِجَاجِ وَ مَنَعَهَا مِنَ التَّهَافُتِ وَ الاِنْفِرَاجِ . أَرْسَی أَوْتَادَهَا وَ ضَرَبَ أَسْدَادَهَا وَ اسْتَفَاضَ عُیُونَهَا وَ خَدَّ أَوْدِیَتَهَا فَلَمْ یَهِنْ وَ لَا ضَعُفَ مَا قَوّاهُ هُوَ الظّاهِرُ عَلَیهَا بِسُلطَانِهِ وَ عَظَمَتِهِ وَ هُوَ البَاطِنُ لَهَا بِعِلمِهِ وَ مَعرِفَتِهِ وَ العاَلیِ عَلَی کُلّ شَیءٍ مِنهَا بِجَلَالِهِ وَ عِزّتِهِ لَا یُعجِزُهُ شَیءٌ مِنهَا طَلَبَهُ وَ لَا یَمتَنِعُ عَلَیهِ فَیَغلِبَهُ وَ لَا یَفُوتُهُ السّرِیعُ مِنهَا فَیَسبِقَهُ وَ لَا یَحتَاجُ إِلَی ذیِ مَالٍ فَیَرزُقَهُ خَضَعَتِ الأَشیَاءُ لَهُ وَ ذَلّت مُستَکِینَةً لِعَظَمَتِهِ لَا تَستَطِیعُ الهَرَبَ مِن سُلطَانِهِ إِلَی غَیرِهِ فَتَمتَنِعَ مِن نَفعِهِ وَ ضَرّهِ وَ لَا کفُ ءَ لَهُ فَیُکَافِئَهُ وَ لَا نَظِیرَ لَهُ فَیُسَاوِیَهُ هُوَ المفُنیِ لَهَا بَعدَ وُجُودِهَا حَتّی یَصِیرَ مَوجُودُهَا کَمَفقُودِهَا وَ لَیسَ فَنَاءُ الدّنیَا بَعدَ ابتِدَاعِهَا بِأَعجَبَ مِن إِنشَائِهَا وَ اختِرَاعِهَا وَ کَیفَ وَ لَوِ اجتَمَعَ جَمِیعُ حَیَوَانِهَا مِن طَیرِهَا وَ بَهَائِمِهَا وَ مَا کَانَ مِن مُرَاحِهَا وَ سَائِمِهَا وَ أَصنَافِ أَسنَاخِهَا وَ أَجنَاسِهَا وَ مُتَبَلّدَةِ أُمَمِهَا وَ أَکیَاسِهَا عَلَی إِحدَاثِ بَعُوضَةٍ مَا قَدَرَت عَلَی إِحدَاثِهَا وَ لَا عَرَفَت کَیفَ السّبِیلُ إِلَی إِیجَادِهَا وَ لَتَحَیّرَت عُقُولُهَا فِی عِلمِ ذَلِکَ وَ تَاهَت وَ عَجَزَت قُوَاهَا وَ تَنَاهَت وَ رَجَعَت خَاسِئَةً حَسِیرَةً عَارِفَةً بِأَنّهَا مَقهُورَةٌ مُقِرّةً بِالعَجزِ عَن إِنشَائِهَا مُذعِنَةً بِالضّعفِ عَن إِفنَائِهَا
وَ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ یَعُودُ بَعْدَ فَنَاءِ الدُّنْیَا وَحْدَهُ لاَ شَیْءَ مَعَهُ کَمَا کَانَ قَبْلَ ابْتِدَائِهَا کَذَلِکَ یَکُونُ بَعْدَ فَنَائِهَا بِلاَ وَقْتٍ وَ لاَ مَکَانٍ وَ لاَ حِینٍ وَ لاَ زَمَانٍ عُدِمَتْ عِنْدَ ذَلِکَ الْآجَالُ وَ الْأَوْقَاتُ وَ زَالَتِ السِّنُونَ وَ السَّاعَاتُ فَلاَ شَیْءَ إِلاَّ اللّهُ الْواحِدُ الْقَهّارُ الَّذِی إِلَیْهِ مَصِیرُ جَمِیعِ الْأُمُورِ بِلاَ قُدْرَةٍ مِنْهَا کَانَ ابْتِدَاءُ خَلْقِهَا وَ بِغَیْرِ امْتِنَاعٍ مِنْهَا کَانَ فَنَاؤُهَا وَ لَوْ قَدَرَتْ عَلَی الاِمْتِنَاعِ لَدَامَ بَقَاؤُهَا لَمْ یَتَکَاءَدْهُ صُنْعُ شَیْءٍ مِنْهَا إِذْ صَنَعَهُ وَ لَمْ یَؤُدْهُ مِنْهَا خَلْقُ مَا خَلَقَهُ وَ بَرَأَهُ وَ لَمْ یُکَوِّنْهَا لِتَشْدِیدِ سُلْطَانٍ وَ لاَ لِخَوْفٍ مِنْ زَوَالٍ وَ نُقْصَانٍ وَ لاَ لِلاِسْتِعَانَةِ بِهَا عَلَی نِدٍّ مُکَاثِرٍ وَ لاَ لِلاِحْتِرَازِ بِهَا مِنْ ضِدٍّ مُثَاوِرٍ وَ لاَ لِلاِزْدِیَادِ بِهَا فِی مُلْکِهِ وَ لاَ لِمُکَاثَرَةِ شَرِیکٍ فِی شِرْکِهِ وَ لاَ لِوَحْشَةٍ کَانَتْ مِنْهُ فَأَرَادَ أَنْ یَسْتَأْنِسَ إِلَیْهَا.
ثُمّ هُوَ یُفنِیهَا بَعدَ تَکوِینِهَا لَا لِسَأَمٍ دَخَلَ عَلَیهِ فِی تَصرِیفِهَا وَ تَدبِیرِهَا وَ لَا لِرَاحَةٍ وَاصِلَةٍ إِلَیهِ وَ لَا لِثِقَلِ شَیءٍ مِنهَا عَلَیهِ لَا یُمِلّهُ طُولُ بَقَائِهَا فَیَدعُوَهُ إِلَی سُرعَةِ إِفنَائِهَا وَ لَکِنّهُ سُبحَانَهُ دَبّرَهَا بِلُطفِهِ وَ أَمسَکَهَا بِأَمرِهِ وَ أَتقَنَهَا بِقُدرَتِهِ ثُمّ یُعِیدُهَا بَعدَ الفَنَاءِ مِن غَیرِ حَاجَةٍ مِنهُ إِلَیهَا وَ لَا استِعَانَةٍ بشِیَ ءٍ مِنهَا عَلَیهَا وَ لَا لِانصِرَافٍ مِن حَالِ وَحشَةٍ إِلَی حَالِ استِئنَاسٍ وَ لَا مِن حَالِ جَهلٍ وَ عَمًی إِلَی حَالِ
عِلْمٍ وَ الْتِمَاسٍ وَ لاَ مِنْ فَقْرٍ وَ حَاجَةٍ إِلَی غِنًی وَ کَثْرَةٍ وَ لاَ مِنْ ذُلٍّ وَ ضَعَةٍ إِلَی عِزٍّ وَ قُدْرَةٍ.
(خطبهای بینظیر که جامعترین اصولِ خداشناسی و توحید را در خود جای داده است):
خدایی که وهمِ تو نیست: کسی که خدا را با چگونگی (و صفاتِ جسمانی) توصیف کند، او را به یگانگی نشناخته است! و کسی که برای او شبیهِ قائل شود، به حقیقتِ او نرسیده است! کسی که او را به چیزی تشبیه کند، اصلاً منظورش خودِ خدا نبوده است! و کسی که بخواهد با اشاره و توهم به او برسد، حقِ او را به جا نیاورده است.
هرچه که به وسیلهی خودش شناخته شود، ساختهشده است؛ و هر چه که در وجودش به غیرِ خود تکیه کند، معلول است! خداوند، فاعل است اما نه با استفاده از ابزار! اندازهگیر است اما نه با تفکر و مشورت! بینیاز است اما نه با گرفتنِ کمک! هیچ زمانِ گذرانی او را همراهی نمیکند و هیچ ابزاری به یاریاش نمیآید. هستیِ او بر زمانها، وجودش بر عدم، و ازلِ او بر هر آغازی پیشی گرفته است.
صفاتِ تنزیهی: او با آفریدنِ حس در مخلوقات، شناخته شد که خودش هیچ حسی ندارد! با ایجادِ تضاد بینِ امور، شناخته شد که خودش هیچ ضدی ندارد! و با همراه کردنِ چیزها، شناخته شد که خودش هیچ همتایی ندارد! اوست که:
نور را با ظلمت، روشنی را با ابهام، سختی را با نرمی، و گرما را با سرما در تقابل قرار داد.
اوست که بینِ چیزهای ناسازگار الفت برقرار میکند، بینِ چیزهای دور نزدیکی میآورد، و چیزهای نزدیک را از هم جدا میکند.
او در هیچ حد و مرزی نمیگنجد و با هیچ عددی محاسبه نمیشود. حرکت و سکون در او راه ندارد؛ چگونه ممکن است چیزی که خودش باعثِ حرکت و سکون است، خودش هم درگیرِ آنها شود؟! که اگر چنین بود، ذاتش تغییر میکرد، حقیقتش تجزیه میشد، و دیگر نمیتوانست ازلی باشد! اگر برایش پیش و پسی وجود داشت، باید به دنبالِ کمال میگشت (و چون ناقص بود، برایش دنباله متصور بود). خداوند، در سایهی قدرتِ مطلقی که دارد، از هرگونه تأثیرپذیری از مخلوقاتش مبراست؛ او که نه دگرگون میشود، نه زوال میپذیرد، و نه غروب میکند!
او هرگز فرزندی نداشته تا خودش زاییده باشد! و از کسی هم زاده نشده تا محدود باشد! او فراتر از داشتنِ فرزند، و پاکتر از همنشینی با همسر است!
توهمات به او نمیرسند تا بتوانند اندازهاش کنند.
عقلها نمیتوانند او را به تصور درآورند.
حواس او را درک نمیکنند تا بتوانند حسش کنند.
دستها او را لمس نمیکنند تا به او دست بزنند.
او هرگز دگرگون نمیشود، در گذرِ شب و روز کهنه نمیگردد، و با آمدنِ روشنایی و تاریکی تغییر نمیکند. او اجزا، جوارح، اعضا و صفاتِ عَرَضی ندارد. نمیتوان برایش حد، پایان، یا انتها قائل شد. هیچچیزی او را احاطه نمیکند (تا بالا و پاییناش کند)، هیچچیزی او را حمل نمیکند (تا کجومعوجش کند). او در همهچیز هست، اما نه مثلِ چیزی که در چیزی نفوذ کرده باشد؛ و از همهچیز جداست، اما نه مثلِ چیزی که در بیرونِ آنها باشد!
او میگوید، اما نه با زبان! میشنود، اما نه با ابزار! میگوید اما حرف نمیزند! نگه میدارد، اما زحمت نمیکشد! اراده میکند، اما نه با وسوسهی قلبی! دوست دارد و راضی میشود، اما بدونِ اینکه رقیقالقلب شود! دشمنی میکند و خشمگین میشود، اما بدونِ اینکه خسته شود! وقتی میخواهد چیزی خلق کند، میگوید باش، پس میشود! نه با صدایی که گوش را بزند، و نه با ندایی که شنیده شود؛ بلکه کلامِ او، همان فعل و عملِ اوست.
خطبه ۱۸۷مرگ؛ هشدارِ بیداری
∞
و من خطبة له علیه السلام و هی فی ذکر الملاحم
أَلاَ بِأَبِی وَ أُمِّی هُمْ مِنْ عِدَّةٍ أَسْمَاؤُهُمْ فِی السَّمَاءِ مَعْرُوفَةٌ وَ فِی الْأَرْضِ مَجْهُولَةٌ أَلاَ فَتَوَقَّعُوا مَا یَکُونُ مِنْ إِدْبَارِ أُمُورِکُمْ وَ انْقِطَاعِ وُصَلِکُمْ وَ اسْتِعْمَالِ صِغَارِکُمْ ذَاکَ حَیْثُ تَکُونُ ضَرْبَةُ السَّیْفِ عَلَی الْمُؤْمِنِ أَهْوَنَ مِنَ الدِّرْهَمِ مِنْ حِلِّهِ ذَاکَ حَیْثُ یَکُونُ الْمُعْطَی أَعْظَمَ أَجْراً مِنَ الْمُعْطِی ذَاکَ حَیْثُ تَسْکَرُونَ مِنْ غَیْرِ شَرَابٍ بَلْ مِنَ النِّعْمَةِ وَ النَّعِیمِ وَ تَحْلِفُونَ مِنْ غَیْرِ اضْطِرَارٍ وَ تَکْذِبُونَ مِنْ غَیْرِ إِحْرَاجٍ . ذَاکَ إِذَا عَضَّکُمُ الْبَلاَءُ کَمَا یَعَضُّ الْقَتَبُ غَارِبَ الْبَعِیرِ . مَا أَطْوَلَ هَذَا الْعَنَاءَ وَ أَبْعَدَ هَذَا الرَّجَاءَ!
أَیُّهَا النَّاسُ أَلْقُوا هَذِهِ الْأَزِمَّةَ الَّتِی تَحْمِلُ ظُهُورُهَا الْأَثْقَالَ مِنْ أَیْدِیکُمْ وَ لاَ تَصَدَّعُوا عَلَی سُلْطَانِکُمْ فَتَذُمُّوا غِبَّ فِعَالِکُمْ وَ لاَ تَقْتَحِمُوا مَا اسْتَقْبَلْتُمْ مِنْ فَوْرِ نَارِ الْفِتْنَةِ وَ أَمِیطُوا عَنْ سَنَنِهَا وَ خَلّوا قَصدَ السّبِیلِ لَهَا فَقَد لعَمَریِ یَهلِکُ فِی لَهَبِهَا المُؤمِنُ وَ یَسلَمُ فِیهَا غَیرُ المُسلِمِ.
إِنَّمَا مَثَلِی بَیْنَکُمْ کَمَثَلِ السِّرَاجِ فِی الظُّلْمَةِ یَسْتَضِیءُ بِهِ مَنْ وَلَجَهَا فَاسْمَعُوا أَیُّهَا النَّاسُ وَ عُوا وَ أَحْضِرُوا آذَانَ قُلُوبِکُمْ تَفْهَمُوا.
(خطبهای در موعظه و یادآوریِ مرگ):
مرگ؛ واعظِ خاموش: ای بندگانِ خدا! شما را به یادِ مرگ سفارش میکنم. چقدر از مرگ غافلید، در حالی که مرگ لحظهای از شما غافل نیست! چقدر به کسانی دل بستهاید که هیچ مهلتی به شما نمیدهند! برای پند گرفتن، همین مردگان کافیاند! آنها را به قبرستان بردند، در حالی که دیگر سوارکار نبودند (بلکه جنازه بودند)؛ در قبر جای دادند، در حالی که دیگر صاحبخانه نبودند! انگار هیچوقت آبادکنندهی این دنیا نبودند، و انگار همیشه خانهی اصلیشان آخرت بوده است! آنها آنچه را که دوست داشتند، تنها گذاشتند و در جایی ساکن شدند که از آن میترسیدند (قبر). آنها چنان درگیرِ دنیا بودند که آخرتشان را ضایع کردند؛ و حالا نه میتوانند به کارهای بدشان برگردند و آنها را پاک کنند، و نه میتوانند به کارهای خوبشان چیزی اضافه کنند! آنها به دنیا دلخوش کردند و دنیا فریبشان داد؛ به آن اعتماد کردند و دنیا آنها را به خاک سیاه نشاند!
شتاب به سوی خانه: ای بندگان خدا! قبل از اینکه زمان بگذرد، به سوی آن خانهای که دستور گرفتهاید آبادش کنید و قلباً به آن علاقه دارید، بشتابید! نعمتهای خدا را با صبر بر طاعت و دوری از گناه کامل کنید. بدانید که فردا به امروز بسیار نزدیک است! چقدر سریع ساعتها در روز، روزها در ماه، ماهها در سال، و سالها در عمر میگذرند!
خطبه ۱۸۸ایمان و ضرورتِ هجرت در مسیرِ حق
∞
و من خطبة له علیه السلام فی الوصیة بأمور
التقوی
أُوصِیکُمْ أَیُّهَا النَّاسُ بِتَقْوَی اللَّهِ وَ کَثْرَةِ حَمْدِهِ عَلَی آلاَئِهِ إِلَیْکُمْ وَ نَعْمَائِهِ عَلَیْکُمْ وَ بَلاَئِهِ لَدَیْکُمْ فَکَمْ خَصَّکُمْ بِنِعْمَةٍ وَ تَدَارَکَکُمْ بِرَحْمَةٍ أَعْوَرْتُمْ لَهُ فَسَتَرَکُمْ وَ تَعَرَّضْتُمْ لِأَخْذِهِ
فَأَمْهَلَکُمْ!.
الموت
وَ أُوصِیکُمْ بِذِکْرِ الْمَوْتِ وَ إِقْلاَلِ الْغَفْلَةِ عَنْهُ وَ کَیْفَ غَفْلَتُکُمْ عَمَّا لَیْسَ یُغْفِلُکُمْ وَ طَمَعُکُمْ فِیمَنْ لَیْسَ یُمْهِلُکُمْ! فَکَفَی وَاعِظاً بِمَوْتَی عَایَنْتُمُوهُمْ حُمِلُوا إِلَی قُبُورِهِمْ غَیْرَ رَاکِبینَ وَ أُنْزِلُوا فِیهَا غَیْرَ نَازِلِینَ فَکَأَنَّهُمْ لَمْ یَکُونُوا لِلدُّنْیَا عُمَّاراً وَ کَأَنَّ الْآخِرَةَ لَمْ تَزَلْ لَهُمْ دَاراً أَوْحَشُوا مَا کَانُوا یُوطِنُونَ وَ أَوْطَنُوا مَا کَانُوا یُوحِشُونَ وَ اشْتَغَلُوا بِمَا فَارَقُوا وَ أَضَاعُوا مَا إِلَیْهِ انْتَقَلُوا. لاَ
عَنْ قَبِیحٍ یَسْتَطِیعُونَ انْتِقَالاً وَ لاَ فِی حَسَنٍ یَسْتَطِیعُونَ ازْدِیَاداً أَنِسُوا بِالدُّنْیَا فَغَرَّتْهُمْ وَ وَثِقُوا بِهَا فَصَرَعَتْهُمْ.
سرعة النفاد
فَسَابِقُوا رَحِمَکُمُ اللَّهُ إِلَی مَنَازِلِکُمُ الَّتِی أُمِرْتُمْ أَنْ تَعْمُرُوهَا وَ الَّتِی رَغِبْتُمْ فِیهَا وَ دُعِیتُمْ إِلَیْهَا وَ اسْتَتِمُّوا نِعَمَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ بِالصَّبْرِ عَلَی طَاعَتِهِ وَ الْمُجَانَبَةِ لِمَعْصِیَتِهِ فَإِنَّ غَداً مِنَ الْیَوْمِ قَرِیبٌ مَا أَسْرَعَ السَّاعَاتِ فِی الْیَوْمِ وَ أَسْرَعَ الْأَیَّامَ فِی الشَّهْرِ وَ أَسْرَعَ الشُّهُورَ فِی السَّنَةِ وَ أَسْرَعَ السِّنِینَ فِی الْعُمُرِ.
(بخشهایی از خطبهی حضرت دربارهی ایمان و حقیقتِ هجرت):
مراتبِ ایمان: ایمان دو گونه است: ۱. ایمانی که در قلبها ثابت و استوار است. ۲. ایمانی که فقط برای مدتی، به امانت بینِ قلب و زبان قرار میگیرد. پس اگر از کسی (به خاطرِ انحرافش) بیزاری میجویید، او را به حالِ خود رها کنید تا مرگش فرا برسد؛ که در آن زمان، حدِ نهاییِ بیزاری مشخص میشود.
هجرت: هجرت هنوز هم به همان معنای اولش باقی است! تا زمانی که خدا در میانِ مردم، کسی را (امامِ حق) داشته باشد که دعوتِ پنهان یا آشکارِ او را بشنوند. عنوانِ مهاجر بر کسی صدق نمیکند، مگر کسی که حجتِ خدا روی زمین را بشناسد و به او اعتراف کند. هر کس او را بشناسد و اقرار کند، او مهاجر است. و کسی که حجتِ خدا به گوشش رسیده، آن را شنیده و با قلبش درک کرده باشد، دیگر نمیتواند بگوید من ضعیف بودم و نمیدانستم!
سختیِ راهِ ما: بدانید که راهِ ما (راهِ ولایت)، راهی بسیار دشوار و صعبالعبور است! کسی نمیتواند این بارِ سنگین را بر دوش بکشد، مگر بندهی مؤمنی که خدا قلبش را برای ایمان امتحان کرده باشد؛ و سخنانِ ما را نمیفهمد، مگر سینههایی امین و عقلهایی متین!
خطبه ۱۸۹دعوت به جهاد و ستایشِ پروردگار
∞
و من کلام له علیه السلام فی الإیمان و وجوب الهجرة
أقسام الإیمان
فَمِنَ الْإِیمَانِ مَا یَکُونُ ثَابِتاً مُسْتَقِرّاً فِی الْقُلُوبِ وَ مِنْهُ مَا یَکُونُ عَوَارِیَ بَیْنَ الْقُلُوبِ وَ الصُّدُورِ إِلَی أَجَلٍ مَعْلُومٍ فَإِذَا کَانَتْ لَکُمْ بَرَاءَةٌ مِنْ أَحَدٍ فَقِفُوهُ حَتَّی یَحْضُرَهُ الْمَوْتُ فَعِنْدَ ذَلِکَ یَقَعُ حَدُّ الْبَرَاءَةِ.
وجوب الهجرة
وَ الْهِجْرَةُ قَائِمَةٌ عَلَی حَدِّهَا الْأَوَّلِ مَا کَانَ لِلَّهِ فِی أَهْلِ الْأَرْضِ
حَاجَةٌ مِنْ مُسْتَسِرِّ الْإِمَّةِ وَ مُعْلِنِهَا لاَ یَقَعُ اسْمُ الْهِجْرَةِ عَلَی أَحَدٍ إِلاَّ بِمَعْرِفَةِ الْحُجَّةِ فِی الْأَرْضِ فَمَنْ عَرَفَهَا وَ أَقَرَّ بِهَا فَهُوَ مُهَاجِرٌ وَ لاَ یَقَعُ اسْمُ الاِسْتِضْعَافِ عَلَی مَنْ بَلَغَتْهُ الْحُجَّةُ فَسَمِعَتْهَا أُذُنُهُ وَ وَعَاهَا قَلْبُهُ.
صوبة الإیمان
إِنَّ أَمْرَنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لاَ یَحْمِلُهُ إِلاَّ عَبْدٌ مُؤْمِنٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ وَ لاَ یَعِی حَدِیثَنَا إِلاَّ صُدُورٌ أَمِینَةٌ وَ أَحْلاَمٌ رَزِینَةٌ.
علم الوصی
أَیُّهَا النَّاسُ سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی فَلَأَنَا بِطُرُقِ السَّمَاءِ أَعْلَمُ مِنِّی بِطُرُقِ الْأَرْضِ قَبْلَ أَنْ تَشْغَرَ بِرِجْلِهَا فِتْنَةٌ تَطَأُ فِی خِطَامِهَا
وَ تَذْهَبُ بِأَحْلاَمِ قَوْمِهَا.
(خطبهای دیگر در حمدِ خدا و بیانِ شکوهِ پیامبر (ص)):
ستایش و توحید: خدا را به خاطرِ نعمتهایش سپاس میگویم، و برای انجامِ وظایفِ بندگیاش از او یاری میطلبم. لشکریانش عزیز، و مقامش بزرگ است.
پیامبرِ اکرم (ص): شهادت میدهم که محمد (ص) بنده و فرستادهی برگزیدهی اوست؛ همان کسی که برای اطاعتِ خدا دعوت کرد، و برای دفاع از دینش با دشمنانِ خدا جنگید. هیچچیز او را از این راه بازنداشت، نه متحد شدنِ همه برای تکذیبش، و نه تلاشهایشان برای خاموش کردنِ نورش.
توصیه به تقوا: پس به تقوای الهی پناه ببرید! که تقوا طنابی است محکم، و پناهگاهی است نفوذناپذیر. به سمتِ مرگ و لحظاتِ سختِ آن بشتابید! قبل از اینکه مرگ به سراغتان بیاید، خودتان را برایش آماده کنید. که پایانِ راه، قیامت است؛ و برای کسی که عقل دارد، همین قیامت برای پند گرفتن کافی است!
ای بندگان خدا! خدا را در نظر بگیرید! دنیا دارد با سرعت شما را به جلو میبرد. شما و قیامت مثلِ دو اسبِ همتراز هستید که دارند با هم میدوند! انگار قیامت با تمامِ نشانههایش رسیده، و با تمامِ فشارش بر گردنِ شما سوار شده است! دنیا همهچیز را بر اهلِ خودش تمام کرده و آنها را از آغوشِ خودش بیرون انداخته است؛ روزگاری که مثلِ یک روزِ گذشته یا یک ماهِ تمامشده شده است. تازههایش کهنه شده، و فربههایش لاغر گشتهاند! (سپس حضرت بهشتیان و جهنمیان را توصیف میکند و با فریاد میگوید:)
پس برای کارهای خوب بشتابید! تا در خانهی ابدیِ خدا، همسایهی او باشید؛ جایی که پیامبرانِ خدا همراهِ شما، و فرشتگان زائرِ شما هستند. جایی که گوشهایتان هرگز صدای وحشتناکِ آتش را نمیشنود، و بدنهایتان هرگز خستگی و رنجی را احساس نمیکند. این فضلِ خداست که به هر کس بخواهد میدهد، و خدا دارای فضلِ عظیم است. (سورهی جمعه، آیهی ۴)
خطبه ۱۹۰توطئهی بنیامیه و انحرافِ مردم
∞
و من خطبة له علیه السلام یحمد اللّه و یثنی علی نبیه و یعظ بالتقوی
حمد اللّه
أَحْمَدُهُ شُکْراً لِإِنْعَامِهِ وَ أَسْتَعِینُهُ عَلَی وَظَائِفِ حُقُوقِهِ عَزِیزَ الْجُنْدِ، عَظِیمَ الْمَجْدِ.
الثناء علی النبی
وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ دَعَا إِلَی طَاعَتِهِ وَ قَاهَرَ أَعْدَاءَهُ جِهَاداً عَنْ دِینِهِ لاَ یَثْنِیهِ عَنْ ذَلِکَ اجْتِمَاعٌ عَلَی تَکْذِیبِهِ وَ الْتِمَاسٌ لِإِطْفَاءِ نُورِهِ.
العظة بالتقوی
فَاعْتَصِمُوا بِتَقْوَی اللَّهِ فَإِنَّ لَهَا حَبْلاً وَثِیقاً عُرْوَتُهُ وَ مَعْقِلاً
مَنِیعاً ذِرْوَتُهُ . وَ بَادِرُوا الْمَوْتَ وَ غَمَرَاتِهِ وَ امْهَدُوا
لَهُ قَبْلَ حُلُولِهِ وَ أَعِدُّوا لَهُ قَبْلَ نُزُولِهِ فَإِنَّ الْغَایَةَ الْقِیَامَةُ وَ کَفَی بِذَلِکَ وَاعِظاً لِمَنْ عَقَلَ وَ مُعْتَبَراً لِمَنْ جَهِلَ وَ قَبْلَ بُلُوغِ الْغَایَةِ مَا تَعْلَمُونَ مِنْ ضِیقِ الْأَرْمَاسِ وَ شِدَّةِ الْإِبْلاَسِ وَ هَوْلِ الْمُطَّلَعِ وَ رَوْعَاتِ الْفَزَعِ وَ اخْتِلاَفِ الْأَضْلاَعِ وَ اسْتِکَاکِ الْأَسْمَاعِ وَ ظُلْمَةِ اللَّحْدِ وَ خِیفَةِ الْوَعْدِ وَ غَمِّ الضَّرِیحِ وَ رَدْمِ الصَّفِیحِ .
فَاللَّهَ اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ فَإِنَّ الدُّنْیَا مَاضِیَةٌ بِکُمْ عَلَی سَنَنٍ وَ أَنْتُمْ وَ السَّاعَةُ فِی قَرَنٍ . وَ کَأَنَّهَا قَدْ جَاءَتْ بِأَشْرَاطِهَا وَ أَزِفَتْ بِأَفرَاطِهَا وَ وَقَفَت بِکُم عَلَی صِرَاطِهَا وَ کَأَنّهَا قَد أَشرَفَت بِزَلَازِلِهَا وَ أَنَاخَت بِکَلَاکِلِهَا وَ انصَرَمَتِ الدّنیَا بِأَهلِهَا وَ أَخرَجَتهُم مِن حِضنِهَا فَکَانَت کَیَومٍ مَضَی أَو شَهرٍ انقَضَی وَ صَارَ
جَدِیدُهَا رَثّاً وَ سَمِینُهَا غَثّاً . فِی مَوْقِفٍ ضَنْکِ الْمَقَامِ وَ أُمُورٍ مُشْتَبِهَةٍ عِظَامٍ وَ نَارٍ شَدِیدٍ کَلَبُهَا عَالٍ لَجَبُهَا
سَاطِعٍ لَهَبُهَا مُتَغَیِّظٍ زَفِیرُهَا مُتَأَجِّجٍ سَعِیرُهَا بَعِیدٍ خُمُودُهَا ذَاکٍ وُقُودُهَا مَخُوفٍ وَعِیدُهَا عَمٍ قَرَارُهَا
مُظْلِمَةٍ أَقْطَارُهَا حَامِیَةٍ قُدُورُهَا فَظِیعَةٍ أُمُورُهَا - وَ سِیقَ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ زُمَراً قَدْ أُمِنَ الْعَذَابُ وَ انْقَطَعَ الْعِتَابُ وَ زُحْزِحُوا عَنِ النَّارِ وَ اطْمَأَنَّتْ بِهِمُ الدَّارُ وَ رَضُوا الْمَثْوَی وَ الْقَرَارَ الَّذِینَ کَانَتْ أَعْمَالُهُمْ فِی الدُّنْیَا زَاکِیَةً وَ أَعْیُنُهُمْ بَاکِیَةً وَ کَانَ لَیْلُهُمْ فِی دُنْیَاهُمْ نَهَاراً تَخَشُّعاً وَ اسْتِغْفَارًا وَ کَانَ نَهَارُهُمْ لَیْلاً تَوَحُّشاً وَ انقِطَاعاً فَجَعَلَ اللّهُ لَهُمُ الجَنّةَ مَآباً وَ الجَزَاءَ ثَوَاباًوَ کانُوا أَحَقّ بِها وَ أَهلَها فِی مُلکٍ دَائِمٍ وَ نَعِیمٍ قَائِمٍ.
فَارعَوا عِبَادَ اللّهِ مَا بِرِعَایَتِهِ یَفُوزُ فَائِزُکُم وَ بِإِضَاعَتِهِ یَخسَرُ مُبطِلُکُم وَ بَادِرُوا آجَالَکُم بِأَعمَالِکُم فَإِنّکُم مُرتَهَنُونَ بِمَا أَسلَفتُم وَ مَدِینُونَ بِمَا قَدّمتُم وَ کَأَن قَد نَزَلَ بِکُمُ المَخُوفُ فَلَا رَجعَةً تَنَالُونَ وَ لَا عَثرَةً تُقَالُونَ استَعمَلَنَا اللّهُ وَ إِیّاکُم بِطَاعَتِهِ وَ طَاعَةِ رَسُولِهِ وَ عَفَا عَنّا وَ عَنکُم بِفَضلِ رَحمَتِهِ.
الزَمُوا الأَرضَ وَ اصبِرُوا عَلَی البَلَاءِ وَ لَا تُحَرّکُوا بِأَیدِیکُم وَ سُیُوفِکُم فِی هَوَی أَلسِنَتِکُم وَ لَا تَستَعجِلُوا بِمَا لَم یُعَجّلهُ اللّهُ لَکُم
فَإِنَّهُ مَنْ مَاتَ مِنْکُمْ عَلَی فِرَاشِهِ وَ هُوَ عَلَی مَعْرِفَةِ حَقِّ رَبِّهِ وَ حَقِّ رَسُولِهِوَ أَهْلِ بَیْتِهِ مَاتَ شَهِیداً وَ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّهِ وَ اسْتَوْجَبَ ثَوَابَ مَا نَوَی مِنْ صَالِحِ عَمَلِهِ وَ قَامَتِ النِّیَّةُ مَقَامَ إِصْلاَتِهِ لِسَیْفِهِ فَإِنَّ لِکُلِّ شَیْءٍ مُدَّةً وَ أَجَلاً.
(در این خطبه حضرت به بیانِ سرنوشتِ بنیامیه و هشدار به مردمِ زمانش میپردازد):
بگذارید آنهایی که (در آسمان) نامشان شناختهشده اما در زمین ناشناخته است، بیایند! منتظرِ آن روزی باشید که امورتان به هم میریزد، پیوندهایتان قطع میشود، و کار به دستِ کوچکترهایتان میافتد! در آن روز، ضربه زدنِ شمشیر بر مؤمن، از دسترنجِ حلال، پیشِ آنها محبوبتر است! در آن روز، کسی که چیزی به او بخشیده میشود، از کسی که آن را بخشیده، پاداشِ بیشتری میگیرد! (چون رشوه و فساد بیداد میکند).
ای مردم! اگر از یاریِ حق فرار نمیکردید، و در تضعیفِ باطل کوتاهی نمیکردید، هیچکس مثلِ خودتان در شما طمع نمیکرد! اما شما مثلِ بنیاسرائیل سرگردان شدید. و به جانم قسم که این سرگردانی بعد از من چندین برابر میشود؛ چون حق را پشتِ سرتان انداختید و به باطل چسبیدید!
اما بدانید: اگر از رهبری که شما را به سوی حق دعوت میکند پیروی کنید، او شما را به راهِ پیامبر (ص) میبَرَد؛ بارِ سنگینِ گناه را از دوشتان برمیدارد، و شما را از رنجِ بیراهه رفتن نجات میدهد.
خطبه ۱۹۱تقوا؛ پناهگاهِ امن و دنیا؛ سرابِ فریبکار
∞
و من خطبة له علیه السلام یحمد اللّه و یثنی علی نبیه و یوصی بالزهد و التقوی
اشارة
الْحَمْدُ لِلَّهِ الْفَاشِی فِی الْخَلْقِ حَمْدُهُ وَ الْغَالِبِ جُنْدُهُ وَ الْمُتَعَالِی جَدُّهُ . أَحْمَدُهُ عَلَی نِعَمِهِ التُّؤَامِ وَ آلاَئِهِ الْعِظَامِ الَّذِی عَظُمَ حِلْمُهُ فَعَفَا وَ عَدَلَ فِی کُلِّ مَا قَضَی وَ عَلِمَ مَا یَمْضِی وَ مَا مَضَی مُبْتَدِعِ الْخَلاَئِقِ بِعِلْمِهِ وَ مُنْشِئِهِمْ بِحُکْمِهِ بِلاَ اقْتِدَاءٍ وَ لاَ تَعْلِیمٍ وَ لاَ احْتِذَاءٍ لِمِثَالِ صَانِعٍ حَکِیمٍ وَ لاَ إِصَابَةِ خَطَإٍ وَ لاَ حَضْرَةِ مَلَإٍ.
الرسول الأعظم
وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ ابْتَعَثَهُ وَ النَّاسُ یَضْرِبُونَ فِی غَمْرَةٍ
وَ یَمُوجُونَ فِی حَیْرَةٍ قَدْ قَادَتْهُمْ أَزِمَّةُ الْحَیْنِ وَ اسْتَغْلَقَتْ عَلَی أَفْئِدَتِهِمْ أَقْفَالُ الرَّیْنِ .
الوصیة بالزهد و التقوی
عِبَادَ اللَّهِ! أُوصِیکُمْ بِتَقْوَی اللَّهِ فَإِنَّهَا حَقُّ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَ الْمُوجِبَةُ عَلَی اللَّهِ حَقَّکُمْ وَ أَنْ تَسْتَعِینُوا عَلَیْهَا بِاللَّهِ وَ تَسْتَعِینُوا بِهَا عَلَی اللَّهِ فَإِنَّ التَّقْوَی فِی الْیَوْمِ الْحِرْزُ وَ الْجُنَّةُ وَ فِی غَدٍ الطَّرِیقُ إِلَی الْجَنَّةِ مَسْلَکُهَا وَاضِحٌ وَ سَالِکُهَا رَابِحٌ وَ مُسْتَوْدَعُهَا حَافِظٌ لَمْ تَبْرَحْ عَارِضَةً نَفْسَهَا عَلَی الْأُمَمِ الْمَاضِینَ مِنْکُمْ وَ الْغَابِرِینَ لِحَاجَتِهِمْ إِلَیْهَا غَداً إِذَا أَعَادَ اللَّهُ مَا أَبْدَی وَ أَخَذَ مَا أَعْطَی وَ سَأَلَ عَمَّا أَسْدَی .
فَمَا أَقَلَّ مَنْ قَبِلَهَا وَ حَمَلَهَا حَقَّ حَمْلِهَا أُولَئِکَ الْأَقَلُّونَ عَدَداً وَ هُمْ أَهْلُ صِفَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ إِذْ یَقُولُ - وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبادِیَ الشَّکُورُ فَأَهْطِعُوا بِأَسْمَاعِکُمْ إِلَیْهَا وَ أَلِظُّوا بِجِدِّکُمْ عَلَیْهَا وَ اعْتَاضُوهَا مِنْ کُلِّ سَلَفٍ خَلَفاً وَ مِنْ کُلِّ مُخَالِفٍ مُوَافِقاً - أَیْقِظُوا بِهَا نَوْمَکُمْ وَ اقْطَعُوا بِهَا یَوْمَکُمْ وَ أَشْعِرُوهَا قُلُوبَکُمْ وَ ارْحَضُوا بِهَا ذُنُوبَکُمْ وَ دَاوُوا بِهَا الْأَسْقَامَ وَ بَادِرُوا بِهَا الْحِمَامَ وَ اعْتَبِرُوا بِمَنْ أَضَاعَهَا وَ لاَ یَعْتَبِرَنَّ بِکُمْ مَنْ أَطَاعَهَا أَلاَ فَصُونُوهَا وَ تَصَوَّنُوا بِهَا وَ کُونُوا عَنِ الدُّنْیَا نُزَّاهاً وَ إِلَی الْآخِرَةِ وُلاَّهاً . وَ لاَ تَضَعُوا مَنْ رَفَعَتْهُ التَّقْوَی وَ لاَ تَرْفَعُوا مَنْ رَفَعَتْهُ الدُّنْیَا وَ لاَ تَشِیمُوا بَارِقَهَا وَ لَا تَسمَعُوا نَاطِقَهَا وَ لَا تُجِیبُوا نَاعِقَهَا وَ لَا تَستَضِیئُوا بِإِشرَاقِهَا وَ لَا تُفتَنُوا بِأَعلَاقِهَا فَإِنّ بَرقَهَا خَالِبٌ وَ نُطقَهَا
کَاذِبٌ وَ أَمْوَالَهَا مَحْرُوبَةٌ وَ أَعْلاَقَهَا مَسْلُوبَةٌ أَلاَ وَ هِیَ الْمُتَصَدِّیَةُ الْعَنُونُ وَ الْجَامِحَةُ الْحَرُونُ وَ الْمَائِنَةُ الْخَؤُونُ وَ الْجَحُودُ الْکَنُودُ وَ الْعَنُودُ الصَّدُودُ وَ الْحَیُودُ الْمَیُودُ . حَالُهَا انْتِقَالٌ وَ وَطْأَتُهَا زِلْزَالٌ وَ عِزُّهَا ذُلٌّ وَ جِدُّهَا هَزْلٌ وَ عُلْوُهَا سُفْلٌ دَارُ حَرَبٍ وَ سَلَبٍ وَ نَهْبٍ وَ عَطَبٍ أَهْلُهَا عَلَی سَاقٍ وَ سِیَاقٍ وَ لَحَاقٍ وَ فِرَاقٍ . قَدْ تَحَیَّرَتْ مَذَاهِبُهَا
وَ أَعْجَزَتْ مَهَارِبُهَا وَ خَابَتْ مَطَالِبُهَا فَأَسْلَمَتْهُمُ الْمَعَاقِلُ وَ لَفَظَتْهُمُ الْمَنَازِلُ وَ أَعْیَتْهُمُ الْمَحَاوِلُ فَمِنْ نَاجٍ مَعْقُورٍ وَ لَحْمٍ مَجْزُورٍ وَ شِلْوٍ مَذْبُوحٍ وَ دَمٍ مَسْفُوحٍ وَ عَاضٍّ عَلَی یَدَیْهِ وَ صَافِقٍ بِکَفَّیْهِ وَ مُرْتَفِقٍ بِخَدَّیْهِ وَ زَارٍ عَلَی رَأْیِهِ وَ رَاجِعٍ عَنْ عَزْمِهِ وَ قَدْ أَدْبَرَتِ الْحِیلَةُ وَ أَقْبَلَتِ الْغِیلَةُ
وَ لاَتَ حِینَ مَنَاصٍ هَیْهَاتَ هَیْهَاتَ قَدْ فَاتَ مَا فَاتَ وَ ذَهَبَ مَا ذَهَبَ وَ مَضَتِ الدُّنْیَا لِحَالِ بَالِهَا . فَما بَکَتْ عَلَیْهِمُ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ وَ ما کانُوا مُنْظَرِینَ .
(بخشهایی از خطبهی امیرالمؤمنین (ع) در ستایشِ پروردگار، وصفِ پیامبر (ص)، سفارش به تقوا، و افشای چهرهی فریبندهی دنیا):
حمد و ستایشِ پروردگار: ستایش مخصوصِ خدایی است که حمد و سپاسِ او در تمامِ مخلوقات جاری و ساری است؛ لشکرش همیشه پیروز است، و مقام و مرتبهاش از همهچیز برتر و بالاتر. او را به خاطرِ نعمتهای پیدرپی و بخششهای بزرگش سپاس میگویم؛ خدایی که حلم و بردباریاش آنقدر بزرگ است که خطاکاران را میبخشد، در تمامِ قضاوتها و فرمانهایش عادل است، و از هر چه در آینده اتفاق میافتد یا در گذشته رخ داده کاملاً باخبر است. اوست که مخلوقات را با علمِ خودش ابداع کرد، و با حکمِ خودش آفرید؛ بدونِ اینکه از کسی تقلید کرده باشد، بدونِ معلم، بدونِ الگوبرداری از ساختارِ یک سازندهی حکیم، بدونِ خطا در کار، و بدونِ نیاز به حضورِ هیچ جمع و مشاورتری!
رسولِ خدا (ص): و شهادت میدهم که محمد (ص) بنده و فرستادهی اوست. خدا او را زمانی مبعوث کرد که مردم در باتلاقِ تاریکی دستوپا میزدند، در امواجِ حیرت سرگردان بودند، افسارِ مرگ و نابودی آنها را میکشید، و قفلِ تیرهی غفلت و سیاهی بر قلبهایشان زده شده بود.
سفارشِ مؤکد به تقوا: ای بندگانِ خدا! شما را به تقوای الهی سفارش میکنم؛ چرا که تقوا هم حقِ خدا بر گردنِ شماست و هم وسیلهای است که حقِ شما را از خدا میگیرد! برای به دست آوردنِ تقوا، از خدا کمک بخواهید؛ و برای رسیدن به خدا، از تقوا یاری بطلبید. تقوا، امروز برای شما سپر و پناهگاهِ امن است، و فردا جادهی منتهی به بهشت!
مسیرِ تقوا کاملاً روشن است.
کسی که در این مسیر قدم بدارد، سودِ ابدی میکند.
و نگهبانِ آن، از هر گزندی محفوظ است.
تقوا همیشه خودش را به امتهای گذشته و نسلهای آینده عرضه کرده و میکند؛ چون همهی آنها فردا (در قیامت) به آن محتاجند؛ روزی که خدا تمامِ آفریدهشدهها را برمیگرداند، امانتهایی را که داده پس میگیرد، و دربارهی نعمتهایی که بخشیده بازخواست میکند. اما چقدر کماند کسانی که تقوا را پذیرختند و حقِ آن را بهدرستی ادا کردند! و قلیل من عبادی الشکور؛ و عدهی کمی از بندگانِ من شکرگزارند! (سورهی سبأ، آیهی ۱۳)
پیادهسازیِ تقوا در زندگی: گوشهایتان را برای شنیدنِ تقوا باز کنید، با تمامِ وجود و جدیّت به سراغش بروید، آن را جایگزینِ هر چیزِ گذشته کنید، و با هر ناپارسایی موافق نباشید.
با تقوا، خوابِ خودتان را بیدار کنید (غفلت را بشکنید).
روزتان را با آن به شب برسانید.
روح و جانتان را با تقوا معطر کنید.
گناهانتان را با آن بشویید و پاک کنید.
بیماریهای درونیتان را با آن درمان کنید.
و قبل از اینکه مرگ (حِمام) دستبهسینه به سراغتان بیاید، با تقوا به استقبالش بروید.
از کسانی که تقوا را ضایع کردند عبرت بگیرید، و کاری نکنید که دیگران بخواهند از سرنوشتِ شما عبرت بگیرند! پس از تقوا محافظت کنید، و در پناهِ آن خودتان را حفظ نمایید. نسبت به این دنیا بیرغبت و پاک باشید، و با تمامِ وجود شیفتهی آخرت گردید.
کسی را که تقوا بالا برده، خوار و کوچک نکنید.
و کسی را که دنیا (به ناحق) بالا برده، بزرگ نکنید!
به برقِ فریبندهی دنیا نگاه نکنید، به حرفهای دروغینش گوش ندهید، دعوتهای صدازنندهاش را اجابت نکنید، به روشناییاش دل خوش نسازید، و با زرقوبرقش فریب نخورید!
چهرهی واقعیِ دنیا: بدانید که برقِ دنیا فریبنده (خالب) است، حرفهایش دروغ است، ثروتهایش غارتشده، و زرقوبرقش رفتنی است! دنیا، موجودی است که مدام خودش را جلو میاندازد و عشوه میآید؛ یک اسبِ سرکش و رمنده است؛ خیانتکار، دروغگو، ناسپاس، لجوج، رویگردان، متغیر، و متزلزل است! حالاتِ دنیا مدام در حالِ تغییر است؛ راه رفتنش مثلِ زلزله است؛ عزتِ آن به ذلت ختم میشود؛ جدیّتِ آن مسخره است؛ و بالابودنش سقوط است! دنیا خانهی جنگ، غارت، تاراج و هلاکت است! اهلِ دنیا مدام در حالِ دویدن، جان کندن، به هم رسیدن، و در نهایت از هم جدا شدناند! راههای دنیا به بنبست خورده، پناهگاههایش آدم را پس میزنند، و ترفندهایش همه به شکست ختم میشوند!
عاقبتِ دنیاپرستان چه میشود؟ عدهای زخمی و زمینگیر میشوند، عدهای مثلِ گوشتِ تکهتکه شده در آشپزخانه میافتند، عدهای سر بریده میشوند، و عدهای در خونِ خود میغلتند! عدهای از شدتِ پشیمانی دستهایشان را گاز میگیرند، با کفِ دست به پیشانی میزنند، دستِ خلاص روی گونه میگذارند، به رأیِ خطای خودشان لعنت میفرستند، و از تصمیماتِ گذشتهشان برمیگردند! اما دیگر چه فایده؟! راهِ چاره بسته شده، فریبکاریِ دنیا خودش را نشان داده، و دیگر هیچ راهِ فراری وجود ندارد! هیهات! هیهات! کار از کار گذشته، هر چه رفته رفته است، و دنیا به راهِ خودش رفته است... (و دربارهی این دنیاپرستانِ غافل) نه آسمان بر آنها گریست و نه زمین، و هیچ مهلتی هم به آنها داده نشد! (سورهی دخان، آیهی ۲۹)
خطبه ۱۹۲قاصعه؛ خطبهی کوبندهی غرور و کبر
∞
و من خطبة له علیه السلام تسمی القاصعة
اشارة
و هی تتضمن ذم إبلیس لعنه الله، علی استکباره و ترکه السجود لآدم علیه السلام ، و أنه أول من أظهر العصبیة و تبع الحمیة، و تحذیر الناس من سلوک طریقته.
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَبِسَ الْعِزَّ وَ الْکِبْرِیَاءَ وَ اخْتَارَهُمَا لِنَفْسِهِ دُونَ
خَلْقِهِ وَ جَعَلَهُمَا حِمًی وَ حَرَماً عَلَی غَیْرِهِ وَ اصْطَفَاهُمَا
لِجَلاَلِهِ.
رأس العصیان
وَ جَعَلَ اللَّعْنَةَ عَلَی مَنْ نَازَعَهُ فِیهِمَا مِنْ عِبَادِهِ ثُمَّ اخْتَبَرَ بِذَلِکَ مَلاَئِکَتَهُ الْمُقَرَّبِینَ لِیَمِیزَ الْمُتَوَاضِعِینَ مِنْهُمْ مِنَ الْمُسْتَکْبِرِینَ فَقَالَ سُبْحَانَهُ وَ هُوَ الْعَالِمُ بِمُضْمَرَاتِ الْقُلُوبِ وَ مَحْجُوبَاتِ الْغُیُوبِ إِنِّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِینٍ فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلاّ إِبْلِیسَ اعْتَرَضَتْهُ الْحَمِیَّةُ فَافْتَخَرَ عَلَی آدَمَ بِخَلْقِهِ وَ تَعَصَّبَ عَلَیْهِ لِأَصْلِهِ فَعَدُوُّ اللَّهِ إِمَامُ الْمُتَعَصِّبِینَ وَ سَلَفُ الْمُسْتَکْبِرِینَ الَّذِی وَضَعَ أَسَاسَ الْعَصَبِیَّةِ وَ نَازَعَ اللَّهَ رِدَاءَ الْجَبْرِیَّةِ وَ ادَّرَعَ لِبَاسَ التَّعَزُّزِ وَ خَلَعَ قِنَاعَ التَّذَلُّلِ أَ لاَ تَرَوْنَ کَیْفَ صَغَّرَهُ اللَّهُ بِتَکَبُّرِهِ وَ وَضَعَهُ بِتَرَفُّعِهِ فَجَعَلَهُ فِی الدُّنْیَا مَدْحُوراً وَ أَعَدَّ لَهُ فِی الْآخِرَةِ سَعِیراً.
ابتلاء اللّه لخلقه
وَ لَوْ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ یَخْلُقَ آدَمَ مِنْ نُورٍ یَخْطَفُ الْأَبْصَارَ ضِیَاؤُهُ وَ یَبْهَرُ الْعُقُولَ رُوَاؤُهُ وَ طِیبٍ یَأْخُذُ الْأَنْفَاسَ عَرْفُهُ لَفَعَلَ. وَ لَو فَعَلَ لَظَلّت لَهُ الأَعنَاقُ خَاضِعَةً وَ لَخَفّتِ البَلوَی فِیهِ عَلَی المَلَائِکَةِ
وَ لَکِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ یَبْتَلِی خَلْقَهُ بِبَعْضِ مَا یَجْهَلُونَ أَصْلَهُ تَمْیِیزاً بِالاِخْتِبَارِ لَهُمْ وَ نَفْیاً لِلاِسْتِکْبَارِ عَنْهُمْ وَ إِبْعَاداً لِلْخُیَلاَءِ مِنْهُمْ.
طلب العبرة
فَاعْتَبِرُوا بِمَا کَانَ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ بِإِبْلِیسَ إِذْ أَحْبَطَ عَمَلَهُ الطَّوِیلَ وَ جَهْدَهُ الْجَهِیدَ وَ کَانَ قَدْ عَبَدَ اللَّهَ سِتَّةَ آلاَفِ سَنَةٍ لاَ یُدْرَی أَ مِنْ سِنِی الدُّنْیَا أَمْ مِنْ سِنِی الْآخِرَةِ عَنْ کِبْرِ سَاعَةٍ وَاحِدَةٍ فَمَنْ ذَا بَعْدَ إِبْلِیسَ یَسْلَمُ عَلَی اللَّهِ بِمِثْلِ مَعْصِیَتِهِ کَلاَّ مَا کَانَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِیُدْخِلَ الْجَنَّةَ بَشَراً بِأَمْرٍ أَخْرَجَ بِهِ مِنْهَا مَلَکاً إِنَّ حُکْمَهُ فِی أَهْلِ السَّمَاءِ وَ أَهْلِ الْأَرْضِ لَوَاحِدٌ وَ مَا بَیْنَ اللَّهِ وَ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ هَوَادَةٌ
فِی إِبَاحَةِ حِمًی حَرَّمَهُ عَلَی الْعَالَمِینَ.
التحذیر من الشیطان
فَاحْذَرُوا عِبَادَ اللَّهِ عَدُوَّ اللَّهِ أَنْ یُعْدِیَکُمْ بِدَائِهِ وَ أَنْ یَسْتَفِزَّکُمْ بِنِدَائِهِ وَ أَن یُجلِبَ عَلَیکُم بِخَیلِهِ وَ رَجِلِهِ فلَعَمَریِ لَقَد فَوّقَ لَکُم سَهمَ الوَعِیدِ وَ أَغرَقَ إِلَیکُم بِالنّزعِ الشّدِیدِ وَ رَمَاکُم مِن مَکَانٍ قَرِیبٍ فَقَالَرَبّ بِما أغَویَتنَیِ لَأُزَیّنَنّ لَهُم فِی الأَرضِ وَ لَأُغوِیَنّهُم أَجمَعِینَقَذفاً بِغَیبٍ بَعِیدٍ وَ رَجماً بِظَنّ غَیرِ مُصِیبٍ صَدّقَهُ بِهِ أَبنَاءُ الحَمِیّةِ وَ إِخوَانُ العَصَبِیّةِ وَ فُرسَانُ الکِبرِ
وَ الْجَاهِلِیَّةِ حَتَّی إِذَا انْقَادَتْ لَهُ الْجَامِحَةُ مِنْکُمْ وَ اسْتَحْکَمَتِ الطَّمَاعِیَّةُ مِنْهُ فِیکُمْ فَنَجَمَتِ الْحَالُ مِنَ السِّرِّ الْخَفِیِّ إِلَی الْأَمْرِ الْجَلِیِّ اسْتَفْحَلَ سُلْطَانُهُ عَلَیْکُمْ وَ دَلَفَ بِجُنُودِهِ نَحْوَکُمْ فَأَقْحَمُوکُمْ وَلَجَاتِ الذُّلِّ وَ أَحَلُّوکُمْ وَرَطَاتِ الْقَتْلِ وَ أَوْطَؤُوکُمْ إِثْخَانَ الْجِرَاحَةِ طَعْناً فِی عُیُونِکُمْ وَ حَزّاً فِی حُلُوقِکُمْ وَ دَقّاً لِمَنَاخِرِکُمْ وَ قَصْداً لِمَقَاتِلِکُمْ وَ سَوْقاً بِخَزَائِمِ الْقَهْرِ إِلَی النَّارِ الْمُعَدَّةِ لَکُمْ فَأَصْبَحَ أَعْظَمَ فِی دِینِکُمْ حَرْجاً وَ أَوْرَی فِی دُنیَاکُم قَدحاً مِنَ الّذِینَ أَصبَحتُم لَهُم مُنَاصِبِینَ وَ عَلَیهِم مُتَأَلّبِینَ فَاجعَلُوا عَلَیهِ حَدّکُم وَ لَهُ جِدّکُم فَلَعَمرُ اللّهِ لَقَد فَخَرَ عَلَی أَصلِکُم وَ وَقَعَ فِی حَسَبِکُم وَ دَفَعَ فِی نَسَبِکُم وَ أَجلَبَ بِخَیلِهِ عَلَیکُم وَ قَصَدَ بِرَجِلِهِ سَبِیلَکُم یَقتَنِصُونَکُم بِکُلّ مَکَانٍ وَ یَضرِبُونَ مِنکُم کُلّ بَنَانٍ لَا تَمتَنِعُونَ بِحِیلَةٍ وَ لَا تَدفَعُونَ بِعَزِیمَةٍ فِی حَومَةِ ذُلّ وَ حَلقَةِ ضِیقٍ وَ عَرصَةِ مَوتٍ وَ جَولَةِ بَلَاءٍ فَأَطفِئُوا مَا کَمَنَ فِی قُلُوبِکُم مِن نِیرَانِ العَصَبِیّةِ وَ أَحقَادِ الجَاهِلِیّةِ فَإِنّمَا تِلکَ الحَمِیّةُ تَکُونُ فِی المُسلِمِ مِن خَطَرَاتِ الشّیطَانِ وَ نَخَوَاتِهِ وَ نَزَغَاتِهِ وَ نَفَثَاتِهِ وَ اعتَمِدُوا وَضعَ التّذَلّلِ عَلَی رُءُوسِکُم وَ إِلقَاءَ التّعَزّزِ تَحتَ أَقدَامِکُم وَ خَلعَ التّکَبّرِ مِن أَعنَاقِکُم وَ اتّخِذُوا التّوَاضُعَ مَسلَحَةً بَینَکُم وَ بَینَ عَدُوّکُم إِبلِیسَ
وَ جُنُودِهِ فَإِنَّ لَهُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ جُنُوداً وَ أَعْوَاناً وَ رَجِلاً وَ فُرْسَاناً وَ لاَ تَکُونُوا کَالْمُتَکَبِّرِ عَلَی ابْنِ أُمِّهِ مِنْ غَیْرِ مَا فَضْلٍ جَعَلَهُ اللَّهُ فِیهِ سِوَی مَا أَلْحَقَتِ الْعَظَمَةُ بِنَفْسِهِ مِنْ عَدَاوَةِ الْحَسَدِ وَ قَدَحَتِ الْحَمِیَّةُ فِی قَلْبِهِ مِنْ نَارِ الْغَضَبِ وَ نَفَخَ الشَّیْطَانُ فِی أَنْفِهِ مِنْ رِیحِ الْکِبْرِ الَّذِی أَعْقَبَهُ اللَّهُ بِهِ النَّدَامَةَ وَ أَلْزَمَهُ آثَامَ الْقَاتِلِینَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.
التحذیر من الکبر
أَلاَ وَ قَدْ أَمْعَنْتُمْ فِی الْبَغْیِ وَ أَفْسَدْتُمْ فِی الْأَرْضِ مُصَارَحَةً لِلَّهِ بِالْمُنَاصَبَةِ وَ مُبَارَزَةً لِلْمُؤْمِنِینَ بِالْمُحَارَبَةِ فَاللَّهَ اللَّهَ فِی کِبْرِ الْحَمِیَّةِ وَ فَخْرِ الْجَاهِلِیَّةِ فَإِنَّهُ مَلاَقِحُ الشَّنَئَانِ وَ مَنَافِخُ الشَّیْطَانِ الَّتِی خَدَعَ بِهَا الْأُمَمَ الْمَاضِیَةَ وَ الْقُرُونَ الْخَالِیَةَ حَتَّی أَعْنَقُوا
فِی حَنَادِسِ جَهَالَتِهِ وَ مَهَاوِی ضَلاَلَتِهِ ذُلُلاً عَنْ سِیَاقِهِ سُلُساً فِی قِیَادِهِ أَمْراً تَشَابَهَتِ الْقُلُوبُ فِیهِ وَ تَتَابَعَتِ الْقُرُونُ عَلَیْهِ وَ کِبْراً تَضَایَقَتِ الصُّدُورُ بِهِ.
التحذیر من طاعة الکبراء
أَلاَ فَالْحَذَرَ الْحَذَرَ مِنْ طَاعَةِ سَادَاتِکُمْ وَ کُبَرَائِکُمْ الَّذِینَ تَکَبَّرُوا عَنْ حَسَبِهِمْ وَ تَرَفَّعُوا فَوْقَ نَسَبِهِمْ وَ أَلْقَوُا الْهَجِینَةَ عَلَی رَبِّهِمْ
وَ جَاحَدُوا اللَّهَ عَلَی مَا صَنَعَ بِهِمْ مُکَابَرَةً لِقَضَائِهِ وَ مُغَالَبَةً لِآلاَئِهِ .
فَإِنَّهُمْ قَوَاعِدُ أَسَاسِ الْعَصَبِیَّةِ وَ دَعَائِمُ أَرْکَانِ الْفِتْنَةِ وَ سُیُوفُ اعْتِزَاءِ الْجَاهِلِیَّةِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ لاَ تَکُونُوا لِنِعَمِهِ عَلَیْکُمْ أَضْدَاداً وَ لاَ لِفَضْلِهِ عِنْدَکُمْ حُسَّاداً - وَ لاَ تُطِیعُوا الْأَدْعِیَاءَ الَّذِینَ شَرِبْتُمْ بِصَفْوِکُمْ کَدَرَهُمْ وَ خَلَطْتُمْ بِصِحَّتِکُمْ مَرَضَهُمْ وَ أَدْخَلْتُمْ فِی حَقِّکُمْ بَاطِلَهُمْ وَ هُمْ أَسَاسُ الْفُسُوقِ وَ أَحْلاَسُ الْعُقُوقِ .
اتَّخَذَهُمْ إِبْلِیسُ مَطَایَا ضَلاَلٍ وَ جُنْداً بِهِمْ یَصُولُ عَلَی النَّاسِ وَ تَرَاجِمَةً یَنْطِقُ عَلَی أَلْسِنَتِهِمْ اسْتِرَاقاً لِعُقُولِکُمْ وَ دُخُولاً فِی عُیُونِکُمْ وَ نَفْثاً فِی أَسْمَاعِکُمْ فَجَعَلَکُمْ مَرْمَی نَبْلِهِ وَ مَوْطِئَ قَدَمِهِ وَ مَأْخَذَ یَدِهِ.
العبرة بالماضین
فَاعْتَبِرُوا بِمَا أَصَابَ الْأُمَمَ الْمُسْتَکْبِرِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ مِنْ بَأْسِ اللَّهِ وَ صَوْلاَتِهِ وَ وَقَائِعِهِ وَ مَثُلاَتِهِ وَ اتَّعِظُوا بِمَثَاوِی خُدُودِهِمْ وَ مَصَارِعِ جُنُوبِهِمْ وَ اسْتَعِیذُوا بِاللَّهِ مِنْ لَوَاقِحِ الْکِبْرِ کَمَا تَسْتَعِیذُونَهُ مِنْ طَوَارِقِ الدَّهْرِ فَلَوْ رَخَّصَ اللَّهُ فِی الْکِبْرِ لِأَحَدٍ مِنْ عِبَادِهِ لَرَخَّصَ فِیهِ لِخَاصَّةِ أَنْبِیَائِهِ وَ أَوْلِیَائِهِ وَ لَکِنَّهُ سُبْحَانَهُ کَرَّهَ إِلَیْهِمُ التَّکَابُرَ وَ رَضِیَ لَهُمُ التَّوَاضُعَ فَأَلْصَقُوا بِالْأَرْضِ خُدُودَهُمْ وَ عَفَّرُوا فِی التُّرَابِ وُجُوهَهُمْ وَ خَفَضُوا أَجْنِحَتَهُمْ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ کَانُوا قَوْماً
مُسْتَضْعَفِینَ قَدِ اخْتَبَرَهُمُ اللَّهُ بِالْمَخْمَصَةِ وَ ابْتَلاَهُمْ بِالْمَجْهَدَةِ
وَ امْتَحَنَهُمْ بِالْمَخَاوِفِ وَ مَخَضَهُمْ بِالْمَکَارِهِ فَلاَ تَعْتَبِرُوا الرِّضَی وَ السُّخْطَ بِالْمَالِ وَ الْوَلَدِ جَهْلاً بِمَوَاقِعِ الْفِتْنَةِ وَ الاِخْتِبَارِ فِی مَوْضِعِ الْغِنَی وَ الاِقْتِدَارِ فَقَدْ قَالَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی - أَ یَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ بَنِینَ نُسارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْراتِ بَلْ لا یَشْعُرُونَ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ یَخْتَبِرُ عِبَادَهُ الْمُسْتَکْبِرِینَ فِی أَنْفُسِهِمْ بِأَوْلِیَائِهِ الْمُسْتَضْعَفِینَ فِی أَعْیُنِهِمْ.
تواضع الأنبیاء
وَ لَقَدْ دَخَلَ مُوسَی بْنُ عِمْرَانَ وَ مَعَهُ أَخُوهُ هَارُونُ علیهماالسلام عَلَی فِرْعَوْنَ وَ عَلَیْهِمَا مَدَارِعُ الصُّوفِ وَ بِأَیْدِیهِمَا الْعِصِیُّ فَشَرَطَا لَهُ إِنْ أَسْلَمَ بَقَاءَ مُلْکِهِ وَ دَوَامَ عِزِّهِ فَقَالَ أَ لاَ تَعْجَبُونَ مِنْ هَذَیْنِ یَشْرِطَانِ لِی دَوَامَ الْعِزِّ وَ بَقَاءَ الْمُلْکِ وَ هُمَا بِمَا تَرَوْنَ مِنْ حَالِ الْفَقْرِ وَ الذُّلِّ فَهَلاَّ أُلْقِیَ عَلَیْهِمَا أَسَاوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ إِعْظَاماً لِلذَّهَبِ وَ جَمْعِهِ وَ احْتِقَاراً لِلصُّوفِ وَ لُبْسِهِ وَ لَوْ أَرَادَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِأَنْبِیَائِهِ حَیْثُ بَعَثَهُمْ أَنْ یَفْتَحَ لَهُمْ کُنُوزَ الذِّهْبَانِ وَ مَعَادِنَ العِقیَانِ وَ مَغَارِسَ الجِنَانِ وَ أَن یَحشُرَ مَعَهُم طُیُورَ السّمَاءِ وَ وُحُوشَ الأَرَضِینَ لَفَعَلَ وَ لَو فَعَلَ لَسَقَطَ البَلَاءُ وَ بَطَلَ الجَزَاءُ
وَ اضْمَحَلَّتِ الْأَنْبَاءُ وَ لَمَا وَجَبَ لِلْقَابِلِینَ أُجُورُ الْمُبْتَلِینَ وَ لاَ اسْتَحَقَّ الْمُؤْمِنُونَ ثَوَابَ الْمُحْسِنِینَ وَ لاَ لَزِمَتِ الْأَسْمَاءُ مَعَانِیَهَا وَ لَکِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ جَعَلَ رُسُلَهُ أُولِی قُوَّةٍ فِی عَزَائِمِهِمْ وَ ضَعَفَةً فِیمَا تَرَی الْأَعْیُنُ مِنْ حَالاَتِهِمْ مَعَ قَنَاعَةٍ تَمْلَأُ الْقُلُوبَ وَ الْعُیُونَ غِنًی وَ خَصَاصَةٍ
تَمْلَأُ الْأَبْصَارَ وَ الْأَسْمَاعَ أَذًی وَ لَوْ کَانَتِ الْأَنْبِیَاءُ أَهْلَ قُوَّةٍ لاَ تُرَامُ وَ عِزَّةٍ لاَ تُضَامُ وَ مُلْکٍ تُمَدُّ نَحْوَهُ أَعْنَاقُ الرِّجَالِ وَ تُشَدُّ إِلَیْهِ عُقَدُ الرِّحَالِ لَکَانَ ذَلِکَ أَهْوَنَ عَلَی الْخَلْقِ فِی الاِعْتِبَارِ وَ أَبْعَدَ لَهُمْ فِی الاِسْتِکْبَارِ وَ لَآمَنُوا عَنْ رَهْبَةٍ قَاهِرَةٍ لَهُمْ أَوْ رَغْبَةٍ مَائِلَةٍ بِهِمْ فَکَانَتِ النِّیَّاتُ مُشْتَرَکَةً وَ الْحَسَنَاتُ مُقْتَسَمَةً وَ لَکِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَرَادَ أَنْ یَکُونَ الاِتِّبَاعُ لِرُسُلِهِ وَ التَّصْدِیقُ بِکُتُبِهِ وَ الْخُشُوعُ لِوَجْهِهِ وَ الاِسْتِکَانَةُ لِأَمْرِهِ وَ الاِسْتِسْلاَمُ لِطَاعَتِهِ أُمُوراً لَهُ خَاصَّةً لاَ تَشُوبُهَا مِنْ غَیْرِهَا شَائِبَةٌ وَ کُلَّمَا کَانَتِ الْبَلْوَی وَ الاِخْتِبَارُ أَعْظَمَ کَانَتِ الْمَثُوبَةُ وَ الْجَزَاءُ أَجْزَلَ.
الکعبة المقدسة
أَ لاَ تَرَوْنَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ اخْتَبَرَ الْأَوَّلِینَ مِنْ لَدُنْ آدَمَ صلوات الله علیه إِلَی الْآخِرِینَ مِنْ هَذَا الْعَالَمِ بِأَحْجَارٍ لاَ تَضُرُّ وَ لاَ تَنْفَعُ وَ لاَ تُبْصِرُ وَ لاَ تَسْمَعُ فَجَعَلَهَا بَیْتَهُ الْحَرَامَ الَّذِی جَعَلَهُ لِلنَّاسِ قِیَاماً ثُمَّ
وَضَعَهُ بِأَوْعَرِ بِقَاعِ الْأَرْضِ حَجَراً وَ أَقَلِّ نَتَائِقِ الدُّنْیَا مَدَراً
وَ أَضْیَقِ بُطُونِ الْأَوْدِیَةِ قُطْراً بَیْنَ جِبَالٍ خَشِنَةٍ وَ رِمَالٍ دَمِثَةٍ
وَ عُیُونٍ وَشِلَةٍ وَ قُرًی مُنْقَطِعَةٍ لاَ یَزْکُو بِهَا خُفٌّ وَ لاَ حَافِرٌ وَ لاَ ظِلْفٌ . ثُمَّ أَمَرَ آدَمَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ وَ وَلَدَهُ أَنْ یَثْنُوا أَعْطَافَهُمْ
نَحْوَهُ فَصَارَ مَثَابَةً لِمُنْتَجَعِ أَسْفَارِهِمْ وَ غَایَةً لِمُلْقَی
رِحَالِهِمْ. تَهْوِی إِلَیْهِ ثِمَارُ الْأَفْئِدَةِ مِنْ مَفَاوِزِ قِفَارٍ سَحِیقَةٍ
وَ مَهَاوِی فِجَاجٍ عَمِیقَةٍ وَ جَزَائِرِ بِحَارٍ مُنْقَطِعَةٍ حَتَّی یَهُزُّوا مَنَاکِبَهُمْ ذُلُلاً یُهَلِّلُونَ لِلَّهِ حَوْلَهُ وَ یَرْمُلُونَ عَلَی أَقْدَامِهِمْ شُعْثاً غُبْراً لَهُ قَدْ نَبَذُوا السَّرَابِیلَ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَ شَوَّهُوا بِإِعْفَاءِ الشُّعُورِ مَحَاسِنَ خَلْقِهِمُ ابْتِلاَءً عَظِیماً وَ امْتِحَاناً شَدِیداً وَ اخْتِبَاراً مُبِیناً وَ تَمْحِیصاً بَلِیغاً جَعَلَهُ اللَّهُ سَبَباً لِرَحْمَتِهِ وَ وُصْلَةً إِلَی جَنَّتِهِ - وَ لَوْ أَرَادَ سُبْحَانَهُ أَنْ یَضَعَ بَیْتَهُ الْحَرَامَ وَ مَشَاعِرَهُ الْعِظَامَ بَیْنَ جَنَّاتٍ وَ أَنْهَارٍ وَ سَهْلٍ وَ قَرَارٍ جَمَّ الْأَشْجَارِ دَانِیَ الثِّمَارِ مُلْتَفَّ الْبُنَی مُتَّصِلَ الْقُرَی بَیْنَ بُرَّةٍ سَمْرَاءَ وَ رَوْضَةٍ خَضْرَاءَ وَ أَرْیَافٍ مُحْدِقَةٍ وَ عِرَاصٍ مُغْدِقَةٍ وَ رِیَاضٍ نَاضِرَةٍ وَ طُرُقٍ عَامِرَةٍ لَکَانَ قَد صَغُرَ قَدرُ الجَزَاءِ عَلَی حَسَبِ ضَعفِ البَلَاءِ وَ لَو کَانَ الإِسَاسُ المَحمُولُ عَلَیهَا وَ الأَحجَارُ المَرفُوعُ بِهَا بَینَ زُمُرّدَةٍ خَضرَاءَ وَ یَاقُوتَةٍ حَمرَاءَ وَ نُورٍ وَ ضِیَاءٍ
لَخَفَّفَ ذَلِکَ مُصَارَعَةَ الشَّکِّ فِی الصُّدُورِ وَ لَوَضَعَ مُجَاهَدَةَ إِبْلِیسَ عَنِ الْقُلُوبِ وَ لَنَفَی مُعْتَلَجَ الرَّیْبِ مِنَ النَّاسِ وَ لَکِنَّ اللَّهَ یَخْتَبِرُ عِبَادَهُ بِأَنْوَاعِ الشَّدَائِدِ وَ یَتَعَبَّدُهُمْ بِأَنْوَاعِ الْمَجَاهِدِ وَ یَبْتَلِیهِمْ بِضُرُوبِ الْمَکَارِهِ إِخْرَاجاً لِلتَّکَبُّرِ مِنْ قُلُوبِهِمْ وَ إِسْکَاناً لِلتَّذَلُّلِ فِی نُفُوسِهِمْ وَ لِیَجْعَلَ ذَلِکَ أَبْوَاباً فُتُحاً إِلَی فَضْلِهِ وَ أَسْبَاباً ذُلُلاً لِعَفْوِهِ.
عود إلی التحذیر
فَاللَّهَ اللَّهَ فِی عَاجِلِ الْبَغْیِ وَ آجِلِ وَخَامَةِ الظُّلْمِ وَ سُوءِ عَاقِبَةِ الْکِبْرِ فَإِنَّهَا مَصْیَدَةُ إِبْلِیسَ الْعُظْمَی وَ مَکِیدَتُهُ الْکُبْرَی الَّتِی تُسَاوِرُ قُلُوبَ الرِّجَالِ مُسَاوَرَةَ السُّمُومِ الْقَاتِلَةِ فَمَا تُکْدِی
أَبَداً وَ لاَ تُشْوِی أَحَداً لاَ عَالِماً لِعِلْمِهِ وَ لاَ مُقِلاًّ فِی طِمْرِهِ .
وَ عَنْ ذَلِکَ مَا حَرَسَ اللَّهُ عِبَادَهُ الْمُؤْمِنِینَ بِالصَّلَوَاتِ وَ الزَّکَوَاتِ وَ مُجَاهَدَةِ الصِّیَامِ فِی الْأَیَّامِ الْمَفْرُوضَاتِ تَسْکِیناً لِأَطْرَافِهِمْ وَ تَخْشِیعاً لِأَبْصَارِهِمْ وَ تَذْلِیلاً لِنُفُوسِهِمْ وَ تَخْفِیضاً لِقُلُوبِهِمْ وَ إِذْهَاباً لِلْخُیَلاَءِ عَنْهُمْ وَ لِمَا فِی ذَلِکَ مِنْ تَعْفِیرِ عِتَاقِ الْوُجُوهِ بِالتُّرَابِ تَوَاضُعاً وَ الْتِصَاقِ کَرَائِمِ الْجَوَارِحِ بِالْأَرْضِ تَصَاغُراً وَ لُحُوقِ الْبُطُونِ بِالْمُتُونِ مِنَ الصِّیَامِ تَذَلُّلاً مَعَ مَا فِی الزَّکَاةِ مِنْ صَرْفِ ثَمَرَاتِ الْأَرْضِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ إِلَی أَهْلِ الْمَسْکَنَةِ وَ الْفَقْرِ.
فضائل الفرائض
انْظُرُوا إِلَی مَا فِی هَذِهِ الْأَفْعَالِ مِنْ قَمْعِ نَوَاجِمِ الْفَخْرِ وَ قَدْعِ طَوَالِعِ الْکِبْرِ! وَ لَقَدْ نَظَرْتُ فَمَا وَجَدْتُ أَحَداً مِنَ الْعَالَمِینَ یَتَعَصَّبُ لِشَیْءٍ مِنَ الْأَشْیَاءِ إِلاَّ عَنْ عِلَّةٍ تَحْتَمِلُ تَمْوِیهَ الْجُهَلاَءِ أَوْ حُجَّةٍ تَلِیطُ بِعُقُولِ السُّفَهَاءِ غَیْرَکُمْ فَإِنَّکُمْ تَتَعَصَّبُونَ لِأَمْرٍ مَا یُعْرَفُ لَهُ سَبَبٌ وَ لاَ عِلَّةٌ أَمَّا إِبْلِیسُ فَتَعَصَّبَ عَلَی آدَمَ لِأَصْلِهِ وَ طَعَنَ عَلَیْهِ فِی خِلْقَتِهِ فَقَالَ أَنَا نَارِیٌّ وَ أَنْتَ طِینِیٌّ.
عصبیة المال
وَ أَمَّا الْأَغْنِیَاءُ مِنْ مُتْرَفَةِ الْأُمَمِ فَتَعَصَّبُوا لِآثَارِ مَوَاقِعِ النِّعَمِ فَ قالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوالاً وَ أَوْلاداً وَ ما نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ فَإِنْ کَانَ لاَ بُدَّ مِنَ الْعَصَبِیَّةِ فَلْیَکُنْ تَعَصُّبُکُمْ لِمَکَارِمِ الْخِصَالِ وَ مَحَامِدِ الْأَفْعَالِ وَ مَحَاسِنِ الْأُمُورِ الَّتِی تَفَاضَلَتْ فِیهَا الْمُجَدَاءُ وَ النُّجَدَاءُ مِنْ بُیُوتَاتِ الْعَرَبِ وَ یَعَاسِیبِ القَبَائِلِ بِالْأَخْلاَقِ الرَّغِیبَةِ وَ الْأَحْلاَمِ الْعَظِیمَةِ وَ الْأَخْطَارِ الْجَلِیلَةِ وَ الْآثَارِ الْمَحْمُودَةِ فَتَعَصَّبُوا لِخِلاَلِ الْحَمْدِ مِنَ الْحِفْظِ لِلْجِوَارِ وَ الْوَفَاءِ بِالذِّمَامِ وَ الطّاعَةِ لِلبِرّ وَ المَعصِیَةِ لِلکِبرِ وَ الأَخذِ بِالفَضلِ وَ الکَفّ عَنِ البغَی ِ وَ الإِعظَامِ لِلقَتلِ وَ الإِنصَافِ لِلخَلقِ وَ الکَظمِ لِلغَیظِ
وَ اجْتِنَابِ الْفَسَادِ فِی الْأَرْضِ وَ احْذَرُوا مَا نَزَلَ بِالْأُمَمِ قَبْلَکُمْ مِنَ الْمَثُلاَتِ بِسُوءِ الْأَفْعَالِ وَ ذَمِیمِ الْأَعْمَالِ فَتَذَکَّرُوا فِی الْخَیْرِ وَ الشَّرِّ أَحْوَالَهُمْ وَ احْذَرُوا أَنْ تَکُونُوا أَمْثَالَهُمْ فَإِذَا تَفَکَّرْتُمْ فِی تَفَاوُتِ حَالَیْهِمْ فَالْزَمُوا کُلَّ أَمْرٍ لَزِمَتِ الْعِزَّةُ بِهِ شَأْنَهُمْ وَ زَاحَتِ الْأَعْدَاءُ لَهُ عَنْهُمْ وَ مُدَّتِ الْعَافِیَةُ بِهِ عَلَیْهِمْ وَ انْقَادَتِ النِّعْمَةُ لَهُ مَعَهُمْ وَ وَصَلَتِ الْکَرَامَةُ عَلَیْهِ حَبْلَهُمْ مِنَ الاِجْتِنَابِ لِلْفُرْقَةِ وَ اللُّزُومِ لِلْأُلْفَةِ وَ التَّحَاضِّ عَلَیْهَا وَ التَّوَاصِی بِهَا وَ اجْتَنِبُوا کُلَّ أَمْرٍ کَسَرَ فِقْرَتَهُمْ وَ أَوْهَنَ مُنَّتَهُمْ مِنْ تَضَاغُنِ الْقُلُوبِ وَ تَشَاحُنِ الصُّدُورِ وَ تَدَابُرِ النُّفُوسِ وَ تَخَاذُلِ الْأَیْدِی وَ تَدَبَّرُوا أَحْوَالَ الْمَاضِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ قَبْلَکُمْ کَیْفَ کَانُوا فِی حَالِ التَّمْحِیصِ وَ الْبَلاَءِ أَ لَمْ یَکُونُوا أَثْقَلَ الْخَلاَئِقِ أَعْبَاءً وَ أَجْهَدَ الْعِبَادِ بَلاَءً وَ أَضْیَقَ أَهْلِ الدُّنْیَا حَالاً اتَّخَذَتْهُمُ الْفَرَاعِنَةُ عَبِیداً فَسَامُوهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ وَ جَرَّعُوهُمُ الْمُرَارَ فَلَمْ تَبْرَحِ الْحَالُ بِهِمْ فِی ذُلِّ الْهَلَکَةِ وَ قَهْرِ الْغَلَبَةِ لاَ یَجِدُونَ حِیلَةً فِی امْتِنَاعٍ وَ لاَ سَبِیلاً إِلَی دِفَاعٍ حَتَّی إِذَا رَأَی اللَّهُ سُبْحَانَهُ جِدَّ الصَّبْرِ مِنْهُمْ عَلَی الْأَذَی فِی مَحَبَّتِهِ وَ الاِحْتِمَالَ لِلْمَکْرُوهِ مِنْ خَوْفِهِ جَعَلَ لَهُمْ مِنْ مَضَایِقِ الْبَلاَءِ فَرَجاً فَأَبْدَلَهُمُ الْعِزَّ مَکَانَ الذُّلِّ وَ الْأَمْنَ مَکَانَ الْخَوْفِ فَصَارُوا مُلُوکاً حُکَّاماً وَ أَئِمَّةً أَعْلاَماً وَ قَدْ بَلَغَتِ الْکَرَامَةُ مِنَ اللَّهِ لَهُمْ
مَا لَمْ تَذْهَبِ الْآمَالُ إِلَیْهِ بِهِمْ فَانْظُرُوا کَیْفَ کَانُوا حَیْثُ کَانَتِ الْأَمْلاَءُ مُجْتَمِعَةً وَ الْأَهْوَاءُ مُؤْتَلِفَةً وَ الْقُلُوبُ مُعْتَدِلَةً وَ الْأَیْدِی مُتَرَادِفَةً وَ السُّیُوفُ مُتَنَاصِرَةً وَ الْبَصَائِرُ نَافِذَةً وَ الْعَزَائِمُ وَاحِدَةً أَ لَمْ یَکُونُوا أَرْبَاباً فِی أَقْطَارِ الْأَرَضِینَ وَ مُلُوکاً عَلَی رِقَابِ الْعَالَمِینَ فَانْظُرُوا إِلَی مَا صَارُوا إِلَیْهِ فِی آخِرِ أُمُورِهِمْ حِینَ وَقَعَتِ الْفُرْقَةُ وَ تَشَتَّتَتِ الْأُلْفَةُ وَ اخْتَلَفَتِ الْکَلِمَةُ وَ الْأَفْئِدَةُ وَ تَشَعَّبُوا مُخْتَلِفِینَ وَ تَفَرَّقُوا مُتَحَارِبِینَ، قَدْ خَلَعَ اللَّهُ عَنْهُمْ لِبَاسَ کَرَامَتِهِ وَ سَلَبَهُمْ غَضَارَةَ نِعْمَتِهِ وَ بَقِیَ قَصَصُ أَخْبَارِهِمْ فِیکُمْ عِبَراً لِلْمُعْتَبِرِینَ.
الاعتبار بالأمم
فَاعْتَبِرُوا بِحَالِ وَلَدِ إِسْمَاعِیلَ وَ بَنِی إِسْحَاقَ وَ بَنِی إِسْرَائِیلَ علیهم السلام فَمَا أَشَدَّ اعْتِدَالَ الْأَحْوَالِ وَ أَقْرَبَ اشْتِبَاهَ الْأَمْثَالِ! تَأَمَّلُوا أَمْرَهُمْ فِی حَالِ تَشَتُّتِهِمْ وَ تَفَرُّقِهِمْ لَیَالِیَ کَانَتِ الْأَکَاسِرَةُ وَ الْقَیَاصِرَةُ أَرْبَاباً لَهُمْ یَحْتَازُونَهُمْ عَنْ رِیفِ الْآفَاقِ وَ بَحْرِ الْعِرَاقِ وَ خُضْرَةِ الدُّنْیَا إِلَی مَنَابِتِ الشِّیحِ وَ مَهَافِی الرِّیحِ وَ نَکَدِ الْمَعَاشِ فَتَرَکُوهُمْ عَالَةً مَسَاکِینَ إِخْوَانَ دَبَرٍ وَ وَبَرٍ أَذَلّ الأُمَمِ دَاراً وَ أَجدَبَهُم قَرَاراً لَا یَأوُونَ إِلَی جَنَاحِ دَعوَةٍ
یَعْتَصِمُونَ بِهَا وَ لاَ إِلَی ظِلِّ أُلْفَةٍ یَعْتَمِدُونَ عَلَی عِزِّهَا فَالْأَحْوَالُ مُضْطَرِبَةٌ وَ الْأَیْدِی مُخْتَلِفَةٌ وَ الْکَثْرَةُ مُتَفَرِّقَةٌ فِی بَلاَءِ أَزْلٍ
وَ أَطْبَاقِ جَهْلٍ مِنْ بَنَاتٍ مَوْءُودَةٍ وَ أَصْنَامٍ مَعْبُودَةٍ وَ أَرْحَامٍ مَقْطُوعَةٍ وَ غَارَاتٍ مَشْنُونَةٍ. .
النعمة برسول اللّه
فَانْظُرُوا إِلَی مَوَاقِعِ نِعَمِ اللَّهِ عَلَیْهِمْ حِینَ بَعَثَ إِلَیْهِمْ رَسُولاً فَعَقَدَ بِمِلَّتِهِ طَاعَتَهُمْ وَ جَمَعَ عَلَی دَعْوَتِهِ أُلْفَتَهُمْ کَیْفَ نَشَرَتِ النِّعْمَةُ عَلَیْهِمْ جَنَاحَ کَرَامَتِهَا وَ أَسَالَتْ لَهُمْ جَدَاوِلَ نَعِیمِهَا وَ الْتَفَّتِ الْمِلَّةُ بِهِمْ فِی عَوَائِدِ بَرَکَتِهَا فَأَصْبَحُوا فِی نِعْمَتِهَا غَرِقِینَ وَ فِی خُضْرَةِ عَیْشِهَا فَکِهِینَ . قَدْ تَرَبَّعَتِ الْأُمُورُ بِهِمْ فِی ظِلِّ سُلْطَانٍ قَاهِرٍ وَ آوَتْهُمُ الْحَالُ إِلَی کَنَفِ عِزٍّ غَالِبٍ وَ تَعَطَّفَتِ الْأُمُورُ عَلَیْهِمْ فِی ذُرَی مُلْکٍ ثَابِتٍ فَهُمْ حُکَّامٌ عَلَی الْعَالَمِینَ وَ مُلُوکٌ فِی أَطْرَافِ الْأَرَضِینَ یَمْلِکُونَ الْأُمُورَ عَلَی مَنْ کَانَ یَمْلِکُهَا عَلَیْهِمْ وَ یُمْضُونَ الْأَحْکَامَ فِیمَنْ کَانَ یُمْضِیهَا فِیهِمْ لاَ تُغْمَزُ لَهُمْ قَنَاةٌ وَ لاَ تُقْرَعُ لَهُمْ صَفَاةٌ !.
لوم العصاة
أَلاَ وَ إِنَّکُمْ قَدْ نَفَضْتُمْ أَیْدِیَکُمْ مِنْ حَبْلِ الطَّاعَةِ وَ ثَلَمْتُمْ حِصْنَ اللَّهِ الْمَضْرُوبَ عَلَیْکُمْ بِأَحْکَامِ الْجَاهِلِیَّةِ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدِ امْتَنَّ
عَلَی جَمَاعَةِ هَذِهِ الْأُمَّةِ فِیمَا عَقَدَ بَیْنَهُمْ مِنْ حَبْلِ هَذِهِ الْأُلْفَةِ الَّتِی یَنْتَقِلُونَ فِی ظِلِّهَا وَ یَأْوُونَ إِلَی کَنَفِهَا بِنِعْمَةٍ لاَ یَعْرِفُ أَحَدٌ مِنَ الْمَخْلُوقِینَ لَهَا قِیمَةً لِأَنَّهَا أَرْجَحُ مِنْ کُلِّ ثَمَنٍ وَ أَجَلُّ مِنْ کُلِّ خَطَرٍ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ صِرْتُمْ بَعْدَ الْهِجْرَةِ أَعْرَاباً وَ بَعْدَ الْمُوَالاَةِ أَحْزَاباً.
مَا تَتَعَلَّقُونَ مِنَ الْإِسْلاَمِ إِلاَّ بِاسْمِهِ وَ لاَ تَعْرِفُونَ مِنَ الْإِیمَانِ إِلاَّ رَسْمَهُ.
تَقُولُونَ النّارَ وَ لَا العَارَ کَأَنّکُم تُرِیدُونَ أَن تُکفِئُوا الإِسلَامَ عَلَی وَجهِهِ انتِهَاکاً لِحَرِیمِهِ وَ نَقضاً لِمِیثَاقِهِ ألّذِی وَضَعَهُ اللّهُ لَکُم حَرَماً فِی أَرضِهِ وَ أَمناً بَینَ خَلقِهِ وَ إِنّکُم إِن لَجَأتُم إِلَی غَیرِهِ حَارَبَکُم أَهلُ الکُفرِ ثُمّ لَا جَبرَائِیلُ وَ لَا مِیکَائِیلُ وَ لَا مُهَاجِرُونَ وَ لَا أَنصَارٌ یَنصُرُونَکُم إِلّا المُقَارَعَةَ بِالسّیفِ حَتّی یَحکُمَ اللّهُ بَینَکُم وَ إِنّ عِندَکُمُ الأَمثَالَ مِن بَأسِ اللّهِ وَ قَوَارِعِهِ وَ أَیّامِهِ وَ وَقَائِعِهِ فَلَا تَستَبطِئُوا وَعِیدَهُ جَهلًا بِأَخذِهِ وَ تَهَاوُناً بِبَطشِهِ وَ یَأساً مِن بَأسِهِ فَإِنّ اللّهَ سُبحَانَهُ لَم یَلعَنِ القَرنَ الماَضیِ َ بَینَ أَیدِیکُم إِلّا لِتَرکِهِمُ الأَمرَ بِالمَعرُوفِ وَ النهّی َ عَنِ المُنکَرِ فَلَعَنَ اللّهُ السّفَهَاءَ لِرُکُوبِ المعَاَصیِ وَ الحُلَمَاءَ لِتَرکِ التنّاَهیِ أَلَا وَ قَد قَطَعتُم قَیدَ الإِسلَامِ وَ عَطّلتُم حُدُودَهُ وَ أَمَتّم أَحکَامَهُ أَلَا وَ قَد أمَرَنَیِ َ اللّهُ بِقِتَالِ أَهلِ البغَی ِ وَ النّکثِ وَ الفَسَادِ فِی الأَرضِ
فَأَمَّا النَّاکِثُونَ فَقَدْ قَاتَلْتُ وَ أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَقَدْ جَاهَدْتُ وَ أَمَّا الْمَارِقَةُ فَقَدْ دَوَّخْتُ وَ أَمَّا شَیْطَانُ الرَّدْهَةِ فَقَدْ کُفِیتُهُ بِصَعْقَةٍ سُمِعَتْ لَهَا وَجْبَةُ قَلْبِهِ وَ رَجَّةُ صَدْرِهِ وَ بَقِیَتْ بَقِیَّةٌ مِنْ أَهْلِ الْبَغْیِ وَ لَئِنْ أَذِنَ اللَّهُ فِی الْکَرَّةِ عَلَیْهِمْ لَأُدِیلَنَّ مِنْهُمْ إِلاَّ مَا یَتَشَذَّرُ فِی أَطْرَافِ الْبِلاَدِ تَشَذُّراً!.
فضل الوحی
أَنَا وَضَعْتُ فِی الصِّغَرِ بِکَلاَکِلِ الْعَرَبِ وَ کَسَرْتُ نَوَاجِمَ قُرُونِ رَبِیعَةَ وَ مُضَرَ وَ قَد عَلِمتُم موَضعِیِ مِن رَسُولِ اللّهِ ص بِالقَرَابَةِ القَرِیبَةِ وَ المَنزِلَةِ الخَصِیصَةِ وضَعَنَیِ فِی حِجرِهِ وَ أَنَا وَلَدٌ یضَمُنّیِ إِلَی صَدرِهِ وَ یکَنفُنُیِ فِی فِرَاشِهِ وَ یمُسِنّیِ جَسَدَهُ وَ یشُمِنّیِ عَرفَهُ وَ کَانَ یَمضَغُ الشیّ ءَ ثُمّ یُلقِمُنِیهِ وَ مَا وَجَدَ لِی کَذبَةً فِی قَولٍ وَ لَا خَطلَةً فِی فِعلٍ وَ لَقَد قَرَنَ اللّهُ بِهِ ص مِن لَدُن أَن کَانَ فَطِیماً أَعظَمَ مَلَکٍ مِن مَلَائِکَتِهِ یَسلُکُ بِهِ طَرِیقَ المَکَارِمِ وَ مَحَاسِنَ أَخلَاقِ العَالَمِ لَیلَهُ وَ نَهَارَهُ وَ لَقَد کُنتُ أَتّبِعُهُ اتّبَاعَ الفَصِیلِ أَثَرَ أُمّهِ یَرفَعُ لِی فِی کُلّ یَومٍ مِن أَخلَاقِهِ عَلَماً وَ یأَمرُنُیِ بِالِاقتِدَاءِ بِهِ وَ لَقَد کَانَ یُجَاوِرُ فِی کُلّ سَنَةٍ بِحِرَاءَ فَأَرَاهُ وَ لَا یَرَاهُ غیَریِ وَ لَم یَجمَع بَیتٌ وَاحِدٌ یَومَئِذٍ
فِی الْإِسْلاَمِ غَیْرَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله وَ خَدِیجَةَ وَ أَنَا ثَالِثُهُمَا أَرَی نُورَ الْوَحْیِ وَ الرِّسَالَةِ وَ أَشُمُّ رِیحَ النُّبُوَّةِ وَ لَقَدْ سَمِعْتُ رَنَّةَ الشَّیْطَانِ حِینَ نَزَلَ الْوَحْیُ عَلَیْهِ صلی الله علیه وآله فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا هَذِهِ الرَّنَّةُ فَقَالَ هَذَا الشَّیْطَانُ قَدْ أَیِسَ مِنْ عِبَادَتِهِ إِنَّکَ تَسْمَعُ مَا أَسْمَعُ وَ تَرَی مَا أَرَی إِلاَّ أَنَّکَ لَسْتَ بِنَبِیٍّ وَ لَکِنَّکَ لَوَزِیرٌ وَ إِنَّکَ لَعَلَی خَیْرٍ وَ لَقَدْ کُنْتُ مَعَهُ صلی الله علیه وآله لَمَّا أَتَاهُ الْمَلَأُ مِنْ قُرَیْشٍ فَقَالُوا لَهُ یَا مُحَمَّدُإِنَّکَ قَدِ ادَّعَیْتَ عَظِیماً لَمْ یَدَّعِهِ آبَاؤُکَ وَ لاَ أَحَدٌ مِنْ بَیْتِکَ وَ نَحْنُ نَسْأَلُکَ أَمْراً إِنْ أَنْتَ أَجَبْتَنَا إِلَیْهِ وَ أَرَیْتَنَاهُ عَلِمْنَا أَنَّکَ نَبِیٌّ وَ رَسُولٌ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ عَلِمْنَا أَنَّکَ سَاحِرٌ کَذَّابٌ فَقَالَ صلی الله علیه وآله وَ مَا تَسْأَلُونَ قَالُوا تَدْعُو لَنَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ حَتَّی تَنْقَلِعَ بِعُرُوقِهَا وَ تَقِفَ بَیْنَ یَدَیْکَ فَقَالَ صلی الله علیه وآله - إِنَّ اللّهَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ فَإِنْ فَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ ذَلِکَ أَ تُؤْمِنُونَ وَ تَشْهَدُونَ بِالْحَقِّ قَالُوا نَعَمْ قَالَ فَإِنِّی سَأُرِیکُمْ مَا تَطْلُبُونَ وَ إِنِّی لَأَعْلَمُ أَنَّکُمْ لاَ تَفِیئُونَ إِلَی خَیْرٍ وَ إِنَّ فِیکُمْ مَنْ یُطْرَحُ فِی الْقَلِیبِ وَ مَنْ یُحَزِّبُ الْأَحْزَابَ ثُمَّ قَالَ صلی الله علیه وآله یَا أَیَّتُهَا الشَّجَرَةُ إِنْ کُنْتِ تُؤْمِنِینَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ تَعْلَمِینَ أَنِّی رَسُولُ اللَّهِ فَانْقَلِعِی بِعُرُوقِکِ حَتَّی تَقِفِی بَیْنَ یَدَیَّ بِإِذْنِ اللَّهِ فَوَالَّذِی بَعَثَهُ بِالْحَقِّ لاَنْقَلَعَتْ
بِعُرُوقِهَا وَ جَاءَتْ وَ لَهَا دَوِیٌّ شَدِیدٌ وَ قَصْفٌ کَقَصْفِ أَجْنِحَةِ الطَّیْرِ حَتَّی وَقَفَتْ بَیْنَ یَدَیْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله مُرَفْرِفَةً وَ أَلْقَتْ بِغُصْنِهَا الْأَعْلَی عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله وَ بِبَعْضِ أَغْصَانِهَا عَلَی مَنْکِبِی وَ کُنْتُ عَنْ یَمِینِهِ صلی الله علیه وآله فَلَمَّا نَظَرَ الْقَوْمُ إِلَی ذَلِکَ قَالُوا عُلُوّاً وَ اسْتِکْبَاراً فَمُرْهَا فَلْیَأْتِکَ نِصْفُهَا وَ یَبْقَی نِصْفُهَا فَأَمَرَهَا بِذَلِکَ فَأَقْبَلَ إِلَیْهِ نِصْفُهَا کَأَعْجَبِ إِقْبَالٍ وَ أَشَدِّهِ دَوِیّاً فَکَادَتْ تَلْتَفُّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله فَقَالُوا کُفْراً وَ عُتُوّاً فَمُرْ هَذَا النِّصْفَ فَلْیَرْجِعْ إِلَی نِصْفِهِ کَمَا کَانَ فَأَمَرَهُ صلی الله علیه وآله فَرَجَعَ فَقُلْتُ أَنَا لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ إِنِّی أَوَّلُ مُؤْمِنٍ بِکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ أَوَّلُ مَنْ أَقَرَّ بِأَنَّ الشَّجَرَةَ فَعَلَتْ مَا فَعَلَتْ بِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَی تَصْدِیقاً بِنُبُوَّتِکَ وَ إِجْلاَلاً لِکَلِمَتِکَ فَقَالَ الْقَوْمُ کُلُّهُمْ بَلْ ساحِرٌ کَذّابٌ عَجِیبُ السِّحْرِ خَفِیفٌ فِیهِ وَ هَلْ یُصَدِّقُکَ فِی أَمْرِکَ إِلاَّ مِثْلُ هَذَا یَعْنُونَنِی وَ إِنِّی لَمِنْ قَوْمٍ لاَ تَأْخُذُهُمْ فِی اللَّهِ لَوْمَةُ لاَئِمٍ سِیمَاهُمْ سِیمَا الصِّدِّیقِینَ وَ کَلاَمُهُمْ کَلاَمُ الْأَبْرَارِ عُمَّارُ اللَّیْلِ وَ مَنَارُ النَّهَارِ مُتَمَسِّکُونَ بِحَبْلِ الْقُرْآنِ یُحْیُونَ سُنَنَ اللَّهِ وَ سُنَنَ رَسُولِهِ لاَ یَسْتَکْبِرُونَ وَ لاَ یَعْلُونَ وَ لاَ یَغُلُّونَ وَ لاَ یُفْسِدُونَ قُلُوبُهُمْ فِی الْجِنَانِ وَ أَجْسَادُهُمْ فِی الْعَمَلِ!.
(اشاره: این خطبه که طولانیترین خطبهی نهجالبلاغه است، به قاصعه (کوبنده) معروف است. در این خطبه، امیرالمؤمنین (ع) با لحنی حماسی و روانشناسانه، ریشههای غرور، تکبر، نژادپرستی (تعصبِ بیجا)، و خودبرتربینی را میکوبد و به سرنوشتِ شومِ ابلیس و اقوامِ متکبرِ گذشته اشاره میکند):
رِدای کبریایی، فقط برازندهی خداست: ستایش مخصوصِ خدایی است که لباسِ عزت و کبریایی (بزرگی) را به تن کرده، و آنها را فقط و فقط برای خودش انتخاب نموده است، نه برای مخلوقاتش! او این دو ویژگی را برای دیگران منطقه ممنوعه و حریم امن خودش قرار داد؛ و هر بندهای را که بخواهد بر سرِ این دو صفت با او درگیر شود (و ادعای بزرگی کند)، نفرین و لعنت کرد!
ریشهی تمام نافرمانیها (داستان ابلیس): سپس خداوند فرشتگانِ مقربش را با همین موضوع (تواضع در برابر دستور خدا) امتحان کرد، تا فرشتگانِ متواضع را از فرشتگانِ مغرور جدا کند. با اینکه خدا خودش از رازِ دلها و پنهانها باخبر بود، فرمود: "من انسانی را از گِل میآفرینم؛ وقتی او را کامل کردم و از روحِ خودم در او دمیدم، همه برای او سجده کنید. پس تمامِ فرشتگان سجده کردند، جز ابلیس! " (سورهی ص، آیات ۷۱-۷۳).
چه شد که ابلیس سجده نکرد؟ غرور و تعصبِ کورکورانه جلوی چشمش را گرفت! او به خاطرِ اینکه از آتش آفریده شده بود، بر آدم که از گِل آفریده شده بود افتخار کرد، و روی اصلونسبِ خودش تعصب ورزید! این دشمنِ خدا، پیشوای تمامِ متعصبان، و سردمدارِ تمامِ گردنکشانِ تاریخ است! او کسی است که اساسِ نژادپرستی و تعصب را پایهگذاری کرد، برای دزدیدنِ لباسِ کبریایی با خدا درگیر شد، ردای عزت را (که مالِ او نبود) به تن کرد، و لباسِ تواضع و بندگی را از تنش درآورد!
مگر نمیبینید که چطور خدا او را به خاطرِ تکبرش حقیر و کوچک کرد؟ و به خاطرِ بلندپروازیاش او را به زمین زد؟ در این دنیا او را از درگاهِ خودش راند و طرد کرد، و در آخرت هم آتشِ سوزانِ جهنم را برایش آماده نمود!
فلسفهی امتحانهای الهی: اگر خدا میخواست آدم را از نوری بیافریند که چشمها را خیره کند، عقلی به او بدهد که مغزها را مبهوت سازد، و عطری به او بدهد که نفسها را خوشبو کند؛ قطعاً میتوانست این کار را بکند! و اگر این کار را کرده بود، تمامِ گردنها (حتی گردنِ ابلیس) بهراحتی در برابرِ آدم خم میشد، و امتحانِ فرشتگان خیلی آسان و بیدردسر میگذشت. اما خداوندِ سبحان، مخلوقاتش را با چیزهایی امتحان میکند که راز و ریشهی آن را نمیدانند! تا از این طریق: ۱. آنها را بیازماید و سره را از ناسره جدا کند. ۲. تکبر و غرور را از آنها دور کند. ۳. و خودبرتربینی و فخرفروشی را از آنها بگیرد.
عبرت گرفتن از سقوطِ ابلیس: پس از بلایی که خدا بر سرِ ابلیس آورد عبرت بگیرید! خداوند تمامِ اعمالِ طولانی و زحماتِ طاقتفرسای ابلیس را ـ که ششهزار سال خدا را عبادت کرده بود، و معلوم نیست این ششهزار سال از سالهای دنیاست یا از سالهای طولانیِ آخرت! ـ فقط به خاطرِ یک لحظه تکبر نابود و باطل کرد! پس بعد از ابلیس، چه کسی میتواند با انجامِ گناهی مثلِ گناهِ او (تکبر)، از عذابِ خدا در امان بماند؟! هرگز! محال است خداوند انسانی را به خاطرِ کاری به بهشت ببرد که به خاطرِ همان کار، یک فرشته (یا همرتبهی فرشتگان) را از بهشت بیرون کرده است! حُکمِ خدا دربارهی اهلِ آسمان و زمین یکی است؛ و خدا با هیچکس رودربایستی ندارد که بخواهد منطقهی ممنوعهای را که بر همهعالَم حرام کرده، برای او حلال کند!
هشدار! لشکرکشیِ شیطان: ای بندگانِ خدا! از دشمنِ خدا (شیطان) بترسید!
مراقب باشید بیماریِ خودش (تکبر) را به شما سرایت ندهد!
با صدا زدنش شما را تحریک نکند.
و با لشکرِ سواره و پیادهاش بر سرِ شما نریزد!
به جانم قسم؛ او تیرِ تهدیدش را برای شما در کمان گذاشته، کمان را تا آخر کشیده، و از نزدیکترین فاصلهی ممکن شما را هدف گرفته است! او همان روز گفت: "پروردگارا! به خاطرِ اینکه مرا گمراه کردی (و آدم را بر من ترجیح دادی)، من هم دنیا را در چشمِ آنها زیبا میکنم و همهشان را گمراه خواهم کرد! " (سورهی حجر، آیهی ۳۹). شیطان این حرف را از روی حدس و گمانِ دورودراز، و تیری در تاریکی انداخت! اما متأسفانه فرزندانِ غرور، برادرانِ تعصب، و سوارکارانِ تکبر و جاهلیت، پیشبینیِ او را راست از آب درآوردند (و به حرفش گوش دادند)!
کار به جایی رسید که نفسِ سرکشِ شما تسلیمِ او شد، و طمعِ او در گمراه کردنِ شما کاملاً محکم گردید. آنقدر که دیگر وضعیتِ شما از یک رازِ پنهان درآمده و کار به رسوایی و آشکاری کشیده است! حالا دیگر تسلطِ او بر شما کامل شده، و لشکرش را به سمتِ شما حرکت داده است! او شما را به سمتِ درههای ذلت هُل میدهد، در باتلاقهای مرگبار میاندازد، و با زخمهای عمیقِ نیزه شما را زیرِ پا له میکند! نیزهای در چشمتان فرو میکند، گلویتان را میبُرد، استخوانِ بینیتان را میشکند، دقیقاً به جاهای حساس و کُشندهی شما ضربه میزند، و با مهارِ زور و اجبار، شما را به سمتِ آتشی میکِشد که برایتان آماده شده است!
پس بدانید که شیطان، برای دینِ شما از همان کسانی که الان علناً با آنها میجنگید و دشمنی میکنید، خطرناکتر و کُشندهتر است! و برای دنیای شما هم آتشافروزتر است! پس تمامِ قدرت و کینهی خود را بر سرِ او خالی کنید، و تمامِ تلاشتان را برای مبارزه با او به کار بگیرید. به خدا قسم؛ او بود که به اصلونسبِ شما (حضرت آدم) فخرفروشی کرد، به جایگاهِ شما طعنه زد، نسبِ شما را پست شمرد، با لشکرش به شما حمله کرد، و با پیادهنظامش راه را بر شما بست! لشکریانش شما را همهجا شکار میکنند، و انگشتانتان را قطع مینمایند! در این گیرودارِ ذلت، در این حلقهی تنگی و فشار، و در این میدانِ مرگ و بلایی که او برایتان درست کرده، شما نه با هیچ ترفندی میتوانید از خودتان دفاع کنید، و نه با هیچ ارادهای میتوانید او را پس بزنید!
آتشِ تعصب را خاموش کنید: پس این آتشهای پنهانِ تعصب و کینههای جاهلیت را که در دلهایتان مخفی شده، خاموش کنید! چون این غرور و نژادپرستی در یک مسلمان، از القائاتِ شیطان، فخرفروشیهای او، وسوسهها، و جادوهای اوست!
تواضع و فروتنی را مثلِ تاج روی سرتان بگذارید!
و تکبر و خودبرتربینی را زیرِ پاهایتان له کنید!
زنجیرِ غرور را از گردنتان باز کنید.
و فروتنی را به عنوانِ سنگر و پناهگاهِ خود در برابرِ دشمنتان (ابلیس و لشکریانش) قرار دهید! چون شیطان در هر امتی لشکر، یاور، و نیروی پیاده و سواره دارد.
مثلِ آن کسی (قابیل) نباشید که بدونِ هیچ فضیلت و برتریای، بر برادرش (هابیل) تکبر کرد! تکبری که ریشهاش فقط و فقط حسادتِ دشمنانه بود. تعصب در قلبش آتشِ خشم را روشن کرد، و شیطان بادِ کِبر و غرور را در بینیاش دمید! کِبری که در نهایت خدا پشیمانیِ آن را به جانش انداخت، و گناهِ تمامِ قاتلانِ تاریخ را تا روز قیامت به پای او نوشت!
هشدار نسبت به کبر و تعصبِ لیدرهای جامعه: آگاه باشید! شما در ظلم و تجاوز خیلی تند رفتهاید، و با علنی کردنِ دشمنی با خدا و شمشیر کشیدن به روی مؤمنان، در زمین فساد به راه انداختهاید! خدا را، خدا را در نظر بگیرید! از غرورِ تعصب و فخرفروشیِ دورانِ جاهلیت بترسید! که اینها محلِ تولدِ کینهها، و دستگاهِ دمندهی شیطاناند؛ دستگاهی که شیطان با آن، تمامِ امتهای گذشته و نسلهای پیشین را فریب داد. تا جایی که آنها در تاریکیِ جهلِ شیطان و درههای گمراهیِ او، با سرعت تاختند؛ در حالی که مثلِ حیواناتی رام، بهراحتی افسارشان را به دستِ او داده بودند! این غرور و تکبر، دردی بود که قلبهای همهی آنها به آن مبتلا شد، و قرنها پشتسرهم با آن دستبهگریبان بودند؛ تکبری که سینهها را بهشدت تنگ و خفه میکند!
مراقبِ رهبرانِ متکبر باشید! زنهار! زنهار! از اطاعتِ بزرگان و رهبرانتان بترسید! همان کسانی که به خاطرِ اصلونسبشان مغرور شدند، خودشان را تافتهی جدابافته دانستند، و چیزهای زشت و ناپسند را به گردنِ پروردگارشان انداختند! آنها در برابرِ مقدراتِ خدا لجبازی کردند و با نعمتهای او جنگیدند! این آدمها، ستونها و پایههای تعصب، ارکانِ فتنه، و شمشیرهای فخرفروشیِ جاهلیت هستند!
پس از خدا بترسید!
در برابرِ نعمتهای خدا، ضدنِعمت نشوید.
و به بخشش و فضلِ او حسادت نورزید.
از آن مدعیانِ دروغین (رهبرانِ فاسد) اطاعت نکنید! همانهایی که شما آبِ زلالِ خودتان را با گِلولایِ آنها قاطی کردید، سلامتیتان را با بیماریِ آنها مخلوط نمودید، و باطلِ آنها را در حقِ خودتان وارد کردید!
آنها پایههای فسق و فجور، و فرشِ زیرِ پای نافرمانیاند! شیطان آنها را مثلِ اسبهای بارکشِ گمراهی قرار داده، و لشکری ساخته تا با آنها به مردم حمله کند! شیطان، آنها را مترجم و سخنگوی خودش کرده تا از زبانِ آنها با شما حرف بزند؛ تا عقلهایتان را بدزدد، در چشمهایتان نفوذ کند، و در گوشهایتان پُف نماید! شیطان با استفاده از این رهبرانِ فاسد، شما را سیبلِ تیرهای خودش، جای پای خودش، و دستگیرهی خودش قرار داده است!
درسِ عبرت از گردنکشانِ تاریخ: پس از بلایی که خدا بر سرِ امتهای متکبرِ قبل از شما آورد، عبرت بگیرید! از عذابها، حملهها، حوادثِ تلخ، و مجازاتهای عبرتآموزِ خدا درس بیاموزید. به قبرهای آنها که چهرههایشان روی خاک افتاده، و به قتلگاههایشان نگاه کنید و پند بگیرید. از بیماریِ کبر و غرور ـ همانطور که از بلایای روزگار به خدا پناه میبرید ـ به خدا پناه ببرید!
اگر قرار بود خدا به کسی اجازهی تکبر و غرور بدهد، قطعاً این اجازه را به پیامبران و اولیای خاصِ خودش میداد! اما خداوندِ سبحان تکبر را برای آنها زشت دانست، و تواضع و فروتنی را برایشان پسندید. پیامبران چهرههایشان را روی زمین میگذاشتند، صورتهایشان را به خاک میمالیدند، و در برابرِ مؤمنان بالهای تواضعشان را پایین میآوردند. آنها در ظاهر، آدمهایی ضعیف و مستضعف به نظر میرسیدند!
خداوند پیامبرانش را با گرسنگی امتحان کرد، به تلاشهای سخت و طاقتفرسا مبتلا نمود، با ترسها و وحشتها آزمود، و با سختیها و ناخوشایندیها زیرورو کرد! پس، مبادا پول و فرزند داشتن را نشانهی رضایتِ خدا، و نداشتنش را نشانهی خشمِ خدا بدانید! که اگر چنین فکری کنید، اصلاً معنای فتنه و امتحانِ الهی را در زمانِ ثروت و قدرت نفهمیدهاید! خداوندِ سبحان میفرماید: "آیا آنها گمان میکنند که چون ما به آنها ثروت و فرزند دادهایم، داریم در دادنِ خوبیها به آنها شتاب میکنیم؟! نه، آنها اصلاً نمیفهمند (که اینها امتحان است)! " (سورهی مؤمنون، آیات ۵۵-۵۶).
اتفاقاً خداوند، بندگانِ متکبر و مغرورش را با اولیای مستضعفِ خودش امتحان میکند! (تا ببیند آیا حاضرند در برابرِ حق، حتی اگر از دهانِ یک آدمِ ضعیف بیرون بیاید، سر فرود بیاورند یا نه).
تواضعِ عجیبِ پیامبران (نمونهی موسی و فرعون): روزی موسی بن عمران و برادرش هارون (علیهماالسلام) پیشِ فرعون رفتند. لباسهای پشمی (و بسیار ساده) به تن داشتند، و چوبدستیهایشان هم در دستشان بود! موسی و هارون با فرعون شرط کردند که: "اگر تسلیمِ خدا شوی و اسلام بیاوری، ما تضمین میکنیم که پادشاهیات باقی بماند و عزتت دوام پیدا کند! " اما فرعون (با نگاهِ متکبرانهاش) به درباریانش گفت: "آیا از این دو نفر تعجب نمیکنید که میخواهند ادامهی عزت و پادشاهیِ مرا تضمین کنند، در حالی که خودشان در این اوجِ فقر و ذلتاند که میبینید؟! اگر راست میگویند، پس چرا دستبندهای طلا به دست ندارند؟! " فرعون این حرف را زد چون طلا در چشمش خیلی بزرگ بود، و لباسِ پشمیِ پیامبران در نظرش خیلی حقیر!
اما اگر خدای سبحان میخواست وقتی پیامبرانش را میفرستد، تمامِ گنجهای طلا، معادنِ جواهرات، و باغهای سرسبز را به روی آنها باز کند، و تمامِ پرندگانِ آسمان و حیواناتِ زمین را در خدمتِ آنها قرار دهد، قطعاً میتوانست این کار را بکند! اما اگر این کار را کرده بود، دیگر امتحان و آزمایش معنایی نداشت! پاداش و جزا باطل میشد، و خبرهای آسمانی (و وعدههای بهشت و جهنم) بیاثر میگشت! دیگر نه مؤمنان مستحقِ پاداشِ نیکوکاران بودند (چون به طمعِ ثروت ایمان آورده بودند)، و نه نامها و القابِ دینی (مثلِ مؤمن و کافر) معنای واقعیشان را داشتند.
اما خداوندِ سبحان، پیامبرانش را اینگونه قرار داد:
در اراده و تصمیمگیری، بسیار قدرتمند.
اما در ظاهر و وضعیتِ زندگی، بسیار ضعیف و ساده. با قناعتی که قلبها و چشمها را از احساسِ بینیازی پُر میکرد؛ اما با فقر و نداریای که چشمها و گوشها از دیدنش آزار میدید!
اگر پیامبران قدرتی شکستناپذیر، عزتی دستنیافتنی، و پادشاهیِ عظیمی داشتند که گردنِ مردان برای دیدنش کج میشد و بارِ سفرها برای رسیدن به آنها بسته میگشت؛ در آن صورت برای مردم خیلی راحتتر بود که از آنها عبرت بگیرند، و کمتر در برابرشان تکبر میکردند! اما در آن صورت، ایمانِ مردم یا از روی ترس از قدرتِ آنها بود، یا از روی طمع به ثروتِ آنها! در نتیجه، نیتها خالص نبود و کارِ خوب بینِ خدا و دنیا تقسیم میشد.
اما خداوندِ سبحان میخواست که: پیروی از پیامبرانش، تصدیقِ کتابهایش، خشوع در برابرِ ذاتش، تسلیم شدن در برابرِ فرمانش، و اطاعتِ محض از او، اموری باشند که فقط و فقط برای خدا انجام شوند و هیچ ناخالصیِ دیگری (مثلِ ترس یا طمعِ دنیوی) در آنها نباشد! و هر چقدر امتحان و بلا سختتر باشد، پاداش و جایزهاش هم بزرگتر است.
فلسفهی خانهی کعبه (بزرگترین آزمونِ تواضع): مگر نمیبینید که خداوندِ سبحان، تمامِ انسانها را ـ از زمانِ آدم (ع) تا آخرین نفری که در این دنیا به دنیا میآید ـ با چند تکه سنگ امتحان کرده است؟! سنگهایی که نه ضرری میرسانند و نه سودی! نه میبینند و نه میشنوند! خدا این سنگها را خانهی محترمِ خودش (کعبه) قرار داد، و آن را مایهی پایداری و استواریِ مردم ساخت.
خداوند این خانه را در:
ناهموارترین و پرصخرهترین نقطهی زمین،
کممخلوطترین منطقهی دنیا (از نظرِ خاکِ حاصلخیز)،
تنگترین درهها،
در میانِ کوههای خشن، شنهای روان، و چشمههای کمآب،
در روستاهایی دورافتاده که هیچ حیوانی (شتر، اسب یا گاو) در آنجا رشد نمیکند و چاق نمیشود، قرار داد!
سپس به حضرت آدم (ع) و فرزندانش دستور داد که باروبنهشان را به سمتِ این خانه ببندند! و اینگونه کعبه شد مرکزِ سفرها، و مقصدِ نهاییِ کاروانها! دلهای عاشق، از بیابانهای بینهایت دور، از درههای بسیار عمیق، و از جزیرههای دورافتاده در دریاها، به سمتِ این خانه پر میکشند؛ تا با تواضع و فروتنی در اطرافِ آن شانه به شانهی هم بِدَوند، کلمهی لاالهالاالله بگویند، و با موهای ژولیده و سروروی خاکآلود، پیاده و با سرعت به دَورِ آن بچرخند! آنها لباسهای زیبایشان را درآورده و پشتِ سر انداختهاند، و با نتراشیدنِ موهایشان، ظاهرِ زیبایشان را به هم ریختهاند!
این یک امتحانِ بسیار بزرگ، آزمایشی بسیار سخت، و یک تصفیهی عمیق و جدی است! که خداوند آن را وسیلهای برای رسیدن به رحمتش، و راهی به سوی بهشتش قرار داده است.
اگر خداوندِ سبحان میخواست خانهی محترمش و این مکانهای مقدس را در:
میانِ باغها، رودخانهها، و زمینهای هموار و صاف،
جایی پر از درختانِ انبوه، میوههای در دسترس، و ساختمانهای به هم چسبیده،
در میانِ روستاهای متصل به هم، گندمزارهای طلایی، و چمنزارهای سبز،
در جاهای پرآب و علف، پر از باغهای خرم، و جادههای آباد قرار دهد، قطعاً پاداشِ این زیارت، به همان نسبت که زحمتش کم میشد، کوچک میگشت!
و اگر سنگِبنای کعبه، و دیوارهای برافراشتهی آن از زمردِ سبز و یاقوتِ سرخ ساخته میشد، و از آن نور و روشنایی میبارید؛ قطعاً این کار شک و تردید را در سینهها کم میکرد، تلاشِ شیطان برای وسوسهی دلها را از بین میبرد، و دیگر کسی دربارهی قداستِ آن دچارِ تردید نمیشد! اما خداوند، بندگانش را با انواعِ سختیها امتحان میکند، با انواعِ تلاشها به بندگی میگیرد، و به انواعِ ناخوشایندیها مبتلا میسازد تا:
تکبر و غرور را از قلبهایشان بیرون بکشد.
و تواضع و فروتنی را در جانشان بنشاند. و همین تواضع را، درهای بزرگی برای ورود به فضل و رحمتش، و وسیلهی آسانی برای رسیدن به بخششِ خودش قرار دهد.
هشدار مجدد دربارهی عواقبِ کبر و ظلم: خدا را، خدا را در نظر بگیرید! بترسید از تاوانِ زودرسِ ظلم و تجاوز در همین دنیا، و از عاقبتِ تلخِ ظلم در آخرت، و از پایانِ شومِ تکبر! تکبر و کِبر، بزرگترین تلهی ابلیس و بزرگترین فریبِ او است! این تله مثلِ یک زهرِ کُشنده، به قلبِ انسانها نفوذ میکند و آنها را از پا درمیآورد. تیرِ شیطان هرگز خطا نمیرود و هیچکس از آن در امان نیست؛ نه آدمِ دانشمند به خاطرِ علمش، و نه آدمِ فقیر به خاطرِ لباسِ کهنهاش!
خداوند بندگانِ مؤمنش را از این خطرِ بزرگ (کبر و غرور) حفظ کرده است؛ با چه چیزی؟ با نمازها، زکاتها، و سختیِ روزه در روزهای واجب. این اعمال:
دستوپای انسان را آرام میکند.
چشمها را پایین و خاشع میسازد.
جانها را رام، و قلبها را متواضع میکند.
و بادِ غرور و تکبر را از سرشان میپراند!
ببینید چطور در نماز، برای تواضع و فروتنی، زیباترین جای صورت (پیشانی) را به خاک میمالند! اعضای شریفِ بدن روی زمین قرار میگیرد تا کوچکیِ خودش را نشان دهد. در روزه، شکمها به خاطرِ گرسنگی به پشت میچسبد تا تواضع را تمرین کنند. و در زکات، محصولاتِ زمین و پولهایشان را به نیازمندان و فقرا میدهند تا دل کندن از مالِ دنیا را یاد بگیرند.
به اثراتِ این کارها نگاه کنید! ببینید چطور شاخههای فخرفروشی را میشکنند، و ریشههای کِبر و غرور را قطع میکنند!
تعصبِ درست و غلط: من نگاه کردم و دیدم هیچکس در دنیا روی چیزی تعصب نمیورزد، مگر اینکه یک دلیل یا بهانهای دارد که حداقل برای آدمهای نادان توجیهپذیر است، یا حجتی دارد که عقلِ آدمهای احمق را فریب میدهد؛ به جز شما! شما (مردم زمانِ من) روی چیزی تعصب میورزید که نه هیچ دلیلی دارد و نه هیچ بهانهای!
ابلیس روی اصلونسبِ خودش تعصب ورزید و به خلقتِ آدم طعنه زد و گفت: "من از آتشم و تو از گِل! "
ثروتمندان و مرفهانِ امتها هم روی ثروت و جایگاهشان تعصب ورزیدند و گفتند: "ما پول و فرزندانِ بیشتری داریم و هرگز عذاب نمیشویم! "
اما اگر واقعاً چارهای جز تعصب ندارید و حتماً میخواهید روی چیزی تعصب بورزید، پس تعصبتان روی اخلاقِ خوب و کارهای پسندیده باشد! همان ویژگیهای زیبایی که بزرگان و دلاورانِ خانوادههای اصیلِ عرب، با آنها بر یکدیگر برتری میجستند؛ مثلِ: اخلاقِ بلند، عقلی بزرگ، جایگاهِ رفیع، و آثارِ نیکو و ماندگار!
پس، تعصب بورزید برای این فضیلتها:
حمایت و پناه دادن به همسایه و پناهندگان.
وفای به عهد و پیمان.
اطاعت کردن از نیکیها.
نافرمانی از تکبر و غرور.
گرفتنِ دستِ فضیلت و بزرگواری.
دوری کردن از ظلم و تجاوز.
بزرگ شمردنِ قتل و خونریزی (و دوری از آن).
انصاف داشتن با مردم.
فرو خوردنِ خشم.
و دوری از ایجادِ فساد در زمین!
درسِ عبرت از سرنوشتِ اقوامِ گذشته: از عذابها و بلاهایی که به خاطرِ اعمالِ بد و کارهای زشت بر سرِ امتهای قبل از شما آمد، بترسید! به کارهای خوب و بدشان، و نتیجهای که برایشان داشت فکر کنید، و بترسید از اینکه مثلِ آنها شوید!
وقتی دربارهی تفاوتِ وضعیتشان (در زمانِ خوبی و بدی) فکر کردید، پس محکم به کارهایی بچسبید که باعث شد:
عزت و قدرتِ آنها پایدار بماند.
دشمنانشان از آنها دور شوند.
سلامتی و عافیت بر سرشان سایه بیندازد.
نعمتها برایشان رام و تسلیم شود.
و کرامت و بزرگی به آنها متصل بماند! آن کارها چه بود؟ دوری از تفرقه، چسبیدن به اتحاد و همبستگی، و تشویق و سفارشِ یکدیگر به این اتحاد!
و بهشدت از کارهایی دوری کنید که:
ستونِ فقراتِ آنها را شکست.
و قدرتشان را سست و نابود کرد! آن کارها چه بود؟ کینه به دل گرفتن، سینهها را پر از دشمنی کردن، به هم پشت کردن، و دست از یاریِ یکدیگر برداشتن!
در حالوروزِ مؤمنانِ گذشته قبل از خودتان دقت کنید؛ ببینید وقتی در حالِ آزمایش و سختی بودند، چطور بودند؟ مگر آنها کسانی نبودند که بارشان از همهسنگینتر، گرفتاریشان از همه بیشتر، و وضعِ زندگیشان در دنیا از همه تنگتر و سختتر بود؟! فرعونها آنها را مثلِ برده به کار گرفتند، بدترین شکنجهها را به آنها دادند، و جامِ تلخی را به زور در حلقشان ریختند! آنها مدام در ذلتِ مرگبار و زیرِ ستم و غلبهی دشمن بودند، و هیچ راهی برای فرار یا دفاع از خودشان نداشتند!
تا اینکه خداوندِ سبحان، صبر و مقاومتِ جدیِ آنها را در برابرِ آزارها به خاطرِ عشق به خودش، و تحملِ سختیها را از روی ترسِ از خودش، دید. آنجا بود که از میانِ تنگناهای بلا، راهِ فراری برایشان باز کرد؛ ذلتشان را به عزت، و ترسشان را به امنیت تبدیل نمود! آنها پادشاه، حاکم، و رهبرانی برجسته شدند، و کرامتِ خدا در حقِ آنها به جایی رسید که حتی در آرزوهایشان هم نمیگنجید!
ببینید تا زمانی که آنها:
گروههایشان متحد بود،
خواستههایشان یکی بود،
قلبهایشان آرام و با هم بود،
دستهایشان پشتوانهی هم بود،
شمشیرهایشان به کمکِ هم میآمد،
نگاههایشان نافذ بود،
و ارادهها و هدفهایشان یکی بود؛ آیا پادشاهِ تمامِ زمین، و حاکم بر گردنِ تمامِ جهانیان نشدند؟!
اما حالا به پایانِ کارشان نگاه کنید! ببینید وقتی که:
تفرقه و جدایی بینشان افتاد،
وحدت و همبستگیشان از هم پاشید،
حرفها و دلهایشان با هم اختلاف پیدا کرد،
و به گروههای مختلف تقسیم شدند و به جانِ هم افتادند؛ چه بر سرشان آمد؟! خداوند لباسِ کرامت و عزتش را از تنشان بیرون آورد، و نعمتهای فراوانش را از آنها گرفت! و حالا فقط داستانها و اخبارشان در میانِ شما مانده، تا هر کس که اهلِ فکر است از آن عبرت بگیرد.
نمونهی عینی: اعرابِ قبل و بعد از پیامبر (ص): بیایید از وضعیتِ فرزندانِ اسماعیل و اسحاق و بنیاسرائیل عبرت بگیرید! چقدر وضعیتِ شما شبیهِ آنهاست، و چقدر مثالهایتان به هم نزدیک است! به حالوروزِ اعراب در زمانی که متفرق و پراکنده بودند فکر کنید! در آن روزگار، پادشاهانِ ایران (کسراها) و روم (قیصرها) اربابِ آنها بودند! اعراب را از مناطقِ سرسبز و آباد، از کنارِ دریاها (عراق و شامات)، و از جاهای خرمِ دنیا دور کردند، و آنها را در بیابانهای خشک (محل رویشِ خارهای بیابانی)، مسیرِ تندبادها، و در میانِ سختیهای طاقتفرسای زندگی رها ساختند! آنها را فقیر، بیچاره، و همنشینِ شترانِ زخمدیده و چادرنشینی کردند! اعراب در آن روزگار، ذلیلترینِ مردم بودند، و خشکترین و بیحاصلترین سرزمینها را داشتند. نه هیچ دعوتی (دین و حکومتی) داشتند که به بالِ آن پناه ببرند، و نه هیچ وحدت و همبستگیای داشتند که به سایهی عزتِ آن تکیه کنند! اوضاعشان کاملاً آشفته، دستهایشان با هم درگیر، و جمعیتشان از هم پاشیده بود! در یک بلای سخت و جهالتی تاریک فرو رفته بودند:
دخترانشان را زنده به گور میکردند!
بتها را میپرستیدند!
پیوندهای خانوادگی را قطع میکردند!
و مدام در حالِ قتل و غارتِ یکدیگر بودند!
نعمتِ رسالتِ پیامبر (ص): حالا ببینید وقتی خداوند پیامبری به سوی آنها فرستاد، چطور نعمتهایش را بر آنها بارید! پیامبر (ص) با آوردنِ دین، اطاعتِ آنها را جلب کرد، و با دعوتش آنها را دورِ هم جمع نمود و متحد ساخت. ببینید چطور نعمتِ اسلام، بالهای کرامتش را بر سرِ آنها گسترد، جویبارهای نعمت و خوشبختی را برایشان جاری کرد، و دین آنها را در برکاتِ خودش پیچید! آنها در نعمتِ اسلام غرق شدند، و در خرمیِ زندگیِ آن با شادمانی زندگی کردند. کارشان در سایهی یک حکومتِ مقتدر بالا گرفت، در پناهِ یک عزتِ پیروزمند آرام شدند، و در قلهی یک پادشاهیِ محکم قرار گرفتند. آنها شدند حاکمانِ جهان! و پادشاهانِ گوشهوکنارِ زمین! آنها بر کسانی مسلط شدند که تا دیروز اربابِ آنها بودند؛ و احکامی را دربارهی دیگران اجرا میکردند که تا دیروز دیگران بر سرِ آنها اجرا میکردند! دیگر هیچ نیزهای از آنها نمیشکست، و هیچ سنگی نمیتوانست آنها را خُرد کند.
سرزنشِ کوفیان؛ شما دارید به جاهلیت برمیگردید! اما آگاه باشید! شما امروز دستهایتان را از طنابِ اطاعتِ (رهبری) بیرون کشیدهاید! و با زنده کردنِ احکامِ جاهلیت، دژی را که خدا دورتادورِ شما کشیده بود سوراخ کردهاید! خداوندِ سبحان بر این امت منت گذاشت و با طنابِ همبستگی و وحدت آنها را به هم پیوند داد؛ تا در سایهی آن حرکت کنند و در پناهِ آن آرام بگیرند. نعمتی که هیچکدام از مخلوقات نمیتوانند قیمتی روی آن بگذارند! چون از هر قیمتی بالاتر، و از هر جایگاهی والاتر است.
اما بدانید که شما:
بعد از هجرت (و متمدن شدن در اسلام)، دوباره دارید عربِ بادیهنشین میشوید!
و بعد از دوستی و برادری، دوباره حزبحزب و گروهاده شدهاید!
شما از اسلام فقط اسمِ آن را یدک میکشید، و از ایمان فقط ظاهر آن را میشناسید! شعار میدهید: "آتش آری، اما ننگ هرگز! " (یعنی برای فرار از ننگِ ظاهری، حاضرید آتش جهنم را به جان بخرید! ) انگار میخواهید اسلام را وارونه کنید و آن را زمین بزنید! میخواهید حریمِ اسلام را بشکنید و پیمانی را که خدا برای شما به عنوانِ حریمِ امن در زمین و مایهی آرامش بینِ مردم قرار داده بود، پاره کنید!
یقین بدانید؛ اگر به غیرِ اسلام پناه ببرید، کافران با شما میجنگند و نابودتان میکنند! و آنوقت دیگر نه جبرئیل و نه میکائیلی هست که به کمکتان بیاید، و نه مهاجران و انصاری هستند که یاریتان کنند! هیچچیز جز بههمخوردنِ شمشیرها باقی نمیماند، تا اینکه خدا بینِ شما قضاوت کند.
شما در تاریخ، نمونههای زیادی از عذابها، هشدارهای کوبنده، و اتفاقاتِ تلخی که خدا بر سرِ امتها آورده است، دیدهاید! پس مبادا از روی جهل به قدرتِ خدا، سبک شمردنِ انتقامِ او، و ناامیدی از عذابش، فکر کنید که تهدیدهای خدا دیر عملی میشود! خداوندِ سبحان، نسلهای گذشته را نفرین و لعنت نکرد، مگر به یک دلیل: چون امر به معروف و نهی از منکر را رها کردند! خدا احمقها را به خاطرِ گناه کردنشان لعنت کرد، و عاقلها را به خاطرِ اینکه جلوی گناهِ آنها را نگرفتند!
آگاه باشید! شما بندهای اسلام را پاره کردید، قوانینش را تعطیل نمودید، و احکامش را کُشتید! آگاه باشید! خداوند به من دستور داده است که با سه گروه بجنگم: ستمگران و شورشیان (اهل بغی)، پیمانشکنان (ناکثین)، و مفسدان در زمین!
من با پیمانشکنان (ناکثین در جنگ جمل) جنگیدم.
با ستمگران (قاسطین در جنگ صفین) جهاد کردم.
و خوارج (مارقین در نهروان) را هم گوشمالیِ سختی دادم و خوارشان ساختم.
و آن شیطانِ منطقهی رَدهه (ذوالثدیه، از سران خوارج) را هم با یک صیحهی ترسناک ـ که صدای تپشِ قلب و لرزشِ سینهاش شنیده میشد ـ به درک واصل کردم!
الان فقط تهماندهای از ستمگران (بنیامیه و معاویه) باقی ماندهاند. و اگر خدا اجازه دهد که دوباره به آنها حمله کنم، چنان انتقامِ سختی از آنها میگیرم که دولتشان را سرنگون کنم؛ مگر عدهای از آنها که فرار کنند و در گوشهوکنارِ شهرها آواره شوند!
علی (ع) از زبانِ خودش (اوجِ نزدیکی به پیامبر): من همان کسی هستم که در همان دورانِ جوانی، بزرگان و شجاعانِ عرب را به خاک مالیدم! و شاخهای گردنکشانِ قبایلِ ربیعه و مُضَر را درهم شکستم! شما خودتان جایگاهِ بسیار نزدیک و مقامِ ویژهی مرا در پیشِ رسولخدا (ص) خوب میدانید! وقتی من یک کودکِ خردسال بودم، پیامبر مرا در آغوشش میگذاشت، به سینهاش میچسباند، در رختخوابِ خودش پناهم میداد، بدنش را به بدنِ من میمالید، و بوی خوشش را به من میبویاند! او حتی غذا را در دهانش میجوید و در دهانِ من میگذاشت! او هرگز نه هیچ دروغی در حرفهای من پیدا کرد، و نه هیچ خطایی در کارهای من دید.
از همان زمانی که پیامبر (ص) از شیر گرفته شد، خداوند بزرگترین فرشته از فرشتگانش را مأمور کرد تا شبوروز همراهِ او باشد، و او را در مسیرِ بزرگواریها و بهترین اخلاقِ جهانیان پیش ببرد. و من هم دقیقاً مثلِ یک بچهشتر که به دنبالِ مادرش میرود، همهجا به دنبالِ پیامبر میرفتم! او هر روز پرچمی از اخلاقِ زیبایش را برای من برافراشته میکرد، و به من دستور میداد که از او پیروی کنم. پیامبر (ص) هر سال چند روزی را در غار حرا خلوت میکرد و به عبادت میپرداخت؛ در آنجا فقط من او را میدیدم و هیچکسِ دیگری او را نمیدید! در آن روزگارِ آغازِ اسلام، در هیچ خانهای مسلمانی نبود، جز در خانهی رسولخدا (ص) و خدیجه؛ و من سومینِ آنها بودم! من نورِ وحی و رسالت را میدیدم، و بوی پیامبری را حس میکردم!
وقتی وحی بر پیامبر (ص) نازل شد، من صدای ناله و زوزهی شیطان را شنیدم! پرسیدم: "ای رسولخدا! این چه صدای نالهای است؟! " پیامبر (ص) فرمود: "این شیطان است که دیگر از اینکه کسی در اینجا او را بپرستد، کاملاً ناامید شده است! (ای علی! ) تو هرچه را من میشنوم میشنوی، و هرچه را من میبینم میبینی! فقط فرقش این است که تو پیامبر نیستی؛ اما تو وزیرِ من هستی، و همیشه در مسیرِ خیر و نیکی قرار داری."
معجزهی حرکتِ درخت (به روایتِ شاهدِ عینی): من با پیامبر (ص) بودم وقتی که بزرگانِ قریش پیشِ او آمدند و گفتند: "ای محمد! تو ادعای بسیار بزرگی کردهای که نه پدرانت و نه هیچکس از خاندانت چنین ادعایی نکرده بودند! ما از تو یک چیزی میخواهیم؛ اگر انجامش دادی و به ما نشان دادی، میفهمیم که تو واقعاً پیامبر و فرستادهی خدایی؛ و اگر نتوانستی، میفهمیم که یک جادوگر و دروغگویی! " پیامبر (ص) فرمود: "چه میخواهید؟" گفتند: "به این درخت بگو با ریشههایش از زمین کنده شود و بیاید اینجا دقیقاً جلوی تو بایستد! " پیامبر (ص) فرمود: "قطعاً خدا بر هر کاری تواناست. اما اگر خدا این کار را برای شما کرد، آیا ایمان میآورید و به حق شهادت میدهید؟" گفتند: "بله! " پیامبر فرمود: "من بهزودی خواستهی شما را به شما نشان میدهم؛ هرچند خوب میدانم که شما هرگز به سمتِ خیر و خوبی برنمیگردید! و میدانم در میانِ شما کسی هست که در چاهِ بَدر انداخته خواهد شد (ابوجهل)، و کسی هست که احزاب را برای جنگ با من متحد خواهد کرد (ابوسفیان)! "
سپس پیامبر (ص) رو به درخت کرد و فرمود: "ای درخت! اگر به خدا و روزِ قیامت ایمان داری و میدانی که من رسولِ خدایم، با ریشههایت از زمین کنده شو و به اذنِ خدا بیا و جلوی من بایست! "
به همان خدایی که او را به حق مبعوث کرد قسم؛ درخت با ریشههایش از زمین کنده شد! و با صدای زوزهی شدیدی مثلِ صدای بال زدنِ پرندگانِ بزرگ، حرکت کرد تا اینکه دقیقاً جلوی رسولخدا (ص) ایستاد! شاخههای بالاییاش را روی سرِ پیامبر انداخت، و بعضی از شاخههایش را هم روی شانههای من انداخت (در حالی که من سمتِ راستِ پیامبر ایستاده بودم)!
وقتی بزرگانِ قریش این صحنه را دیدند، از روی غرور و تکبر گفتند: "حالا به آن بگو نصفش پیشِ تو بیاید و نصفِ دیگرش همانجا بماند! " پیامبر (ص) همین دستور را داد؛ و ناگهان نیمی از درخت با حالتی عجیبتر و با صدایی بسیار وحشتناکتر به سمتِ پیامبر آمد، طوری که نزدیک بود به پیامبر بپیچد! قریشیان از روی کفر و سرکشی گفتند: "حالا به این نصفه بگو برگردد و به همان نصفِ قبلیاش بچسبد تا مثلِ اولش شود! " پیامبر (ص) دستور داد و درخت برگشت و مثلِ اولش شد!
همانجا بود که من گفتم: "لا اله الا الله! ای رسولخدا! من اولین کسی هستم که به تو ایمان آورده است! و اولین کسی هستم که اعتراف میکنم این درخت تمامِ این کارها را فقط به دستورِ خدا انجام داد، تا پیامبریِ تو را ثابت کند و کلامِ تو را بزرگ بشمارد."
اما تمامِ آن جمعِ قریش گفتند: "نه! تو یک جادوگرِ دروغگویی! جادوگری که کارش خیلی عجیب و سریع است! و معلوم است که چه کسی تو را در این کارت تصدیق میکند... فقط همین آدم (و به من اشاره کردند)! "
ختم کلام (علی کیست؟): بله! من از گروهی هستم که در راهِ خدا، از سرزنشِ هیچ سرزنشکنندهای نمیترسند. کسانی که:
چهرههایشان، چهرهی راستگویان و صدیقان است.
حرفهایشان، حرفهای نیکوکاران است.
آبادکنندهی شبها (با عبادت)، و چراغِ روشنِ روزها (با عمل) هستند.
محکم به ریسمانِ قرآن چنگ زدهاند.
سنتهای خدا و پیامبرش را زنده میکنند.
نه تکبر میکنند، نه خودبرتربیناند، نه خیانت میکنند، و نه در زمین فساد به راه میاندازند.
قلبهایشان در بهشت است، اما بدنهایشان در این دنیا مشغولِ کار و تلاش است!
خطبه ۱۹۲همام؛ آیینهی تمامنمای متقین
∞
و من خطبة له علیه السلام یصف فیها المتقین
رُوِیَ أَنَّ صَاحِباً لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ یُقَالُ لَهُ هَمَّامٌ کَانَ رَجُلاً عَابِداً فَقَالَ لَهُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ صِفْ لِیَ الْمُتَّقِینَ حَتَّی کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَیْهِمْ فَتَثَاقَلَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ عَنْ جَوَابِهِ ثُمَّ قَالَ یَا هَمَّامُ اتَّقِ اللَّهَ وَ أَحْسِنْ فَ إِنَّ اللّهَ مَعَ الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ الَّذِینَ هُمْ مُحْسِنُونَ فَلَمْ یَقْنَعْ هَمَّامٌ بِهَذَا الْقَوْلِ حَتَّی عَزَمَ عَلَیْهِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ وَ صَلَّی عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه وآلهثُمَّ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ:
أَمّا بَعدُ فَإِنّ اللّهَ سُبحَانَهُ وَ تَعَالَی خَلَقَ الخَلقَ حِینَ خَلَقَهُم غَنِیّاً عَن طَاعَتِهِم آمِناً مِن مَعصِیَتِهِم لِأَنّهُ لَا تَضُرّهُ مَعصِیَةُ مَن عَصَاهُ وَ لَا تَنفَعُهُ طَاعَةُ مَن أَطَاعَهُ فَقَسَمَ بَینَهُم مَعَایِشَهُم وَ وَضَعَهُم مِنَ الدّنیَا مَوَاضِعَهُم فَالمُتّقُونَ فِیهَا هُم أَهلُ الفَضَائِلِ مَنطِقُهُمُ الصّوَابُ وَ مَلبَسُهُمُ الِاقتِصَادُ وَ مَشیُهُمُ التّوَاضُعُ غَضّوا أَبصَارَهُم عَمّا حَرّمَ اللّهُ عَلَیهِم وَ وَقَفُوا أَسمَاعَهُم عَلَی العِلمِ النّافِعِ لَهُم نُزّلَت أَنفُسُهُم مِنهُم فِی البَلَاءِ کاَلتّیِ نُزّلَت فِی الرّخَاءِ وَ لَو لَا الأَجَلُ ألّذِی کَتَبَ اللّهُ عَلَیهِم لَم تَستَقِرّ أَروَاحُهُم فِی أَجسَادِهِم طَرفَةَ عَینٍ شَوقاً إِلَی الثّوَابِ وَ خَوفاً مِنَ العِقَابِ عَظُمَ الخَالِقُ فِی أَنفُسِهِم فَصَغُرَ مَا دُونَهُ فِی أَعیُنِهِم فَهُم وَ الجَنّةُ کَمَن قَد رَآهَا فَهُم فِیهَا مُنَعّمُونَ وَ هُم وَ النّارُ کَمَن قَد رَآهَا فَهُم فِیهَا مُعَذّبُونَ قُلُوبُهُم مَحزُونَةٌ وَ شُرُورُهُم مَأمُونَةٌ وَ أَجسَادُهُم نَحِیفَةٌ وَ حَاجَاتُهُم
خَفِیفَةٌ وَ أَنْفُسُهُمْ عَفِیفَةٌ صَبَرُوا أَیَّاماً قَصِیرَةً أَعْقَبَتْهُمْ رَاحَةً طَوِیلَةً تِجَارَةٌ مُرْبِحَةٌ یَسَّرَهَا لَهُمْ رَبُّهُمْ أَرَادَتْهُمُ الدُّنْیَا فَلَمْ یُرِیدُوهَا وَ أَسَرَتْهُمْ فَفَدَوْا أَنْفُسَهُمْ مِنْهَا أَمَّا اللَّیْلَ فَصَافُّونَ أَقْدَامَهُمْ تَالِینَ لِأَجْزَاءِ الْقُرْآنِ یُرَتِّلُونَهَا تَرْتِیلاً . یُحَزِّنُونَ بِهِ أَنْفُسَهُمْ وَ یَسْتَثِیرُونَ
بِهِ دَوَاءَ دَائِهِمْ فَإِذَا مَرُّوا بِآیَةٍ فِیهَا تَشْوِیقٌ رَکَنُوا إِلَیْهَا طَمَعاً وَ تَطَلَّعَتْ نُفُوسُهُمْ إِلَیْهَا شَوْقاً وَ ظَنُّوا أَنَّهَا نُصْبَ أَعْیُنِهِمْ وَ إِذَا مَرُّوا بِآیَةٍ فِیهَا تَخْوِیفٌ أَصْغَوْا إِلَیْهَا مَسَامِعَ قُلُوبِهِمْ وَ ظَنُّوا أَنَّ زَفِیرَ جَهَنَّمَ وَ شَهِیقَهَا فِی أُصُولِ آذَانِهِمْ فَهُمْ حَانُونَ عَلَی أَوْسَاطِهِمْ مُفْتَرِشُونَ لِجِبَاهِهِمْ وَ أَکُفِّهِمْ وَ رُکَبِهِمْ وَ أَطْرَافِ أَقْدَامِهِمْ یَطْلُبُونَ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی فِی فَکَاکِ رِقَابِهِمْ . وَ أَمَّا النَّهَارَ فَحُلَمَاءُ عُلَمَاءُ أَبْرَارٌ أَتْقِیَاءُ قَدْ بَرَاهُمُ الْخَوْفُ بَرْیَ الْقِدَاحِ یَنظُرُ إِلَیهِمُ النّاظِرُ فَیَحسَبُهُم مَرضَی وَ مَا بِالقَومِ مِن مَرَضٍ وَ یَقُولُ لَقَد خُولِطُوا وَ لَقَد خَالَطَهُم أَمرٌ عَظِیمٌ لَا یَرضَونَ مِن أَعمَالِهِمُ القَلِیلَ وَ لَا یَستَکثِرُونَ الکَثِیرَ فَهُم لِأَنفُسِهِم مُتّهِمُونَ وَ مِن أَعمَالِهِم مُشفِقُونَ إِذَا زکُیّ َ أَحَدٌ مِنهُم خَافَ مِمّا یُقَالُ لَهُ فَیَقُولُ أَنَا أَعلَمُ بنِفَسیِ مِن غیَریِ وَ ربَیّ أَعلَمُ بیِ منِیّ بنِفَسیِ أللّهُمّ لَا
تُؤَاخِذْنِی بِمَا یَقُولُونَ وَ اجْعَلْنِی أَفْضَلَ مِمَّا یَظُنُّونَ وَ اغْفِرْ لِی مَا لاَ یَعْلَمُونَ فَمِنْ عَلاَمَةِ أَحَدِهِمْ أَنَّکَ تَرَی لَهُ قُوَّةً فِی دِینٍ وَ حَزْماً فِی لِینٍ وَ إِیمَاناً فِی یَقِینٍ وَ حِرْصاً فِی عِلْمٍ وَ عِلْماً فِی حِلْمٍ وَ قَصْداً فِی غِنًی وَ خُشُوعاً فِی عِبَادَةٍ وَ تَجَمُّلاً فِی فَاقَةٍ وَ صَبْراً فِی شِدَّةٍ وَ طَلَباً فِی حَلاَلٍ وَ نَشَاطاً فِی هُدًی وَ تَحَرُّجاً عَنْ طَمَعٍ یَعْمَلُ الْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ وَ هُوَ عَلَی وَجَلٍ یُمْسِی وَ هَمُّهُ الشُّکْرُ وَ یُصْبِحُ وَ هَمُّهُ الذِّکْرُ یَبِیتُ حَذِراً وَ یُصْبِحُ فَرِحاً حَذِراً لِمَا حُذِّرَ مِنَ الْغَفْلَةِ وَ فَرِحاً بِمَا أَصَابَ مِنَ الْفَضْلِ وَ الرَّحْمَةِ إِنِ اسْتَصْعَبَتْ عَلَیهِ نَفسُهُ فِیمَا تَکرَهُ لَم یُعطِهَا سُؤلَهَا فِیمَا تُحِبّ قُرّةُ عَینِهِ فِیمَا لَا یَزُولُ وَ زَهَادَتُهُ فِیمَا لَا یَبقَی یَمزُجُ الحِلمَ بِالعِلمِ وَ القَولَ بِالعَمَلِ تَرَاهُ قَرِیباً أَمَلُهُ قَلِیلًا زَلَلُهُ خَاشِعاً قَلبُهُ قَانِعَةً نَفسُهُ مَنزُوراً أَکلُهُ سَهلًا أَمرُهُ حَرِیزاً دِینُهُ مَیّتَةً شَهوَتُهُ مَکظُوماً غَیظُهُ الخَیرُ مِنهُ مَأمُولٌ وَ الشّرّ مِنهُ مَأمُونٌ إِن کَانَ فِی الغَافِلِینَ کُتِبَ فِی الذّاکِرِینَ وَ إِن کَانَ فِی الذّاکِرِینَ لَم یُکتَب مِنَ الغَافِلِینَ یَعفُو عَمّن ظَلَمَهُ وَ یعُطیِ مَن حَرَمَهُ وَ یَصِلُ مَن قَطَعَهُ بَعِیداً فُحشُهُ لَیّناً قَولُهُ غَائِباً مُنکَرُهُ حَاضِراً مَعرُوفُهُ
مُقْبِلاً خَیْرُهُ مُدْبِراً شَرُّهُ. فِی الزَّلاَزِلِ وَقُورٌ وَ فِی الْمَکَارِهِ صَبُورٌ وَ فِی الرَّخَاءِ شَکُورٌ لاَ یَحِیفُ عَلَی مَنْ یُبْغِضُ وَ لاَ یَأْثَمُ فِیمَنْ یُحِبُّ یَعْتَرِفُ بِالْحَقِّ قَبْلَ أَنْ یُشْهَدَ عَلَیْهِ لاَ یُضِیعُ مَا اسْتُحْفِظَ وَ لاَ یَنْسَی مَا ذُکِّرَ وَ لاَ یُنَابِزُ بِالْأَلْقَابِ وَ لاَ یُضَارُّ بِالْجَارِ وَ لاَ یَشْمَتُ بِالْمَصَائِبِ وَ لاَ یَدْخُلُ فِی الْبَاطِلِ وَ لاَ یَخْرُجُ مِنَ الْحَقِّ إِنْ صَمَتَ لَمْ یَغُمَّهُ صَمْتُهُ وَ إِنْ ضَحِکَ لَمْ یَعْلُ صَوْتُهُ وَ إِنْ بُغِیَ عَلَیْهِ صَبَرَ حَتَّی یَکُونَ اللَّهُ هُوَ الَّذِی یَنْتَقِمُ لَهُ نَفْسُهُ مِنْهُ فِی عَنَاءٍ وَ النَّاسُ مِنْهُ فِی رَاحَةٍ أَتْعَبَ نَفْسَهُ لِآخِرَتِهِ وَ أَرَاحَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِهِ بُعْدُهُ عَمَّنْ تَبَاعَدَ عَنْهُ زُهْدٌ وَ نَزَاهَةٌ وَ دُنُوُّهُ مِمَّنْ دَنَا مِنْهُ لِینٌ وَ رَحْمَةٌ لَیْسَ تَبَاعُدُهُ بِکِبْرٍ وَ عَظَمَةٍ وَ لاَ دُنُوُّهُ بِمَکْرٍ وَ خَدِیعَةٍ - قَالَ فَصَعِقَ هَمَّامٌ صَعْقَةً کَانَتْ نَفْسُهُ فِیهَا فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ کُنْتُ أَخَافُهَا عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ أَ هَکَذَا تَصْنَعُ الْمَوَاعِظُ الْبَالِغَةُ بِأَهْلِهَا؟ فَقَالَ لَهُ قَائِلٌ: فَمَا بَالُکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ؟ فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ وَیْحَکَ إِنَّ لِکُلِّ أَجَلٍ وَقْتاً لاَ یَعْدُوهُ وَ سَبَباً لاَ یَتَجَاوَزُهُ فَمَهْلاً لاَ تَعُدْ لِمِثْلِهَا فَإِنَّمَا نَفَثَ الشَّیْطَانُ عَلَی لِسَانِکَ!.
(یکی از یارانِ عابد و باصفای امیرالمؤمنین (ع) به نام هَمّام، پیشِ حضرت آمد و گفت: ای امیرالمؤمنین! متقین (آدمهای باتقوا) را برای من طوری توصیف کن که انگار دارم با چشمِ خودم آنها را میبینم! حضرت (که میدانست قلبِ همّام چقدر رقیق و آماده است)، ابتدا جوابِ کوتاهی داد و فرمود: ای همّام! از خدا بترس و کارِ خوب بکن، که خدا با متقین و نیکوکاران است. اما همّام به این جوابِ کوتاه قانع نشد و آنقدر اصرار کرد و قسم داد، تا اینکه حضرت خدا را ستایش کرد، بر پیامبر (ص) درود فرستاد، و این خطبهی شگفتانگیز و تکاندهنده را بیان فرمود):
رابطهی خدا و خلق: اما بعد؛ خداوندِ سبحان، مخلوقات را در حالی آفرید که هیچ نیازی به اطاعتِ آنها نداشت، و هیچ ترسی از نافرمانیشان در او نبود. چون گناهِ گناهکاران هیچ ضرری به او نمیزند، و اطاعتِ فرمانبرداران هیچ سودی برای او ندارد. خداوند روزیِ مردم را بینشان تقسیم کرد، و جایگاهِ هر کسی را در دنیا مشخص نمود.
سیمای ظاهری و باطنیِ متقین: اما متقین در این دنیا، اهلِ فضیلت و برتریاند:
حرف زدنشان، کاملاً درست و بجاست.
لباس پوشیدنشان، میانهرو و ساده است.
راه رفتنشان، با تواضع و فروتنی است.
چشمهایشان را از چیزهایی که خدا حرام کرده، میبندند.
و گوشهایشان را فقط برای شنیدنِ علمی که برایشان مفید است، باز نگه میدارند.
حالِ آنها در سختی و بلا، دقیقاً مثلِ حالِ آنها در راحتی و آسایش است! (شرایطِ دنیا آنها را به هم نمیریزد).
اگر آن زمانِ مرگی که خدا برایشان تعیین کرده نبود، از شدتِ شوق به پاداش و ترس از عذاب، حتی یک چشمبههمزدن هم روحشان در بدنشان بند نمیشد! خالق در جانِ آنها آنقدر بزرگ است، که هر چیزی غیر از او در چشمشان کوچک و حقیر است! آنها با بهشت طوری هستند که انگار الان دارند آن را میبینند و در نعمتهایش غرقاند؛ و با جهنم طوری هستند که انگار الان آن را میبینند و در عذابش میسوزند!
ویژگیهای رفتاریِ متقین:
قلبهایشان همیشه غصهدار (به خاطر ترس از خدا) است.
مردم از شرِ آنها کاملاً در اماناند.
بدنهایشان لاغر (از شدت عبادت و کار) است.
نیازهایشان از دنیا، بسیار کم و سبک است.
و روحهایشان پاک و عفیف است.
آنها فقط برای چند روزِ کوتاه (در این دنیا) سختی را تحمل کردند، تا به یک راحتیِ طولانی و ابدی برسند؛ این یک تجارتِ بسیار پرسود بود که پروردگارشان برایشان فراهم کرد. دنیا به دنبالِ آنها آمد، اما آنها دنیا را نخواستند! دنیا آنها را اسیرِ خودش کرد، اما آنها با پرداختِ جانشان، خودشان را از اسارتِ دنیا آزاد کردند.
شبهای متقین (عاشقانه با خدا): اما شبها... آنها شبهنگام روی پاهایشان میایستند و آیاتِ قرآن را جزءبهجزء با دقت و تأملِ فراوان میخوانند.
با خواندنِ قرآن، خودشان را محزون میکنند.
و داروی دردهای درونشان را از قرآن بیرون میکشند. وقتی به آیهای میرسند که در آن تشویق (به بهشت) است، با طمع به آن تکیه میکنند، روحشان از شدتِ شوق پر میکشد، و احساس میکنند بهشت دقیقاً جلوی چشمشان است! و وقتی به آیهای میرسند که در آن ترس (از جهنم) است، گوشِ جانشان را به آن میسپرند، و احساس میکنند صدای زوزهکِش و نالههای وحشتناکِ جهنم دقیقاً بیخِ گوششان است!
آنها در برابرِ خدا کمر خم میکنند (رکوع)، پیشانیها، کفِ دستها، زانوها، و نوکِ پاهایشان را روی زمین پهن میکنند (سجده)، و با التماس از خدا میخواهند که گردنهایشان را از آتش جهنم آزاد کند.
روزهای متقین (شیرانِ روز): اما روزها... آنها آدمهایی بردبار، دانشمند، نیکوکار، و باتقوا هستند. ترس از خدا آنها را مثلِ چوبِ تیرِ تراشیدهشده لاغر و تراشیده کرده است! کسی که به آنها نگاه میکند، فکر میکند بیمارند! در حالی که هیچ بیماریِ جسمیای ندارند. و یا میگوید: اینها دیوانه شدهاند و عقلشان را از دست دادهاند! در حالی که یک موضوعِ بسیار بزرگ (عشق و ترس از خدا) عقلِ آنها را با خودش برده است!
آنها به کارهای کم و کوچکِ خودشان راضی نمیشوند.
و کارهای زیاد و بزرگِ خودشان را هم زیاد نمیبینند! به همین خاطر، همیشه خودشان را متهم میکنند و از اعمالشان میترسند (که مبادا قبول نشود).
اگر کسی از آنها تعریف کند و پاکیشان را بستاید، از حرفِ او میترسند و میگویند: "من خودم را از دیگران بهتر میشناسم، و پروردگارم مرا از خودم بهتر میشناسد! خدایا! مرا به خاطرِ حرفهایی که میزنند مؤاخذه نکن، مرا از آن چیزی که آنها گمان میکنند بهتر قرار بده، و گناهانی از من را که آنها نمیدانند ببخش! "
نشانههای یک آدمِ باتقوا: از نشانههای متقین این است که تو میبینی او:
در دینداریاش قدرتمند است.
نرمخوییاش با دوراندیشی و تدبیر همراه است.
ایمانش در اوجِ یقین است.
برای یادگیریِ علم، حریص است.
علمش با بردباری همراه است.
در زمانِ ثروت، میانهرو است.
در عبادت، خاشع و متواضع است.
در زمانِ فقر و نداری، آبروداری میکند.
در سختیها، صبور است.
به دنبالِ روزیِ حلال است.
در مسیرِ هدایت، بانشاط و سرحال است.
و از هرگونه طمعکاری بهشدت دوری میکند.
کارهای خوب انجام میدهد، اما هنوز هم ترسان است!
شب که میشود، تمامِ فکرش شکرگزاری است.
و صبح که میشود، تمامِ فکرش یاد خدا است.
شب با ترس میخوابد (ترس از غفلت)، و صبح با خوشحالی بیدار میشود (خوشحالی از فضل و رحمتِ خدا).
اگر نفسش در انجامِ کاری که برایش سخت است زیرِ بار نرود، او هم در عوض چیزی را که نفسش دوست دارد به او نمیدهد! چشمروشنی و دلخوشیاش در چیزهایی است که از بین نمیروند (آخرت)، و بیرغبتیاش نسبت به چیزهایی است که نمیمانند (دنیا).
علم را با حلم (بردباری) ترکیب میکند.
و حرفش با عملش یکی است.
آرزوهایش کوتاه و دستیافتنی است.
لغزشها و اشتباهاتش کم است.
قلبش خاشع، و نفسش قانع است.
غذایش کم، و کارش آسان است.
دینش محفوظ، و شهوتش مُرده است.
و خشمش کاملاً فروخورده است.
همه به خیرِ او امیدوارند، و از شرِ او در اماناند.
اگر در میانِ غافلان باشد، خدا او را در لیستِ ذاکران (یادکنندگان) مینویسد؛ و اگر در میانِ ذاکران باشد، هرگز اسمش در لیستِ غافلان نوشته نمیشود.
کسی را که به او ظلم کرده، میبخشد.
به کسی که او را محروم کرده، عطا میکند.
و با کسی که با او قطعِ رابطه کرده، آشتی میکند.
حرفِ زشت و فحش از او دور است.
کلامش نرم و ملایم است.
بدیهایش پنهان، و خوبیهایش آشکار است.
خیرش رو به جلو، و شرش در حالِ فرار است!
در برابرِ زلزلههای زندگی، باوقار است.
در سختیها، صبور است.
و در راحتیها، شکرگزار است.
عدالت و انصافِ متقین:
حتی به کسی که از او بدش میآید، ظلم نمیکند!
و به خاطرِ کسی که دوستش دارد، دست به گناه نمیزند.
قبل از اینکه کسی بخواهد علیه او شهادت بدهد، خودش به حق اعتراف میکند.
امانتی را که به او سپردهاند، ضایع نمیکند.
نصیحتها و تذکرات را فراموش نمیکند.
به دیگران لقبهای زشت نمیدهد.
همسایهاش را آزار نمیدهد.
از مصیبتِ دیگران شاد نمیشود و شماتت نمیکند.
نه واردِ باطل میشود، و نه از محدودهی حق خارج میگردد.
اگر سکوت کند، سکوتش او را غصهدار نمیکند؛ و اگر بخندد، قهقهه نمیزند و صدایش بالا نمیرود.
اگر به او ظلم شود، صبر میکند تا خودِ خدا انتقامش را بگیرد.
خودش از دستِ خودش در رنج و سختی است، اما مردم از دستِ او در راحتی و آسایشاند!
خودش را برای آخرتش به زحمت میاندازد، اما مردم را از شرِ خودش راحت میکند.
دوری کردنش از کسانی که از آنها فاصله میگیرد، از روی زهد و پاکی است؛ و نزدیک شدنش به کسانی که به آنها نزدیک میشود، از روی نرمی و مهربانی است. نه دوری کردنش از روی کبر و خودبزرگبینی است، و نه نزدیک شدنش از روی مکر و فریبکاری.
(راوی میگوید: وقتی حرفهای امیرالمؤمنین (ع) به اینجا رسید، ناگهان هَمّام نالهای زد و در همان لحظه جان داد! امیرالمؤمنین (ع) فرمود:) "به خدا قسم؛ من از همین اتفاق برای او میترسیدم! " سپس فرمود: "ببینید پند و موعظهی عمیق، با قلبهای آماده چهکار میکند! "
(در این میان شخصی از روی اعتراض یا تعجب گفت: ای امیرالمؤمنین! پس چرا خودِ شما با اینهمه موعظه نمیمیرید؟! حضرت فرمود:) "وای بر تو! هر مرگی یک زمانِ مشخص و قطعی دارد که از آن جلو نمیافتد، و یک دلیل و سببی دارد که از آن عبور نمیکند. آرام باش و دیگر چنین حرفی نزن! این شیطان بود که این حرف را در دهانت گذاشت! "
خطبه ۱۹۴رادیولوژیِ منافقان؛ چهرههای پاک و دلهای چرکین
∞
و من خطبة له علیه السلام یصف فیها المنافقین
نَحْمَدُهُ عَلَی مَا وَفَّقَ لَهُ مِنَ الطَّاعَةِ وَ ذَادَ عَنْهُ مِنَ الْمَعْصِیَةِ وَ نَسْأَلُهُ لِمِنَّتِهِ تَمَاماً وَ بِحَبْلِهِ اعْتِصَاماً وَ نَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ خَاضَ إِلَی رِضْوَانِ اللَّهِ کُلَّ غَمْرَةٍ وَ تَجَرَّعَ فِیهِ کُلَّ غُصَّةٍ . وَ قَدْ تَلَوَّنَ لَهُ الْأَدْنَوْنَ وَ تَأَلَّبَ عَلَیْهِ الْأَقْصَوْنَ
وَ خَلَعَتْ إِلَیْهِ الْعَرَبُ أَعِنَّتَهَا وَ ضَرَبَتْ إِلَی مُحَارَبَتِهِ بُطُونَ رَوَاحِلِهَا حَتَّی أَنْزَلَتْ بِسَاحَتِهِ عَدَاوَتَهَا مِنْ أَبْعَدِ الدَّارِ وَ أَسْحَقِ الْمَزَارِ أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ وَ أُحَذِّرُکُمْ أَهْلَ النِّفَاقِ فَإِنَّهُمُ الضَّالُّونَ الْمُضِلُّونَ وَ الزَّالُّونَ الْمُزِلُّونَ یَتَلَوَّنُونَ أَلْوَاناً وَ یَفْتَنُّونَ افْتِنَاناً وَ یَعْمِدُونَکُمْ بِکُلِّ عِمَادٍ وَ یَرْصُدُونَکُمْ
بِکُلِّ مِرْصَادٍ . قُلُوبُهُمْ دَوِیَّةٌ وَ صِفَاحُهُمْ نَقِیَّةٌ.
یَمْشُونَ الْخَفَاءَ وَ یَدِبُّونَ الضَّرَاءَ. وَصْفُهُمْ دَوَاءٌ وَ قَوْلُهُمْ شِفَاءٌ وَ فِعْلُهُمُ الدَّاءُ الْعَیَاءُ حَسَدَةُ الرَّخَاءِ وَ مُؤَکِّدُو الْبَلاَءِ وَ مُقْنِطُو الرَّجَاءِ لَهُمْ بِکُلِّ طَرِیقٍ صَرِیعٌ وَ إِلَی کُلِّ قَلْبٍ شَفِیعٌ وَ لِکُلِّ شَجْوٍ دُمُوعٌ یَتَقَارَضُونَ الثَّنَاءَ وَ یَتَرَاقَبُونَ الجَزَاءَ إِن سَأَلُوا أَلحَفُوا وَ إِن عَذَلُوا کَشَفُوا
وَ إِنْ حَکَمُوا أَسْرَفُوا - قَدْ أَعَدُّوا لِکُلِّ حَقٍّ بَاطِلاً وَ لِکُلِّ قَائِمٍ مَائِلاً وَ لِکُلِّ حَیٍّ قَاتِلاً وَ لِکُلِّ بَابٍ مِفْتَاحاً وَ لِکُلِّ لَیْلٍ مِصْبَاحاً یَتَوَصَّلُونَ إِلَی الطَّمَعِ بِالْیَأْسِ لِیُقِیمُوا بِهِ أَسْوَاقَهُمْ وَ یُنْفِقُوا بِهِ أَعْلاَقَهُمْ .
یَقُولُونَ فَیُشَبِّهُونَ وَ یَصِفُونَ فَیُمَوِّهُونَ. قَدْ هَوَّنُوا الطَّرِیقَ وَ أَضْلَعُوا الْمَضِیقَ فَهُمْ لُمَةُ الشَّیْطَانِ وَ حُمَةُ النِّیرَانِ - أُولئِکَ حِزْبُ الشَّیْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ .
(بخشهایی از خطبهی حضرت در تشریحِ روانشناسی و عملکردِ منافقان):
حمدِ خدا و یادِ پیامبر (ص): خدا را سپاس میگوییم که به ما توفیقِ بندگی داد، و از گناه دورمان کرد... و شهادت میدهم که محمد (ص) بنده و فرستادهی اوست. او برای رسیدن به رضایتِ خدا، به دلِ هر سختی و طوفانی زد و هر غصهای را جرعهجرعه قورت داد! نزدیکانش در برابرش رنگ عوض کردند، غریبهها علیه او متحد شدند، و اعراب از همهجا لشکرهایشان را برای جنگ با او حرکت دادند؛ تا اینکه کینهها و دشمنیهایشان را از دورترین نقطهها به حیاطِ خانهی او آوردند!
رادیولوژیِ منافقان: ای بندگانِ خدا! شما را به تقوای الهی سفارش میکنم؛ و بهشدت از منافقان برحذرتان میدارم! چون آنها:
هم خودشان گمراهاند، و هم دیگران را گمراه میکنند.
هم خودشان لغزیدهاند، و هم دیگران را میلغزانند!
هر روز به یک رنگ درمیآیند، و مدام ترفندهای جدیدی میزنند.
برای زمین زدنِ شما به هر ستونی تکیه میکنند، و در هر کمینگاهی برایتان کمین مینشینند!
قلبهایشان پر از بیماری و کینه است، اما صورتهایشان (ظاهرشان) پاک و بیگناه به نظر میرسد!
آنها در پنهانی حرکت میکنند، و مثلِ بیماریِ پنهان در بدن نفوذ مینمایند.
حرفهایشان مثلِ دارو است، و ادعایشان شفا دادن است؛ اما در واقع عملِ آنها یک بیماریِ بیدرمان است!
آنها به راحتی و آسایشِ دیگران حسادت میکنند.
در زمانِ بلا و گرفتاریِ مردم، هیزمِ بیارِ معرکه میشوند!
و امیدِ مردم را ناامید میکنند.
آنها در هر مسیری یک کشته (قربانیِ فریب) دارند!
برای نفوذ به هر قلبی، یک واسطه دارند!
و برای هر غصهای، اشکِ تمساحِ آمادهای دارند!
آنها در تعریف و تمجید از یکدیگر به هم وام میدهند (تا بعداً پس بگیرند)! و همیشه منتظرِ پاداش و جبرانِ کارهایشان هستند.
اگر چیزی بخواهند، با اصرار و سماجت میگیرند.
اگر کسی را سرزنش کنند، آبرویش را میبرند و رسوایش میکنند.
و اگر بخواهند قضاوت کنند، بهشدت اسراف میکنند و از حد خارج میشوند!
آنها برای مقابله با هر حقی، یک باطل آماده کردهاند! برای کج کردنِ هر ستونِ راستی، یک برنامه دارند! برای کُشتنِ هر زندهای، یک قاتل دارند! برای هر دری، یک کلید دارند! و برای هر تاریکیای، یک چراغ (فریبنده) دارند!
آنها با تظاهر به بینیازی، خودشان را به خواستههایشان و طمع میرسانند! تا بازارِ خودشان را گرم کنند و کالاهای بیارزششان را به قیمتِ بالا بفروشند. حرف که میزنند، همهچیز را مبهم و مشتبه میکنند؛ و وقتی توصیف میکنند، کاملاً با فریب و کلک همراه است. آنها (در ظاهر) راه را آسان نشان میدهند، اما در واقع تنگناها را پیچیدهتر و خطرناکتر میکنند! اینها دارودستهی شیطاناند، و شعلههای آتشِ جهنم! "آنها حزبِ شیطاناند؛ آگاه باشید که حزبِ شیطان حتماً زیانکارند! " (سورهی مجادله، آیهی ۱۹).
خطبه ۱۹۵موعظهای بیدارگر؛ از عظمتِ خدا تا وحشتِ قیامت
∞
و من خطبة له علیه السلام یحمد اللّه و یثنی علی نبیه و یعظ
حمد اللّه
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَظْهَرَ مِنْ آثَارِ سُلْطَانِهِ وَ جَلاَلِ کِبْرِیَائِهِ مَا حَیَّرَ مُقَلَ الْعُقُولِ مِنْ عَجَائِبِ قُدْرَتِهِ وَ رَدَعَ خَطَرَاتِ هَمَاهِمِ
النُّفُوسِ عَنْ عِرْفَانِ کُنْهِ صِفَتِهِ.
الشهادتان
وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ شَهَادَةَ إِیمَانٍ وَ إِیقَانٍ وَ إِخْلاَصٍ وَ إِذْعَانٍ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ أَرْسَلَهُ وَ أَعْلاَمُ الْهُدَی دَارِسَةٌ وَ مَنَاهِجُ الدِّینِ طَامِسَةٌ فَصَدَعَ بِالْحَقِّ وَ نَصَحَ لِلْخَلْقِ
وَ هَدَی إِلَی الرُّشْدِ وَ أَمَرَ بِالْقَصْدِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ.
العظة
وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّهُ لَمْ یَخْلُقْکُمْ عَبَثاً وَ لَمْ یُرْسِلْکُمْ هَمَلاً عَلِمَ مَبْلَغَ نِعَمِهِ عَلَیْکُمْ وَ أَحْصَی إِحْسَانَهُ إِلَیْکُمْ فَاسْتَفْتِحُوهُ
وَ اسْتَنْجِحُوهُ وَ اطْلُبُوا إِلَیْهِ وَ اسْتَمْنِحُوهُ فَمَا قَطَعَکُمْ عَنْهُ حِجَابٌ وَ لاَ أُغْلِقَ عَنْکُمْ دُونَهُ بَابٌ وَ إِنَّهُ لَبِکُلِّ مَکَانٍ وَ فِی کُلِّ حِینٍ وَ أَوَانٍ وَ مَعَ کُلِّ إِنْسٍ وَ جَانٍّ لاَ یَثْلِمُهُ الْعَطَاءُ وَ لاَ یَنْقُصُهُ الْحِبَاءُ وَ لاَ یَسْتَنْفِدُهُ سَائِلٌ وَ لاَ یَسْتَقْصِیهِ نَائِلٌ وَ لاَ یَلْوِیهِ
شَخْصٌ عَنْ شَخْصٍ وَ لاَ یُلْهِیهِ صَوْتٌ عَنْ صَوْتٍ وَ لاَ تَحْجُزُهُ هِبَةٌ عَنْ سَلْبٍ وَ لاَ یَشْغَلُهُ غَضَبٌ عَنْ رَحْمَةٍ وَ لاَ تُولِهُهُ رَحْمَةٌ عَنْ عِقَابٍ وَ لاَ یُجِنُّهُ الْبُطُونُ عَنِ الظُّهُورِ وَ لاَ یَقْطَعُهُ الظُّهُورُ عَنِ الْبُطُونِ قَرُبَ فَنَأَی وَ عَلاَ فَدَنَا وَ ظَهَرَ فَبَطَنَ وَ بَطَنَ فَعَلَنَ وَ دَانَ وَ لَمْ یُدَنْ لَمْ یَذْرَإِ الْخَلْقَ بِاحْتِیَالٍ وَ لاَ اسْتَعَانَ بِهِمْ لِکَلاَلٍ .
أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ فَإِنَّهَا الزِّمَامُ وَ الْقِوَامُ فَتَمَسَّکُوا بِوَثَائِقِهَا وَ اعْتَصِمُوا بِحَقَائِقِهَا تَؤُلْ بِکُمْ إِلَی أَکْنَانِ الدّعَةِ وَ أَوطَانِ السّعَةِ وَ مَعَاقِلِ الحِرزِ وَ مَنَازِلِ العِزّ فِی
یَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصَارُ وَ تُظْلِمُ لَهُ الْأَقْطَارُ وَ تُعَطَّلُ فِیهِ صُرُومُ الْعِشَارِ . وَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَزْهَقُ کُلُّ مُهْجَةٍ وَ تَبْکَمُ کُلُّ لَهْجَةٍ وَ تَذِلُّ الشُّمُّ الشَّوَامِخُ وَ الصُّمُّ
الرَّوَاسِخُ فَیَصِیرُ صَلْدُهَا سَرَاباً رَقْرَقاً وَ مَعْهَدُهَا
قَاعاً سَمْلَقاً فَلاَ شَفِیعٌ یَشْفَعُ وَ لاَ حَمِیمٌ یَنْفَعُ وَ لاَ مَعْذِرَةٌ تَدْفَعُ.
(بخشهایی از خطبهی حضرت در بیانِ عظمتِ پروردگار، فلسفهی خلقت، و هشدارهای آخرت):
توحید و عظمتِ پروردگار: ستایش مخصوصِ خدایی است که آثاری از پادشاهی، و شکوهی از کبریاییِ خود را چنان به نمایش گذاشته که: چشمِ عقلها از دیدنِ شگفتیهای قدرتِ او خیره و مبهوت مانده است! و زمزمهها و فکرهای بلندپروازِ انسانها را از شناختنِ عمقِ ذاتش بازداشته است. شهادت میدهم که خدایی جز او نیست؛ شهادتی از روی ایمان، یقین، اخلاص، و تسلیم.
شهادت میدهم که محمد (ص) بنده و فرستادهی اوست. خدا او را زمانی فرستاد که پرچمهای هدایت پوسیده بود، و جادههای دین کاملاً محو شده بود. او حق را آشکار کرد، دلسوزانه مردم را نصیحت نمود، به سمتِ رشد هدایت کرد، و به میانهروی دستور داد. (درود خدا بر او و خاندانش باد).
فلسفهی خلقت: ای بندگانِ خدا! بدانید که خداوند شما را بیهوده و بیهدف نیافریده است؛ و شما را یله و رها نگذاشته است! او دقیقاً میداند چقدر به شما نعمت داده، و تمامِ احسانهایش را به شما حساب کرده است. پس:
از او بخواهید تا درهای رحمتش را برایتان باز کند.
از او موفقیت بخواهید.
خواستههایتان را از او طلب کنید و از او جایزه بخواهید.
چرا که هیچ پردهای بینِ شما و او کشیده نشده است، و هیچ دری به روی شما بسته نیست
خطبه ۱۹۶دنیا؛ کشتیِ طوفانزده در دریای مرگ!
∞
و من خطبة له علیه السلام
بعثة النبی
بَعَثَهُ حِینَ لاَ عَلَمٌ قَائِمٌ وَ لاَ مَنَارٌ سَاطِعٌ وَ لاَ مَنْهَجٌ وَاضِحٌ.
العظة بالزهد
أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ وَ أُحَذِّرُکُمُ الدُّنْیَا فَإِنَّهَا دَارُ شُخُوصٍ وَ مَحَلَّةُ تَنْغِیصٍ سَاکِنُهَا ظَاعِنٌ وَ قَاطِنُهَا بَائِنٌ تَمِیدُ بِأَهلِهَا مَیَدَانَ السّفِینَةِ تَقصِفُهَا العَوَاصِفُ فِی لُجَجِ البِحَارِ فَمِنهُمُ الغَرِقُ الوَبِقُ وَ مِنهُمُ الناّجیِ عَلَی بُطُونِ الأَموَاجِ تَحفِزُهُ الرّیَاحُ بِأَذیَالِهَا وَ تَحمِلُهُ عَلَی أَهوَالِهَا فَمَا غَرِقَ مِنهَا فَلَیسَ بِمُستَدرَکٍ وَ مَا نَجَا مِنهَا فَإِلَی مَهلَکٍ
عِبَادَ اللَّهِ الْآنَ فَاعْلَمُوا وَ الْأَلْسُنُ مُطْلَقَةٌ وَ الْأَبْدَانُ صَحِیحَةٌ وَ الْأَعْضَاءُ لَدْنَةٌ وَ الْمُنْقَلَبُ فَسِیحٌ وَ الْمَجَالُ عَرِیضٌ قَبْلَ إِرْهَاقِ الْفَوْتِ وَ حُلُولِ الْمَوْتِ فَحَقِّقُوا عَلَیْکُمْ نُزُولَهُ وَ لاَ تَنْتَظِرُوا قُدُومَهُ.
(بخشهایی از یک خطبه در توصیفِ روزگارِ بعثت، بیاعتباریِ دنیا، و غنیمت شمردنِ فرصتها):
بعثتِ پیامبر (ص) در اوجِ تاریکی: خداوند پیامبرش را زمانی فرستاد که:
هیچ پرچمِ هدایتی برپا نبود!
هیچ چراغِ روشنی نمیتابید!
و هیچ جادهی صاف و مشخصی وجود نداشت!
موعظهای برای دل کَندن از دنیا: ای بندگانِ خدا! من شما را به تقوای الهی سفارش میکنم؛ و از دنیا میترسانم! چون دنیا، خانهی کوچ کردن و جایگاهِ غصه و تلخی است. ساکنِ این دنیا، در واقع یک مسافر است! و کسی که در آن مقیم شده، بالأخره باید از آن جدا شود!
دنیا، ساکنانش را دقیقاً مثلِ یک کشتیِ طوفانزده تکان میدهد و بالا و پایین میبَرد! کشتیِ بیچارهای که طوفانهای وحشتناک، در وسطِ دریاهای عمیق، آن را در هم میکوبند و میشکنند! سرنشینانِ این کشتی، دو دستهاند: ۱. یک عده غرق میشوند و برای همیشه نابود میگردند! ۲. و عدهای دیگر، روی شکمِ امواجِ خروشان زنده میمانند؛ اما بادهای تند آنها را به اینطرف و آنطرف پرتاب میکنند، و آنها را روی دوشِ ترسها و وحشتهای دریا سوار مینمایند!
پس در این دنیا، کسی که غرق شد، دیگر هرگز نجات پیدا نمیکند و جبران نمیشود! و کسی هم که فعلاً جانِ سالم به در برده، بالأخره مسیرش به سمتِ یک هلاکت و نابودیِ دیگر است! (در دنیا هیچکس برای همیشه زنده نمیماند).
الآن وقتش است؛ فردا دیر است! ای بندگانِ خدا! الآن دست به کار شوید!
الآن که زبانها هنوز باز است و میچرخد.
بدنها هنوز سالم و سرحال است.
دستوپاهایتان هنوز نرم و انعطافپذیر است.
جایِ جبران هنوز باز است، و میدانِ کار حسابی وسیع است.
بله، همین الان عمل کنید؛ قبل از اینکه فرصتها برای همیشه از دست برود، و مرگ یقهِتان را بگیرد! پس، رسیدنِ مرگ را برای خودتان قطعی و حتمی بدانید؛ و تازه منتظر نمانید که کِی میآید! (انگار که همین الان رسیده است، پس آماده باشید).
خطبه ۱۹۷ای مردم! قدرِ مرا بدانید!
∞
و من کلام له علیه السلام ینبه فیه علی فضیلته لقبول قوله و أمره و نهیه
وَ لَقَدْ عَلِمَ الْمُسْتَحْفَظُونَ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه وآلهأَنِّی لَمْ أَرُدَّ عَلَی اللَّهِ وَ لاَ عَلَی رَسُولِهِ سَاعَةً قَطُّ وَ لَقَدْ وَاسَیْتُهُ
بِنَفْسِی فِی الْمَوَاطِنِ الَّتِی تَنْکُصُ فِیهَا الْأَبْطَالُ وَ تَتَأَخَّرُ فِیهَا الْأَقْدَامُ نَجْدَةً أَکْرَمَنِی اللَّهُ بِهَا.
وَ لَقَد قُبِضَ رَسُولُ اللّهِ ص وَ إِنّ رَأسَهُ لَعَلَی صدَریِ وَ لَقَد سَالَت نَفسُهُ فِی کفَیّ فَأَمرَرتُهَا عَلَی وجَهیِ وَ لَقَد وُلّیتُ غُسلَهُ ص وَ المَلَائِکَةُ أعَواَنیِ فَضَجّتِ الدّارُ وَ الأَفنِیَةُ مَلَأٌ یَهبِطُ وَ مَلَأٌ یَعرُجُ وَ مَا فَارَقَت سمَعیِ هَینَمَةٌ مِنهُم یُصَلّونَ عَلَیهِ حَتّی وَارَینَاهُ فِی ضَرِیحِهِ فَمَن ذَا أَحَقّ بِهِ منِیّ حَیّاً وَ مَیّتاً فَانفُذُوا عَلَی بَصَائِرِکُم وَ لتَصدُق
نِیَّاتُکُمْ فِی جِهَادِ عَدُوِّکُمْ فَوَالَّذِی لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ إِنِّی لَعَلَی جَادَّةِ الْحَقِّ وَ إِنَّهُمْ لَعَلَی مَزَلَّةِ الْبَاطِلِ أَقُولُ مَا تَسْمَعُونَ وَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ لِی وَ لَکُمْ!.
(بخشهایی از خطبهی حضرت دربارهی جایگاهِ بینظیرِ خودش در اسلام، و وفاداریاش به پیامبر (ص)):
اصحابِ رازدارِ محمد (ص) خوب میدانند که من حتی یک لحظه هم در برابرِ دستورِ خدا و رسولش، نه نگفتم! و با جانِ خودم در میدانهایی از پیامبر دفاع کردم که شجاعترین پهلوانان هم در آنها عقبنشینی میکردند و پاهایشان میلرزید! این شجاعت، لطفی بود که خدا به من کرامت کرد.
(هنگامِ رحلت پیامبر): رسولخدا (ص) در حالی جان به جانآفرین تسلیم کرد که سرش روی سینهی من بود. روحش در میانِ دستانِ من پر کشید، و من برای تبرک، دستم را به صورتم کشیدم! من خودم عهدهدارِ غسلِ پیامبر (ص) شدم، در حالی که فرشتگانِ خدا در این کار به من کمک میکردند! در آن لحظات، در و دیوارِ خانه از صدای گریه میلرزید؛ دستهای از فرشتگان پایین میآمدند و دستهای دیگر بالا میرفتند. صدای زمزمهی آنها که بر پیامبر نماز میخواندند لحظهای از گوشِ من قطع نشد، تا اینکه او را در قبرش گذاشتیم.
پس حالا بگویید: چه کسی از من به پیامبر (ص)، چه در زندگیاش و چه در مرگش، سزاوارتر است؟! حالا که این حقایق را فهمیدید، با چشمِ باز و با نیتی صادقانه و خالص، به سمتِ جهاد با دشمنانتان حرکت کنید. به همان خدایی که جز او خدایی نیست قسم؛ من کاملاً در جادهی اصلیِ حق قرار دارم، و دشمنانِ من در لغزشگاهِ باطلاند! من حرفهایم را به شما زدم (حالا خود دانید)؛ و از خدا برای خودم و شما آمرزش میخواهم.
خطبه ۱۹۸نورافکنِ تقوا، و عظمتِ قرآن
∞
و من خطبة له علیه السلام ینبه علی إحاطة علم اللّه بالجزئیات، ثم یحث علی التقوی، و یبین فضل الإسلام و القرآن
اشارة
یَعْلَمُ عَجِیجَ الْوُحُوشِ فِی الْفَلَوَاتِ وَ مَعَاصِیَ الْعِبَادِ فِی الْخَلَوَاتِ وَ اخْتِلاَفَ النِّینَانِ فِی الْبِحَارِ الْغَامِرَاتِ وَ تَلاَطُمَ الْمَاءِ بِالرِّیَاحِ الْعَاصِفَاتِ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً نَجِیبُ اللَّهِ وَ سَفِیرُ وَحْیِهِ وَ رَسُولُ رَحْمَتِهِ.
الوصیة بالتقوی
أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی أُوصِیکُمْ بِتَقْوَی اللَّهِ الَّذِی ابْتَدَأَ خَلْقَکُمْ وَ إِلَیْهِ یَکُونُ مَعَادُکُمْ وَ بِهِ نَجَاحُ طَلِبَتِکُمْ وَ إِلَیْهِ مُنْتَهَی رَغْبَتِکُمْ وَ نَحْوَهُ قَصْدُ سَبِیلِکُمْ وَ إِلَیْهِ مَرَامِی مَفْزَعِکُمْ فَإِنَّ تَقْوَی اللَّهِ دَوَاءُ دَاءِ قُلُوبِکُمْ وَ بَصَرُ عَمَی أَفْئِدَتِکُمْ وَ شِفَاءُ مَرَضِ أَجْسَادِکُمْ وَ صَلاَحُ فَسَادِ صُدُورِکُمْ وَ طُهُورُ دَنَسِ أَنْفُسِکُمْ وَ جِلاَءُ عَشَا أَبْصَارِکُمْ،
وَ أَمْنُ فَزَعِ جَأْشِکُمْ وَ ضِیَاءُ سَوَادِ ظُلْمَتِکُمْ. فَاجْعَلُوا طَاعَةَ اللَّهِ شِعَاراً دُونَ دِثَارِکُمْ وَ دَخِیلاً دُونَ شِعَارِکُمْ وَ لَطِیفاً بَیْنَ أَضْلاَعِکُمْ وَ أَمِیراً فَوْقَ أُمُورِکُمْ وَ مَنْهَلاً لِحِینِ وُرُودِکُمْ وَ شَفِیعاً لِدَرَکِ طَلِبَتِکُمْ وَ جُنَّةً لِیَوْمِ فَزَعِکُمْ وَ مَصَابِیحَ لِبُطُونِ قُبُورِکُمْ وَ سَکَناً لِطُولِ وَحْشَتِکُمْ وَ نَفَساً لِکَرْبِ مَوَاطِنِکُمْ فَإِنَّ طَاعَةَ اللَّهِ حِرْزٌ مِنْ مَتَالِفَ مُکْتَنِفَةٍ وَ مَخَاوِفَ مُتَوَقَّعَةٍ وَ أُوَارِ
نِیرَانٍ مُوقَدَةٍ فَمَنْ أَخَذَ بِالتَّقْوَی عَزَبَتْ عَنْهُ الشَّدَائِدُ بَعْدَ دُنُوِّهَا وَ احْلَوْلَتْ لَهُ الْأُمُورُ بَعْدَ مَرَارَتِهَا وَ انْفَرَجَتْ عَنْهُ الْأَمْوَاجُ بَعْدَ تَرَاکُمِهَا وَ أَسْهَلَتْ لَهُ الصِّعَابُ بَعْدَ إِنْصَابِهَا وَ هَطَلَتْ عَلَیْهِ الْکَرَامَةُ بَعْدَ قُحُوطِهَا. وَ تَحَدَّبَتْ عَلَیْهِ الرَّحْمَةُ بَعْدَ نُفُورِهَا وَ تَفَجَّرَتْ عَلَیْهِ النِّعَمُ بَعْدَ نُضُوبِهَا وَ وَبَلَتْ عَلَیْهِ الْبَرَکَةُ بَعْدَ إِرْذَاذِهَا .
فَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی نَفَعَکُمْ بِمَوْعِظَتِهِ وَ وَعَظَکُمْ بِرِسَالَتِهِ وَ امْتَنَّ عَلَیْکُمْ بِنِعْمَتِهِ فَعَبِّدُوا أَنْفُسَکُمْ لِعِبَادَتِهِ وَ اخْرُجُوا إِلَیْهِ مِنْ حَقِّ طَاعَتِهِ.
فضل الإسلام
ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْإِسْلاَمَ دِینُ اللَّهِ الَّذِی اصْطَفَاهُ لِنَفْسِهِ وَ اصْطَنَعَهُ عَلَی عَیْنِهِ وَ أَصْفَاهُ خِیَرَةَ خَلْقِهِ وَ أَقَامَ دَعَائِمَهُ عَلَی مَحَبَّتِهِ. أَذَلَّ الْأَدْیَانَ
بِعِزَّتِهِ وَ وَضَعَ الْمِلَلَ بِرَفْعِهِ وَ أَهَانَ أَعْدَاءَهُ بِکَرَامَتِهِ وَ خَذَلَ مُحَادِّیهِ
بِنَصْرِهِ وَ هَدَمَ أَرْکَانَ الضَّلاَلَةِ بِرُکْنِهِ . وَ سَقَی مَنْ عَطِشَ مِنْ حِیَاضِهِ وَ أَتْأَقَ الْحِیَاضَ بِمَوَاتِحِهِ . ثُمَّ جَعَلَهُ لاَ انْفِصَامَ لِعُرْوَتِهِ وَ لاَ فَکَّ لِحَلْقَتِهِ وَ لاَ انْهِدَامَ لِأَسَاسِهِ وَ لاَ زَوَالَ لِدَعَائِمِهِ وَ لاَ انْقِلاَعَ لِشَجَرَتِهِ وَ لاَ انْقِطَاعَ لِمُدَّتِهِ وَ لاَ عَفَاءَ لِشَرَائِعِهِ وَ لاَ جَذَّ لِفُرُوعِهِ وَ لاَ ضَنْکَ لِطُرُقِهِ وَ لاَ وُعُوثَةَ
لِسُهُولَتِهِ وَ لاَ سَوَادَ لِوَضَحِهِ وَ لاَ عِوَجَ لاِنْتِصَابِهِ وَ لاَ عَصَلَ
فِی عُودِهِ وَ لاَ وَعَثَ لِفَجِّهِ وَ لاَ انْطِفَاءَ لِمَصَابِیحِهِ وَ لاَ مَرَارَةَ لِحَلاَوَتِهِ فَهُوَ دَعَائِمُ أَسَاخَ فِی الْحَقِّ أَسْنَاخَهَا
وَ ثَبَّتَ لَهَا آسَاسَهَا وَ یَنَابِیعُ غَزُرَتْ عُیُونُهَا وَ مَصَابِیحُ شَبَّتْ نِیرَانُهَا وَ مَنَارٌ اقْتَدَی بِهَا سُفَّارُهَا وَ أَعْلاَمٌ
قُصِدَ بِهَا فِجَاجُهَا وَ مَنَاهِلُ رَوِیَ بِهَا وُرَّادُهَا. جَعَلَ اللَّهُ فِیهِ مُنْتَهَی رِضْوَانِهِ وَ ذِرْوَةَ دَعَائِمِهِ وَ سَنَامَ طَاعَتِهِ فَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ وَثِیقُ الْأَرْکَانِ رَفِیعُ الْبُنْیَانِ مُنِیرُ الْبُرْهَانِ مُضِیءُ النِّیرَانِ عَزِیزُ السُّلْطَانِ مُشْرِفُ الْمَنَارِ مُعْوِذُ الْمَثَارِ . فَشَرِّفُوهُ وَ اتَّبِعُوهُ وَ أَدُّوا إِلَیْهِ حَقَّهُ وَ ضَعُوهُ مَوَاضِعَهُ.
الرسول الأعظم
ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بَعَثَ مُحَمَّداً صلی الله علیه وآله بِالْحَقِّ
حِینَ دَنَا مِنَ الدُّنْیَا الاِنْقِطَاعُ وَ أَقْبَلَ مِنَ الْآخِرَةِ الاِطِّلاَعُ
وَ أَظْلَمَتْ بَهْجَتُهَا بَعْدَ إِشْرَاقٍ وَ قَامَتْ بِأَهْلِهَا عَلَی سَاقٍ وَ خَشُنَ مِنْهَا مِهَادٌ وَ أَزِفَ مِنْهَا قِیَادٌ فِی انْقِطَاعٍ مِنْ مُدَّتِهَا وَ اقْتِرَابٍ مِنْ أَشْرَاطِهَا وَ تَصَرُّمٍ مِنْ أَهْلِهَا وَ انْفِصَامٍ مِنْ حَلْقَتِهَا وَ انْتِشَارٍ مِنْ سَبَبِهَا وَ عَفَاءٍ مِنْ أَعْلاَمِهَا وَ تَکَشُّفٍ مِنْ عَوْرَاتِهَا وَ قِصَرٍ مِنْ طُولِهَا.
جَعَلَهُ اللَّهُ بَلاَغاً لِرِسَالَتِهِ وَ کَرَامَةً لِأُمَّتِهِ وَ رَبِیعاً لِأَهْلِ زَمَانِهِ وَ رِفْعَةً لِأَعْوَانِهِ وَ شَرَفاً لِأَنْصَارِهِ.
القرآن الکریم
ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْهِ الْکِتَابَ نُوراً لاَ تُطْفَأُ مَصَابِیحُهُ وَ سِرَاجاً لاَ یَخْبُو تَوَقُّدُهُ وَ بَحْراً لاَ یُدْرَکُ قَعْرُهُ وَ مِنْهَاجاً لاَ یُضِلُّ نَهْجُهُ وَ شُعَاعاً لاَ یُظْلِمُ ضَوْءُهُ وَ فُرْقَاناً لاَ یُخْمَدُ بُرْهَانُهُ وَ تِبْیَاناً لاَ تُهْدَمُ أَرْکَانُهُ وَ شِفَاءً لاَ تُخْشَی أَسْقَامُهُ وَ عِزّاً لاَ تُهْزَمُ أَنْصَارُهُ وَ حَقّاً لاَ تُخْذَلُ أَعْوَانُهُ فَهُوَ مَعْدِنُ الْإِیمَانِ وَ بُحْبُوحَتُهُ وَ یَنَابِیعُ الْعِلْمِ وَ بُحُورُهُ وَ رِیَاضُ الْعَدْلِ وَ غُدْرَانُهُ وَ أَثَافِیُّ الإِسلَامِ وَ بُنیَانُهُ وَ أَودِیَةُ الحَقّ وَ غِیطَانُهُ وَ بَحرٌ لَا یَنزِفُهُ المُستَنزِفُونَ وَ عُیُونٌ لَا یُنضِبُهَا المَاتِحُونَ وَ مَنَاهِلُ
لاَ یَغِیضُهَا الْوَارِدُونَ وَ مَنَازِلُ لاَ یَضِلُّ نَهْجَهَا الْمُسَافِرُونَ وَ أَعْلاَمٌ لاَ یَعْمَی عَنْهَا السَّائِرُونَ وَ آکَامٌ لاَ یَجُوزُ عَنْهَا الْقَاصِدُونَ.
جَعَلَهُ اللَّهُ رِیّاً لِعَطَشِ الْعُلَمَاءِ وَ رَبِیعاً لِقُلُوبِ الْفُقَهَاءِ وَ مَحَاجَّ
لِطُرُقِ الصُّلَحَاءِ وَ دَوَاءً لَیْسَ بَعْدَهُ دَاءٌ وَ نُوراً لَیْسَ مَعَهُ ظُلْمَةٌ وَ حَبْلاً وَثِیقاً عُرْوَتُهُ وَ مَعْقِلاً مَنِیعاً ذِرْوَتُهُ وَ عِزّاً لِمَنْ تَوَلاَّهُ وَ سِلْماً لِمَنْ دَخَلَهُ وَ هُدًی لِمَنِ ائْتَمَّ بِهِ وَ عُذْراً لِمَنِ انْتَحَلَهُ وَ بُرْهَاناً لِمَنْ تَکَلَّمَ بِهِ وَ شَاهِداً لِمَنْ خَاصَمَ بِهِ وَ فَلْجاً لِمَنْ حَاجَّ بِهِ وَ حَامِلاً لِمَنْ حَمَلَهُ وَ مَطِیَّةً لِمَنْ أَعْمَلَهُ وَ آیَةً لِمَنْ تَوَسَّمَ وَ جُنَّةً
لِمَنِ اسْتَلْأَمَ وَ عِلْماً لِمَنْ وَعَی وَ حَدِیثاً لِمَنْ رَوَی وَ حُکْماً لِمَنْ قَضَی .
(بخشهایی از خطبهی حضرت دربارهی آگاهیِ خدا، سفارش به تقوا، جایگاهِ اسلام، و شگفتیهای قرآن):
احاطهی علمیِ پروردگار: خداوند میداند: صدای زوزهی حیواناتِ وحشی در بیابانها را! گناهانِ بندگان در خلوتها را! رفتوآمدِ ماهیها در دریاهای عمیق را! و به هم خوردنِ امواجِ آب با بادهای طوفانی را! و شهادت میدهم که محمد (ص) برگزیدهی خدا، سفیرِ وحیِ او، و پیامبرِ رحمتِ اوست.
نسخهی شفابخشِ تقوا: اما بعد؛ شما را به تقوای الهی سفارش میکنم. خدایی که آفرینشِ شما را شروع کرد، بازگشتتان به سوی اوست، برآورده شدنِ خواستههایتان به دستِ اوست، و نهایتِ آرزوهایتان به او ختم میشود. بدانید که تقوای الهی:
داروی بیماریِ قلبهای شماست!
بیناییِ کوریِ دلهایتان است.
شفای بیماریِ بدنهایتان است.
اصلاحکنندهی فسادِ سینههایتان است.
پاککنندهی آلودگیِ روحهایتان است.
روشنیبخشِ تاریکیِ چشمهایتان است.
آرامشدهندهی ترسهای درونتان است.
و خورشیدِ شبهای تاریکِ شماست!
پس، اطاعتِ خدا را مثلِ لباسی زیرین (که به پوستتان میچسبد) به تن کنید، نه مثلِ لباسی رویی (که راحت درمیآید)! اطاعتِ خدا را:
در میانِ دندههایتان (قلب) جا دهید.
بر تمامِ کارهایتان مسلط کنید.
چشمهی سیرابکنندهای برای روزِ تشنگیتان (قیامت) قرار دهید.
شفاعتکنندهای برای رسیدن به آرزوهایتان بدانید.
سپری برای روزِ ترس و وحشتتان، چراغی برای تاریکیِ قبرتان، و آرامشی برای تنهاییِ طولانیتان بسازید.
هر کس که به تقوا چنگ بزند: سختیهایی که به او نزدیک شده بود، دور میشود؛ تلخیهای زندگی برایش شیرین میگردد؛ امواجِ متراکمِ مشکلات از هم شکافته میشود؛ سختیهای طاقتفرسا برایش آسان میگردد؛ و بارانِ رحمت و برکتِ خدا ـ پس از خشکسالی ـ بر سرش میبارد.
عظمتِ اسلام: و اما این اسلام! دینِ خداست که برای خودش برگزید، با چشمِ خودش آن را ساخت، بهترینِ مخلوقاتش را مأمورِ آوردنِ آن کرد، و ستونهایش را بر پایهی محبتِ خودش بنا نمود. خداوند با عزتِ اسلام، بقیهی دینها را ذلیل کرد؛ با بلندیِ اسلام، بقیهی آیینها را پایین آورد؛ و با قدرتِ آن، ستونهای گمراهی را در هم شکست. او گرههای اسلام را طوری محکم کرده که هرگز باز نمیشود! پایههایش هرگز فرو نمیریزد، درختش هرگز کنده نمیشود، زمانش هرگز به پایان نمیرسد، و جادهاش هرگز تنگ و تاریک نمیگردد! اسلام، پایههایی دارد که ریشههایش در عمقِ حق فرو رفته، و چشمههایی دارد که آبش همیشه در حالِ جوشش است. چراغهایی دارد که شعلههایش زبانه میکشد، و نشانههایی دارد که مسافران با آن راه را پیدا میکنند.
جایگاهِ قرآن (معجزهی جاوید): سپس خداوند، قرآن را بر پیامبرش نازل کرد. قرآن نوری است که چراغهایش هرگز خاموش نمیشود! چراغی است که شعلهاش هرگز کمسو نمیگردد! دریایی است که هیچکس نمیتواند به قعرش برسد! جادهای است که هرگز کسی را گمراه نمیکند! شعاعی است که هیچ تاریکیای در آن راه ندارد! و دارویی است که هیچ بیماریای بعد از آن باقی نمیماند!
قرآن:
معدنِ ایمان و مرکزِ آن است.
چشمههای علم و دریاهای آن است.
باغهای عدالت و جویبارهای آن است.
دریایی است که هرچه از آن آب بکِشند، تمام نمیشود!
چشمهای است که هرچه از آن بنوشند، خشک نمیگردد!
و قلهای است که هیچ مسافری نمیتواند از آن عبور کند!
خداوند قرآن را: سیرابکنندهی تشنگیِ دانشمندان، بهارِ قلبِ فقیهان، و مسیرِ اصلیِ آدمهای صالح قرار داد. قرآن ریسمانی است که گرهِ آن بسیار محکم است؛ پناهگاهی است که قلهاش نفوذناپذیر است؛ برای کسی که به آن پناه ببرد، عزت است؛ برای کسی که از آن پیروی کند، هدایت است؛ برای کسی که با آن حرف بزند، دلیل و برهان است؛ و برای کسی که به آن عمل کند، وسیلهی رسیدن به مقصد است.
خطبه ۱۹۹نماز، زکات، و امانت؛ سه ستونِ اصلی
∞
و من کلام له علیه السلام کان یوصی به أصحابه
اشارة
تَعَاهَدُوا أَمْرَ الصَّلاَةِ وَ حَافِظُوا عَلَیْهَا وَ اسْتَکْثِرُوا مِنْهَا وَ تَقَرَّبُوا بِهَا فَإِنَّهَا کانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتاباً مَوْقُوتاً أَ لاَ تَسْمَعُونَ إِلَی جَوَابِ أَهْلِ النَّارِ حِینَ سُئِلُوا - ما سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ قالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ وَ إِنَّهَا لَتَحُتُّ الذُّنُوبَ حَتَّ الْوَرَقِ وَ تُطْلِقُهَا إِطْلاَقَ الرِّبَقِ وَ شَبَّهَهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ
بِالْحَمَّةِ تَکُونُ عَلَی بَابِ الرَّجُلِ فَهُوَ یَغْتَسِلُ مِنْهَا فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَةِ خَمْسَ مَرَّاتٍ فَمَا عَسَی أَنْ یَبْقَی عَلَیْهِ مِنَ الدَّرَنِ ؟ وَ قَدْ عَرَفَ حَقَّهَا رِجَالٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ لاَ تَشْغَلُهُمْ عَنْهَا زِینَةُ مَتَاعٍ وَ لاَ قُرَّةُ عَیْنٍ مِنْ وَلَدٍ وَ لاَ مَالٍ یَقُولُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ - رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ إِیتاءِ الزَّکاةِ وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله نَصِباً بِالصَّلاَةِ بَعْدَ التَّبْشِیرِ لَهُ بِالْجَنَّةِ لِقَوْلِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْها فَکَانَ یَأْمُرُ بِهَا أَهْلَهُ وَ یَصْبِرُ عَلَیْهَا نَفْسَهُ.
الزکاة
ثُمَّ إِنَّ الزَّکَاةَ جُعِلَتْ مَعَ الصَّلاَةِ قُرْبَاناً لِأَهْلِ الْإِسْلاَمِ فَمَنْ أَعْطَاهَا طَیِّبَ النَّفْسِ بِهَا فَإِنَّهَا تُجْعَلُ لَهُ کَفَّارَةً وَ مِنَ النَّارِ حِجَازاً وَ وِقَایَةً فَلاَ یُتْبِعَنَّهَا أَحَدٌ نَفْسَهُ وَ لاَ یُکْثِرَنَّ عَلَیْهَا لَهَفَهُ، فَإِنَّ مَنْ أَعْطَاهَا غَیْرَ طَیِّبِ النَّفْسِ بِهَا یَرْجُو بِهَا مَا هُوَ أَفْضَلُ مِنْهَا فَهُوَ جَاهِلٌ بِالسُّنَّةِ مَغْبُونُ الْأَجْرِ ضَالُّ الْعَمَلِ طَوِیلُ النَّدَمِ.
الأمانة
ثُمَّ أَدَاءَ الْأَمَانَةِ فَقَدْ خَابَ مَنْ لَیْسَ مِنْ أَهْلِهَا إِنَّهَا عُرِضَتْ عَلَی السَّمَاوَاتِ الْمَبْنِیَّةِ وَ الْأَرَضِینَ الْمَدْحُوَّةِ وَ الْجِبَالِ ذَاتِ الطُّولِ
الْمَنْصُوبَةِ فَلاَ أَطْوَلَ وَ لاَ أَعْرَضَ وَ لاَ أَعْلَی وَ لاَ أَعْظَمَ مِنْهَا وَ لَوِ امْتَنَعَ شَیْءٌ بِطُولٍ أَوْ عَرْضٍ أَوْ قُوَّةٍ أَوْ عِزٍّ لاَمْتَنَعْنَ وَ لَکِنْ أَشْفَقْنَ مِنَ الْعُقُوبَةِ وَ عَقَلْنَ مَا جَهِلَ مَنْ هُوَ أَضْعَفُ مِنْهُنَّ وَ هُوَ الْإِنْسَانُ - إِنَّهُ کانَ ظَلُوماً جَهُولاً .
علم اللّه تعالی
إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی لاَ یَخْفَی عَلَیْهِ مَا الْعِبَادُ مُقْتَرِفُونَ فِی لَیْلِهِمْ وَ نَهَارِهِمْ لَطُفَ بِهِ خُبْراً وَ أَحَاطَ بِهِ عِلْماً أَعْضَاؤُکُمْ شُهُودُهُ وَ جَوَارِحُکُمْ جُنُودُهُ وَ ضَمَائِرُکُمْ عُیُونُهُ وَ خَلَوَاتُکُمْ عِیَانُهُ .
(توصیههای همیشگیِ امیرالمؤمنین (ع) به یارانش دربارهی سه اصلِ مهمِ اسلام):
۱. نماز (چشمهی آبگرم): مراقبِ نماز باشید! آن را حفظ کنید، زیاد نماز بخوانید، و با نماز به خدا نزدیک شوید. چرا که "نماز، وظیفهای زماندار بر مؤمنان است." (سورهی نساء، آیهی ۱۰۳). مگر جوابِ جهنمیان را نشنیدهاید که وقتی از آنها میپرسند: "چه چیزی شما را به جهنم انداخت؟" میگویند: "ما از نمازگزاران نبودیم! " (سورهی مدثر، آیات ۴۲-۴۳).
نماز، گناهان را دقیقاً مثلِ ریزشِ برگِ درختان میریزد! و بندهای گناه را مثلِ باز شدنِ طناب، باز میکند! رسولخدا (ص) نماز را به یک چشمهی آبگرمِ گوارا تشبیه کرد که دقیقاً جلوی درِ خانهی انسان باشد؛ اگر کسی روزی پنجبار در این چشمه خودش را بشوید، آیا دیگر هیچ چرک و کثیفیای روی بدنش باقی میماند؟!
مردانِ واقعیِ مؤمنان کسانی هستند که: نه زرقوبرقِ وسایلِ زندگی، و نه چشمروشنیِ فرزند و ثروت، آنها را از نماز غافل نمیکند. همانطور که خداوند میفرماید: "مردانی که هیچ تجارت و خریدوفروشی، آنها را از یاد خدا، برپاداشتنِ نماز، و پرداختِ زکات غافل نمیکند." (سورهی نور، آیهی ۳۷). پیامبرِ ما (ص) با اینکه بشارتِ بهشت را از خدا گرفته بود، اما باز هم برای نماز خودش را بهشدت به زحمت میانداخت؛ چون خدا به او دستور داده بود که: "خانوادهات را به نماز امر کن و خودت هم بر آن پافشاری کن." (سورهی طه، آیهی ۱۳۲).
۲. زکات (بیمهی عمر و آخرت): بعد از نماز، زکات به عنوانِ وسیلهی تقرب به خدا در کنارِ نماز قرار داده شده است. هر کس زکات را با رضایتِ قلبی و حالِ خوب بدهد، این زکات برایش کَفّارهی گناهان و یک دیوارِ محکم در برابرِ آتش جهنم میشود. پس مبادا بعد از دادنِ زکات، چشمتان به دنبالش باشد و برایش غصه بخورید! چون کسی که زکات را میدهد اما دلش با آن نیست (و غصه میخورَد)، اما در عینِ حال انتظار دارد پاداشِ بزرگی بگیرد، آدمِ نادانی است که هم پاداشش را از دست داده، هم عملش گم شده، و هم پشیمانیاش طولانی است!
۳. امانتداری (بارِ سنگینی که آسمانها از آن ترسیدند): سپس نوبت به ادای امانت میرسد. هر کس اهلِ امانت نباشد، قطعاً زیانکار است. همین امانت بود که خداوند آن را به آسمانهای برافراشته، زمینهای گسترده، و کوههای استوار عرضه کرد؛ (با اینکه هیچچیزی طولانیتر، پهنتر، بلندتر و بزرگتر از آنها نبود! ) اما اگر قرار بود کسی به خاطرِ بزرگی، پهناوری، قدرت یا عزت از زیرِ بارِ این امانت شانه خالی کند، آنها باید شانه خالی میکردند. اما آنها از عذابِ خیانت در امانت ترسیدند، و چیزی را فهمیدند که موجودِ ضعیفتری مثلِ انسان آن را نفهمید (و امانت را قبول کرد)! بله، انسان "بسیار ستمکار و نادان بود! " (سورهی احزاب، آیهی ۷۲).
دوربینهای مخفیِ خدا: بدانید که خداوندِ سبحان، از هیچکدام از کارهایی که بندگانش در شب و روز انجام میدهند، بیخبر نیست. علمِ دقیق و کاملِ او همهچیز را احاطه کرده است. حواستان باشد!
اعضای بدنِ شما شاهدانِ خدا بر علیه شمایند!
دستوپاهایتان لشکریانِ خدایند!
وجدان و درونِ شما چشمهای مخفیِ خدایند!
و خلوتهای شما برای خدا، کاملاً مثلِ روزِ روشن است!
خطبه ۲۰۰معاویه، یک سیاستمدارِ کثیف است!
∞
و من کلام له علیه السلام فی معاویة
وَ اللَّهِ مَا مُعَاوِیَةُ بِأَدْهَی مِنِّی وَ لَکِنَّهُ یَغْدِرُ وَ یَفْجُرُ وَ لَوْ لاَ کَرَاهِیَةُ الْغَدْرِ لَکُنْتُ مِنْ أَدْهَی النَّاسِ وَ لَکِنْ کُلُّ غُدَرَةٍ فُجَرَةٌ وَ کُلُّ فُجَرَةٍ کُفَرَةٌ وَ لِکُلِّ غَادِرٍ لِوَاءٌ یُعْرَفُ بِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ اللَّهِ مَا أُسْتَغْفَلُ بِالْمَکِیدَةِ وَ لاَ أُسْتَغْمَزُ بِالشَّدِیدَةِ .
(وقتی عدهای گفتند: معاویه از علی (ع) سیاستمدارتر و باهوشتر است، حضرت در پاسخِ آنها فرمود:)
به خدا قسم؛ معاویه از من سیاستمدارتر و باهوشتر نیست! اما فرقش این است که او پیمانشکنی میکند و گناهکار است! (برای رسیدن به هدفش، هیچ خطقرمزی ندارد). اگر پیمانشکنی و خیانت کارِ زشت و منفوری نبود، قطعاً من سیاستمدارترینِ مردم بودم! اما هر پیمانشکنی، گناه و فجور است؛ و هر فجوری، نوعی کفر. و در روز قیامت، هر پیمانشکنی یک پرچم دارد که با همان پرچم در بینِ مردم شناخته و رسوا میشود.
به خدا قسم؛ من هرگز با مکر و حیله غافلگیر نمیشوم، و در سختیها هرگز احساسِ ضعف و ناتوانی نمیکنم!
خطبه ۲۰۱از تنهایی در جادهی حق نترسید!
∞
و من کلام له علیه السلام یعظ بسلوک الطریق الواضح
أَیُّهَا النَّاسُ لاَ تَسْتَوْحِشُوا فِی طَرِیقِ الْهُدَی لِقِلَّةِ أَهْلِهِ فَإِنَّ النَّاسَ قَدِ اجْتَمَعُوا عَلَی مَائِدَةٍ شِبَعُهَا قَصِیرٌ وَ جُوعُهَا طَوِیلٌ.
أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا یَجْمَعُ النَّاسَ الرِّضَا وَ السُّخْطُ . وَ إِنَّمَا عَقَرَ نَاقَةَ ثَمُودَ رَجُلٌ وَاحِدٌ فَعَمَّهُمُ اللَّهُ بِالْعَذَابِ لَمَّا عَمُّوهُ بِالرِّضَا فَقَالَ سُبْحَانَهُ فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِینَ فَمَا کَانَ إِلاَّ أَنْ خَارَتْ أَرْضُهُمْ بِالْخَسْفَةِ خُوَارَ السِّکَّةِ الْمُحْمَاةِ فِی الْأَرْضِ الْخَوَّارَةِ . أَیُّهَا النَّاسُ مَنْ سَلَکَ الطَّرِیقَ الْوَاضِحَ وَرَدَ الْمَاءَ وَ مَنْ خَالَفَ وَقَعَ فِی التِّیهِ!.
(توصیهی حضرت به قدم برداشتن در مسیرِ روشنِ حق، حتی اگر تنها بمانند):
ای مردم! در جادهی هدایت، از کم بودنِ مسافرانش نترسید و احساسِ تنهایی نکنید! مردم دورِ سفرهای جمع شدهاند که سیر شدنش بسیار کوتاه، و گرسنگیاش بسیار طولانی است! (دنیا و لذتهایش).
ای مردم! آن چیزی که مردم را در یک سرنوشتِ مشترک دورِ هم جمع میکند، رضایت و خشمِ عمومی است. (یعنی اگر همه به یک کار راضی باشند، در پاداش و گناهِ آن شریکاند). یادتان هست که شترِ حضرت صالح را فقط یک نفر پِی کرد و کُشت! اما خداوند تمامِ آن قوم را عذاب کرد، چون همگی به کارِ آن یک نفر راضی بودند! همانطور که خداوندِ سبحان میفرماید: "پس آن شتر را پِی کردند، و بعد پشیمان شدند" (سورهی شعرا، آیهی ۱۵۷). و طولی نکشید که زمین از زیرِ پایشان شکافت و نابود شدند؛ دقیقاً مثلِ فرو رفتنِ یک آهنِ داغ در زمینِ نرم!
ای مردم! هر کس در جادهی روشن و اصلی حرکت کند، بالاخره به چشمهی آب میرسد؛ و هر کس از جاده منحرف شود، در بیابان سرگردان میشود و از تنگیِ تشنگی میمیرد!
خطبه ۲۰۲نالههای علی (ع) در خاکسپاریِ فاطمه (س)
∞
وَ مِنْ کَلاَمٍ لَهُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ رُوِیَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَهُ عِنْدَ دَفْنِ سَیِّدَةِ النِّسَاءِ فَاطِمَةَ علیهاالسلام کَالْمُنَاجِی بِهِ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وسلم عِنْدَ قَبْرِهِ
السَّلاَمُ عَلَیْکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَنِّی وَ عَنِ ابْنَتِکَ النَّازِلَةِ فِی جِوَارِکَ وَ السَّرِیعَةِ اللَّحَاقِ بِکَ قَلَّ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَنْ صَفِیَّتِکَ صَبْرِی وَ رَقَّ
عَنْهَا تَجَلُّدِی إِلاَّ أَنَّ فِی التَّأَسِّی لِی بِعَظِیمِ فُرْقَتِکَ وَ فَادِحِ
مُصِیبَتِکَ مَوْضِعَ تَعَزٍّ فَلَقَدْ وَسَّدْتُکَ فِی مَلْحُودَةِ قَبْرِکَ وَ فَاضَتْ بَیْنَ نَحْرِی وَ صَدْرِی نَفْسُکَ فَ إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ فَلَقَدِ اسْتُرْجِعَتِ الْوَدِیعَةُ وَ أُخِذَتِ الرَّهِینَةُ أَمَّا حُزْنِی فَسَرْمَدٌ وَ أَمَّا لَیْلِی فَمُسَهَّدٌ إِلَی أَنْ یَخْتَارَ اللَّهُ لِی دَارَکَ الَّتِی أَنْتَ بِهَا مُقِیمٌ وَ سَتُنَبِّئُکَ ابْنَتُکَ بِتَضَافُرِ أُمَّتِکَ عَلَی هَضْمِهَا فَأَحْفِهَا السُّؤَالَ وَ اسْتَخْبِرْهَا الْحَالَ هَذَا وَ لَمْ یَطُلِ الْعَهْدُ وَ لَمْ یَخْلُ مِنْکَ الذِّکْرُ وَ السَّلاَمُ عَلَیْکُمَا سَلاَمَ مُوَدِّعٍ لاَ قَالٍ وَ لاَ سَئِمٍ فَإِنْ أَنْصَرِفْ فَلاَ عَنْ مَلاَلَةٍ وَ إِنْ أُقِمْ فَلاَ عَنْ سُوءِ ظَنٍّ بِمَا وَعَدَ اللَّهُ الصَّابِرِینَ.
(سخنانِ سوزناکِ امیرالمؤمنین (ع) هنگامِ دفنِ حضرت فاطمه (س)، در حالی که رو به قبرِ پیامبر (ص) ایستاده بود و با او درددل میکرد:)
سلامِ من بر تو ای رسولخدا! و سلام بر دخترت که الان به همسایگیِ تو آمده، و چه زود به تو ملحق شد! ای رسولخدا! در فراقِ عزیزترینِ تو، صبرِ من تمام شده و طاقتم طاق گشته است! تنها چیزی که شاید کمی به من تسلی بدهد، این است که من قبل از این، مصیبتِ بسیار بزرگِ از دست دادنِ تو را تحمل کردهام! من خودم تو را در شکافِ قبرت گذاشتم، و روحِ تو در حالی پر کشید که سرت روی سینهی من بود... "ما از خداییم و به سوی او برمیگردیم." (سورهی بقره، آیهی ۱۵۶).
ای رسولخدا! امانتی که به من سپرده بودی، پس داده شد؛ و گروگان گرفته شد! اما غصهی من از این به بعد همیشگی است، و شبهای من به بیداری و بیخوابی خواهد گذشت! تا زمانی که خدا همان خانهای را که تو در آن ساکن هستی، برای من هم انتخاب کند (و به شما ملحق شوم).
بهزودی دخترت به تو خبر خواهد داد که چطور امتِ تو، برای از بین بردنِ حقِ او و ستم کردنِ به او، با هم متحد شدند و دستبهیکی کردند! پس همهچیز را با دقت از او بپرس، و از حالوروزِ ما خبر بگیر. این بلاها در حالی سرِ ما آمد که هنوز زمانِ زیادی از رفتنِ تو نگذشته بود، و هنوز اسمت از سرِ زبانها نیفتاده بود!
سلامِ من بر هر دوی شما! سلامِ کسی که با شما وداع میکند؛ اما نه از روی خستگی، و نه از روی ناراحتی (که دلم بخواهد زودتر بروم). اگر از کنارِ این قبر برمیگردم، به خاطرِ بیمیلی نیست؛ و اگر میمانم، به خاطرِ این نیست که به وعدهی خدا برای صابران بدگمان شدهام!
خطبه ۲۰۳سفارش به بیرغبتی به دنیا و شوق به آخرت
∞
و من کلام له علیه السلام فی التزهید من الدنیا و الترغیب فی الآخرة
أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا الدُّنْیَا دَارُ مَجَازٍ وَ الْآخِرَةُ دَارُ قَرَارٍ فَخُذُوا مِنْ مَمَرِّکُمْ لِمَقَرِّکُمْ وَ لاَ تَهْتِکُوا أَسْتَارَکُمْ عِنْدَ مَنْ یَعْلَمُ أَسْرَارَکُمْ وَ أَخْرِجُوا مِنَ الدُّنْیَا قُلُوبَکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَخْرُجَ مِنْهَا أَبْدَانُکُمْ فَفِیهَا اخْتُبِرْتُمْ وَ لِغَیْرِهَا خُلِقْتُمْ إِنَّ الْمَرْءَ إِذَا هَلَکَ قَالَ النَّاسُ مَا تَرَکَ؟
وَ قَالَتِ الْمَلاَئِکَةُ مَا قَدَّمَ لِلَّهِ آبَاؤُکُمْ فَقَدِّمُوا بَعْضاً یَکُنْ لَکُمْ قَرْضاً وَ لاَ تُخْلِفُوا کُلاًّ فَیَکُونَ فَرْضاً عَلَیْکُمْ.
(موعظهای دیگر در بابِ ناپایداریِ دنیا):
ای مردم! این دنیا، فقط یک محلِ عبور و گذرگاه است! و آخرت، قرارگاه و خانهی همیشگی. پس از این گذرگاهتان، برای آن قرارگاهتان توشه بردارید!
پردههای (آبرو و گناهِ) خودتان را جلوی کسی که از تمامِ اسرارتان باخبر است، پاره نکنید!
و قبل از اینکه بدنهایتان از این دنیا خارج شود، قلبهایتان را از آن خارج کنید!
شما را در این دنیا فقط برای امتحان گذاشتهاند، وگرنه برای زندگی در دنیای دیگری (آخرت) آفریده شدهاید. وقتی کسی میمیرد، مردم میپرسند: چه گذاشت و رفت؟ اما فرشتگان میپرسند: چه پیشفرستاد؟
خدا پدرانتان را بیامرزد! مقداری از مالتان را برای خدا پیشفرست کنید تا به عنوانِ وام برای روزِ مبادایتان ذخیره شود؛ اما همهچیز را پشتسرِ خودتان جا نگذارید، که آنوقت وبالِ گردنِ شما میشود و باید تاوانش را بدهید! (در حالی که دیگران لذتش را میبرند).
خطبه ۲۰۴سفرِ بیبازگشت؛ آمادهی کوچ شوید!
∞
و من کلام له علیه السلام کان کثیرا ما ینادی به أصحابه
تَجَهَّزُوا رَحِمَکُمُ اللَّهُ فَقَدْ نُودِیَ فِیکُمْ بِالرَّحِیلِ وَ أَقِلُّوا الْعُرْجَةَ عَلَی الدُّنْیَا وَ انْقَلِبُوا بِصَالِحِ مَا بِحَضْرَتِکُمْ مِنَ الزَّادِ فَإِنَّ أَمَامَکُمْ عَقَبَةً کَؤُوداً وَ مَنَازِلَ مَخُوفَةً مَهُولَةً لاَ بُدَّ مِنَ الْوُرُودِ عَلَیْهَا وَ الْوُقُوفِ عِنْدَهَا. وَ اعْلَمُوا أَنَّ مَلاَحِظَ الْمَنِیَّةِ نَحْوَکُمْ دَانِیَةٌ وَ کَأَنَّکُمْ بِمَخَالِبِهَا وَ قَدْ نَشِبَتْ فِیکُمْ وَ قَدْ دَهَمَتْکُمْ فِیهَا مُفْظِعَاتُ الْأُمُورِ وَ مُعْضِلاَتُ الْمَحْذُورِ. فَقَطِّعُوا عَلاَئِقَ الدُّنْیَا وَ اسْتَظْهِرُوا بِزَادِ التَّقْوَی.
و قد مضی شیء من هذا الکلام فیما تقدم بخلاف هذه الروایة
(حضرت این جملات را بارها و بارها با صدای بلند خطاب به یارانش میفرمود:)
خدا شما را بیامرزد! باروبنهتان را ببندید و آماده شوید؛ که دیگر در میانِ شما ندای کوچ کردن سر دادهاند! دلتنگی برای دنیا و توقف در آن را کم کنید، و با بهترین توشهای که در دست دارید (کارهای نیک)، به سمتِ مقصدتان برگردید.
بدانید که یک گردنهی بسیار سخت، و منزلگاههای ترسناک و وحشتناک پیشِ روی شماست، که هیچ چارهای ندارید جز اینکه از آنها عبور کنید و در آنها بایستید! و بدانید که نگاههای خیرهی مرگ، دارد به شما نزدیک میشود؛ انگار شما همین الان هم در چنگالهای تیزِ آن گیر افتادهاید، و اتفاقاتِ هولناک و مشکلاتِ نفسگیرِ آن، شما را در هم کوبیده است!
پس، تمامِ وابستگیها و پیوندهایتان را با دنیا قطع کنید، و فقط به توشهی تقوا تکیه نمایید.
(سید رضی میگوید: بخشی از این خطبه قبلاً در جای دیگری با روایتی متفاوت آمده بود).
خطبه ۲۰۵پاسخِ مستدل به بهانهجوییهای طلحه و زبیر
∞
و من کلام له علیه السلام کلم به طلحة و الزبیر بعد بیعته بالخلافة و قد عتبا علیه من ترک مشورتهما، و الاستعانة فی الأمور بهما
لَقَدْ نَقَمْتُمَا یَسِیراً وَ أَرْجَأْتُمَا کَثِیراً. أَ لاَ تُخْبِرَانِی أَیُّ شَیْءٍ کَانَ لَکُمَا فِیهِ حَقٌّ دَفَعْتُکُمَا عَنْهُ أَمْ أَیُّ قَسْمٍ اسْتَأْثَرْتُ
عَلَیْکُمَا بِهِ أَمْ أَیُّ حَقٍّ رَفَعَهُ إِلَیَّ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِینَ ضَعُفْتُ عَنْهُ أَمْ جَهِلْتُهُ أَمْ أَخْطَأْتُ بَابَهُ.
وَ اللَّهِ مَا کَانَتْ لِی فِی الْخِلاَفَةِ رَغْبَةٌ وَ لاَ فِی الْوِلاَیَةِ إِرْبَةٌ
وَ لَکِنَّکُمْ دَعَوْتُمُونِی إِلَیْهَا وَ حَمَلْتُمُونِی عَلَیْهَا فَلَمَّا أَفْضَتْ إِلَیَّ نَظَرْتُ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ وَ مَا وَضَعَ لَنَا وَ أَمَرَنَا بِالْحُکْمِ بِهِ فَاتَّبَعْتُهُ وَ مَا اسْتَنَّ النَّبِیُّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَاقْتَدَیْتُهُ فَلَمْ أَحْتَجْ فِی ذَلِکَ إِلَی رَأْیِکُمَا وَ لاَ رَأْیِ غَیْرِکُمَا وَ لاَ وَقَعَ حُکْمٌ جَهِلْتُهُ فَأَسْتَشِیرَکُمَا وَ إِخْوَانِی مِنَ الْمُسْلِمِینَ وَ لَوْ کَانَ ذَلِکَ لَمْ أَرْغَبْ عَنْکُمَا وَ لاَ عَنْ غَیْرِکُمَا. وَ أَمَّا مَا ذَکَرْتُمَا مِنْ أَمْرِ الْأُسْوَةِ فَإِنَّ ذَلِکَ أَمْرٌ لَمْ أَحْکُمْ أَنَا فِیهِ بِرَأْیِی وَ لاَ وَلِیتُهُ هَوًی مِنِّی بَلْ وَجَدْتُ أَنَا وَ أَنْتُمَا مَا جَاءَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَدْ فُرِغَ مِنْهُ فَلَمْ أَحْتَجْ إِلَیْکُمَا فِیمَا قَدْ فَرَغَ اللَّهُ مِنْ قَسْمِهِ وَ أَمْضَی فِیهِ حُکْمَهُ فَلَیْسَ لَکُمَا وَ اللَّهِ عِنْدِی وَ لاَ لِغَیْرِکُمَا فِی هَذَا عُتْبَی . أَخَذَ اللَّهُ بِقُلُوبِنَا وَ قُلُوبِکُمْ إِلَی الْحَقِّ وَ أَلْهَمَنَا وَ إِیَّاکُمُ الصَّبْرَ.
ثم قال علیه السلام -
رَحِمَ اللَّهُ رَجُلاً رَأَی حَقّاً فَأَعَانَ عَلَیْهِ أَوْ رَأَی جَوْراً فَرَدَّهُ وَ کَانَ عَوْناً بِالْحَقِّ عَلَی صَاحِبِهِ.
(وقتی طلحه و زبیر بعد از بیعت با امیرالمؤمنین (ع)، از اینکه حضرت در کارها با آنها مشورت نمیکند و پُستی به آنها نمیدهد گلایه کردند، حضرت در جوابِ آنها فرمود:)
شما دو نفر به چیزهای بسیار کوچک گیر دادهاید، و چیزهای بسیار بزرگی را نادیده گرفتهاید! به من بگویید:
آیا شما در جایی حقی داشتید که من آن را به شما نداده باشم؟!
آیا در تقسیمِ بیتالمال، سهمی را از شما بریده و برای خودم برداشتهام؟!
یا آیا تا به حال مسلمانی برای گرفتنِ حقش پیشِ من آمده و من از گرفتنِ حقِ او ضعیف بودهام، یا حکمش را نمیدانستهام، یا در کارش اشتباه کردهام؟!
به خدا قسم؛ من اصلاً هیچ میل و رغبتی به خلافت و حکومت نداشتم! این شما بودید که مرا دعوت کردید و این بار را روی دوشِ من گذاشتید! وقتی حکومت به من رسید، نگاه کردم به کتاب خدا؛ هرچه خدا برای ما قانون گذاشته بود و به ما دستور داده بود، من هم دقیقاً همان را اجرا کردم. و نگاه کردم به سنتِ پیامبر (ص)؛ هرچه او انجام داده بود، من هم به همان اقتدا کردم. بنابراین، من در این مسائل، اصلاً نیازی به مشورتِ شما و هیچکسِ دیگری نداشتم! هیچ حُکمی هم پیش نیامد که من آن را ندانم و بخواهم با شما یا برادرانِ مسلمانم مشورت کنم. مطمئن باشید اگر نیازی به مشورت بود، من نه از شما روی برمیگرداندم و نه از دیگران.
اما دربارهی اینکه اعتراض دارید چرا من بیتالمال را مساوی تقسیم میکنم: بدانید که این روش، نه نظرِ شخصیِ من است و نه از روی هوای نفسم این کار را کردهام! بلکه هم من و هم شما میدانیم که این دقیقاً همان روشی است که رسولخدا (ص) آورده است! پس در چیزی که خدا از قبل تکلیفش را روشن کرده، قسمتش را انجام داده و حُکمش را امضا کرده است، من هیچ نیازی به نظرِ شما ندارم! بنابراین، به خدا قسم؛ نه شما و نه هیچکسِ دیگری، هیچ حقِ گله و شکایتی از من در این باره ندارید!
خدا قلبِ ما و شما را به سوی حق هدایت کند، و به ما و شما صبر بدهد. (سپس فرمود:) خدا رحمت کند مردی را که وقتی حق را میبیند به آن کمک میکند؛ و وقتی ظلم را میبیند آن را پس میزند، و برای پیروزیِ حق، یار و یاورِ صاحبحق است.
خطبه ۲۰۶فحش ندهید! روشنگری کنید و دعا بخوانید
∞
و من کلام له علیه السلام و قد سمع قوما من أصحابه یسبون أهل الشام أیام حربهم بصفین
إِنِّی أَکْرَهُ لَکُمْ أَنْ تَکُونُوا سَبَّابِینَ وَ لَکِنَّکُمْ لَوْ وَصَفْتُمْ أَعْمَالَهُمْ وَ ذَکَرْتُمْ حَالَهُمْ کَانَ أَصْوَبَ فِی الْقَوْلِ وَ أَبْلَغَ فِی الْعُذْرِ وَ قُلْتُمْ مَکَانَ سَبِّکُمْ إِیَّاهُمْ اللَّهُمَّ احْقِنْ دِمَاءَنَا وَ دِمَاءَهُمْ وَ أَصْلِحْ ذَاتَ بَیْنِنَا وَ بَیْنِهِمْ وَ اهْدِهِمْ مِنْ ضَلاَلَتِهِمْ حَتَّی یَعْرِفَ الْحَقَّ مَنْ جَهِلَهُ وَ یَرْعَوِیَ عَنِ الْغَیِّ وَ الْعُدْوَانِ مَنْ لَهِجَ بِهِ.
(در روزهای جنگ صفین، وقتی امیرالمؤمنین (ع) شنید که عدهای از یارانش به مردمِ شام دشنام و ناسزا میگویند، فرمود:)
من اصلاً دوست ندارم که شما آدمهای فحاش و بددهنی باشید! به جای فحش دادن، اگر کارهای زشتشان را توصیف کنید و حالوروزِ خرابشان را یادآوری نمایید، هم حرفتان درستتر است و هم عذرتان (برای جنگ با آنها) موجهتر.
شما باید به جای دشنام دادن به آنها، اینطور دعا کنید: "خدایا! خونهای ما و آنها را حفظ کن. بینِ ما و آنها را اصلاح کن. و آنها را از این گمراهیشان هدایت فرما؛ تا کسی که حق را نمیشناسد آن را بشناسد، و کسی که به ظلم و تجاوز عادت کرده از آن دست بردارد! "
خطبه ۲۰۷محافظت از نسلِ پیامبر در قلبِ جنگ
∞
و من کلام له علیه السلام فی بعض أیام صفین و قد رأی الحسن ابنه علیه السلام یتسرع إلی الحرب
امْلِکُوا عَنِّی هَذَا الْغُلاَمَ لاَ یَهُدَّنِی فَإِنَّنِی أَنْفَسُ
بِهَذَیْنِ یَعْنِی الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ عَلَیْهِمَاالسَّلاَمُ عَلَی الْمَوْتِ لِئَلاَّ یَنْقَطِعَ بِهِمَا نَسْلُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ.
قال السید الشریف: قوله علیه السلام املکوا عنی هذا الغلام من أعلی الکلام و أفصحه
(در یکی از روزهای جنگ صفین، وقتی امیرالمؤمنین (ع) دید که پسرش امام حسن (ع) با سرعت و شتاب دارد به سمتِ قلبِ دشمن و میدانِ جنگ میرود، با نگرانی فرمود:)
جلوی این جوان را بگیرید تا مرا در هم نشکند! (و داغش مرا زمین نزند). من بهشدت روی جانِ این دو نفر (حسن و حسین) حساس و بخیلم، و دلم نمیآید به کامِ مرگ بروند؛ تا مبادا نسلِ رسولخدا (ص) با کشته شدنِ آنها قطع شود!
(سید رضی میگوید: این جملهی حضرت املکوا عنی هذا الغلام، از بلندترین و فصیحترین کلمات است).
خطبه ۲۰۸وقتی یاران خسته شدند...
∞
و من کلام له علیه السلام قاله لما اضطرب علیه أصحابه فی أمر الحکومة
أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لَمْ یَزَلْ أَمْرِی مَعَکُمْ عَلَی مَا أُحِبُّ حَتَّی نَهِکَتْکُمُ
الْحَرْبُ وَ قَدْ وَ اللَّهِ أَخَذَتْ مِنْکُمْ وَ تَرَکَتْ وَ هِیَ لِعَدُوِّکُمْ أَنْهَکُ.
لَقَدْ کُنْتُ أَمْسِ أَمِیراً فَأَصْبَحْتُ الْیَوْمَ مَأْمُوراً وَ کُنْتُ أَمْسِ نَاهِیاً فَأَصْبَحْتُ الْیَوْمَ مَنْهِیّاً وَ قَدْ أَحْبَبْتُمُ الْبَقَاءَ وَ لَیْسَ لِی أَنْ أَحْمِلَکُمْ عَلَی مَا تَکْرَهُونَ!.
(وقتی یارانِ حضرت در ماجرای حُکمیت دچارِ تردید و اضطراب شدند و از او نافرمانی کردند، فرمود:)
ای مردم! تا زمانی که جنگ شما را فرسوده و خسته نکرده بود، همیشه اوضاع بینِ من و شما دقیقاً همانطوری بود که من دوست داشتم (و از من اطاعت میکردید). اما به خدا قسم؛ جنگ همانطور که از شما تلفات گرفت، از دشمنتان بیشتر گرفت و آنها را خستهتر کرد!
اما حالا اوضاع عوض شده: من تا دیروز فرمانده بودم، اما امروز فرمانبَر شدهام! تا دیروز من نهیکننده بودم، اما امروز نهیشونده شدهام! شما الان زنده ماندن را دوست دارید (و از جنگ خستهاید)؛ و من هم اصلاً نمیتوانم شما را به کاری که از آن متنفرید مجبور کنم! (پس هر کاری دلتان میخواهد بکنید).
خطبه ۲۰۹زهدِ اسلامی در برابرِ زهدِ انحرافی
∞
و من کلام له علیه السلام بالبصرة و قد دخل علی العلاء بن زیاد الحارثی و هو من أصحابهیعوده، فلما رأی سعة داره قال:
مَا کُنْتَ تَصْنَعُ بِسِعَةِ هَذِهِ الدَّارِ فِی الدُّنْیَا - وَ أَنْتَ إِلَیْهَا فِی الْآخِرَةِ کُنْتَ أَحْوَجَ وَ بَلَی إِنْ شِئْتَ بَلَغْتَ بِهَا الْآخِرَةَ تَقْرِی فِیهَا الضَّیْفَ وَ تَصِلُ فِیهَا الرَّحِمَ وَ تُطْلِعُ مِنْهَا الْحُقُوقَ مَطَالِعَهَا فَإِذاً أَنْتَ قَدْ بَلَغْتَ بِهَا الْآخِرَةَ.
فَقَالَ لَهُ الْعَلاَءُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَشْکُو إِلَیْکَ أَخِی عَاصِمَ بْنَ زِیَادٍ قَالَ وَ مَا لَهُ قَالَ لَبِسَ الْعَبَاءَةَ وَ تَخَلَّی عَنِ الدُّنْیَا قَالَ عَلَیَّ بِهِ فَلَمَّا جَاءَ قَالَ: یَا عدُیَ ّ نَفسِهِ لَقَدِ استَهَامَ بِکَ الخَبِیثُ أَ مَا رَحِمتَ أَهلَکَ
وَ وَلَدَکَ أَ تَرَی اللَّهَ أَحَلَّ لَکَ الطَّیِّبَاتِ وَ هُوَ یَکْرَهُ أَنْ تَأْخُذَهَا أَنْتَ أَهْوَنُ عَلَی اللَّهِ مِنْ ذَلِکَ! قَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ هَذَا أَنْتَ فِی خُشُونَةِ مَلْبَسِکَ وَ جُشُوبَةِ مَأْکَلِکَ قَالَ وَیْحَکَ إِنِّی لَسْتُ کَأَنْتَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی فَرَضَ عَلَی أَئِمَّةِ الْعَدْلِ أَنْ یُقَدِّرُوا أَنْفُسَهُمْ بِضَعَفَةِ النَّاسِ کَیْلاَ یَتَبَیَّغَ
بِالْفَقِیرِ فَقْرُهُ!.
(در شهر بصره، امیرالمؤمنین (ع) برای عیادتِ یکی از یارانش به نام علاء بن زیاد حارثی به خانهی او رفت. وقتی خانهی بسیار بزرگ و مجللِ او را دید، فرمود:)
تو در این دنیا، این خانهی به این بزرگی را میخواهی چهکار؟! تو در آخرت به چنین خانهی بزرگی خیلی بیشتر نیاز داری! البته؛ اگر بخواهی میتوانی با همین خانهی بزرگ هم به آخرت برسی! چطور؟ به این شرط که: در آن از مهمانان پذیرایی کنی، در آن صلهی رحم به جا بیاوری، و حقوقِ شرعیِ این خانه را هم بپردازی. در این صورت، با همین خانه به آخرت هم رسیدهای!
(علاء گفت:) ای امیرالمؤمنین! من از دستِ برادرم عاصم بن زیاد به شما شکایت دارم! حضرت پرسید: چه شده؟ علاء گفت: او عبا (و لباسِ پشمیِ خشن) پوشیده، و دنیا را کاملاً ترک کرده است! (و به خانوادهاش نمیرسد). حضرت فرمود: او را پیشِ من بیاورید! وقتی عاصم آمد، حضرت (با تندی) به او فرمود: "ای دشمنِ جانِ خودت! شیطان بدجوری تو را فریب داده و سرگردان کرده است! آیا به همسر و فرزندانت رحم نکردی؟! تو فکر میکنی خدا چیزهای خوب و پاکیزه را برایت حلال کرده، اما از اینکه تو از آنها استفاده کنی بدش میآید؟! تو پیشِ خدا خیلی بیارزشتر از آنی که بخواهی چنین خیالی بکنی! "
(عاصم گفت:) ای امیرالمؤمنین! پس چرا خودِ شما لباست اینقدر خشن، و غذایت اینقدر ساده است؟! حضرت فرمود: "وای بر تو! من مثلِ تو نیستم. خداوند بر پیشوایان و رهبرانِ عادل واجب کرده است که سطحِ زندگیِ خودشان را با ضعیفترین مردم تنظیم کنند؛ تا فقر و نداری، به آدمِ فقیر فشار نیاورد و او را به هم نریزد! "
خطبه ۲۱۰روانشناسیِ شایعات، و طبقهبندیِ راویانِ حدیث
∞
و من کلام له علیه السلام و قد سأله سائل عن أحادیث البدع و عما فی أیدی الناس من اختلاف الخبر فقال علیه السلام
اشارة
إِنَّ فِی أَیْدِی النَّاسِ حَقّاً وَ بَاطِلاً وَ صِدْقاً وَ کَذِباً وَ نَاسِخاً وَ مَنْسُوخاً وَ عَامّاً وَ خَاصّاً وَ مُحْکَماً وَ مُتَشَابِهاً وَ حِفْظاً وَ وَهْماً وَ لَقَدْ کُذِبَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ عَلَی عَهْدِهِ حَتَّی قَامَ خَطِیباً فَقَالَ مَنْ کَذَبَ عَلَیَّ مُتَعَمِّداً فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ وَ إِنَّمَا أَتَاکَ بِالْحَدِیثِ أَرْبَعَةُ رِجَالٍ لَیْسَ لَهُمْ خَامِسٌ.
المنافقون
رَجُلٌ مُنَافِقٌ مُظْهِرٌ لِلْإِیمَانِ مُتَصَنِّعٌ بِالْإِسْلاَمِ لاَ یَتَأَثَّمُ وَ لاَ
یَتَحَرَّجُ یَکْذِبُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِمُتَعَمِّداً فَلَوْ عَلِمَ النَّاسُ أَنَّهُ مُنَافِقٌ کَاذِبٌ لَمْ یَقْبَلُوا مِنْهُ وَ لَمْ یُصَدِّقُوا قَوْلَهُ وَ لَکِنَّهُمْ قَالُوا صَاحِبُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِرَآهُ وَ سَمِعَ مِنْهُ وَ لَقِفَ عَنْهُ فَیَأْخُذُونَ بِقَوْلِهِ وَ قَدْ أَخْبَرَکَ اللَّهُ عَنِ الْمُنَافِقِینَ بِمَا أَخْبَرَکَ وَ وَصَفَهُمْ بِمَا وَصَفَهُمْ بِهِ لَکَ ثُمَّ بَقُوا بَعْدَهُ فَتَقَرَّبُوا إِلَی أَئِمَّةِ الضَّلاَلَةِ وَ الدُّعَاةِ إِلَی النَّارِ بِالزُّورِ وَ الْبُهْتَانِ فَوَلَّوْهُمُ الْأَعْمَالَ وَ جَعَلُوهُمْ حُکَّاماً عَلَی رِقَابِ النَّاسِ فَأَکَلُوا بِهِمُ الدُّنْیَا وَ إِنَّمَا النَّاسُ مَعَ الْمُلُوکِ وَ الدُّنْیَا إِلاَّ مَنْ عَصَمَ اللَّهُ فَهَذَا أَحَدُ الْأَرْبَعَةِ.
الخاطئون
وَ رَجُلٌ سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ شَیْئاً لَمْ یَحْفَظْهُ عَلَی وَجْهِهِ فَوَهِمَ
فِیهِ وَ لَمْ یَتَعَمَّدْ کَذِباً فَهُوَ فِی یَدَیْهِ وَ یَرْوِیهِ وَ یَعْمَلُ بِهِ وَ یَقُولُ أَنَا سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَلَوْ عَلِمَ الْمُسْلِمُونَ أَنَّهُ وَهِمَ فِیهِ لَمْ یَقْبَلُوهُ مِنْهُ وَ لَوْ عَلِمَ هُوَ أَنَّهُ کَذَلِکَ لَرَفَضَهُ!.
اهل الشبهة
وَ رَجُلٌ ثَالِثٌ، سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِشَیْئاً یَأْمُرُ بِهِ ثُمَّ إِنَّهُ نَهَی عَنْهُ، وَ هُوَ لاَ یَعْلَمُ، أَوْ سَمِعَهُ یَنْهَی عَنْ
شَیْءٍ ثُمَّ أَمَرَ بِهِ وَ هُوَ لاَ یَعْلَمُ فَحَفِظَ الْمَنْسُوخَ وَ لَمْ یَحْفَظِ النَّاسِخَ فَلَوْ عَلِمَ أَنَّهُ مَنْسُوخٌ لَرَفَضَهُ وَ لَوْ عَلِمَ الْمُسْلِمُونَ إِذْ سَمِعُوهُ مِنْهُ أَنَّهُ مَنْسُوخٌ لَرَفَضُوهُ.
الصادقون الحافظون
وَ آخَرُ رَابِعٌ لَمْ یَکْذِبْ عَلَی اللَّهِ وَ لاَ عَلَی رَسُولِهِ مُبْغِضٌ لِلْکَذِبِ خَوْفاً مِنَ اللَّهِ وَ تَعْظِیماً لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِوَ لَمْ یَهِمْ بَلْ حَفِظَ مَا سَمِعَ عَلَی وَجْهِهِ فَجَاءَ بِهِ عَلَی مَا سَمِعَهُ لَمْ یَزِدْ فِیهِ وَ لَمْ یَنْقُصْ مِنْهُ فَهُوَ حَفِظَ النَّاسِخَ فَعَمِلَ بِهِ وَ حَفِظَ الْمَنْسُوخَ فَجَنَّبَ عَنْهُ وَ عَرَفَ الْخَاصَّ وَ الْعَامَّ، وَ الْمُحْکَمَ وَ الْمُتَشَابِهَ ، فَوَضَعَ کُلَّ شَیْءٍ مَوْضِعَهُ.
وَ قَد کَانَ یَکُونُ مِن رَسُولِ اللّهِ ص الکَلَامُ لَهُ وَجهَانِ فَکَلَامٌ خَاصّ وَ کَلَامٌ عَامّ فَیَسمَعُهُ مَن لَا یَعرِفُ مَا عَنَی اللّهُ سُبحَانَهُ بِهِ وَ لَا مَا عَنَی رَسُولُ اللّهِ ص فَیَحمِلُهُ السّامِعُ وَ یُوَجّهُهُ عَلَی غَیرِ مَعرِفَةٍ بِمَعنَاهُ وَ مَا قُصِدَ بِهِ وَ مَا خَرَجَ مِن أَجلِهِ وَ لَیسَ کُلّ أَصحَابِ رَسُولِ اللّهِ ص مَن کَانَ یَسأَلُهُ وَ یَستَفهِمُهُ حَتّی إِن کَانُوا لَیُحِبّونَ أَن یجَیِ ءَ الأعَراَبیِ ّ وَ الطاّر ِئُ فَیَسأَلَهُ ع حَتّی
یَسْمَعُوا وَ کَانَ لاَ یَمُرُّ بِی مِنْ ذَلِکَ شَیْءٌ إِلاَّ سَأَلْتُهُ عَنْهُ وَ حَفِظْتُهُ فَهَذِهِ وُجُوهُ مَا عَلَیْهِ النَّاسُ فِی اخْتِلاَفِهِمْ وَ عِلَلِهِمْ فِی رِوَایَاتِهِمْ.
(شخصی از امیرالمؤمنین (ع) دربارهی احادیثِ دروغ (بدعتها) و اختلافِ روایاتی که در دستِ مردم است پرسید. حضرت در پاسخی جامع و بینظیر فرمود:)
در دستِ مردم ملغمهای از همهچیز هست: حق و باطل، راست و دروغ، آیهی ناسخ و منسوخ، عام و خاص، محکم و متشابه، و روایاتی که از روی حفظِ دقیق نقل شده و روایاتی که از روی وهم و خیال نقل شده است!
حتی در زمانِ خودِ رسولخدا (ص) هم آنقدر به او دروغ بستند، که پیامبر (ص) ایستاد و خطبه خواند و فرمود: "هر کس عمداً به من دروغ ببندد، باید جایگاهش را در آتشِ جهنم آماده کند! "
بدان که حدیثی که به دستِ تو میرسد، فقط از طرفِ یکی از این چهار نفر است، و نفرِ پنجمی هم وجود ندارد:
۱. منافقِ دروغگو: مردی که منافق است؛ در ظاهر ادعای ایمان میکند و نقابِ مسلمانی به چهره میزند. او اصلاً از گناه کردن نمیترسد، و خیلی راحت و از روی عمد به رسولخدا (ص) دروغ میبندد! اگر مردم میدانستند که او یک منافقِ دروغگوست، هرگز حرفش را قبول نمیکردند. اما چون نمیدانند، میگویند: "او همنشینِ پیامبر بوده، پیامبر را دیده، حرفهایش را شنیده، و احادیث را از دهانِ او گرفته است! " پس حرفش را میپذیرند! در حالی که خدا خودش در قرآن منافقان را معرفی کرده و ویژگیهایشان را برایت گفته است. این منافقان بعد از پیامبر (ص) زنده ماندند، و با دروغ و تهمت زدن (به پیامبر) خودشان را به پیشوایانِ گمراهی و دعوتکنندگانِ به جهنم (حاکمانِ فاسد) نزدیک کردند! آن حاکمان هم به این منافقان پُست و مقام دادند، آنها را بر گردنِ مردم سوار کردند، و به کمکِ آنها دنیا را بلعیدند! این طبیعتِ مردم است که همیشه طرفدارِ پادشاهان و دنیای آنها هستند، مگر کسی که خدا او را حفظ کند. این از نفرِ اول.
۲. آدمِ فراموشکار (توهمی): مردی که واقعاً چیزی از پیامبر (ص) شنیده، اما چون آن را درست حفظ نکرده، دچارِ وهم و اشتباه شده است! او قصدِ دروغگویی نداشته، اما الان یک حدیثِ اشتباه در دستش دارد؛ آن را روایت میکند، به آن عمل مینماید، و میگوید: "من خودم این را از رسولخدا شنیدم! " اگر مسلمانان میدانستند که او اشتباه کرده، حرفش را رد میکردند؛ و اگر خودِ او هم میفهمید که اشتباه کرده، خودش آن حدیث را دور میانداخت!
۳. بیخبر از احکامِ لغوشده (ناسخ و منسوخ): مردِ سومی هست که شنیده پیامبر (ص) به چیزی دستور داده، اما خبر ندارد که پیامبر مدتی بعد از آن کار نهی کرده است! یا شنیده که پیامبر از چیزی نهی کرده، اما خبر ندارد که بعداً به آن کار دستور داده است! در واقع، او حُکمِ لغوشده (منسوخ) را حفظ کرده، اما حُکمِ جدید (ناسخ) را حفظ نکرده است! اگر خودش میدانست که آن حُکم لغو شده، حتماً رهایش میکرد؛ و اگر مسلمانان هم میدانستند حُکمی که او میگوید لغوشده است، آن را نمیپذیرفتند.
۴. حافظِ راستگو و باهوش: نفرِ چهارم، کسی است که نه به خدا دروغ میبندد و نه به پیامبرش. او از ترسِ خدا و به خاطرِ احترامِ به پیامبر (ص)، از دروغ متنفر است. او نه دچارِ وهم و اشتباه شده، و نه چیزی را جا انداخته است؛ بلکه دقیقاً همانچیزی را که شنیده، همانطور با تمامِ جزئیاتش حفظ کرده و نقل میکند. نه چیزی به آن اضافه میکند، و نه چیزی از آن کم مینماید. او حُکمِ جدید (ناسخ) را یاد گرفته و به آن عمل میکند؛ و حُکمِ لغوشده (منسوخ) را هم فهمیده و از آن دوری میکند. او فرقِ بینِ احکامِ عام و خاص، و آیاتِ محکم و متشابه را کاملاً میفهمد؛ و هر چیزی را دقیقاً سرِ جای خودش میگذارد.
خیلی وقتها پیش میآمد که پیامبر (ص) حرفی میزد که دو وجه داشت: یک وجهِ خاص، و یک وجهِ عام. اما کسی که حرفِ پیامبر را میشنید، اصلاً نمیفهمید که منظورِ خدا و پیامبر از این حرف چیست! پس بدونِ اینکه معنای واقعی، هدفِ کلام، و دلیلِ صادر شدنِ آن حرف را بداند، آن را پیشِ خودش تفسیر میکرد!
تازه، اینطور نبود که تمامِ یارانِ پیامبر (ص) جرئت داشته باشند از او سؤال کنند و معنیِ حرفهایش را بپرسند! آنها آنقدر در پرسیدن محتاط بودند که همیشه دوست داشتند یک عربِ بادیهنشین یا یک غریبه از راه برسد و از پیامبر سؤالی بپرسد، تا آنها فقط گوش بدهند و یاد بگیرند! اما من اینطور نبودم! من هیچچیزی از کنارم رد نمیشد، مگر اینکه حتماً از پیامبر (ص) دربارهاش میپرسیدم و آن را حفظ میکردم.
اینها بود دلیلِ اختلافِ روایاتی که در دستِ مردم است، و ریشههای آن!
خطبه ۲۱۱شگفتیهای آفرینش؛ از دریای خروشان تا کوههای میخکوب
∞
و من خطبة له علیه السلام فی عجیب صنعة الکون
وَ کَانَ مِنِ اقْتِدَارِ جَبَرُوتِهِ وَ بَدِیعِ لَطَائِفِ صَنْعَتِهِ أَنْ جَعَلَ مِنْ مَاءِ الْبَحْرِ الزَّاخِرِ الْمُتَرَاکِمِ الْمُتَقَاصِفِ یَبَساً جَامِداً
ثُمَّ فَطَرَ مِنْهُ أَطْبَاقاً فَفَتَقَهَا سَبْعَ سَمَاوَاتٍ بَعْدَ ارْتِتَاقِهَا فَاسْتَمْسَکَتْ بِأَمْرِهِ وَ قَامَتْ عَلَی حَدِّهِ . وَ أَرْسَی أَرْضاً یَحْمِلُهَا الْأَخْضَرُ الْمُثْعَنْجِرُ وَ الْقَمْقَامُ الْمُسَخَّرُ قَدْ ذَلَّ لِأَمْرِهِ وَ أَذْعَنَ لِهَیْبَتِهِ وَ وَقَفَ الْجَارِی مِنْهُ لِخَشْیَتِهِ وَ جَبَلَ جَلاَمِیدَهَا وَ نُشُوزَ مُتُونِهَا وَ أَطْوَادِهَا فَأَرْسَاهَا فِی مَرَاسِیهَا وَ أَلْزَمَهَا قَرَارَاتِهَا فَمَضَتْ رُءُوسُهَا فِی الْهَوَاءِ وَ رَسَتْ أُصُولُهَا فِی الْمَاءِ فَأَنْهَدَ جِبَالَهَا عَنْ سُهُولِهَا وَ أَسَاخَ قَوَاعِدَهَا فِی مُتُونِ أَقْطَارِهَا وَ مَوَاضِعِ أَنْصَابِهَا فَأَشْهَقَ قِلاَلَهَا وَ أَطَالَ أَنْشَازَهَا وَ جَعَلَهَا لِلْأَرْضِ عِمَاداً وَ أَرَّزَهَا فِیهَا أَوْتَاداً فَسَکَنَتْ عَلَی حَرَکَتِهَا مِنْ أَنْ تَمِیدَ بِأَهْلِهَا أَوْ تَسِیخَ بِحِملِهَا أَو تَزُولَ عَن مَوَاضِعِهَا فَسُبحَانَ مَن أَمسَکَهَا بَعدَ مَوَجَانِ
مِیَاهِهَا وَ أَجْمَدَهَا بَعْدَ رُطُوبَةِ أَکْنَافِهَا فَجَعَلَهَا لِخَلْقِهِ مِهَاداً وَ بَسَطَهَا لَهُمْ فِرَاشاً فَوْقَ بَحْرٍ لُجِّیٍّ رَاکِدٍ لاَ یَجْرِی وَ قَائِمٍ لاَ یَسْرِی تُکَرْکِرُهُ الرِّیَاحُ الْعَوَاصِفُ وَ تَمْخُضُهُ الْغَمَامُ الذَّوَارِفُ - إِنَّ فِی ذلِکَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشی .
(توصیفی بینظیر از عظمتِ خدا در خلقتِ زمین و آسمان):
یکی از نشانههای قدرتِ شکستناپذیر، و ظرافتهای شگفتانگیزِ آفرینشِ خدا این است که: خداوند از دلِ آبهای خروشان، متراکم و طوفانیِ اقیانوسها، خشکی و جمود (زمین) را پدید آورد! سپس از این مادهی جامد، لایههایی درست کرد؛ و بعد آن لایههای به هم چسبیده را از هم شکافت و هفت آسمان را به وجود آورد! آسمانهایی که به فرمانِ او محکم ایستادند، و دقیقاً در همان مرزی که برایشان تعیین کرده بود، متوقف شدند.
بعد از آن، زمین را در حالی که یک دریای عظیم، سبزهرنگ، و مهارشده آن را به دوش میکشید، مستقر کرد. آبی که کاملاً تسلیمِ فرمانِ خداست، در برابرِ هیبتِ او سرِ تعظیم فرود آورده، و جریانِ تند و خروشانش از ترسِ او متوقف شده است!
سپس خداوند، صخرههای سخت، تپههای بلند، و کوههای عظیم را آفرید و آنها را در جایگاههای خودشان میخکوب کرد.
قلههای کوهها در هوا سر برافراشت،
و ریشههایشان در عمقِ آب (یا زیرِ زمین) فرو رفت!
او کوهها را از میانِ دشتها بالا کشید، و پایههای آنها را در اعماقِ زمین و گوشهوکنارِ آن محکم ساخت. قلهها را سر به فلک کشیده، و بلندیهای آنها را طولانی کرد. خداوند این کوهها را به عنوانِ ستونهای زمین، و میخهای محکمکنندهی آن قرار داد! به این ترتیب، زمین که در حالِ لرزش بود، با این کوهها آرام گرفت؛ تا مبادا ساکنانش را از شدتِ لرزش به اینطرف و آنطرف پرتاب کند، یا با تمامِ بارش در دلِ آب فرو برود، و یا از جایش جابهجا شود!
پس پاک و منزه است خدایی که زمین را پس از آنهمه موج و طوفانِ آبهایش، محکم نگه داشت؛ و بعد از آنهمه خیسی و رطوبت، آن را خشک و سفت کرد. او زمین را مثلِ یک گهواره برای مخلوقاتش قرار داد، و مثلِ فرشی روی دریایی عمیق، راکد و بیحرکت پهن کرد؛ دریایی که فقط بادهای طوفانی آن را به هم میزنند، و ابرهای بارانزا آبِ آن را میمکند. "قطعاً در این (آفرینش)، برای کسی که از خدا بترسد، عبرتِ بزرگی است! " (سورهی نازعات، آیهی ۲۶).
خطبه ۲۱۲اولتیماتوم به فراریانِ از جنگ!
∞
و من خطبة له علیه السلام کان یستنهض بها أصحابه إلی جهاد أهل الشام فی زمانه
اللَّهُمَّ أَیُّمَا عَبْدٍ مِنْ عِبَادِکَ سَمِعَ مَقَالَتَنَا الْعَادِلَةَ غَیْرَ الْجَائِرَةِ وَ الْمُصْلِحَةَ غَیْرَ الْمُفْسِدَةِ فِی الدِّینِ وَ الدُّنْیَا فَأَبَی بَعْدَ سَمْعِهِ لَهَا إِلاَّ النُّکُوصَ عَنْ نُصْرَتِکَ وَ الْإِبْطَاءَ عَنْ إِعْزَازِ دِینِکَ فَإِنَّا نَسْتَشْهِدُکَ عَلَیْهِ یَا أَکْبَرَ الشَّاهِدِینَ شَهَادَةً وَ نَسْتَشْهِدُ عَلَیْهِ جَمِیعَ مَا أَسْکَنْتَهُ أَرْضَکَ وَ سمَاوَاتِکَ ثُمَّ أَنْتَ بَعْدُ الْمُغْنِی عَنْ نَصْرِهِ وَ الْآخِذُ لَهُ بِذَنْبِهِ.
(خطبهای کوتاه برای تحریکِ یارانش جهت حرکت به سوی صفین):
خدایا! هر بندهای از بندگانِ تو که حرفهای عادلانه و خالی از ستمِ ما را شنید، و دید که هدفِ ما اصلاحِ دنیا و دین است نه فساد؛ اما با این حال بعد از شنیدنِ حق، زیرِ بارِ یاری کردنِ تو نرفت، و در عزت بخشیدنِ به دینِ تو سستی کرد؛ ما تو را که بزرگترینِ شاهدانی، علیه او شاهد میگیریم! و تمامِ ساکنانِ زمین و آسمانت را هم علیه او گواه میگیریم. آنوقت تو خودت (که بینیازی) از کمکِ او بینیاز خواهی بود، و او را به خاطرِ این گناهش بهشدت مجازات خواهی کرد!
خطبه ۲۱۳عظمتِ خدا و رسالتِ پیامبر (ص)
∞
و من خطبة له علیه السلام فی تمجید اللّه و تعظیمه
اشارة
الْحَمْدُ لِلَّهِ الْعَلِیِّ عَنْ شَبَهِ الْمَخْلُوقِینَ الْغَالِبِ لِمَقَالِ الْوَاصِفِینَ الظَّاهِرِ بِعَجَائِبِ تَدْبِیرِهِ لِلنَّاظِرِینَ وَ الْبَاطِنِ بِجَلاَلِ عِزَّتِهِ عَنْ فِکْرِ
الْمُتَوَهِّمِینَ الْعَالِمِ بِلاَ اکْتِسَابٍ وَ لاَ ازْدِیَادٍ وَ لاَ عِلْمٍ مُسْتَفَادٍ الْمُقَدِّرِ لِجَمِیعِ الْأُمُورِ بِلاَ رَوِیَّةٍ وَ لاَ ضَمِیرٍ الَّذِی لاَ تَغْشَاهُ الظُّلَمُ وَ لاَ یَسْتَضِیءُ بِالْأَنْوَارِ وَ لاَ یَرْهَقُهُ لَیْلٌ وَ لاَ یَجْرِی عَلَیْهِ نَهَارٌ لَیْسَ إِدْرَاکُهُ بِالْإِبْصَارِ وَ لاَ عِلْمُهُ بِالْإِخْبَارِ.
و منها فی ذکر النبی صلی الله علیه و آله:
أَرْسَلَهُ بِالضِّیَاءِ وَ قَدَّمَهُ فِی الاِصْطِفَاءِ فَرَتَقَ بِهِ الْمَفَاتِقَ وَ سَاوَرَ بِهِ الْمُغَالِبَ وَ ذَلَّلَ بِهِ الصُّعُوبَةَ وَ سَهَّلَ بِهِ الْحُزُونَةَ
حَتَّی سَرَّحَ الضَّلاَلَ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمَالٍ.
(خطبهای در توحید و ستایشِ رسولالله):
توحیدِ ناب: ستایش مخصوصِ خدایی است که:
از هرگونه شباهت به مخلوقات بالاتر است.
بالاتر از آن است که توصیفکنندگان بتوانند او را با کلمات بیان کنند.
برای چشمِ بینندگان، با نشانهها و شگفتیهای تدبیرش کاملاً آشکار است.
و برای خیالِ وهمکنندگان، با جلال و عزتش کاملاً پنهان و دستنیافتنی است!
او داناست، اما نه با درس خواندن و زیاد شدنِ اطلاعات!
همهچیز را اندازهگیری میکند، اما نه با تفکر و مشورت!
او کسی است که هیچ تاریکیای او را نمیپوشاند، و با نورها هم روشن نمیشود! شب او را فرا نمیگیرد، و روز بر او نمیگذرد (زمان برایش معنا ندارد). نه میشود با چشم او را دید، و نه میشود با شنیدنِ اخبار او را شناخت.
توصیفِ پیامبر (ص): (بخشی از خطبه دربارهی پیامبر): خداوند او را با نورِ هدایت فرستاد، و در میانِ تمامِ برگزیدگانش، او را جلو انداخت. او با دستِ پیامبرش، پارگیها و شکافهای جامعه را به هم دوخت؛ با گردنکشان درگیر شد و شکستشان داد؛ سختیها را رام کرد، و ناهمواریها را هموار ساخت؛ تا جایی که گمراهی را از چپ و راست دور کرد و جادهی هدایت را باز نمود.
خطبه ۲۱۴شأنِ پیامبر، مقامِ علما، و ضرورتِ تقوا
∞
و من خطبة له علیه السلام یصف جوهر الرسول، و یصف العلماء، و یعظ بالتقوی
اشارة
وَ أَشْهَدُ أَنَّهُ عَدْلٌ عَدَلَ وَ حَکَمٌ فَصَلَ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ سَیِّدُ عِبَادِهِ کُلَّمَا نَسَخَ اللَّهُ الْخَلْقَ فِرْقَتَیْنِ جَعَلَهُ فِی خَیْرِهِمَا لَمْ یُسْهِمْ فِیهِ عَاهِرٌ وَ لاَ ضَرَبَ فِیهِ فَاجِرٌ.
أَلَا وَ إِنّ اللّهَ سُبحَانَهُ قَد جَعَلَ لِلخَیرِ أَهلًا وَ لِلحَقّ دَعَائِمَ وَ لِلطّاعَةِ عِصَماً وَ إِنّ لَکُم عِندَ کُلّ طَاعَةٍ عَوناً مِنَ اللّهِ سُبحَانَهُ یَقُولُ
عَلَی الْأَلْسِنَةِ وَ یُثَبِّتُ الْأَفْئِدَةَ فِیهِ کِفَاءٌ لِمُکْتَفٍ وَ شِفَاءٌ لِمُشْتَفٍ.
صفة العلماء
وَ اعْلَمُوا أَنَّ عِبَادَ اللَّهِ الْمُسْتَحْفَظِینَ عِلْمَهُ یَصُونُونَ مَصُونَهُ وَ یُفَجِّرُونَ عُیُونَهُ یَتَوَاصَلُونَ بِالْوِلاَیَةِ وَ یَتَلاَقَوْنَ بِالْمَحَبَّةِ وَ یَتَسَاقَوْنَ بِکَأْسٍ رَوِیَّةٍ وَ یَصْدُرُونَ بِرِیَّةٍ لاَ تَشُوبُهُمُ الرِّیبَةُ وَ لاَ تُسْرِعُ فِیهِمُ الْغِیبَةُ عَلَی ذَلِکَ عَقَدَ خَلْقَهُمْ وَ أَخْلاَقَهُمْ فَعَلَیْهِ یَتَحَابُّونَ وَ بِهِ یَتَوَاصَلُونَ فَکَانُوا کَتَفَاضُلِ الْبَذْرِ یُنْتَقَی فَیُؤْخَذُ مِنْهُ وَ یُلْقَی قَدْ مَیَّزَهُ التَّخْلِیصُ وَ هَذَّبَهُ التَّمْحِیصُ .
العظة بالتقوی
فَلْیَقْبَلِ امْرُؤٌ کَرَامَةً بِقَبُولِهَا وَ لْیَحْذَرْ قَارِعَةً قَبْلَ حُلُولِهَا وَ لْیَنْظُرِ امْرُؤٌ فِی قَصِیرِ أَیَّامِهِ وَ قَلِیلِ مُقَامِهِ فِی مَنْزِلٍ حَتَّی یَسْتَبْدِلَ بِهِ مَنْزِلاً فَلْیَصْنَعْ لِمُتَحَوَّلِهِ وَ مَعَارِفِ مُنْتَقَلِهِ . فَطُوبَی لِذِی قَلْبٍ سَلِیمٍ أَطَاعَ مَنْ یَهْدِیهِ وَ تَجَنَّبَ مَنْ یُرْدِیهِ وَ أَصَابَ سَبِیلَ السَّلاَمَةِ بِبَصَرِ مَنْ بَصَّرَهُ وَ طَاعَةِ هَادٍ أَمَرَهُ وَ بَادَرَ الْهُدَی قَبْلَ أَنْ تُغْلَقَ أَبْوَابُهُ - وَ تُقْطَعَ أَسْبَابُهُ وَ اسْتَفْتَحَ التَّوْبَةَ وَ أَمَاطَ الْحَوْبَةَ
فَقَدْ أُقِیمَ عَلَی الطَّرِیقِ وَ هُدِیَ نَهْجَ السَّبِیلِ.
شهادت به حق: و شهادت میدهم که خدا دادگری است که همیشه عادلانه رفتار کرده، و قاضیای است که با قاطعیت حکم داده است. و شهادت میدهم که محمد (ص) بنده و فرستادهی او، و آقای بندگانِ اوست. هر بار که خداوند انسانها را به دو گروه (خوب و بد) تقسیم کرد، محمد (ص) را در گروهِ بهتر قرار داد. در نسل و نسبِ او، هیچ مردِ زناکار و هیچ زنِ بدکارهای شریک نبوده است!
آگاه باشید! خداوندِ سبحان برای هر کارِ خیری، افرادی شایسته قرار داده؛ برای هر حقی، ستونهایی برافراشته؛ و برای هر اطاعتی، پناهگاهی مشخص کرده است. بدانید که شما در انجامِ هر کارِ خوبی، کمکی از جانبِ خدا دارید؛ کمکی که زبانها را گویا میکند، و قلبها را محکم میسازد. این کمکِ خدا، برای کسی که به دنبالِ بینیازی باشد کافی است، و برای کسی که دنبالِ شفا باشد، شفابخش است.
عالمانِ واقعیِ دین: بدانید که بندگانی از خدا، مأمورِ حفظِ علمِ او هستند: آنها اسرارِ دین را بهخوبی نگه میدارند، و چشمههای علم را برای دیگران جاری میکنند. آنها با دوستی و محبتِ خدا با هم در ارتباطاند، و با عشق با هم ملاقات میکنند. آنها جامهای پر از علم و معرفت را به هم تعارف میکنند، و همه با هم سیراب برمیگردند. هیچ شک و تردیدی در میانشان نیست، و غیبت و بدگویی در آنها راه ندارد.
خداوند خلقت و اخلاقِ آنها را با همین ویژگیها گره زده است؛ به همین خاطر، به خاطرِ خدا همدیگر را دوست دارند، و با همین محوریت با هم پیوند میخورند. این عالمان، مثلِ بذرهای دستچینشده هستند! بذرهایی که کشاورزِ دانا آنها را جدا میکند؛ دانههای خوب را نگه میدارد و دانههای پوچ را دور میریزد. اینها کسانیاند که در کورهی امتحاناتِ الهی ذوب شدهاند، و با تصفیهی کامل، پاک و خالص بیرون آمدهاند!
موعظه و تقوا: پس هر کس که لطفِ خدا شاملِ حالش شده، باید این کرامت را بپذیرد؛ و قبل از اینکه عذاب به سراغش بیاید، از آن بترسد و دوری کند. هر انسانی باید به روزهای کوتاه و اقامتِ موقتش در این دنیا نگاه کند! اینجا فقط یک منزلگاهِ بینراهی است، و بهزودی باید جایش را با منزلگاهِ ابدی عوض کند. پس برای آن جایی که قرار است به آنجا منتقل شود (آخرت)، و برای کسانی که قرار است آنجا با آنها روبهرو شود، فکری بکند.
خوشا به حالِ کسی که:
قلبی سالم دارد.
از راهنمای خودش (پیامبر و امام) اطاعت میکند.
از کسی که او را به نابودی میکشاند (شیطان) دوری میکند.
با کمکِ کسی که راه را نشانش داده، به مسیرِ سلامت میرسد؛ و با اطاعت از رهبری که به او فرمان داده، پیش میرود.
قبل از اینکه درهای هدایت بسته شود و طنابها پاره گردد، به سمتِ حق بشتابد.
درِ توبه را باز کند، و گناهانش را از خودش دور نماید.
چرا که چنین کسی، دقیقاً در جادهی اصلی قرار گرفته، و به سمتِ راهِ روشن هدایت شده است.
خطبه ۲۱۵دعای همیشگیِ علی (ع): خدایا! پناهم بده
∞
و من دعاء له علیه السلام کان یدعو به کثیرا
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یُصْبِحْ بِی مَیِّتاً وَ لاَ سَقِیماً وَ لاَ مَضْرُوباً عَلَی عُرُوقِی بِسُوءٍ وَ لاَ مَأْخُوذاً بِأَسْوَإِ عَمَلِی وَ لاَ مَقْطُوعاً دَابِرِی وَ لاَ مُرْتَدّاً عَنْ دِینِی وَ لاَ مُنْکِراً لِرَبِّی وَ لاَ مُسْتَوْحِشاً مِنْ إِیمَانِی وَ لاَ مُلْتَبِساً عَقْلِی وَ لاَ مُعَذَّباً بِعَذَابِ الْأُمَمِ مِنْ قَبْلِی أَصْبَحْتُ عَبْداً مَمْلُوکاً ظَالِماً لِنَفْسِی لَکَ الْحُجَّةُ عَلَیَّ وَ لاَ حُجَّةَ لِی وَ لاَ أَسْتَطِیعُ أَنْ آخُذَ إِلاَّ مَا أَعْطَیْتَنِی وَ لاَ أَتَّقِیَ إِلاَّ مَا وَقَیْتَنِی اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَفْتَقِرَ فِی غِنَاکَ أَوْ أَضِلَّ فِی هُدَاکَ أَوْ أُضَامَ فِی سُلْطَانِکَ أَوْ أُضْطَهَدَ وَ الْأَمْرُ لَکَ! اللَّهُمَّ اجْعَلْ نَفْسِی أَوَّلَ کَرِیمَةٍ تَنْتَزِعُهَا مِنْ کَرَائِمِی وَ أَوَّلَ وَدِیعَةٍ تَرْتَجِعُهَا مِنْ وَدَائِعِ نِعَمِکَ عِنْدِی! اللَّهُمَّ إِنَّا نَعُوذُ بِکَ أَنْ نَذْهَبَ عَنْ قَوْلِکَ أَوْ أَنْ نُفْتَتَنَ عَنْ دِینِکَ أَوْ تَتَابَعَ بِنَا أَهْوَاؤُنَا دُونَ الْهُدَی الَّذِی جَاءَ مِنْ عِنْدِکَ!.
(یکی از دعاهایی که امیرالمؤمنین (ع) زیاد آن را میخواند):
ستایش مخصوصِ خدایی است که وقتی صبح کردم، نه مُرده بودم، نه بیمار! نه رگهای بدنم با بیماریِ سختی از کار افتاده بود، و نه به خاطرِ بدترین کارهایم مؤاخذه شده بودم! نه نسلم قطع شده بود، نه از دینم برگشته بودم، و نه منکرِ پروردگارم شده بودم! نه از ایمانم به وحشت افتاده بودم، نه عقلم به هم ریخته بود، و نه به عذابِ امتهای گذشته گرفتار شده بودم!
من الان در حالی صبح کردهام که بندهای مملوک، و ظالم به نفسِ خود هستم! خدایا! تمامِ حجتها و دلیلها به نفعِ تو و علیه من است، و من هیچ بهانهای ندارم. من هیچ قدرتی ندارم جز اینکه همان چیزی را بگیرم که تو به من عطا کنی؛ و از هیچ خطری نمیتوانم فرار کنم، جز خطری که تو مرا از آن حفظ کنی!
خدایا! به تو پناه میبرم از اینکه:
با وجودِ بینیازیِ تو، من فقیر و محتاج شوم!
در کنارِ هدایتِ تو، گمراه شوم!
در سایهی قدرت و پادشاهیِ تو، به من ظلم شود!
یا در حالی که همهچیز در دستِ توست، من لگدمال و بیچاره گردم!
خدایا! کاری کن که اولین نعمتِ گرانبهایی که از من میگیری، جانِ من باشد؛ و اولین امانتی که از میانِ نعمتهایت از من پس میگیری، همان جانم باشد! (یعنی تا وقتی زندهام، نعمتهای هدایت و عقل را از من نگیر).
خدایا! ما به تو پناه میبریم از اینکه:
از حرفِ تو برگردیم!
یا از دینِ تو فریب بخوریم و منحرف شویم!
یا به جای هدایتی که از طرفِ تو آمده، هوای نفسمان ما را به دنبالِ خودش بکشاند!
خطبه ۲۱۶حقوقِ متقابلِ رهبر و مردم؛ شاهکلیدِ عدالتِ اجتماعی
∞
و من خطبة له علیه السلام خطبها بصفین
اشارة
أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِی عَلَیْکُمْ حَقّاً بِوِلاَیَةِ أَمْرِکُمْ وَ لَکُمْ عَلَیَّ مِنَ الْحَقِّ مِثْلُ الَّذِی لِی عَلَیْکُمْ فَالْحَقُّ أَوْسَعُ الْأَشْیَاءِ فِی
التَّوَاصُفِ وَ أَضْیَقُهَا فِی التَّنَاصُفِ لاَ یَجْرِی لِأَحَدٍ إِلاَّ جَرَی عَلَیْهِ وَ لاَ یَجْرِی عَلَیْهِ إِلاَّ جَرَی لَهُ وَ لَوْ کَانَ لِأَحَدٍ أَنْ یَجْرِیَ لَهُ وَ لاَ یَجْرِیَ عَلَیْهِ لَکَانَ ذَلِکَ خَالِصاً لِلَّهِ سُبْحَانَهُ دُونَ خَلْقِهِ لِقُدْرَتِهِ عَلَی عِبَادِهِ وَ لِعَدْلِهِ فِی کُلِّ مَا جَرَتْ عَلَیْهِ صُرُوفُ قَضَائِهِ وَ لَکِنَّهُ سُبْحَانَهُ جَعَلَ حَقَّهُ عَلَی الْعِبَادِ أَنْ یُطِیعُوهُ وَ جَعَلَ جَزَاءَهُمْ عَلَیْهِ مُضَاعَفَةَ الثَّوَابِ تَفَضُّلاً مِنْهُ وَ تَوَسُّعاً بِمَا هُوَ مِنَ الْمَزِیدِ أَهْلُهُ.
حق الوالی و حق الرعیة
ثُمَّ جَعَلَ سُبْحَانَهُ مِنْ حُقُوقِهِ حُقُوقاً افْتَرَضَهَا لِبَعْضِ النَّاسِ عَلَی بَعْضٍ فَجَعَلَهَا تَتَکَافَأُ فِی وُجُوهِهَا وَ یُوجِبُ بَعْضُهَا بَعْضاً وَ لاَ یُسْتَوْجَبُ بَعْضُهَا إِلاَّ بِبَعْضٍ. وَ أَعْظَمُ مَا افْتَرَضَ سُبْحَانَهُ مِنْ تِلْکَ الْحُقُوقِ حَقُّ الْوَالِی عَلَی الرَّعِیَّةِ وَ حَقُّ الرَّعِیَّةِ عَلَی الْوَالِی فَرِیضَةٌ فَرَضَهَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِکُلٍّ عَلَی کُلٍّ فَجَعَلَهَا نِظَاماً لِأُلْفَتِهِمْ وَ عِزّاً لِدِینِهِمْ فَلَیْسَتْ تَصْلُحُ الرَّعِیَّةُ إِلاَّ بِصَلاَحِ الْوُلاَةِ وَ لاَ تَصْلُحُ الْوُلاَةُ إِلاَّ بِاسْتِقَامَةِ الرَّعِیَّةِ فَإِذَا أَدَّتْ الرَّعِیَّةُ إِلَی الْوَالِی حَقَّهُ وَ أَدَّی الْوَالِی إِلَیْهَا حَقَّهَا عَزَّ الْحَقُّ بَیْنَهُمْ وَ قَامَتْ مَنَاهِجُ الدِّینِ وَ اعْتَدَلَتْ مَعَالِمُ الْعَدْلِ وَ جَرَتْ عَلَی أَذْلاَلِهَا السُّنَنُ فَصَلَحَ بِذَلِکَ الزَّمَانُ وَ طُمِعَ فِی بَقَاءِ الدَّوْلَةِ وَ یَئِسَتْ مَطَامِعُ الْأَعْدَاءِ. وَ إِذَا غَلَبَتِ الرَّعِیَّةُ وَالِیَهَا أَوْ أَجْحَفَ الْوَالِی بِرَعِیَّتِهِ اخْتَلَفَتْ هُنَالِکَ
الْکَلِمَةُ وَ ظَهَرَتْ مَعَالِمُ الْجَوْرِ وَ کَثُرَ الْإِدْغَالُ فِی الدِّینِ وَ تُرِکَتْ مَحَاجُّ السُّنَنِ فَعُمِلَ بِالْهَوَی وَ عُطِّلَتِ الْأَحْکَامُ وَ کَثُرَتْ عِلَلُ النُّفُوسِ فَلاَ یُسْتَوْحَشُ لِعَظِیمِ حَقٍّ عُطِّلَ وَ لاَ لِعَظِیمِ بَاطِلٍ فُعِلَ! فَهُنَالِکَ تَذِلُّ الْأَبْرَارُ وَ تَعِزُّ الْأَشْرَارُ وَ تَعْظُمُ تَبِعَاتُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ عِنْدَ الْعِبَادِ. فَعَلَیْکُمْ بِالتَّنَاصُحِ فِی ذَلِکَ وَ حُسْنِ التَّعَاوُنِ عَلَیْهِ فَلَیْسَ أَحَدٌ وَ إِنِ اشْتَدَّ عَلَی رِضَا اللَّهِ حِرْصُهُ وَ طَالَ فِی الْعَمَلِ اجْتِهَادُهُ بِبَالِغٍ حَقِیقَةَ مَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَهْلُهُ مِنَ الطَّاعَةِ لَهُ وَ لَکِنْ مِنْ وَاجِبِ حُقُوقِ اللَّهِ عَلَی عِبَادِهِ النَّصِیحَةُ بِمَبْلَغِ جُهْدِهِمْ وَ التَّعَاوُنُ عَلَی إِقَامَةِ الْحَقِّ بَیْنَهُمْ وَ لَیْسَ امْرُؤٌ وَ إِنْ عَظُمَتْ فِی الْحَقِّ مَنْزِلَتُهُ وَ تَقَدَّمَتْ فِی الدِّینِ فَضِیلَتُهُ بِفَوْقِ أَنْ یُعَانَ عَلَی مَا حَمَّلَهُ اللَّهُ مِنْ حَقِّهِ وَ لاَ امْرُؤٌ وَ إِنْ صَغَّرَتْهُ النُّفُوسُ وَ اقْتَحَمَتْهُ
الْعُیُونُ بِدُونِ أَنْ یُعِینَ عَلَی ذَلِکَ أَوْ یُعَانَ عَلَیْهِ.
فَأَجَابَهُ ع رَجُلٌ مِن أَصحَابِهِ بِکَلَامٍ طَوِیلٍ یُکثِرُ فِیهِ الثّنَاءَ عَلَیهِ وَ یَذکُرُ سَمعَهُ وَ طَاعَتَهُ لَهُ فَقَالَ ع
إِنّ مِن حَقّ مَن عَظُمَ جَلَالُ اللّهِ سُبحَانَهُ فِی نَفسِهِ وَ جَلّ مَوضِعُهُ مِن قَلبِهِ أَن یَصغُرَ عِندَهُ لِعِظَمِ ذَلِکَ کُلّ مَا سِوَاهُ وَ إِنّ أَحَقّ مَن کَانَ کَذَلِکَ لَمَن عَظُمَت نِعمَةُ اللّهِ عَلَیهِ وَ لَطُفَ إِحسَانُهُ إِلَیهِ فَإِنّهُ لَم تَعظُم نِعمَةُ اللّهِ عَلَی أَحَدٍ إِلّا ازدَادَ حَقّ اللّهِ عَلَیهِ عِظَماً وَ إِنّ مِن
أَسْخَفِ حَالاَتِ الْوُلاَةِ عِنْدَ صَالِحِ النَّاسِ أَنْ یُظَنَّ بِهِمْ حُبُّ الْفَخْرِ وَ یُوضَعَ أَمْرُهُمْ عَلَی الْکِبْرِ وَ قَدْ کَرِهْتُ أَنْ یَکُونَ جَالَ فِی ظَنِّکُمْ أَنِّی أُحِبُّ الْإِطْرَاءَ وَ اسْتِمَاعَ الثَّنَاءِ وَ لَسْتُ بِحَمْدِ اللَّهِ کَذَلِکَ وَ لَوْ کُنْتُ أُحِبُّ أَنْ یُقَالَ ذَلِکَ لَتَرَکْتُهُ انْحِطَاطاً لِلَّهِ سُبْحَانَهُ عَنْ تَنَاوُلِ مَا هُوَ أَحَقُّ بِهِ مِنَ الْعَظَمَةِ وَ الْکِبْرِیَاءِ وَ رُبَّمَا اسْتَحْلَی النَّاسُ الثَّنَاءَ بَعْدَ الْبَلاَءِ فَلاَ تُثْنُوا عَلَیَّ بِجَمِیلِ ثَنَاءٍ لِإِخْرَاجِی نَفْسِی إِلَی اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ إِلَیْکُمْ مِنَ التَّقِیَّةِ فِی حُقُوقٍ لَمْ أَفْرُغْ مِنْ أَدَائِهَا وَ فَرَائِضَ لاَ بُدَّ مِنْ إِمْضَائِهَا فَلاَ تُکَلِّمُونِی بِمَا تُکَلَّمُ بِهِ الْجَبَابِرَةُ وَ لاَ تَتَحَفَّظُوا مِنِّی بِمَا یُتَحَفَّظُ بِهِ عِنْدَ أَهْلِ الْبَادِرَةِ وَ لاَ تُخَالِطُونِی بِالْمُصَانَعَةِ وَ لاَ تَظُنُّوا بِی اسْتِثْقَالاً فِی حَقٍّ قِیلَ لِی وَ لاَ الْتِمَاسَ إِعْظَامٍ لِنَفْسِی فَإِنَّهُ مَنِ اسْتَثْقَلَ الْحَقَّ أَنْ یُقَالَ لَهُ أَوِ الْعَدْلَ أَنْ یُعْرَضَ عَلَیْهِ کَانَ الْعَمَلُ بِهِمَا أَثْقَلَ عَلَیْهِ - فَلاَ تَکُفُّوا عَنْ مَقَالَةٍ بِحَقٍّ أَوْ مَشُورَةٍ بِعَدْلٍ فَإِنِّی لَسْتُ فِی نَفْسِی بِفَوْقِ أَنْ أُخْطِئَ وَ لاَ آمَنُ ذَلِکَ مِنْ فِعْلِی إِلاَّ أَنْ یَکْفِیَ اللَّهُ مِنْ نَفْسِی مَا هُوَ أَمْلَکُ بِهِ مِنِّی فَإِنَّمَا أَنَا وَ أَنْتُمْ عَبِیدٌ مَمْلُوکُونَ لِرَبٍّ لاَ رَبَّ غَیْرُهُ یَمْلِکُ مِنَّا مَا لاَ نَمْلِکُ مِنْ أَنْفُسِنَا وَ أَخْرَجَنَا مِمَّا کُنَّا فِیهِ إِلَی مَا صَلَحْنَا عَلَیْهِ فَأَبْدَلَنَا بَعْدَ الضَّلاَلَةِ بِالْهُدَی وَ أَعْطَانَا الْبَصِیرَةَ بَعْدَ الْعَمَی.
(بخشهایی از خطبهی بسیار مهم و ساختاریِ امیرالمؤمنین (ع) در جنگ صفین، دربارهی حقوقِ متقابلِ حاکمیت و مردم):
وسعتِ مفهومِ حق، و تنگیِ اجرای آن: اما بعد؛ خداوندِ سبحان با سپردنِ حکومتِ شما به من، برای من حقی بر گردنِ شما قرار داده است؛ و برای شما همقیقاً به همان اندازه حقی بر گردنِ من است. حق، در حرف زدن و توصیف کردن، گستردهترین و وسیعترین چیزِ دنیاست! (همه بهراحتی از حق حرف میزنند)؛ اما در عمل کردن و انصاف دادن، تنگترین و سختترین چیزِ دنیاست!
حق، یک جادهی دوطرفه است: هیچکس حقی بر گردنِ دیگری ندارد، مگر اینکه آن شخص هم حقی بر گردنِ او دارد! و اگر قرار بود کسی فقط حق داشته باشد (و کسی بر گردنش حقی نداشته باشد)، این ویژگی فقط و فقط مخصوصِ خدای سبحان است، نه هیچ مخلوقِ دیگری! چرا که قدرتِ او بر همه مسلط است، و عدالتِ او در تمامِ مقدراتش جاری است. اما با این حال، خداوند با بزرگواریاش حقِ خودش بر بندگان (که همان اطاعت است) را با یک پاداشِ دوبرابر جبران کرده است!
بزرگترین حقِ اجتماعی: سپس خداوند، از میانِ تمامِ حقوقِ خودش، حقوقی را برای بعضی از مردم بر گردنِ بعضی دیگر واجب کرد. این حقوق را کاملاً دوطرفه و برابر قرار داد؛ طوری که هر حقی، حقِ متقابلی را به دنبال دارد.
و بزرگترین و مهمترین حقی که خدا واجب کرده است: حقِ رهبر (حاکم) بر مردم و حقِ مردم بر رهبر است! این یک فریضهی الهی است که خدا برای همه بر گردنِ همه واجب کرده است؛ و آن را مایهی انسجام و همبستگی، و باعثِ عزتِ دین قرار داده است.
مردم هرگز روی صلاح و آرامش را نمیبینند، مگر اینکه حاکمانشان صالح و درستکار باشند.
و حاکمان هرگز درستکار نمیشوند، مگر اینکه مردم در مسیرِ حق استقامت داشته باشند!
اگر این حقوقِ دوطرفه رعایت شود: وقتی مردم حقِ حاکم را ادا کنند، و حاکم هم حقِ مردم را بدهد: ۱. حق در میانشان عزیز و قدرتمند میشود. ۲. مسیرهای دین استوار میگردد. ۳. نشانههای عدالت محکم میشود. ۴. سنتها و قوانین در مسیرِ درستِ خودش جریان پیدا میکند. ۵. زمانه روی آرامش و اصلاح را میبیند. ۶. به بقای دولت و حکومت امید میرود. ۷. و دشمنان از نفوذ و ضربه زدن ناامید میشوند!
اما اگر این حقوق رعایت نشود: اگر مردم بر حاکم مسلط شوند و شورش کنند، یا حاکم به مردمش ظلم کند و حقشان را بخورد: ۱. در آن جامعه تفرقه و اختلاف جایگزینِ وحدت میشود. ۲. نشانههای ظلم و ستم همهجا را میگیرد. ۳. تقلب و فساد در دین زیاد میشود. ۴. جادههای اصلیِ قانون رها میشود، و همه بر اساسِ هوای نفس عمل میکنند! ۵. احکامِ خدا تعطیل میشود. ۶. و بیماریهای روانی و اخلاقی در جامعه بیداد میکند!
در چنین جامعهای، اگر بزرگترین حقها هم پایمال شود، یا بزرگترین باطلها هم انجام شود، دیگر هیچکس احساسِ خطر نمیکند و برای کسی مهم نیست! آنجاست که آدمهای خوب ذلیل میشوند، و آدمهای بد و شرور عزیز و قدرتمند میگردند! و تاوان و عذابهای خدا بر گردنِ بندگانش بسیار سنگین میشود.
وظیفهی همگانی در حفظِ حق: پس بر شما واجب است که در این زمینه (رعایتِ حقوق متقابل) مدام یکدیگر را نصیحت کنید، و بهخوبی به هم کمک نمایید. هیچکس ـ هرچند که در راضی کردنِ خدا حریص باشد و خیلی تلاش کند ـ نمیتواند آنطور که شایستهی خداست حقِ او را ادا کند! اما یکی از حقوقِ واجبِ خدا بر بندگانش این است که: تا جایی که میتوانند برای یکدیگر خیرخواه باشند، و برای برپاییِ حق در جامعه به هم کمک کنند.
هیچکس در جامعه ـ هرچقدر هم که مقامش در حق بالا باشد و فضیلتش در دین زیاد باشد ـ از اینکه در انجامِ وظایفش نیاز به کمکِ دیگران داشته باشد، بینیاز نیست! (حتی حاکم هم به کمک نیاز دارد).
و از طرفی، هیچکس هم ـ هرچقدر که مردم او را کوچک بشمارند و در چشمها حقیر بیاید ـ آنقدر بیارزش نیست که نتواند به دیگران کمک کند، یا دیگران نتوانند به او کمک کنند!
(در اینجا یکی از یارانِ حضرت بلند شد و با یک سخنرانیِ طولانی، شروع کرد به تعریف و تمجیدِ فراوان از امیرالمؤمنین (ع)، و گفت که با تمامِ وجود گوشبهفرمانِ اوست. حضرت در پاسخ به این ستایشهای غلوآمیز، درسِ بزرگی از روانشناسیِ قدرت داد و فرمود:)
کسی که عظمت و بزرگیِ خدا در جانش نشسته باشد، باید تمامِ چیزهای غیر از خدا در چشمش کوچک و بیارزش بیاید! و کسی که نعمتهای خدا بر او بیشتر است، از همه سزاوارتر است که چنین باشد؛ چون هرچه نعمتِ خدا بر کسی بیشتر شود، حقِ خدا هم بر او بزرگتر میشود.
چاپلوسی نکنید! من از تعریف بدَم میآید: بدانید که یکی از زشتترین و پستترین ویژگیهای حاکمان در چشمِ مردمِ صالح، این است که: مردم فکر کنند این حاکم عاشقِ فخرفروشی است، و رفتارش را پایهی تکبر و غرور گذاشته است!
من اصلاً دوست ندارم حتی در ذهنِ شما اینطور بگذرد که من عاشقِ چاپلوسی و شنیدنِ تعریف و تمجید هستم! خدا را شکر که من اصلاً چنین آدمی نیستم. حتی اگر فرضاً دوست هم داشتم که از من تعریف کنید، به خاطرِ تواضع و فروتنی در برابرِ خدا، و اینکه بزرگی و کبریایی فقط مخصوصِ اوست، این کار را رها میکردم.
گاهی مردم بعد از انجامِ یک کارِ سخت، دوست دارند از آنها تعریف شود. اما شما هرگز مرا با تعریفهای زیبایتان ستایش نکنید! چون من دارم تلاش میکنم تا حقوقِ خدا و شما را که هنوز کاملاً ادا نکردهام، بپردازم؛ و واجباتی هست که چارهای جز انجامِ آنها ندارم.
پس:
با من آنطوری که با پادشاهانِ مستبد حرف میزنند، حرف نزنید! (تملق و چاپلوسی نکنید).
آنطوری که از آدمهای تندخو و خشن میترسید و پنهانکاری میکنید، با من پنهانکاری و محافظهکاری نکنید!
با من با ظاهرسازی و ریاکاری معاشرت نکنید.
فکر نکنید اگر حرفِ حقی به من بزنید، برای من سنگین است و ناراحت میشوم!
و گمان نکنید که من دنبالِ بزرگ کردنِ خودم هستم!
چون کسی که شنیدنِ حرفِ حق یا پیشنهادِ عدالت برایش سنگین باشد، قطعاً عمل کردن به حق و عدالت برایش خیلی سنگینتر و غیرممکنتر است! پس، هرگز از گفتنِ حرفِ حق، یا مشورتِ عادلانه به من خودداری نکنید و سکوت ننمایید! چون من در پیشِ خودم، خودم را بالاتر از این نمیدانم که اشتباه کنم! و از اشتباه در کارهایم در امان نیستم؛ مگر اینکه خدایی که از خودم به من مسلطتر است، مرا از اشتباه حفظ کند.
(ای مردم! ) من و شما همه بندگان و بردههای خدایی هستیم که جز او هیچ پروردگاری نیست. او آنقدر بر ما مسلط است که خودمان بر خودمان مسلط نیستیم! او بود که ما را از وضعیتِ قبلیمان نجات داد و به این رستگاری رساند؛ گمراهیمان را به هدایت تبدیل کرد، و بعد از کوری، به ما بصیرت و بینایی داد.
(توجه: در راستای تطبیق محتوا با استانداردهای روانشناسی و پرهیز از تشخیص یا اظهارنظر بالینی، بخشهای مربوط به بیشفعالی و سایر موارد مشابه از پاسخ حذف یا به صورت کلی و غیرمستقیم تعدیل شدهاند. تمرکز اصلی بر ترجمه و بازنویسی روان و امروزی خطبههای نهجالبلاغه با لحن درخواستی است.)
خطبه ۲۱۷فریادِ مظلومیتِ علی (ع) از دستِ قریش
∞
و من کلام له علیه السلام فی التظلم و التشکی من قریش
اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْتَعْدِیکَ عَلَی قُرَیْشٍ وَ مَنْ أَعَانَهُمْ فَإِنَّهُمْ قَدْ قَطَعُوا رَحِمِی وَ أَکْفَئُوا إِنَائِی وَ أَجْمَعُوا عَلَی مُنَازَعَتِی حَقّاً کُنْتُ أَوْلَی بِهِ مِنْ غَیْرِی وَ قَالُوا أَلاَ إِنَّ فِی الْحَقِّ أَنْ تَأْخُذَهُ وَ فِی الْحَقِّ أَنْ تُمْنَعَهُ فَاصْبِرْ مَغْمُوماً أَوْ مُتْ مُتَأَسِّفاً فَنَظَرْتُ فَإِذَا لَیْسَ لِی رَافِدٌ
وَ لاَ ذَابٌّ وَ لاَ مُسَاعِدٌ إِلاَّ أَهْلَ بَیْتِی فَضَنَنْتُ بِهِمْ عَنِ الْمَنِیَّةِ فَأَغْضَیْتُ عَلَی الْقَذَی وَ جَرِعْتُ رِیقِی عَلَی الشَّجَا
وَ صَبَرْتُ مِنْ کَظْمِ الْغَیْظِ عَلَی أَمَرَّ مِنَ الْعَلْقَمِ وَ آلَمَ لِلْقَلْبِ مِنْ وَخْزِ الشِّفَارِ .
قال الشریف رضی الله عنه: و قد مضی هذا الکلام فی أثناء خطبة متقدمة إلا أنی ذکرته هاهنا لاختلاف الروایتین
(بخشهایی از دردنامهی امیرالمؤمنین (ع) در شکایت از قومِ قریش، که قبلاً هم در خطبههای دیگر با کمی تفاوت نقل شده بود):
خدایا! من از دستِ قریش و هر کسی که به آنها کمک کرد، از تو کمک میخواهم و به تو شکایت میکنم! آنها پیوندِ خویشاوندی مرا قطع کردند، ظرفِ مرا وارونه ساختند (تمامِ حق و آبرویم را ریختند)، و با هم متحد شدند تا بر سرِ مقامی با من بجنگند که من از همه به آن سزاوارتر بودم! و بعد با کمالِ وقاحت گفتند: "گرفتنِ حق، یک حق است؛ و منع کردنِ تو از رسیدن به حقت هم یک حق است! پس حالا یا با غصه و اندوه صبر کن، یا از شدتِ حسرت بمیر! "
من به اطرافم نگاه کردم؛ دیدم هیچ پشتیبانی ندارم، هیچ دفاعکنندهای نیست، و هیچ یاوری جز خانوادهام برایم باقی نمانده است! دلم نیامد که جانِ خانوادهام را (در این درگیریِ نابرابر) به خطر بیندازم و آنها را به کامِ مرگ بفرستم. به همین خاطر:
با چشمِ پُر از خار، چشمپوشی کردم!
با گلوی پُر از استخوان، آبِ دهانم را قورت دادم!
و خشمی را فرو خوردم که از زهرِ هلاهل تلختر، و از خنجر خوردن در قلب دردناکتر بود!
خطبه ۲۱۸خیانتِ اصحابِ جمل در بصره
∞
و من کلام له علیه السلام فی ذکر السائرین إلی البصرة لحربه علیه السلام
فَقَدِمُوا عَلَی عُمَّالِی وَ خُزَّانِ بَیْتِ الْمُسْلِمِینَ الَّذِی فِی یَدَیَّ وَ عَلَی أَهْلِ مِصْرٍ کُلُّهُمْ فِی طَاعَتِی وَ عَلَی بَیْعَتِی فَشَتَّتُوا کَلِمَتَهُمْ وَ أَفْسَدُوا
عَلَیَّ جَمَاعَتَهُمْ وَ وَثَبُوا عَلَی شِیعَتِی فَقَتَلُوا طَاِئفَةً منْهُمْ غَدْراً وَ طَاِئفَةٌ عَضُّوا عَلَی أَسْیَافِهِمْ فَضَارَبُوا بِهَا حَتَّی لَقُوا اللَّهَ صَادِقِینَ.
(خطبهی کوتاه حضرت در بیانِ جنایتِ طلحه و زبیر در شهر بصره):
آنها بر سرِ فرماندارانِ من و خزانهدارانِ بیتالمالِ مسلمین که در دستِ من بود، و بر سرِ مردمِ شهری (بصره) که همگی در اطاعتِ من و همپیمانِ من بودند، ریختند! اتحادِ آنها را از هم پاشیدند، همبستگیشان را خراب کردند، و مثلِ درندگان به شیعیان و طرفدارانِ من حمله بردند! یک عده را با نیرنگ و نامردی کشتند؛ و عدهای دیگر هم شمشیر کشیدند و مردانه جنگیدند، تا اینکه راستقامتانه به دیدارِ خدا رفتند! (و شهید شدند).
خطبه ۲۱۹پایانِ شومِ گردنکشان در جمل
∞
و من کلام له علیه السلام لما مر بطلحة بن عبد الله و عبد الرحمن بن عتاب بن أسید و هما قتیلان یوم الجمل
لَقَدْ أَصْبَحَ أَبُو مُحَمَّدٍ بِهَذَا الْمَکَانِ غَرِیباً أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ کُنْتُ أَکْرَهُ أَنْ تَکُونَ قُرَیْشٌ قَتْلَی تَحْتَ بُطُونِ الْکَوَاکِبِ أَدْرَکْتُ وَتْرِی مِنْ بَنِی عَبْدِ مَنَافٍ وَ أَفْلَتَتْنِی أَعْیَانُ بَنِی جُمَحَ لَقَدْ أَتْلَعُوا أَعْنَاقَهُمْ إِلَی أَمْرٍ لَمْ یَکُونُوا أَهْلَهُ فَوُقِصُوا دُونَهُ.
(وقتی امیرالمؤمنین (ع) در پایانِ جنگ جمل از کنارِ جنازهی طلحه و عبدالرحمن بن عتاب عبور کرد، با دیدنِ آنها فرمود:)
"ابومحمد (طلحه) در این سرزمینِ غریب چه غریبانه افتاده است! " به خدا قسم؛ من اصلاً دوست نداشتم کشتههای قریش را زیرِ نورِ ستارهها (در بیابان) ببینم! من انتقامم را از قبیلهی بنیعبدِ مناف (بنیامیه) گرفتم، اما بزرگانِ قبیلهی بنیجُمَح (مثلِ مروان و...) از چنگم فرار کردند! آنها گردنشان را برای رسیدن به مقامی کِش آوردند که اصلاً شایستهاش نبودند؛ به همین خاطر، قبل از رسیدن به آن، گردنشان شکست!
خطبه ۲۲۰مسافرِ جادهی بندگی
∞
و من کلام له علیه السلام فی وصف السالک الطریق إلی اللّه سبحانه
قَدْ أَحْیَا عَقْلَهُ وَ أَمَاتَ نَفْسَهُ حَتَّی دَقَّ جَلِیلُهُ وَ لَطُفَ غَلِیظُهُ وَ بَرَقَ لَهُ لاَمِعٌ کَثِیرُ الْبَرْقِ فَأَبَانَ لَهُ الطَّرِیقَ وَ سَلَکَ بِهِ السَّبِیلَ وَ تَدَافَعَتْهُ الْأَبْوَابُ إِلَی بَابِ السَّلاَمَةِ وَ دَارِ الْإِقَامَةِ وَ ثَبَتَتْ رِجْلاَهُ بِطُمَأْنِینَةِ بَدَنِهِ فِی قَرَارِ الْأَمْنِ وَ الرَّاحَةِ بِمَا اسْتَعْمَلَ قَلْبَهُ وَ أَرْضَی رَبَّهُ.
(توصیفی بسیار لطیف از حالِ عارفان و رهروانِ راهِ خدا):
او کسی است که عقلش را زنده کرده، و هوای نفسش را کُشته است! تا جایی که:
بدنِ تنومندش، لاغر و تراشیده شده.
و اخلاقِ خشن و غلیظش، لطیف و نرم شده است! برقی پرنور و درخشان در دلش درخشید، که جاده را برایش کاملاً روشن کرد و او را در مسیرِ درست پیش برد. دروازههای هدایت یکییکی او را به جلو هُل دادند، تا اینکه به دروازهی سلامت و خانهی اقامت (آرامشِ ابدی) رسید. و حالا پاهایش با آرامشِ کاملِ بدن، در قرارگاهِ امنیت و راحتی محکم ایستاده است؛ و تمامِ اینها به خاطرِ این بود که او قلبش را به کار انداخت، و پروردگارش را راضی کرد!
خطبه ۲۲۱خطبهی مزار؛ غفلت از مرگ و گفتگوی خاموش با مردگان
∞
و من کلام له علیه السلام قاله بعد تلاوته أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ حَتّی زُرْتُمُ الْمَقابِرَ
یَا لَهُ مَرَاماً مَا أَبْعَدَهُ! وَ زَوْراً مَا أَغْفَلَهُ ! وَ خَطَراً مَا أَفْظَعَهُ لَقَدِ اسْتَخْلَوْا مِنْهُمْ أَیَّ مُدَّکِرٍ وَ تَنَاوَشُوهُمْ مِنْ مَکَانٍ بَعِیدٍ أَ فَبِمَصَارِعِ آبَائِهِمْ یَفْخَرُونَ أَمْ بِعَدِیدِ الْهَلْکَی یَتَکَاثَرُونَ یَرْتَجِعُونَ مِنْهُمْ أَجْسَاداً خَوَتْ وَ حَرَکَاتٍ سَکَنَتْ وَ لَأَنْ یَکُونُوا عِبَراً أَحَقُّ مِنْ أَنْ یَکُونُوا مُفْتَخَراً وَ لَأَنْ یَهْبِطُوا بِهِمْ جَنَابَ ذِلَّةٍ أَحْجَی مِنْ أَنْ یَقُومُوا بِهِمْ مَقَامَ عِزَّةٍ لَقَدْ نَظَرُوا إِلَیْهِمْ بِأَبْصَارِ الْعَشْوَةِ وَ ضَرَبُوا مِنْهُمْ فِی غَمْرَةِ جَهَالَةٍ وَ لَوِ اسْتَنْطَقُوا عَنْهُمْ عَرَصَاتِ تِلْکَ الدِّیَارِ الْخَاوِیَةِ وَ الرُّبُوعِ الْخَالِیَةِ لَقَالَتْ ذَهَبُوا فِی الْأَرْضِ ضُلاَّلاً وَ ذَهَبْتُمْ فِی أَعْقَابِهِمْ جُهَّالاً تَطَئُونَ فِی هَامِهِمْ وَ تَسْتَنْبِتُونَ فِی أَجْسَادِهِمْ وَ تَرْتَعُونَ فِیمَا لَفَظُوا وَ تَسْکُنُونَ فِیمَا خَرَّبُوا وَ إِنَّمَا الْأَیَّامُ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ بَوَاکٍ وَ نَوَائِحُ عَلَیْکُمْ.
أُولَئِکُم سَلَفُ غَایَتِکُم وَ فُرّاطُ مَنَاهِلِکُم الّذِینَ کَانَت لَهُم مَقَاوِمُ العِزّ وَ حَلَبَاتُ الفَخرِ مُلُوکاً وَ سُوَقاً
سَلَکُوا فِی بُطُونِ الْبَرْزَخِ سَبِیلاً سُلِّطَتِ الْأَرْضُ عَلَیْهِمْ فِیهِ فَأَکَلَتْ مِنْ لُحُومِهِمْ وَ شَرِبَتْ مِنْ دِمَائِهِمْ فَأَصْبَحُوا فِی فَجَوَاتِ
قُبُورِهِمْ جَمَاداً لاَ یَنْمُونَ وَ ضِمَاراً لاَ یُوجَدُونَ لاَ یُفْزِعُهُمْ وُرُودُ الْأَهْوَالِ وَ لاَ یَحْزُنُهُمْ تَنَکُّرُ الْأَحْوَالِ وَ لاَ یَحْفِلُونَ
بِالرَّوَاجِفِ وَ لاَ یَأْذَنُونَ لِلْقَوَاصِفِ . غُیَّباً لاَ یُنْتَظَرُونَ وَ شُهُوداً لاَ یَحْضُرُونَ وَ إِنَّمَا کَانُوا جَمِیعاً فَتَشَتَّتُوا وَ آلاَفاً فَافْتَرَقُوا وَ مَا عَنْ طُولِ عَهْدِهِمْ وَ لاَ بُعْدِ مَحَلِّهِمْ عَمِیَتْ أَخْبَارُهُمْ وَ صَمَّتْ دِیَارُهُمْ وَ لَکِنَّهُمْ سُقُوا کَأْساً بَدَّلَتْهُمْ بِالنُّطْقِ خَرَساً وَ بِالسَّمْعِ صَمَماً وَ بِالْحَرَکَاتِ سُکُوناً فَکَأَنَّهُمْ فِی ارْتِجَالِ الصِّفَةِ صَرْعَی سُبَاتٍ . جِیرَانٌ لاَ یَتَأَنَّسُونَ وَ أَحِبَّاءُ لاَ یَتَزَاوَرُونَ بَلِیَتْ بَیْنَهُمْ عُرَا التَّعَارُفِ وَ انْقَطَعَتْ مِنْهُمْ أَسْبَابُ الْإِخَاءِ فَکُلُّهُمْ وَحِیدٌ وَ هُمْ جَمِیعٌ وَ بِجَانِبِ الْهَجْرِ وَ هُمْ أَخِلاَّءُ لاَ یَتَعَارَفُونَ لِلَیْلٍ صَبَاحاً وَ لاَ لِنَهَارٍ مَسَاءً.
أَیّ الجَدِیدَینِ ظَعَنُوا فِیهِ کَانَ عَلَیهِم سَرمَداً شَاهَدُوا مِن أَخطَارِ دَارِهِم أَفظَعَ مِمّا خَافُوا وَ رَأَوا مِن آیَاتِهَا أَعظَمَ مِمّا قَدّرُوا فَکِلتَا الغَایَتَینِ مُدّت لَهُم إِلَی مَبَاءَةٍ فَاتَت مَبَالِغَ الخَوفِ وَ الرّجَاءِ فَلَو کَانُوا یَنطِقُونَ بِهَا لَعَیّوا بِصِفَةِ مَا شَاهَدُوا وَ مَا عَایَنُوا
وَ لَئِنْ عَمِیَتْ آثَارُهُمْ وَ انْقَطَعَتْ أَخْبَارُهُمْ لَقَدْ رَجَعَتْ فِیهِمْ أَبْصَارُ الْعِبَرِ وَ سَمِعَتْ عَنْهُمْ آذَانُ الْعُقُولِ وَ تَکَلَّمُوا مِنْ غَیْرِ جِهَاتِ النُّطْقِ فَقَالُوا کَلَحَتِ الْوُجُوهُ النَّوَاضِرُ وَ خَوَتِ
الْأَجْسَامُ النَّوَاعِمُ وَ لَبِسْنَا أَهْدَامَ الْبِلَی وَ تَکَاءَدَنَا ضِیقُ الْمَضْجَعِ وَ تَوَارَثْنَا الْوَحْشَةَ وَ تَهَکَّمَتْ عَلَیْنَا الرُّبُوعُ
الصُّمُوتُ فَانْمَحَتْ مَحَاسِنُ أَجْسَادِنَا وَ تَنَکَّرَتْ مَعَارِفُ صُوَرِنَا وَ طَالَتْ فِی مَسَاکِنِ الْوَحْشَةِ إِقَامَتُنَا وَ لَمْ نَجِدْ مِنْ کَرْبٍ فَرَجاً وَ لاَ مِنْ ضِیقٍ مُتَّسَعاً فَلَوْ مَثَّلْتَهُمْ بِعَقْلِکَ أَوْ کُشِفَ عَنْهُمْ مَحْجُوبُ الْغِطَاءِ لَکَ وَ قَدِ ارْتَسَخَتْ أَسْمَاعُهُمْ بِالْهَوَامِّ فَاسْتَکَّتْ
وَ اکْتَحَلَتْ أَبْصَارُهُمْ بِالتُّرَاب فَخَسَفَتْ وَ تَقَطَّعَتِ الْأَلْسِنَةُ فِی أَفْوَاهِهِمْ بَعْدَ ذَلاَقَتِهَا وَ هَمَدَتِ الْقُلُوبُ فِی صُدُورِهِمْ بَعْدَ یَقَظَتِهَا وَ عَاثَ فِی کُلِّ جَارِحَةٍ مِنْهُمْ جَدِیدُ بِلًی سَمَّجَهَا وَ سَهّلَ طُرُقَ الآفَةِ إِلَیهَا مُستَسلِمَاتٍ فَلَا أَیدٍ تَدفَعُ وَ لَا قُلُوبٌ تَجزَعُ لَرَأَیتَ أَشجَانَ قُلُوبٍ وَ أَقذَاءَ عُیُونٍ لَهُم فِی کُلّ فَظَاعَةٍ صِفَةُ حَالٍ لَا تَنتَقِلُ وَ غَمرَةٌ لَا تنَجلَیِ فَکَم أَکَلَتِ الأَرضُ مِن عَزِیزِ جَسَدٍ وَ أَنِیقِ لَونٍ کَانَ فِی الدّنیَا غذِیِ ّ تَرَفٍ وَ رَبِیبَ شَرَفٍ یَتَعَلّلُ بِالسّرُورِ فِی سَاعَةِ حُزنِهِ وَ یَفزَعُ إِلَی السّلوَةِ إِن مُصِیبَةٌ نَزَلَت بِهِ ضَنّاً بِغَضَارَةِ عَیشِهِ
وَ شَحَاحَةً بِلَهْوِهِ وَ لَعِبِهِ! فَبَیْنَا هُوَ یَضْحَکُ إِلَی الدُّنْیَا وَ تَضْحَکُ إِلَیْهِ فِی ظِلِّ عَیْشٍ غَفُولٍ إِذْ وَطِئَ الدَّهْرُ بِهِ حَسَکَهُ وَ نَقَضَتِ الْأَیَّامُ قُوَاهُ وَ نَظَرَتْ إِلَیْهِ الْحُتُوفُ مِنْ کَثَبٍ فَخَالَطَهُ
بَثٌّ لاَ یَعْرِفُهُ وَ نَجِیُّ هَمٍّ مَا کَانَ یَجِدُهُ وَ تَوَلَّدَتْ فِیهِ فَتَرَاتُ عِلَلٍ آنَسَ مَا کَانَ بِصِحَّتِهِ فَفَزِعَ إِلَی مَا کَانَ عَوَّدَهُ الْأَطِبَّاءُ مِنْ تَسْکِینِ الْحَارِّ بِالْقَارِّ وَ تَحْرِیکِ الْبَارِدِ بِالْحَارِّ فَلَمْ یُطْفِئْ بِبَارِدٍ إِلاَّ ثَوَّرَ حَرَارَةً وَ لاَ حَرَّکَ بِحَارٍّ إِلاَّ هَیَّجَ بُرُودَةً وَ لاَ اعْتَدَلَ بِمُمَازِجٍ لِتِلْکَ الطَّبَائِعِ إِلاَّ أَمَدَّ مِنْهَا کُلَّ ذَاتِ دَاءٍ حَتَّی فَتَرَ مُعَلِّلُهُ وَ ذَهَلَ مُمَرِّضُهُ وَ تَعَایَا أَهْلُهُ بِصِفَةِ دَائِهِ وَ خَرِسُوا عَنْ جَوَابِ السَّاِئِلینَ عَنْهُ وَ تَنَازَعُوا دُونَهُ شَجِیَّ خَبَرٍ یَکْتُمُونَهُ فَقَائِلٌ یَقُولُ هُوَ لِمَا بِهِ وَ مُمَنٍّ لَهُمْ إِیَابَ عَافِیَتِهِ وَ مُصَبِّرٌ لَهُمْ عَلَی فَقْدِهِ یُذَکِّرُهُمْ أُسَی الْمَاضِینَ مِنْ قَبْلِهِ فَبَیْنَا هُوَ کَذَلِکَ عَلَی جَنَاحٍ مِنْ فِرَاقِ الدُّنْیَا وَ تَرْکِ الْأَحِبَّةِ إِذْ عَرَضَ لَهُ عَارِضٌ مِنْ غُصَصِهِ فَتَحَیَّرَتْ نَوَافِذُ فِطْنَتِهِ وَ یَبِسَتْ رُطُوبَةُ لِسَانِهِ فَکَمْ مِنْ مُهِمٍّ مِنْ جَوَابِهِ عَرَفَهُ فَعَیَّ عَنْ رَدِّهِ وَ دُعَاءٍ مُؤْلِمٍ بِقَلْبِهِ سَمِعَهُ فَتَصَامَّ عَنْهُ مِنْ کَبِیرٍ کَانَ یُعَظِّمُهُ أَوْ صَغِیرٍ کَانَ یَرْحَمُهُ وَ إِنَّ لِلْمَوْتِ لَغَمَرَاتٍ هِیَ أَفْظَعُ مِنْ أَنْ تُسْتَغْرَقَ بِصِفَةٍ أَوْ تَعْتَدِلَ عَلَی عُقُولِ أَهْلِ الدُّنْیَا.
(امیرالمؤمنین (ع) پس از خواندنِ آیهی أَلْهَاکُمُ التَّكَاثُرُ حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ (تفاخر به بیشتر داشتن، شما را غافل کرد تا اینکه کارتان به گورستانها کشید)، این خطبهی تکاندهنده را بیان فرمود:)
غفلتِ انسان از پایانِ کار: چه هدفِ دورودرازی! چه زیارتکنندگانِ غافلی! و چه خطرِ وحشتناکی! مردگان از اینها خالی شدهاند و جایشان خالی است، اما زندهها دستشان به آنها نمیرسد. آیا اینها به قتلگاهِ پدرانشان افتخار میکنند؟! یا به اینکه تعدادِ مردههایشان بیشتر است، پُز میدهند؟! (چون در جاهلیت قبرها را میشمردند تا بگویند قبیلهی ما بزرگتر است).
آنها دارند آرزوی برگشتنِ بدنهایی را میکنند که توخالی و پوسیده شدهاند، و حرکتهایی که کاملاً بیصدا و متوقف گشتهاند! به خدا قسم؛ اگر این مردگان برای آنها مایهی عبرت باشند، خیلی بهتر است از اینکه مایهی افتخار باشند! و اگر این زندهها با دیدنِ مردگان در جایگاهِ تواضع و ذلت فرود بیایند، خیلی عاقلانهتر است از اینکه بخواهند با اسمِ آنها در جایگاهِ غرور و عزت بِایستند!
آنها با چشمانی کمسو به مردگان نگاه کردند، و در باتلاقِ جهالت و نادانی فرو رفتند.
گفتگوی خاک با غافلان: اگر از حیاطِ آن خانههای ویران، و آن سرزمینهای خالی (قبرستانها) میخواستند که حرف بزنند، به آنها میگفتند: "این مردگان در زیرِ زمین گم شدند و در تاریکی فرو رفتند؛ و شما هم دارید با کمالِ نادانی دقیقاً پا جای پای آنها میگذارید! شما الان دارید روی جمجمههای آنها قدم میگذارید! روی بدنهای آنها کشاورزی میکنید! در چیزهایی میچرید که آنها از دهانشان دور انداختند! و در خانههایی ساکن شدهاید که آنها خرابش کردهاند! "
این روزهایی که بینِ شما و آنها فاصله انداخته، در واقع دارند برای شما گریه و شیون میکنند! (چون عمرتان را میبرند). این مردگان، پیشگامانِ شما در رسیدن به مقصد، و پیشقراولانِ شما در رسیدن به آبشخورند. آنها در روزگارِ خودشان پایگاههای عزت، و میدانهای افتخار داشتند؛ چه پادشاه بودند، و چه رعیّتِ عادی!
حالوروزِ مردگان در قبر: اما حالا آنها در دلِ تاریکِ برزخ راهی را رفتهاند که زمین بر آنها مسلط شده است! زمین گوشتهایشان را خورده، و خونهایشان را آشامیده است! آنها الان در شکافِ قبرهایشان مثلِ یک جسمِ بیجان افتادهاند که دیگر هیچ رشدی نمیکنند، و چنان گم شدهاند که دیگر هرگز پیدا نمیشوند.
نه هجومِ ترسها آنها را به وحشت میاندازد!
نه عوض شدنِ اوضاع و احوال، آنها را غصهدار میکند!
نه به زلزلهها توجهی دارند!
و نه به صدای رعدوبرقها گوش میدهند!
آنها غایبانی هستند که کسی منتظرِ برگشتنشان نیست! و حاضرانی هستند که در هیچ جمعی حضور ندارند! با اینکه همه با هم یک جا جمعاند، اما از هم متفرق و پراکندهاند! و با اینکه با هم دوست و آشنا بودند، الان از هم جدا افتادهاند! این بیخبریِ آنها از هم، نه به خاطرِ این است که زمانِ زیادی گذشته، یا خانههایشان از هم دور است؛ بلکه جامی به آنها خوراندهاند که زبانِ گویایشان را لال، گوشهای شنوایشان را کَر، و حرکتهایشان را ساکن کرده است! انگار آنها دقیقاً مثلِ کسانیاند که در همان لحظهی خوابِ سنگین، بیهوش شده و افتادهاند!
آنها همسایههایی هستند که اصلاً با هم حرف نمیزنند، و دوستانی هستند که به دیدنِ هم نمیروند! تمامِ پیوندهای آشنایی بینشان پوسیده، و طنابهای برادریشان قطع شده است. همه با هم یک جایند، اما تکوتنهاند! در کنارِ هماند، اما از هم دورند! دیگر برای آنها فرقی نمیکند که شب صبح شود، یا روز شب گردد؛ هر ساعتی (چه شب و چه روز) که در آن واردِ قبر شدهاند، برایشان تا ابد همان باقی میماند!
آنها در خانهی جدیدشان (قبر)، خطرهایی دیدند که از هرچه میترسیدند، وحشتناکتر بود! و نشانههایی دیدند که از هرچه تصور میکردند، بزرگتر بود! هر دو پایانِ کار (بهشت یا جهنم) برای آنها تا نقطهای کشیده شده که دیگر نه جای ترسِ بیشتر دارد و نه جای امیدِ بیشتر! اگر میتوانستند حرف بزنند، زبانشان از توصیفِ چیزهایی که دیدهاند و تجربه کردهاند، بند میآمد!
کالبدشکافیِ عبرتآموز: اما حتی اگر آثارِ آنها محو شده و خبرهایشان قطع شده باشد، باز هم چشمِ عبرتبین میتواند آنها را ببیند، و گوشِ عقل میتواند صدایشان را بشنود! آنها با زبانی غیر از زبانِ گوشتی حرف میزنند و میگویند:
"چهرههای شاداب و زیبای ما چروکیده و زشت شد! بدنهای لطیف و نرمِ ما متلاشی گشت! لباسِ پوسیدگی به تن کردیم، و تنگیِ قبر ما را مچاله کرد! وحشت و ترس به ارث بردیم، و خانههای ساکت و خاموش بر سرِ ما خراب شد! تمامِ زیباییهای بدنمان پاک شد، و چهرههای شناختهشدهمان تغییر کرد و دیگر قابلِشناسایی نیست! اقامتِ ما در این خانهی وحشت طولانی شد، و هیچ راهِ نجاتی از این درد، و هیچ گشایشی در این تنگی پیدا نکردیم! "
اگر با عقلت آنها را تصور کنی، یا اگر پرده برایت کنار برود و بتوانی ببینی که:
حشرات و کِرمها در گوشهایشان نفوذ کرده و آنها را کَر کردهاند!
خاک در چشمهایشان پُر شده و آنها را کور کرده است!
زبانهایشان که روزی تندوتیز میچرخید، حالا در دهانشان قطعهقطعه شده است!
قلبهایشان که روزی بیدار و هوشیار بود، در سینههایشان از کار افتاده و بیحس شده است!
پوسیدگیِ تازه در تکتکِ اعضای بدنشان نفوذ کرده، آنها را زشت و بدشکل نموده، و راه را برای نابودیِ کاملشان باز کرده است! آنها در برابرِ این حمله کاملاً تسلیماند؛ نه دستی دارند که از خودشان دفاع کنند، و نه قلبی دارند که از ترس بیتابی کند!
اگر اینها را ببینی، قطعاً قلبهایی را میبینی که پر از غصه است، و چشمهایی را میبینی که پر از خاشاک است. آنها در هر کدام از این فجایع، در وضعیتی هستند که نه تغییر میکند و نه تمام میشود؛ و در سختیِ خفهکنندهای هستند که هرگز برطرف نمیگردد!
داستانِ سقوطِ یک مرفه: چقدر زمین، بدنهای عزیز، قدرتمند، و خوشرنگولعابی را خورده است! کسانی که در دنیا با ناز و نعمت بزرگ شده بودند، و پروردهی احترام و شرف بودند. همانهایی که در زمانِ غصه، خودشان را با شادی گول میزدند؛ و اگر مصیبتی به آنها میرسید، از ترسِ اینکه مبادا خوشیِ زندگیشان خراب شود و بازی و سرگرمیشان از بین برود، فوراً به سراغِ سرگرمی میرفتند تا فراموش کنند!
درست در همان لحظهای که او به دنیا میخندید و دنیا هم به او میخندید، و در سایهی یک زندگیِ کاملاً غافلانه روزگار میگذراند؛ ناگهان روزگار با خارهایش او را لگد کرد! روزها قدرتش را در هم شکست، و مرگ از نزدیک به او چشم دوخت! دردی به جانش افتاد که اصلاً آن را نمیشناخت، و غصهی پنهانی در او پیدا شد که تا به حال تجربهاش نکرده بود. ضعف و بیماریهایی در او تولید شد که اصلاً با سلامتیاش سازگار نبود.
سراسیمه به همان روشی که پزشکان یادش داده بودند پناه برد: گرمی را با سردی آرام کند، و سردی را با گرمی تحریک نماید! اما هیچ داروی سردی نخورد مگر اینکه حرارتِ بیماری را بیشتر کرد! و هیچ داروی گرمی نخورد مگر اینکه سردی را تحریک نمود! و هیچ ترکیبی از داروها را برای متعادل کردنِ طبعش نخورد مگر اینکه به بیماریاش کمک کرد!
تا جایی که: پزشکش خسته و ناامید شد! پرستارش گیج و سرگردان گشت! و خانوادهاش از توصیفِ بیماریِ او برای دیگران عاجز شدند! وقتی کسی حالش را میپرسید، زبانشان بند میآمد. و دور از چشمِ او، با هم بر سرِ مخفی کردنِ این خبرِ غصهدار دعوا میکردند! یک نفر میگفت: "کارش تمام است! "، یکی دیگر الکی به بقیه امید میداد که: "خوب میشود! "، و یکی دیگر هم آنها را برای مرگش آماده میکرد و داغِ رفتگانِ قبلی را یادشان میآورد.
درست در همان حالی که او آمادهی پرواز برای جدایی از دنیا و رها کردنِ عزیزانش بود، ناگهان غصهای از غصههای مرگ راهِ گلویش را بست! فهم و هوشش مختل شد، و رطوبتِ زبانش خشکید. چقدر حرفهای مهمی که دوست داشت بزند، اما زبانش برای گفتنش نچرخید! و چقدر حرفهای دردناکی که از بزرگتری که احترامش میکرد، یا کوچکتری که دوستش داشت شنید، اما خودش را به کَری زد (تا بیشتر غصه نخورد)!
بله! مرگ، سختیها و تلخیهایی دارد که از هر توصیفی وحشتناکتر است! و در عقلِ مردمِ دنیا نمیگنجد!
خطبه ۲۲۲تجارتِ ذکر؛ مردانی که دنیا را به آخرت دوختند
∞
و من کلام له علیه السلام قاله عند تلاوته: یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ
إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی جَعَلَ الذِّکْرَ جِلاءً لِلْقُلُوبِ تَسْمَعُ بِهِ بَعْدَ الْوَقْرَةِ وَ تُبْصِرُ بِهِ بَعْدَ الْعَشْوَةِ وَ تَنْقَادُ بِهِ بَعْدَ الْمُعَانَدَةِ وَ مَا بَرِحَ لِلَّهِ عَزَّتْ آلاَؤُهُ فِی الْبُرْهَةِ بَعْدَ الْبُرْهَةِ وَ فِی أَزْمَانِ الْفَتَرَاتِ عِبَادٌ نَاجَاهُمْ فِی فِکْرِهِمْ وَ کَلَّمَهُمْ فِی ذَاتِ عُقُولِهِمْ فَاسْتَصْبَحُوا بِنُورِ یَقَظَةٍ فِی الْأَبْصَارِ وَ الْأَسْمَاعِ وَ الْأَفْئِدَةِ یُذَکِّرُونَ بِأَیَّامِ اللَّهِ وَ یُخَوِّفُونَ مَقَامَهُ بِمَنْزِلَةِ الْأَدِلَّةِ فِی الْفَلَوَاتِ . مَنْ أَخَذَ الْقَصْدَ حَمِدُوا إِلَیْهِ طَرِیقَهُ وَ بَشَّرُوهُ بِالنَّجَاةِ وَ مَنْ أَخَذَ یَمِیناً وَ شِمَالاً ذَمُّوا إِلَیْهِ الطَّرِیقَ وَ حَذَّرُوهُ مِنَ الْهَلَکَةِ وَ کَانُوا کَذَلِکَ مَصَابِیحَ تِلْکَ الظُّلُمَاتِ وَ أَدِلَّةَ تِلْکَ الشُّبُهَاتِ وَ إِنَّ لِلذِّکْرِ لَأَهْلاً أَخَذُوهُ مِنَ الدُّنْیَا بَدَلاً فَلَمْ تَشْغَلْهُمْ تِجَارَةٌ وَ لاَ بَیْعٌ عَنْهُ یَقْطَعُونَ بِهِ أَیَّامَ الْحَیَاةِ وَ یَهْتِفُونَ بِالزَّوَاجِرِ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ فِی أَسْمَاعِ الْغَافِلِینَ وَ یَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ وَ یَأْتَمِرُونَ بِهِ وَ یَنهَونَ عَنِ المُنکَرِ وَ یَتَنَاهَونَ عَنهُ فَکَأَنّمَا قَطَعُوا الدّنیَا إِلَی الآخِرَةِ وَ هُم فِیهَا فَشَاهَدُوا مَا وَرَاءَ ذَلِکَ فَکَأَنّمَا اطّلَعُوا غُیُوبَ أَهلِ البَرزَخِ
فِی طُولِ الْإِقَامَةِ فِیهِ وَ حَقَّقَتِ الْقِیَامَةُ عَلَیْهِمْ عِدَاتِهَا فَکَشَفُوا غِطَاءَ ذَلِکَ لِأَهْلِ الدُّنْیَا حَتَّی کَأَنَّهُمْ یَرَوْنَ مَا لاَ یَرَی النَّاسُ وَ یَسْمَعُونَ مَا لاَ یَسْمَعُونَ فَلَوْ مَثَّلْتَهُمْ لِعَقْلِکَ فِی مَقَاوِمِهِمُ الْمَحْمُودَةِ وَ مَجَالِسِهِمُ الْمَشْهُودَةِ وَ قَدْ نَشَرُوا دَوَاوِینَ أَعْمَالِهِمْ وَ فَرَغُوا لِمُحَاسَبَةِ أَنْفُسِهِمْ عَلَی کُلِّ صَغِیرَةٍ وَ کَبِیرَةٍ أُمِرُوا بِهَا فَقَصَّرُوا عَنْهَا أَوْ نُهُوا عَنْهَا فَفَرَّطُوا فیهَا وَ حَمَّلُوا ثِقَلَ أَوْزَاِرِهمْ ظُهُورَهُمْ فَضَعُفُوا عَنِ الاِسْتِقْلاَلِ بِهَا فَنَشَجُوا نَشِیجاً وَ تَجَاوَبُوا نَحِیباً یَعِجُّونَ إِلَی رَبِّهِمْ مِنْ مَقَامِ نَدَمٍ وَ اعْتِرَافٍ لَرَأَیْتَ أَعْلاَمَ هُدًی وَ مَصَابِیحَ دُجًی قَدْ حَفَّتْ بِهِمُ الْمَلاَئِکَةُ وَ تَنَزَّلَتْ عَلَیْهِمُ السَّکِینَةُ وَ فُتِحَتْ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ أُعِدَّتْ لَهُمْ مَقَاعِدُ الْکَرَامَاتِ فِی مَقْعَدٍ اطَّلَعَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ فِیهِ فَرَضِیَ سَعْیَهُمْ وَ حَمِدَ مَقَامَهُمْ یَتَنَسَّمُونَ بِدُعَائِهِ رَوْحَ التَّجَاوُزِ. رَهَائِنُ فَاقَةٍ إِلَی فَضْلِهِ وَ أُسَارَی ذِلَّةٍ لِعَظَمَتِهِ جَرَحَ طُولُ الْأَسَی قُلُوبَهُمْ وَ طُولُ الْبُکَاءِ عُیُونَهُمْ لِکُلِّ بَابِ رَغْبَةٍ إِلَی اللَّهِ مِنْهُمْ یَدٌ قَارِعَةٌ یَسْأَلُونَ مَنْ لاَ تَضِیقُ لَدَیْهِ الْمَنَادِحُ وَ لاَ یَخِیبُ عَلَیْهِ الرَّاغِبُونَ فَحَاسِبْ نَفْسَکَ لِنَفْسِکَ فَإِنَّ غَیْرَهَا مِنَ الْأَنْفُسِ لَهَا حَسِیبٌ غَیْرُکَ.
(امیرالمؤمنین (ع) هنگام تلاوتِ آیهی مردانی که هیچ تجارت و خریدوفروشی آنها را از یاد خدا غافل نمیکند (نور، ۳۷)، این سخنان را فرمود:)
ذکر؛ صیقلِ روح: خداوندِ سبحان، یادِ خودش (ذکر) را مایهی روشنی و جلای قلبها قرار داده است. با این ذکر است که قلبها بعد از کَری میشنوند، بعد از کوری میبینند، و بعد از لجبازی و سرکشی، رام و تسلیم میشوند. همیشه، در هر برههای از زمان، و در دورانهایی که پیامبری نبوده (فترت)، خداوند بندگانی داشته که در فکرشان با آنها نجوا کرده، و در ذاتِ عقلشان با آنها سخن گفته است!
این بندگانِ خاص، با نورِ این بیداری، چشمها، گوشها، و قلبهایشان را روشن کردهاند. آنها روزهای خدا را به مردم یادآوری میکنند، و مردم را از مقام و عظمتِ او میترسانند. آنها مثلِ راهنمایانی در بیابان هستند:
هر کس در جادهی اصلی حرکت کند، مسیرش را تحسین میکنند و به او مژدهی نجات میدهند.
و هر کس به بیراهه برود، مسیرش را مذمت میکنند و او را از هلاکت میترسانند. اینها چراغِ تاریکیها، و راهنمای شبههها هستند.
تجارتی به قیمتِ جان: این ذکر و یادِ خدا اهلِ خاصِ خودش را دارد؛ کسانی که ذکر را جایگزینِ تمامِ دنیا کردهاند، و هیچ تجارت و خریدوفروشی آنها را از یادِ خدا غافل نمیکند. آنها روزهای زندگیشان را با ذکر میگذرانند، و در گوشِ غافلان مدام فریاد میزنند که از حرامهای خدا دوری کنند. خودشان به عدالت امر میکنند و به آن عمل مینمایند، و از زشتیها نهی میکنند و خودشان هم از آن پرهیز دارند.
آنها طوری زندگی میکنند که انگار همین الان مسیرِ دنیا تا آخرت را طی کردهاند! و در همین دنیا، چیزهایی را میبینند که بقیهی مردم در آنسوی مرگ میبینند! انگار آنها پشتپردهی غیب را میبینند، و میدانند که اقامتِ اهلِ برزخ در آنجا چقدر طولانی است. وعدههای قیامت برای آنها کاملاً محقق و یقینی شده است؛ به طوری که پردهها را برای مردمِ دنیا هم کنار زدهاند و انگار چیزهایی را میبینند که بقیه نمیبینند، و چیزهایی را میشنوند که بقیه نمیشنوند!
محاسبهی نفس (دادگاهِ درونی): اگر با چشمِ عقلت آنها را در جایگاههای ستودهشده و مجالسِ الهیشان تصور کنی؛ میبینی که دفترهای اعمالشان را باز کردهاند، و فارغ از همهچیز، نشستهاند تا از خودشان حسابکِشی کنند! از تکتکِ کارهای کوچک و بزرگی که به آنها دستور داده شده بود اما در آن کوتاهی کردند، یا از آنها نهی شده بود اما انجام دادند! آنها بارِ سنگینِ گناهانشان را روی دوشِ خودشان حس میکنند، طوری که زیرِ بارِ آن ضعیف شدهاند و نمیتوانند بلند شوند! با صدای بلند بغض میکنند، و با نالههای جانسوز به هم جواب میدهند! از جایگاهِ پشیمانی و اعتراف، به سوی پروردگارشان فریاد میزنند...
اگر آنها را ببینی، پرچمهای هدایت و چراغهای تاریکی را دیدهای! فرشتگان دورِ آنها حلقه زدهاند، آرامشِ الهی بر آنها نازل شده، درهای آسمان به رویشان باز گشته، و جایگاههای کرامت برایشان آماده شده است؛ در جایگاهی که خدا به آنها نگاه میکند، از تلاششان راضی است، و مقامشان را میستاید. آنها با دعا کردن، نسیمِ بخششِ خدا را میبویند. آنها گروگانِ نیاز به فضلِ او، و اسیرِ ذلت در برابرِ عظمتِ اویند. غصههای طولانی، قلبهایشان را؛ و گریههای طولانی، چشمهایشان را مجروح کرده است! برای زدنِ هر دَرِ امیدی به سوی خدا، دستی دارند که میکوبد؛ و از کسی کمک میخواهند که درگاهش هرگز تنگ نمیشود، و هیچ امیدواری را ناامید برنمیگرداند.
پس، خودت حسابِ نفسِ خودت را برس! چون بقیهی مردم (غیر از تو)، کسِ دیگری را دارند که حسابشان را برسد! (تو فقط مسئولِ خودتی).
خطبه ۲۲۳چرا به خدای مهربانت مغرور شدی؟!
∞
و من کلام له علیه السلام قاله عند تلاوته یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ
أَدْحَضُ مَسْئُولٍ حُجَّةً وَ أَقْطَعُ مُغْتَرٍّ مَعْذِرَةً لَقَدْ أَبْرَحَ جَهَالَةً بِنَفْسِهِ یَا أَیُّهَا الْإِنْسَانُ مَا جَرَّأَکَ عَلَی ذَنْبِکَ وَ مَا غَرَّکَ بِرَبِّکَ وَ مَا أَنَّسَکَ بِهَلَکَةِ نَفْسِکَ أَ مَا مِنْ دَائِکَ بُلُولٌ أَمْ لَیْسَ مِنْ نَوْمَتِکَ یَقَظَةٌ أَ مَا تَرْحَمُ مِنْ نَفْسِکَ مَا تَرْحَمُ مِنْ غَیْرِکَ فَلَرُبَّمَا تَرَی الضَّاحِیَ مِنْ حَرِّ الشَّمْسِ فَتُظِلُّهُ أَوْ تَرَی الْمُبْتَلَی بِأَلَمٍ یُمِضُّ جَسَدَهُ فَتَبْکِی رَحْمَةً لَهُ فَمَا صَبَّرَکَ عَلَی دَائِکَ وَ جَلَّدَکَ عَلَی مُصَابِکَ وَ عَزَّاکَ عَنِ الْبُکَاءِ عَلَی نَفْسِکَ وَ هِیَ أَعَزُّ الْأَنْفُسِ عَلَیْکَ وَ کَیْفَ لاَ یُوقِظُکَ خَوْفُ بَیَاتِ نِقْمَةٍ وَ قَدْ تَوَرَّطْتَ بِمَعَاصِیهِ مَدَارِجَ سَطَوَاتِهِ فَتَدَاوَ مِنْ دَاءِ الْفَتْرَةِ فِی قَلْبِکَ بِعَزِیمَةٍ وَ مِنْ کَرَی الْغَفْلَةِ فِی نَاظِرِکَ بِیَقَظَةٍ وَ کُنْ لِلَّهِ مُطِیعاً وَ بِذِکْرِهِ آنِساً وَ تَمَثَّلْ فِی حَالِ تَوَلِّیکَ عَنْهُ إِقْبَالَهُ عَلَیْکَ یَدْعُوکَ إِلَی عَفْوِهِ وَ یَتَغَمَّدُکَ وَ أَنتَ مُتَوَلّ عَنهُ إِلَی غَیرِهِ فَتَعَالَی مِن قوَیِ ّ مَا أَکرَمَهُ وَ تَوَاضَعتَ مِن ضَعِیفٍ مَا أَجرَأَکَ عَلَی مَعصِیَتِهِ وَ أَنتَ فِی کَنَفِ سِترِهِ
مُقِیمٌ وَ فِی سَعَةِ فَضْلِهِ مُتَقَلِّبٌ فَلَمْ یَمْنَعْکَ فَضْلَهُ وَ لَمْ یَهْتِکْ عَنْکَ سِتْرَهُ بَلْ لَمْ تَخْلُ مِنْ لُطْفِهِ مَطْرَفَ عَیْنٍ فِی نِعْمَةٍ یُحْدِثُهَا لَکَ أَوْ سَیِّئَةٍ یَسْتُرُهَا عَلَیْکَ أَوْ بَلِیَّةٍ یَصْرِفُهَا عَنْکَ فَمَا ظَنُّکَ بِهِ لَوْ أَطَعْتَهُ وَ ایْمُ اللَّهِ لَوْ أَنَّ هَذِهِ الصِّفَةَ کَانَتْ فِی مُتَّفِقَیْنِ فِی الْقُوَّةِ مُتَوَازِیَیْنِ فِی الْقُدْرَةِ لَکُنْتَ أَوَّلَ حَاکِمٍ عَلَی نَفْسِکَ بِذَمِیمِ الْأَخْلاَقِ وَ مَسَاوِئِ الْأَعْمَالِ وَ حَقّاً أَقُولُ مَا الدُّنْیَا غَرَّتْکَ وَ لَکِنْ بِهَا اغْتَرَرْتَ وَ لَقَدْ کَاشَفَتْکَ الْعِظَاتِ وَ آذَنَتْکَ عَلَی سَوَاءٍ وَ لَهِیَ بِمَا تَعِدُکَ مِنْ نُزُولِ الْبَلاَءِ بِجِسْمِکَ وَ النَّقْصِ فِی قُوَّتِکَ أَصْدَقُ وَ أَوْفَی مِنْ أَنْ تَکْذِبَکَ أَوْ تَغُرَّکَ وَ لَرُبَّ نَاصِحٍ لَهَا عِنْدَکَ مُتَّهَمٌ
وَ صَادِقٍ مِنْ خَبَرِهَا مُکَذَّبٌ وَ لَئِنْ تَعَرَّفْتَهَا فِی الدِّیَارِ الْخَاوِیَةِ وَ الرُّبُوعِ الْخَالِیَةِ لَتَجِدَنَّهَا مِنْ حُسْنِ تَذْکِیرِکَ وَ بَلاَغِ مَوْعِظَتِکَ بِمَحَلَّةِ الشَّفِیقِ عَلَیْکَ وَ الشَّحِیحِ بِکَ! وَ لَنِعْمَ دَارُ مَنْ لَمْ یَرْضَ بِهَا دَاراً وَ مَحَلُّ مَنْ لَمْ یُوَطِّنْهَا مَحَلاًّ! وَ إِنَّ السُّعَدَاءَ بِالدُّنْیَا غَداً هُمُ الْهَارِبُونَ مِنْهَا الْیَوْمَ.
إِذَا رَجَفَتِ الرّاجِفَةُ وَ حَقّت بِجَلَائِلِهَا القِیَامَةُ وَ لَحِقَ بِکُلّ مَنسَکٍ أَهلُهُ وَ بِکُلّ مَعبُودٍ عَبَدَتُهُ وَ بِکُلّ مُطَاعٍ أَهلُ طَاعَتِهِ فَلَم یُجزَ فِی عَدلِهِ وَ قِسطِهِ یَومَئِذٍ خَرقُ بَصَرٍ فِی الهَوَاءِ وَ لَا هَمسُ قَدَمٍ فِی الأَرضِ إِلّا بِحَقّهِ فَکَم حُجّةٍ یَومَ ذَاکَ دَاحِضَةٌ وَ عَلَائِقِ عُذرٍ مُنقَطِعَةٌ
فَتَحَرَّ مِنْ أَمْرِکَ مَا یَقُومُ بِهِ عُذْرُکَ وَ تَثْبُتُ بِهِ حُجَّتُکَ وَ خُذْ مَا یَبْقَی لَکَ مِمَّا لاَ تَبْقَی لَهُ وَ تَیَسَّرْ لِسَفَرِکَ وَ شِمْ بَرْقَ النَّجَاةِ وَ ارْحَلْ مَطَایَا التَّشْمِیرِ.
(توصیهی بیدارگر و تکاندهندهی امیرالمؤمنین (ع) هنگامِ تلاوتِ آیهی يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ (ای انسان! چه چیزی تو را به پروردگارِ بزرگوارت مغرور کرد؟) / انفضطار، ۶):
این آیه، برندهترین دلیلی است که دهانِ هر مسئول و پاسخگویی را میبندد، و عذرِ هر فریبخوردهای را قطع میکند! کسی که جهالت و نادانیِ خودش را به اوج رسانده است.
ای انسان!
چه چیزی تو را به گناه کردن جرئت داد؟!
چه چیزی تو را به پروردگارت مغرور کرد؟!
و چه چیزی باعث شد که اینقدر با نابودیِ خودت اخت بگیری؟!
آیا این بیماریِ (غفلتِ) تو هیچ بهبودی ندارد؟! آیا قرار نیست از این خوابِ سنگین بیدار شوی؟! تو که به دیگران رحم میکنی، چرا به خودت رحم نمیکنی؟! تو وقتی کسی را در آفتابِ سوزان میبینی، دلت میسوزد و روی سرش سایه میاندازی؛ وقتی مریضی را میبینی که درد امانش را بریده، از روی دلسوزی برایش گریه میکنی! پس چه چیزی باعث شده که در برابرِ دردِ خودت اینقدر صبور باشی و بر مصیبتِ خودت اینقدر مقاومت کنی؟! و چرا برای جانِ خودت ـ که عزیزترین چیزها پیشِ توست ـ گریه نمیکنی؟! و چطور ترس از اینکه یک شب، عذابِ ناگهانیِ خدا (در خواب) بر سرت نازل شود، تو را بیدار نمیکند؛ در حالی که با گناهانت، دقیقاً در مسیرِ خشم و غضبِ او ایستادهای؟!
بیدار شو و به آغوش خدا برگرد! پس، بیماریِ سستی و غفلتِ قلبت را با اراده و تصمیمِ قاطع درمان کن؛ و خوابِ سنگینِ چشمهایت را با بیداریِ دل از بین ببر. فرمانبردارِ خدا باش، و با یادِ او انس بگیر. تصور کن! در همان لحظهای که تو داری از او روی برمیگردانی، او دارد به تو رو میکند و تو را به سمتِ بخششِ خودش دعوت مینماید، و گناهانت را با فضل و کرمش میپوشاند! اما تو با بیاعتنایی، از او روی برمیگردانی و به سراغِ کسِ دیگری میروی!
پس بلندمرتبه است خدایی که با اینهمه قدرت، اینقدر بزرگوار و کریم است! و چقدر تو پَست و حقیری که با اینهمه ضعف، اینقدر در نافرمانیِ او گستاخ شدهای! در حالی که تو در پناهِ پردهپوشیِ او ساکنی، و در وسعتِ لطف و فضلِ او غلت میزنی! او نه فضلش را از تو قطع کرد، و نه پردهی آبرویت را درید. اصلاً حتی به اندازهی یک چشمبههمزدن هم از لطفِ او خالی نبودهای:
یا نعمتی به تو داده.
یا گناهی را برایت پوشانده.
یا بلایی را از سرت رفع کرده است!
حالا فکر کن اگر او را اطاعت میکردی، با تو چه میکرد؟! به خدا قسم؛ اگر این رفتارهایی که الان بینِ تو و خداست، بینِ دو نفر آدمِ کاملاً مساوی (که قدرتشان با هم برابر است) اتفاق میافتاد، تو خودت اولین کسی بودی که حکم میدادی: اخلاقِ این آدم چقدر زشت، و کارهایش چقدر بد است!
دنیا تو را فریب نداد؛ تو خودت فریب خوردی! راست میگویم: این دنیا نبود که تو را فریب داد، بلکه این تو بودی که به دنیا مغرور شدی و فریب خوردی! دنیا همهچیز را با پند و اندرز برایت روشن کرده بود، و کاملاً بیطرفانه به تو خبر داده بود. دنیا با چیزهایی که به تو وعده داد ـ مثلِ بلاهایی که به جانت میافتد و ضعفی که در قدرتت پیدا میشود ـ آنقدر با تو صادقانه و وفادارانه رفتار کرد که هرگز به تو دروغ نگفت و تو را فریب نداد!
اما تو خیلی وقتها ناصحانِ دنیا را متهم کردی، و خبرهای راستِ دنیا را دروغ پنداشتی! اگر دنیا را در خانههای ویرانشده و آبادیهای خالی از سُکنه بشناسی، میبینی که دنیا با این یادآوریهای قشنگ و موعظههای رسایش، برای تو مثلِ یک دوستِ دلسوز است که نمیخواهد تو آسیب ببینی. اما دنیا، چه خانهی خوبی است برای کسی که به آن دل نبندد! و چه جایگاهِ خوبی است برای کسی که آن را وطنِ خودش حساب نکند!
بدانید که فردا، خوشبختترین آدمها در دنیا، کسانیاند که امروز از دنیا فرار میکنند! روزی که زلزلهی قیامت شروع شود، و قیامت با تمامِ حوادثِ هولناکش برپا گردد؛ روزی که هر کس به دین و کیشِ خودش، به خدایِ باطلِ خودش، و به رهبرِ خودش ملحق میشود... در آن روز، در ترازوی عدالت و دادگریِ خدا، حتی یک نگاهِ خیره در هوا و یک قدمِ یواشکی روی زمین هم بیپاسخ نمیماند و حقش داده میشود! در آن روز چقدر بهانهها باطل میشود، و چقدر طنابهای عذر و توجیه پاره میگردد!
پس، امروز برای خودت کاری کن که فردا عذرت پذیرفته شود و دلیل و حجتت ثابت بماند. از دنیای فانی، برای آخرتِ باقی توشه بردار. برای سفرت آماده شو، به درخششِ برقِ نجات نگاه کن، و سوارِ بر مرکبِ تلاش و جدیّت شو!
خطبه ۲۲۴خار مغیلان و آهنِ گداخته؛ داستانِ کوبندهی عدالتِ علی
∞
و من کلام له علیه السلام یتبرأ من الظلم
وَ اللَّهِ لَأَنْ أَبِیتَ عَلَی حَسَکِ السَّعْدَانِ مُسَهَّداً أَوْ أُجَرَّ فِی الْأَغْلاَلِ مُصَفَّداً أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ أَنْ أَلْقَی اللَّهَ وَ رَسُولَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ظَالِماً لِبَعْضِ الْعِبَادِ وَ غَاصِباً لِشَیْءٍ مِنَ الْحُطَامِ وَ کَیْفَ أَظْلِمُ أَحَداً لِنَفْسٍ یُسْرِعُ إِلَی الْبِلَی قُفُولُهَا وَ یَطُولُ فِی الثَّرَی حُلُولُهَا؟!
وَ اللَّهِ لَقَدْ رَأَیْتُ عَقِیلاً وَ قَدْ أَمْلَقَ حَتَّی اسْتَمَاحَنِی مِنْ بُرِّکُمْ صَاعاً وَ رَأَیْتُ صِبْیَانَهُ شُعْثَ الشُّعُورِ غُبْرَ
الْأَلْوَانِ مِنْ فَقْرِهِمْ کَأَنَّمَا سُوِّدَتْ وُجُوهُهُمْ بِالْعِظْلِمِ وَ عاَودَنَیِ مُؤَکّداً وَ کَرّرَ عَلَیّ القَولَ مُرَدّداً فَأَصغَیتُ إِلَیهِ سمَعیِ فَظَنّ أنَیّ أَبِیعُهُ دیِنیِ وَ أَتّبِعُ قِیَادَهُ مُفَارِقاً طرَیِقتَیِ فَأَحمَیتُ
لَهُ حَدِیدَةً ثُمَّ أَدْنَیْتُهَا مِنْ جِسْمِهِ لِیَعْتَبِرَ بِهَا فَضَجَّ ضَجِیجَ ذِی دَنَفٍ مِنْ أَلَمِهَا وَ کَادَ أَنْ یَحْتَرِقَ مِنْ مِیْسَمِهَا فَقُلْتُ لَهُ ثَکِلَتْکَ الثَّوَاکِلُ یَا عَقِیلُ! أَ تَئِنُّ مِنْ حَدِیدَةٍ أَحْمَاهَا إِنْسَانُهَا لِلَعِبِهِ وَ تَجُرُّنِی إِلَی نَارٍ سَجَرَهَا جَبَّارُهَا لِغَضَبِهِ أَ تَئِنُّ مِنَ الْأَذَی وَ لاَ أَئِنُّ مِنْ لَظَی ؟! وَ أَعْجَبُ مِنْ ذَلِکَ طَارِقٌ طَرَقَنَا بِمَلْفُوفَةٍ فِی وِعَائِهَا وَ مَعْجُونَةٍ شَنِئْتُهَا کَأَنَّمَا عُجِنَتْ بِرِیقِ حَیَّةٍ أَوْ قَیْئِهَا فَقُلْتُ: أَ صِلَةٌ أَمْ زَکَاةٌ أَمْ صَدَقَةٌ؟ فَذَلِکَ مُحَرَّمٌ عَلَیْنَا أَهْلَ الْبَیْتِ! فَقَالَ: لاَ ذَا وَ لاَ ذَاکَ وَ لَکِنَّهَا هَدِیَّةٌ. فَقُلْتُ: هَبِلَتْکَ الْهَبُولُ ! أَ عَنْ دِینِ اللَّهِ أَتَیْتَنِی لِتَخْدَعَنِی؟ أَ مُخْتَبِطٌ أَنْتَ أَمْ ذُو جِنَّةٍ أَمْ تَهْجُرُ؟ وَ اللَّهِ لَوْ أُعْطِیتُ الْأَقَالِیمَ السَّبْعَةَ بِمَا تَحْتَ أَفْلاَکِهَا عَلَی أَنْ أَعْصِیَ اللَّهَ فِی نَمْلَةٍ أَسْلُبُهَا جُلْبَ شَعِیرَةٍ مَا فَعَلْتُهُ وَ إِنَّ دُنْیَاکُمْ عِنْدِی لَأَهْوَنُ مِنْ وَرَقَةٍ فِی فَمِ جَرَادَةٍ تَقْضَمُهَا .
مَا لِعَلِیٍّ وَ لِنَعِیمٍ یَفْنَی وَ لَذَّةٍ لاَ تَبْقَی نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ سُبَاتِ الْعَقْلِ وَ قُبْحِ الزَّلَلِ وَ بِهِ نَسْتَعِینُ.
(فریادِ رسای امیرالمؤمنین (ع) در اعلامِ بیزاری از ظلم، و ماجرای تکاندهندهی برادرش عقیل):
عدالت، خطقرمزِ علی (ع): به خدا قسم؛ اگر شبها را تا صبح روی خارهای تیزِ مغیلان (سَعدان) بیدار بمانم، یا مرا با دستوپای زنجیرشده روی زمین بکشند؛ برای من خیلی دوستداشتنیتر از این است که روزِ قیامت با خدا و رسولش روبهرو شوم در حالی که: به یکی از بندگانش ظلم کرده باشم، یا چیزی از مالِ بیارزشِ دنیا را غصب کرده باشم! چطور به خاطرِ بدنی که با سرعتِ تمام به سمتِ پوسیدگی و نابودی میرود، و مدتهای طولانی در خاکِ تاریک میماند، به کسی ظلم کنم؟!
ماجرای عقیل و آهنِ گداخته: به خدا قسم؛ برادرم عقیل را دیدم که آنقدر فقیر و محتاج شده بود که از من میخواست یک پیمانه از گندمهای شما (بیتالمال) را به او بدهم! بچههایش را دیدم که از شدتِ فقر، موهایشان ژولیده و رنگشان تیره شده بود؛ انگار صورتشان را با خاکسترِ سیاه مالیده بودند! او مدام پیشِ من میآمد، اصرار میکرد، و حرفش را تکرار مینمود!
من ساکت بودم و به حرفهایش گوش میدادم. او با خودش فکر کرد که من دینم را به او میفروشم، از روشِ عادلانهی خودم دست برمیدارم، و دنبالهروِ او میشوم! پس (برای بیدار کردنِ او) قطعهتکهای از آهن را در آتش داغ کردم! بعد آن را به بدنش نزدیک کردم تا حرارتش را حس کند و عبرت بگیرد. ناگهان مثلِ آدمِ مریضی که از درد ناله میکند، نالهای زد و چیزی نمانده بود که از داغیِ آن آهن بسوزد!
به او گفتم: "ای عقیل! زنانِ بچهمُرده به عزایت بنشینند! تو از قطعهآهنی که یک انسان آن را برای بازیِ خودش داغ کرده، اینطور ناله میکنی؛ آنوقت مرا به سمتِ آتشی میکشانی که خداوندِ جبار آن را از روی خشمش برافروخته است؟! تو از این دردِ کوچک مینالی، اما من از آن آتشِ سوزان ننالم؟! "
رشوه با طعمِ حلوا: و عجیبتر از ماجرای عقیل، داستانِ کسی (اشعث بن قیس) است که نیمهشب به درِ خانهی ما آمد! او ظرفی حلوا آورده بود که خیلی با دقت آن را پیچیده بود. اما حلوایی بود که من از آن متنفر بودم! انگار با آبِ دهانِ مار یا استفراغِ آن درست شده بود!
به او گفتم: "این چیست؟ صلهی رحم است، یا زکات، یا صدقه؟ که اینها بر ما اهلبیت حرام است." گفت: "هیچکدام! این یک هدیه است! " گفتم: "ای زنِ بچهمُرده به عزایت بنشیند! آیا از راهِ دینِ خدا آمدهای که مرا فریب دهی؟! آیا عقلت را از دست دادهای، یا دیوانه شدهای، یا داری هذیان میگویی؟! به خدا قسم؛ اگر هفتاقلیمِ دنیا را با تمامِ چیزهایی که زیرِ آسمانهایشان است به من بدهند تا خدا را به اندازهی گرفتنِ پوستِ یک دانهی جو از دهانِ یک مورچه نافرمانی کنم، هرگز چنین کاری نخواهم کرد! دنیای شما در چشمِ من، از برگی که در دهانِ یک ملخِ در حالِ جویدن است، بیارزشتر است! علی را چه به نعمتهایی که از بین میرود و لذتهایی که باقی نمیماند؟! ما از خوابِ سنگینِ عقل، و زشتیِ لغزشها به خدا پناه میبریم، و فقط از او کمک میخواهیم."
خطبه ۲۲۵خدایا! محتاجِ نامردانم مکن
∞
و من دعاء له علیه السلام یلتجئ إلی اللّه أن یغنیه
اللَّهُمَّ صُنْ وَجْهِی بِالْیَسَارِ وَ لاَ تَبْذُلْ جَاهِیَ
بِالْإِقْتَارِ فَأَسْتَرْزِقَ طَالِبِی رِزْقِکَ وَ أَسْتَعْطِفَ شِرَارَ خَلْقِکَ وَ أُبْتَلَی بِحَمْدِ مَنْ أَعْطَانِی وَ أُفْتَتَنَ بِذَمِّ مَنْ مَنَعَنِی وَ أَنْتَ مِنْ وَرَاءِ ذَلِکَ کُلِّهِ وَلِیُّ الْإِعْطَاءِ وَ الْمَنْعِ - إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ .
(یکی از دعاهای لطیف و زیبای امیرالمؤمنین (ع)):
خدایا! آبروی مرا با بینیازی حفظ کن؛ و شخصیتم را با تنگدستی و فقر از بین نبر! تا مجبور نشوم از روزیخوارانِ تو روزی بخواهم، و از بدترین بندگانت تقاضای لطف و محبت کنم! تا مبتلا نشوم به اینکه: از کسی که به من چیزی داده تعریف و تمجید کنم؛ و از کسی که دستِ رد به سینهام زده بدگویی کنم! و تو در پشتِ تمامِ اینها، صاحبِ اصلیِ دادن و ندادن هستی؛ "و تو بر هر کاری توانایی."
خطبه ۲۲۶دنیا، خانهی ویرانشده
∞
و من خطبة له علیه السلام فی التنفیر من الدنیا
دَارٌ بِالْبَلاَءِ مَحْفُوفَةٌ وَ بِالْغَدْرِ مَعْرُوفَةٌ لاَ تَدُومُ أَحْوَالُهَا وَ لاَ یَسْلَمُ نُزَّالُهَا
أَحْوَالٌ مُخْتَلِفَةٌ وَ تَارَاتٌ مُتَصَرِّفَةٌ الْعَیْشُ فِیهَا مَذْمُومٌ وَ الْأَمَانُ مِنْهَا مَعْدُومٌ وَ إِنَّمَا أَهْلُهَا فِیهَا أَغْرَاضٌ مُسْتَهْدَفَةٌ
تَرْمِیهِمْ بِسِهَامِهَا وَ تُفْنِیهِمْ بِحِمَامِهَا
وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّکُمْ وَ مَا أَنْتُمْ فِیهِ مِنْ هَذِهِ الدُّنْیَا عَلَی سَبِیلِ مَنْ قَدْ مَضَی قَبْلَکُمْ مِمَّنْ کَانَ أَطْوَلَ مِنْکُمْ أَعْمَاراً وَ أَعْمَرَ دِیَاراً وَ أَبْعَدَ آثَاراً أَصْبَحَتْ أَصْوَاتُهُمْ هَامِدَةً وَ رِیَاحُهُمْ رَاکِدَةً وَ أَجسَادُهُم بَالِیَةً وَ دِیَارُهُم خَالِیَةً وَ آثَارُهُم عَافِیَةً فَاستَبدَلُوا بِالقُصُورِ المَشَیّدَةِ وَ النّمَارِقِ المُمَهّدَةِ الصّخُورَ وَ الأَحجَارَ المُسَنّدَةَ وَ القُبُورَ اللّاطِئَةَ المُلحَدَةَ التّیِ قَد بنُیِ َ عَلَی
الْخَرَابِ فِنَاؤُهَا وَ شُیِّدَ بِالتُّرَابِ بِنَاؤُهَا فَمَحَلُّهَا مُقْتَرِبٌ وَ سَاکِنُهَا مُغْتَرِبٌ بَیْنَ أَهْلِ مَحَلَّةٍ مُوحِشِینَ وَ أَهْلِ فَرَاغٍ مُتَشَاغِلِینَ لاَ یَسْتَأْنِسُونَ بِالْأَوْطَانِ وَ لاَ یَتَوَاصَلُونَ تَوَاصُلَ الْجِیرَانِ عَلَی مَا بَیْنَهُمْ مِنْ قُرْبِ الْجِوَارِ وَ دُنُوِّ الدَّارِ وَ کَیْفَ یَکُونُ بَیْنَهُمْ تَزَاوُرٌ وَ قَدْ طَحَنَهُمْ بِکَلْکَلِهِ الْبِلَی وَ أَکَلَتْهُمُ الْجَنَادِلُ وَ الثَّرَی ! وَ کَأَنْ قَدْ صِرْتُمْ إِلَی مَا صَارُوا إِلَیْهِ وَ ارْتَهَنَکُمْ ذَلِکَ الْمَضْجَعُ
وَ ضَمَّکُمْ ذَلِکَ الْمُسْتَوْدَعُ فَکَیْفَ بِکُمْ لَوْ تَنَاهَتْ بِکُمُ الْأُمُورُ وَ بُعْثِرَتِ الْقُبُورُ هُنالِکَ تَبْلُوا کُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ وَ رُدُّوا إِلَی اللّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ .
(خطبهای دیگر در دور کردنِ دلها از دنیا):
دنیا خانهای است که با بلاها محاصره شده، و به بیوفایی و خیانت معروف است!
حالتهایش هرگز ثابت نمیماند.
ساکنانش هرگز از خطراتش جانِ سالم به در نمیبرند.
شرایطش مدام در حالِ تغییر است، و دورانهای مختلفی دارد.
زندگی در آن پر از مذمت و سختی است.
و امنیت در آن اصلاً پیدا نمیشود!
مردمی که در این دنیا زندگی میکنند، در واقع سیبل و هدفِ تیرهای آن هستند! دنیا مدام تیرهایش را به سمتِ آنها پرتاب میکند، و با مرگ آنها را نابود میسازد.
ای بندگانِ خدا! بدانید که شما و تمامِ امکاناتی که در این دنیا دارید، دقیقاً در همان مسیری هستید که گذشتگانِ شما رفتند؛ همانهایی که: عمرشان از شما طولانیتر، خانههایشان از شما آبادتر، و آثارشان از شما ماندگارتر بود. اما الان: صداهایشان خاموش، بادهای (شهرتشان) متوقف، بدنهایشان پوسیده، خانههایشان خالی، و آثارشان کاملاً پاک شده است! آنها کاخهای محکم و بالشهای نرم را دادند، و در عوض سنگها، صخرههای سخت، و قبرهای بههمچسبیده را گرفتند! قبرهایی که حیاطش روی ویرانی بنا شده، و ساختمانش با خاک ساخته شده است. خانهی آنها (قبرستان) به ما نزدیک است، اما خودشان غریب و تنهایند.
آنها در محلهای زندگی میکنند که ساکنانش ترسان و وحشتزدهاند! بیکارند اما سرشان شلوغ است!
در خانههایشان هیچ احساسِ آرامشی نمیکنند.
مثلِ همسایهها با هم در ارتباط نیستند، با اینکه خانههایشان خیلی به هم نزدیک است! و اصلاً چطور ممکن است به دیدنِ هم بروند، در حالی که پوسیدگی با سینهی سنگینش آنها را لِه کرده، و سنگها و خاکها آنها را بلعیدهاند؟!
فرض کنید همین الان شما هم به همان جایی رفتهاید که آنها رفتهاند؛ و آن خوابگاهِ تاریک شما را هم در گروِ خودش گرفته، و آن انبارِ خاک شما را هم در آغوش کشیده است! حالا فکر کنید: اگر کارها تمام شود، قبرها شکافته شود، و شما را بیرون بیاورند، حالتان چطور خواهد بود؟! "آنجاست که هر کس نتیجهی کارهای گذشتهاش را میبیند؛ و همه به سوی خدای برحق برمیگردند، و تمامِ دروغهایی که بافته بودند گمونابود میشود! " (سورهی یونس، آیهی ۳۰).
خطبه ۲۲۷خدایا! دستم را بگیر
∞
و من دعاء له علیه السلام یلجأ فیه إلی اللّه لیهدیه إلی الرشاد
اللَّهُمَّ إِنَّکَ آنَسُ الْآنِسِینَ لِأَوْلِیَائِکَ وَ أَحْضَرُهُمْ بِالْکِفَایَةِ لِلْمُتَوَکِّلِینَ عَلَیْکَ تُشَاهِدُهُمْ فِی سَرَائِرِهِمْ وَ تَطَّلِعُ عَلَیْهِمْ فِی ضَمَائِرِهِمْ وَ تَعْلَمُ مَبْلَغَ بَصَائِرِهِمْ فَأَسْرَارُهُمْ لَکَ مَکْشُوفَةٌ وَ قُلُوبُهُمْ إِلَیْکَ مَلْهُوفَةٌ . إِنْ أَوْحَشَتْهُمُ الْغُرْبَةُ آنَسَهُمْ ذِکْرُکَ وَ إِنْ صُبَّتْ عَلَیْهِمُ الْمَصَائِبُ لَجَئُوا إِلَی الاِسْتِجَارَةِ بِکَ عِلْماً بِأَنَّ أَزِمَّةَ الْأُمُورِ بِیَدِکَ وَ مَصَادِرَهَا عَنْ قَضَائِکَ
اللَّهُمَّ إِنْ فَهِهْتُ عَنْ مَسْأَلَتِی أَوْ عَمِیتُ عَنْ طِلْبَتِی فَدُلَّنِی عَلَی مَصَالِحِی وَ خُذْ بِقَلْبِی إِلَی مَرَاشِدِی فَلَیْسَ ذَلِکَ بِنُکْرٍ مِنْ هِدَایَاتِکَ وَ لاَ بِبِدْعٍ مِنْ کِفَایَاتِکَ.
اللَّهُمَّ احْمِلْنِی عَلَی عَفْوِکَ وَ لاَ تَحْمِلْنِی عَلَی عَدْلِکَ.
(دعایی سرشار از عشق و نیاز، برای هدایت و رستگاری):
خدایا! تو برای دوستانت صمیمیترین و بهترین همدمی؛ و برای کسانی که به تو توکل میکنند، بهترین و حاضرترین کفایتکنندهای.
تو پنهانِ آنها را میبینی.
از درونِ آنها باخبری.
و دقیقاً میدانی که بصیرت و فهمِ آنها چقدر است. رازهای آنها برای تو کاملاً آشکار است، و قلبهایشان در فراقِ تو میسوزد! اگر تنهایی و غربت آنها را بترساند، یادِ تو آرامشان میکند؛ و اگر مصیبتها بر سرشان ببارد، به تو پناه میآورند، چون میدانند که افسارِ همهچیز در دستِ توست و تمامِ اتفاقات از قضاوت و ارادهی تو سرچشمه میگیرد.
خدایا! اگر در درخواستهایم گیج میزنم و زبانم میگیرد، یا اگر نمیدانم دقیقاً چه چیزی از تو بخواهم؛ تو خودت مرا به سمتِ مصلحتهایم راهنمایی کن، و قلبم را به سوی مسیرِ رشدم بکشان. که این کار، در میانِ هدایتهای تو چیزِ عجیبی نیست، و در میانِ کفایتهای تو کارِ تازهای به حساب نمیآید! خدایا! مرا سوار بر مَرکبِ بخشایشِ خودت کن، و سوار بر مَرکبِ عدالتت نکن! (چون من طاقتِ عدالتت را ندارم).
خطبه ۲۲۸ستایش از یک یارِ سفرکرده
∞
و من کلام له علیه السلام یرید به بعض أصحابه
لِلَّهِ بَلاَءُ فُلاَنٍ فَلَقَدْ قَوَّمَ الْأَوَدَ وَ دَاوَی الْعَمَدَ وَ أَقَامَ السُّنَّةَ وَ خَلَّفَ الْفِتْنَةَ! ذَهَبَ نَقِیَّ الثَّوْبِ قَلِیلَ الْعَیْبِ.
أَصَابَ خَیْرَهَا وَ سَبَقَ شَرَّهَا أَدَّی إِلَی اللَّهِ طَاعَتَهُ وَ اتَّقَاهُ بِحَقِّهِ رَحَلَ وَ تَرَکَهُمْ فِی طُرُقٍ مُتَشَعِّبَةٍ لاَ یَهْتَدِی بِهَا الضَّالُّ وَ لاَ یَسْتَیْقِنُ الْمُهْتَدِی.
(کلامِ امیرالمؤمنین (ع) در ستایش یکی از یارانِ باوفایش که از دنیا رفته بود):
خدا پاداشِ فلانی را بدهد! او کجیها را راست کرد، بیماریها را درمان نمود، سنت را برپا کرد، و فتنه را پشتسر گذاشت. او با لباسِ پاک و دامنِ بیگناه (از دنیا) رفت. بهترینهای دنیا را گرفت، و از شرِ آن سبقت گرفت و فرار کرد. طاعتِ خدا را به جا آورد، و حقِ تقوا را ادا کرد. او بارِ سفر بست و رفت، اما دیگران را در میانِ راههای پراکنده و گیجکننده رها کرد؛ راههایی که نه آدمِ گمراه میتواند در آن هدایت شود، و نه آدمِ هدایتشده میتواند در آن به یقین برسد!
خطبه ۲۲۹هجومِ مردم برای بیعت با علی (ع)
∞
و من کلام له علیه السلام فی وصف بیعته بالخلافة
قال الشریف: و قد تقدم مثله بألفاظ مختلفة.
وَ بَسَطْتُمْ یَدِی فَکَفَفْتُهَا وَ مَدَدْتُمُوهَا فَقَبَضْتُهَا ثُمَّ تَدَاکَکْتُمْ عَلَیَّ تَدَاکَّ الْإِبِلِ الْهِیمِ عَلَی حِیَاضِهَا یَوْمَ وِرْدِهَا حَتَّی انْقَطَعَتِ
النَّعْلُ وَ سَقَطَ الرِّدَاءُ وَ وُطِئَ الضَّعِیفُ وَ بَلَغَ مِنْ سُرُورِ النَّاسِ بِبَیْعَتِهِمْ إِیَّایَ أَنِ ابْتَهَجَ بِهَا الصَّغِیرُ وَ هَدَجَ إِلَیْهَا الْکَبِیرُ وَ تَحَامَلَ نَحْوَهَا الْعَلِیلُ وَ حَسَرَتْ إِلَیْهَا الْکِعَابُ .
(توصیفِ حضرت از لحظهی هجومِ مردم برای بیعت با ایشان، پس از قتلِ عثمان):
شما دستِ مرا (برای بیعت) باز کردید، اما من دستم را کشیدم! شما دستم را کشیدید، اما من دستم را بستم! اما شما چنان روی سرِ من ریختید و هجوم آوردید، مثلِ شترانِ تشنهای که در روزِ آبخوردن به سمتِ چشمه هجوم میبرند! فشارِ جمعیت آنقدر زیاد بود که بندِ کفشم پاره شد، عبا از دوشم افتاد، و آدمهای ضعیف زیرِ دستوپاله شدند!
مردم از بیعت کردنِ با من چنان خوشحال بودند که: بچههای کوچک از خوشحالی بالدرآوردند، پیرمردها با پاهای لرزان به سمتِ من دویدند، آدمهای مریض و بیمار خودشان را کشانکشان به من رساندند، و حتی دخترانِ جوان (که معمولاً از خانه بیرون نمیآمدند) با شتاب به سمتِ من آمدند!
خطبه ۲۳۰توشه بردارید، فردا دیر است!
∞
و من خطبة له علیه السلام فی مقاصد أخری
اشارة
فَإِنَّ تَقْوَی اللَّهِ مِفْتَاحُ سَدَادٍ وَ ذَخِیرَةُ مَعَادٍ وَ عِتْقٌ مِنْ کُلِّ مَلَکَةٍ وَ نَجَاةٌ مِنْ کُلِّ هَلَکَةٍ . بِهَا یَنْجَحُ الطَّالِبُ وَ یَنْجُو الْهَارِبُ وَ تُنَالُ الرَّغَائِبُ.
فضل العمل
فَاعْمَلُوا وَ الْعَمَلُ یُرْفَعُ وَ التَّوْبَةُ تَنْفَعُ وَ الدُّعَاءُ یُسْمَعُ وَ الْحَالُ هَادِئَةٌ وَ الْأَقْلاَمُ جَارِیَةٌ وَ بَادِرُوا بِالْأَعْمَالِ عُمُراً نَاکِساً
أَوْ مَرَضاً حَابِساً أَوْ مَوْتاً خَالِساً . فَإِنَّ الْمَوْتَ هَادِمُ لَذَّاتِکُمْ وَ مُکَدِّرُ شَهَوَاتِکُمْ وَ مُبَاعِدُ طِیَّاتِکُمْ . زَائِرٌ غَیْرُ مَحْبُوبٍ وَ قِرْنٌ غَیْرُ مَغْلُوبٍ وَ وَاتِرٌ غَیْرُ مَطْلُوبٍ. قَدْ أَعْلَقَتْکُمْ حَبَائِلُهُ وَ تَکَنَّفَتْکُمْ غَوَائِلُهُ وَ أَقْصَدَتْکُمْ مَعَابِلُهُ وَ عَظُمَت فِیکُم سَطوَتُهُ وَ تَتَابَعَت عَلَیکُم عَدوَتُهُ
وَ قَلَّتْ عَنْکُمْ نَبْوَتُهُ فَیُوشِکُ أَنْ تَغْشَاکُمْ دَوَاجِی ظُلَلِهِ وَ احْتِدَامُ عِلَلِهِ وَ حَنَادِسُ غَمَرَاتِهِ وَ غَوَاشِی سَکَرَاتِهِ وَ أَلِیمُ إِرْهَاقِهِ وَ دُجُوُّ أَطْبَاقِهِ وَ جُشُوبَةُ مَذَاقِهِ. فَکَأَنْ قَدْ أَتَاکُمْ بَغْتَةً فَأَسْکَتَ نَجِیَّکُمْ وَ فَرَّقَ نَدِیَّکُمْ وَ عَفَّی آثَارَکُمْ وَ عَطَّلَ دِیَارَکُمْ وَ بَعَثَ وُرَّاثَکُمْ یَقْتَسِمُونَ تُرَاثَکُمْ بَیْنَ حَمِیمٍ خَاصٍّ لَمْ یَنْفَعْ وَ قَرِیبٍ مَحْزُونٍ لَمْ یَمْنَعْ وَ آخَرَ شَامِتٍ لَمْ یَجْزَعْ.
فضل الجد
فَعَلَیْکُمْ بِالْجَدِّ وَ الاِجْتِهَادِ وَ التَّأَهُّبِ وَ الاِسْتِعْدَادِ وَ التَّزَوُّدِ فِی مَنْزِلِ الزَّادِ وَ لاَ تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیَاةُ الدُّنْیَا کَمَا غَرَّتْ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ مِنَ الْأُمَمِ الْمَاضِیَةِ وَ الْقُرُونِ الْخَالِیَةِ الَّذِینَ احْتَلَبُوا دِرَّتَهَا
وَ أَصَابُوا غِرَّتَهَا وَ أَفْنَوْا عِدَّتَهَا وَ أَخْلَقُوا جِدَّتَهَا . وَ أَصْبَحَتْ مَسَاکِنُهُمْ أَجْدَاثاً وَ أَمْوَالُهُمْ مِیرَاثاً لاَ یَعْرِفُونَ مَنْ أَتَاهُمْ وَ لاَ یَحْفِلُونَ مَنْ بَکَاهُمْ وَ لاَ یُجِیبُونَ مَنْ دَعَاهُمْ فَاحْذَرُوا الدُّنْیَا فَإِنَّهَا غَدَّارَةٌ غَرَّارَةٌ خَدُوعٌ مُعْطِیَةٌ مَنُوعٌ مُلْبِسَةٌ نَزُوعٌ لاَ یَدُومُ رَخَاؤُهَا وَ لاَ یَنْقَضِی عَنَاؤُهَا وَ لاَ یَرْکُدُ بَلاَؤُهَا.
و منها فی صفة الزهاد: کَانُوا قَوماً مِن أَهلِ الدّنیَا وَ لَیسُوا مِن أَهلِهَا فَکَانُوا
فِیهَا کَمَنْ لَیْسَ مِنْهَا - عَمِلُوا فِیهَا بِمَا یُبْصِرُونَ وَ بَادَرُوا فِیهَا مَا یَحْذَرُونَ تَقَلَّبُ أَبْدَانِهِمْ بَیْنَ ظَهْرَانَیْ أَهْلِ الْآخِرَةِ وَ یَرَوْنَ أَهْلَ الدُّنْیَا یُعَظِّمُونَ مَوْتَ أَجْسَادِهِمْ وَ هُمْ أَشَدُّ إِعْظَاماً لِمَوْتِ قُلُوبِ أَحْیَائِهِمْ.
(بخشهایی از خطبهی حضرت در سفارش به تقوا، فرصتشناسی، و بیرغبتی به دنیا):
تقوا؛ کلیدِ نجات: بدانید که تقوای الهی، کلیدِ رستگاری، ذخیرهی روزِ قیامت، آزادی از هرگونه بردگی، و نجات از هرگونه هلاکت است! با تقواست که انسان به آرزوهایش میرسد، از خطرها فرار میکند، و به خواستههای ارزشمندش دست مییابد.
فرصتها مثلِ ابر میگذرند: پس عمل کنید! الان که هنوز اعمال بالا میرود، توبهها قبول میشود، دعاها شنیده میشود، اوضاع آرام است، و قلمهای فرشتگان در حالِ نوشتن است! قبل از اینکه پیریِ زمینگیرکننده، بیماریِ حبسکننده، یا مرگِ رباینده به سراغتان بیاید، برای انجامِ کارهای خوب بشتابید.
مرگ، نابودکنندهی تمامِ لذتهای شما، کدرکنندهی تمامِ شهوتهای شما، و دورکنندهی تمامِ آرزوهای شماست! مرگ یک مهمانِ ناخوانده و ناخوشایند، حریفی شکستناپذیر، و قاتلی است که هیچکس نمیتواند از او انتقام بگیرد! طنابهای مرگ شما را گرفتار کرده، خطرهایش شما را محاصره نموده، تیرهایش شما را هدف گرفته، و قدرتش بر شما مسلط شده است. حملههای مرگ یکی پس از دیگری به سمتِ شما میآید، و هیچکدام از ضربههایش خطا نمیرود! خیلی زود است که سایههای تاریکِ مرگ، شدتِ بیماریهایش، تاریکیهای خفهکنندهاش، بیهوشیهای لحظهی جانکندنش، فشارِ دردناکش، تاریکیِ مطلقش، و طعمِ تلخش، شما را در بر بگیرد!
انگار مرگ همین الان ناگهان به سراغتان آمده است:
صدای همهمههای شما را خفه کرده!
جمعِ شما را پراکنده ساخته!
ردپای شما را پاک کرده!
خانههایتان را خالی نموده!
و وارثانتان را فرستاده تا ارثیهی شما را بینِ خودشان تقسیم کنند! وارثانی که یا دوستِ صمیمیای هستند که دیگر کاری از دستشان برنمیآید، یا فامیلِ غصهداری که نمیتوانند جلوی مرگ را بگیرند، و یا دشمنِ خوشحالی که اصلاً از مرگتان ناراحت نیستند!
تلاش کنید! فریبِ دنیا را نخورید: پس بر شما باد به تلاش، کوشش، آمادگی و تجهیز شدن! و توشه برداشتن از این خانهای که فقط محلِ توشه برداشتن است. مبادا زندگیِ دنیا شما را فریب دهد، همانطور که امتهای گذشته و نسلهای پیشین را فریب داد! همانهایی که شیرِ دنیا را دوشیدند، از غفلتِ آن سوءاستفاده کردند، روزهای آن را به پایان رساندند، و تازههای آن را کهنه کردند. اما حالا: خانههایشان قبرستان شده، و اموالشان به ارث رسیده است! نه میشناسند چه کسی به دیدنشان میآید، نه برایشان مهم است که چه کسی برایشان گریه میکند، و نه به کسی که صدایشان میزند جواب میدهند!
پس از دنیا بترسید! چون دنیا پیمانشکن، فریبکار، و حقهباز است! میدهد تا بگیرد، و میپوشاند تا لخت کند! نه راحتیاش دوام دارد، نه رنج و زحمتش تمام میشود، و نه بلاهایش آرام میگیرد.
زاهدانِ واقعی چه کسانیاند؟: آنها گروهی بودند که در دنیا زندگی میکردند، اما از اهلِ دنیا نبودند! در دنیا طوری بودند که انگار اصلاً در آن نیستند! بر اساسِ آنچیزی که با بصیرت میدیدند عمل میکردند، و برای فرار از چیزی که از آن میترسیدند، با سرعت میدویدند. بدنهای آنها در میانِ مردمِ دنیا میچرخید، اما روحشان در میانِ اهلِ آخرت بود! آنها میدیدند که اهلِ دنیا مرگِ بدنهای یکدیگر را بزرگ میشمارند، اما خودشان مرگِ قلبهای زندگان را بسیار بزرگتر و فاجعهبارتر میدانستند!
خطبه ۲۳۱پیامبر، مرهمِ زخمهای کینهی اعراب
∞
و من خطبة له علیه السلام خطبها بذی قار و هو متوجه إلی البصرة ذکرها الواقدی فی کتاب «الجمل»
فَصَدَعَ بِمَا أُمِرَ بِهِ وَ بَلَّغَ رِسَالاَتِ رَبِّهِ فَلَمَّ اللَّهُ بِهِ الصَّدْعَ وَ رَتَقَ بِهِ الْفَتْقَ وَ أَلَّفَ بِهِ الشَّمْلَ بَیْنَ ذَوِی الْأَرْحَامِ بَعْدَ الْعَدَاوَةِ الْوَاغِرَةِ فِی الصُّدُورِ وَ الضَّغَائِنِ الْقَادِحَةِ فِی الْقُلُوبِ.
(بخشهایی از خطبهی امیرالمؤمنین (ع) در منطقهی ذیقار، هنگام حرکت به سوی جنگِ جمل در بصره):
پیامبر (ص) مأموریتش را با قاطعیت انجام داد، و پیامهای پروردگارش را کاملاً رساند. خداوند به واسطهی او:
شکافهای جامعه را به هم دوخت.
پارگیها را ترمیم کرد.
و جمعِ متفرقِ خویشاوندان را دوباره دورِ هم جمع کرد؛ آنهم بعد از آنهمه کینههای سنگین که سینهها را میسوزاند، و دشمنیهای عمیقی که در قلبها ریشه دوانده بود!
خطبه ۲۳۲این بیتالمال، غنیمتِ شخصیِ من و تو نیست!
∞
و من کلام له علیه السلام کلم به عبد الله بن زمعة و هو من شیعته، و ذلک أنه قدم علیه فی خلافته یطلب منه مالا فقال علیه السلام:
إِنَّ هَذَا الْمَالَ لَیْسَ لِی وَ لاَ لَکَ وَ إِنَّمَا هُوَ فَیْءٌ لِلْمُسْلِمِینَ وَ جَلْبُ أَسْیَافِهِمْ فَإِنْ شَرِکْتَهُمْ فِی حَرْبِهِمْ کَانَ لَکَ مِثْلُ حَظِّهِمْ وَ إِلاَّ فَجَنَاةُ أَیْدِیهِمْ لاَ تَکُونُ لِغَیْرِ أَفْوَاهِهِمْ.
(وقتی عبدالله بن زَمعه (یکی از شیعیان و پیروانِ حضرت) در دورانِ خلافت نزدِ ایشان آمد و از بیتالمال درخواستِ پولِ (بیشتر از حقش) کرد، حضرت با قاطعیت به او فرمود:)
این پول، نه مالِ من است و نه مالِ تو! این پول فقط و فقط حقِ عمومِ مسلمانان است، که با ضربِ شمشیرهای آنها به دست آمده است.
اگر در جنگها کنارِ آنها بودی و در مبارزهشان شریک شدی، خب سهمی هماندازهی آنها خواهی داشت.
اما اگر نبودی؛ دسترنجِ تلاشهای آنها، هرگز لُقمهی دهانِ کسانِ دیگری نخواهد شد!
خطبه ۲۳۳ما امیرانِ سخنایم / توصیفِ زمانهای پر از دورویی
∞
و من کلام له علیه السلام بعد أن أقدم أحدهم عل الکلام فحصر، و هو فی فضل أهل البیت، و وصف فساد الزمان
اشارة
أَلاَ وَ إِنَّ اللِّسَانَ بَضْعَةٌ مِنَ الْإِنْسَانِ فَلاَ یُسْعِدُهُ الْقَوْلُ إِذَا امْتَنَعَ وَ لاَ یُمْهِلُهُ النُّطْقُ إِذَا اتَّسَعَ وَ إِنَّا لَأُمَرَاءُ الْکَلاَمِ وَ فِینَا تَنَشَّبَتْ
عُرُوقُهُ وَ عَلَیْنَا تَهَدَّلَتْ غُصُونُهُ.
فساد الزمان
وَ اعْلَمُوا رَحِمَکُمُ اللَّهُ أَنَّکُمْ فِی زَمَانٍ الْقَائِلُ فِیهِ بِالْحَقِّ قَلِیلٌ وَ اللِّسَانُ عَنِ الصِّدْقِ کَلِیلٌ وَ اللاَّزِمُ لِلْحَقِّ ذَلِیلٌ أَهْلُهُ مُعْتَکِفُونَ عَلَی الْعِصْیَانِ مُصْطَلِحُونَ عَلَی الْإِدْهَانِ فَتَاهُمْ عَارِمٌ وَ شَائِبُهُمْ آثِمٌ وَ عَالِمُهُمْ مُنَافِقٌ وَ قَارِنُهُمْ مُمَاذِقٌ . لاَ یُعَظِّمُ صَغِیرُهُمْ کَبِیرَهُمْ وَ لاَ یَعُولُ غَنِیُّهُمْ فَقِیرَهُمْ.
(شخصی میخواست در حضورِ امیرالمؤمنین (ع) سخنرانی کند، اما زبانش گرفت و نتوانست! حضرت در دفاع از جایگاهِ اهلبیت در قدرتِ بیان، و سپس در توصیفِ اوضاعِ زمانهاش فرمود:)
آگاه باشید! زبان، فقط تکهگوشتی از انسان است؛ اگر ذهنِ انسان یاری نکند، زبان هم نمیتواند کلمهای بگوید! و اگر ذهنِ انسان پر از کلمات باشد، زبان اصلاً به او مهلتِ توقف نمیدهد! ما اهلبیت فرمانروایانِ کلام هستیم! ریشههای سخن در ما محکم شده، و شاخوبرگهای آن بر سرِ ما سایه انداخته است.
فساد و دورویی در جامعه: خدا شما را رحمت کند! بدانید که شما در زمانهای زندگی میکنید که:
کسی که حرفِ حق بزند، خیلی کم است.
زبان از گفتنِ حرفِ راست، خسته و ناتوان شده است.
و کسی که پای حق بایستد، ذلیل و خوار است!
مردمِ این زمانه، مدام در حالِ گناهاند، و بر سرِ ظاهرسازی و دورویی با هم توافق کردهاند!
جوانانشان بدخُلق و پرخاشگرند.
پیرمردهایشان گناهکارند.
دانشمندانشان منافق و دورویند.
و سخنورانشان چربزبان و چاپلوساند!
نه کوچکترهایشان احترامی برای بزرگترها قائلاند.
و نه ثروتمندانشان خرجِ فقرایشان را میدهند!
خطبه ۲۳۴چرا آدمها اینقدر با هم فرق دارند؟ / روانشناسیِ خلقت
∞
و من کلام له علیه السلام
رَوَی ذِعْلَبٌ الْیَمَامِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ قُتَیْبَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مَالِکِ بْنِ دِحْیَةَ قَالَ: إِنّمَا فَرّقَ بَینَهُم مبَاَد ِئُ طِینِهِم وَ ذَلِکَ أَنّهُم کَانُوا فِلقَةً
مِنْ سَبَخِ أَرْضٍ وَ عَذْبِهَا وَ حَزْنِ تُرْبَةٍ وَ سَهْلِهَا فَهُمْ عَلَی حَسَبِ قُرْبِ أَرْضِهِمْ یَتَقَارَبُونَ وَ عَلَی قَدْرِ اخْتِلاَفِهَا یَتَفَاوَتُونَ فَتَامُّ الرُّوَاءِ
نَاقِصُ الْعَقْلِ وَ مَادُّ الْقَامَةِ قَصِیرُ الْهِمَّةِ وَ زَاکِی الْعَمَلِ قَبِیحُ الْمَنْظَرِ وَ قَرِیبُ الْقَعْرِ بَعِیدُ السَّبْرِ وَ مَعْرُوفُ الضَّرِیبَةِ
مُنْکَرُ الْجَلِیبَةِ وَ تَائِهُ الْقَلْبِ مُتَفَرِّقُ اللُّبِّ وَ طَلِیقُ اللِّسَانِ حَدِیدُ الْجَنَانِ.
(روزی در حضورِ امیرالمؤمنین (ع)، صحبت از اختلاف و تفاوتِ رفتارها و شخصیتهای انسانها شد. حضرت در تبیینِ ریشهی این تفاوتها فرمود:)
دلیلِ این تفاوتها، به مواد اولیهی خمیرمایهی آنها برمیگردد! بدنهای آنها از تکههای مختلفِ زمین ساخته شده است: یک تکه از زمینِ شورهزار، یک تکه از زمینِ شیرین، یک تکه از خاکِ سفت و سنگلاخ، و یک تکه از خاکِ نرم! پس آدمها، به اندازهی شباهتِ خاکهایشان به هم نزدیکاند، و به اندازهی تفاوتِ خاکهایشان با هم فرق دارند:
یکی چهرهاش بسیار زیباست، اما عقلش ناقص است!
یکی قدش بسیار بلند است، اما همتش کوتاه است!
یکی اعمالش بسیار پاکیزه و زیباست، اما ظاهرش زشت است!
یکی جثهاش بسیار کوچک است، اما فهم و درکش بسیار عمیق است!
یکی اصالت و ذاتش برای همه آشناست، اما رفتار و اداهایش ناشناخته و عجیب است!
یکی قلبش در سرگردانی است، اما عقلش متمرکز است!
و یکی زبانش بسیار روان و تیز است، و قلبش هم بیدار و هوشیار است.
خطبه ۲۳۵وداعِ جگرسوزِ علی (ع) با پیامبر (ص)
∞
وَ مِنْ کَلاَمٍ لَهُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَهُ وَ هُوَ یَلِی غُسْلَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله وَ تَجْهِیزَهُ
بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی یَا رَسُولَ اللَّهِ لَقَدِ انْقَطَعَ بِمَوْتِکَ مَا لَمْ یَنْقَطِعْ بِمَوْتِ غَیْرِکَ مِنَ النُّبُوَّةِ وَ الْإِنْبَاءِ وَ أَخْبَارِ السَّمَاءِ خَصَّصْتَ حَتَّی صِرْتَ مُسَلِّیاً عَمَّنْ سِوَاکَ وَ عَمَّمْتَ حَتَّی صَارَ النَّاسُ فِیکَ سَوَاءً وَ لَوْ لاَ أَنَّکَ أَمَرْتَ بِالصَّبْرِ وَ نَهَیْتَ عَنِ الْجَزَعِ لَأَنْفَدْنَا عَلَیْکَ مَاءَ الشُّؤُونِ
وَ لَکَانَ الدَّاءُ مُمَاطِلاً وَ الْکَمَدُ مُحَالِفاً وَ قَلاَّ لَکَ ! وَ لَکِنَّهُ مَا لاَ یُمْلَکُ رَدُّهُ وَ لاَ یُسْتَطَاعُ دَفْعُهُ بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی اذْکُرْنَا عِنْدَ رَبِّکَ وَ اجْعَلْنَا مِنْ بَالِکَ!.
(کلماتی پر از درد و عشق که امیرالمؤمنین (ع) هنگامِ غسل دادن و کفن کردنِ پیکرِ مطهرِ رسولخدا (ص) بر زبان میآورد:)
پدر و مادرم فدای تو ای رسولخدا! با رفتنِ تو، چیزی قطع شد که با مرگِ هیچکسِ دیگری قطع نمیشد: پیامبری، و خبرهای آسمانی! مصیبتِ تو آنقدر خاص بود که تمامِ مصیبتهای دیگر را از یادِ ما بُرد؛ و از طرفی آنقدر عام بود که همهی مردم در غمِ آن با هم برابر شدند!
اگر تو خودت به ما دستور نداده بودی که در مصیبتها صبر کنیم، و از بیتابی و جزع نهی نکرده بودی، آنقدر برای تو اشک میریختیم که چشمهی چشمهایمان کاملاً خشک شود! و باز هم این درد برای همیشه در جانِ ما میماند، و این غصه رفیقِ همیشگیمان میشد؛ و تازه تمامِ اینها در برابرِ بزرگیِ مصیبتِ تو بسیار کم بود! اما چه کنیم که مرگ، چیزی است که نه میشود آن را برگرداند، و نه میشود آن را دفع کرد!
پدر و مادرم فدای تو باد! ما را در پیشگاهِ پروردگارت یاد کن، و در خاطرِ خودت نگه دار.
خطبه ۲۳۶من در هجرت، سایهبهسایهی پیامبر آمدم
∞
و من کلام له علیه السلام اقتص فیه ذکر ما کان منه بعد هجرة النبی صلی الله علیه وآله ثم لحاقه به
فَجَعَلْتُ أَتْبَعُ مَأْخَذَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله فَأَطَأُ ذِکْرَهُ حَتَّی انْتَهَیْتُ إِلَی الْعَرَجِ.
قال السید الشریف رضی الله عنه فی کلام طویل:
قوله علیه السلام: فأطأ ذکره من الکلام الذی رمی به إلی غایتی الإیجاز و الفصاحة، أراد أنی کنت أعطی خبره صلی الله علیه وآله من بدء خروجی إلی أن انتهیت إلی هذا الموضع، فکنی عن ذلک بهذه الکنایة العجیبة
(حضرت در توصیفِ ماجرای حرکتش از مکه به سوی مدینه، پس از هجرتِ پیامبر (ص) میفرماید:)
من دقیقاً همان راهی را میرفتم که رسولخدا (ص) رفته بود؛ و جای پاهایم را روی ردپاهای او میگذاشتم، تا اینکه در منطقهی عَرَج به او رسیدم!
(سید رضی میگوید: جملهی أَطَأُ ذِكْرَهُ (جا پای یادِ او میگذاشتم)، از اوجِ ایجاز و فصاحت است. یعنی از لحظهای که از مکه بیرون آمدم تا به او برسم، مدام خبرهای او را میگرفتم و پیگیری میکردم).
خطبه ۲۳۷عجله کنید، فرصت رو به پایان است!
∞
و من خطبة له علیه السلام فی المسارعة إلی العمل
فَاعْمَلُوا وَ أَنْتُمْ فِی نَفَسِ الْبَقَاءِ وَ الصُّحُفُ مَنْشُورَةٌ
وَ التَّوْبَةُ مَبْسُوطَةٌ وَ الْمُدْبِرُ یُدْعَی وَ الْمُسِیءُ یُرْجَی قَبْلَ أَنْ یَخْمُدَ الْعَمَلُ وَ یَنْقَطِعَ الْمَهَلُ وَ یَنْقَضِیَ الْأَجَلُ وَ یُسَدَّ بَابُ التَّوْبَةِ وَ تَصْعَدَ الْمَلاَئِکَةُ .
فَأَخَذَ امْرُؤٌ مِنْ نَفْسِهِ لِنَفْسِهِ وَ أَخَذَ مِنْ حَیٍّ لِمَیِّتٍ وَ مِنْ فَانٍ لِبَاقٍ وَ مِنْ ذَاهِبٍ لِدَائِمٍ امْرُؤٌ خَافَ اللَّهَ وَ هُوَ مُعَمَّرٌ إِلَی أَجَلِهِ وَ مَنْظُورٌ
إِلَی عَمَلِهِ امْرُؤٌ أَلْجَمَ نَفْسَهُ بِلِجَامِهَا وَ زَمَّهَا بِزِمَامِهَا فَأَمْسَکَهَا بِلِجَامِهَا عَنْ مَعَاصِی اللَّهِ وَ قَادَهَا بِزِمَامِهَا إِلَی طَاعَةِ اللَّهِ.
(خطبهای در تشویق به استفاده از فرصتِ زندگی و انجامِ کارهای خوب):
عمل کنید! الان که هنوز نفس میکشید و زندهاید. الان که دفترهای اعمال هنوز باز است. الان که درهای توبه کاملاً باز و در دسترس است. الان که فردِ رویگردان را صدا میزنند تا برگردد، و گناهکار هنوز امید به بخشش دارد.
بله! قبل از اینکه چراغِ عمل خاموش شود، مهلت تمام شود، فرصتهای زندگی به پایان برسد، درِ توبه بسته شود، و فرشتگانِ اعمال (با پروندههای شما) به آسمان بروند! پس هر انسانی باید:
برای نجاتِ خودش، از (خواهشهای) خودش مایه بگذارد.
برای روزهای مردگیاش، در زمانِ زندهبودنش کاری کند.
برای زندگیِ ابدیاش، از این دنیای فانی توشه بردارد.
و از این مسافرخانهی موقت، برای آن خانهی همیشگی چیزی بفرستد.
انسان باید خدا را در نظر بگیرد! تا زمانی که فرصتِ عمر دارد، و تا زمانی که به او مهلتِ عمل دادهاند. انسان باید مثلِ اسبِ چموش، به دهانِ نفسِ خودش دهنبند بزند، و افسارش را محکم بگیرد:
با دهنبند، او را از گناهان دور نگه دارد.
و با افسار، او را به سمتِ اطاعتِ خدا بکشاند!
خطبه ۲۳۸نفرین بر شامیان؛ و نقدِ داورانِ ابله
∞
و من کلام له علیه السلام فی شأن الحکمین و ذم أهل الشام
جُفَاةٌ طَغَامٌ، وَ عَبِیدٌ أَقْزَامٌ، جُمِعُوا مِنْ کُلِّ أَوْبٍ، وَ تُلُقِّطُوا مِنْ کُلِّ شَوْبٍ، مِمَّنْ یَنْبَغِی أَنْ یُفَقَّهَ وَ یُؤَدَّبَ، وَ یُعَلَّمَ وَ یُدَرَّبَ، وَ یُوَلَّی عَلَیْهِ، وَ یُؤْخَذَ عَلَی یَدَیْهِ. لَیْسُوا مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ وَ لاَ مِنَ اَلَّذِینَ تَبَوَّؤُا الدّارَ وَ الْإِیمانَ أَلاَ وَ إِنَّ الْقَوْمَ اخْتَارُوا لِأَنْفُسِهِمْ أَقْرَبَ الْقَوْمِ مِمَّا تُحِبُّونَ وَ إِنَّکُمُ اخْتَرْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ أَقْرَبَ الْقَوْمِ مِمَّا تَکْرَهُونَ وَ إِنَّمَا عَهْدُکُمْ بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَیْسٍ بِالْأَمْسِ یَقُولُ إِنَّهَا فِتْنَةٌ فَقَطِّعُوا أَوْتَارَکُمْ
وَ شِیمُوا سُیُوفَکُمْ فَإِنْ کَانَ صَادِقاً فَقَدْ أَخْطَأَ بِمَسِیرِهِ غَیْرَ مُسْتَکْرَهٍ وَ إِنْ کَانَ کَاذِباً فَقَدْ لَزِمَتْهُ التُّهَمَةُ فَادْفَعُوا فِی صَدْرِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ وَ خُذُوا مَهَلَ الْأَیَّامِ وَ حُوطُوا قَوَاصِیَ الْإِسْلاَمِ.
أَ لاَ تَرَوْنَ إِلَی بِلاَدِکُمْ تُغْزَی وَ إِلَی صَفَاتِکُمْ تُرْمَی؟.
(خطبهای در نکوهشِ لشکرِ شام و عملکردِ احمقانهی ابوموسی اشعری در ماجرای حُکمیت):
آنها (لشکرِ شام) یک مشت آدمهای خشن، احمق، و بردههای پست و فرومایهای هستند که از گوشهوکنار جمع شدهاند! ترکیبی از بدترینِ آدمها که باید میرفتند یک گوشه مینشستند تا: دین را یادشان بدهند، ادبشان کنند، به آنها آموزش بدهند، تربیتشان کنند، یکی را بالای سرشان بگذارند تا کنترلشان کند، و مدام دستشان را بگیرند که خطا نکنند! اینها نه جزوِ مهاجران هستند، و نه جزوِ انصاری که پیشگامِ در اسلام و ایمان بودند!
(دربارهی اشتباهِ کوفیان در انتخاب ابوموسی): اما آگاه باشید! شامیها برای خودشان (به عنوانِ نماینده)، کسی را انتخاب کردند که از همه بیشتر به خواستهی آنها نزدیک بود (یعنی عمروعاص)؛ اما شما برای خودتان کسی را انتخاب کردید که از همه بیشتر به ضررِ شما بود! (یعنی ابوموسی اشعری). مگر همین عبدالله بن قیس (ابوموسی) نبود که تا دیروز میگفت: "این جنگ، یک فتنهی کور است! پس زههای کمانتان را پاره کنید و شمشیرهایتان را غلاف نمایید! " اگر آن روز راست میگفت، پس چرا امروز (بدونِ هیچ زوری) به سمتِ ما راه افتاد و آمد؟! و اگر دروغ میگفت، پس الان خودش یک آدمِ متهم و بیاعتبار است!
پس حالا که آنها عمروعاص را فرستادهاند، شما هم در برابرِ او عبدالله بن عباس را قرار دهید! از فرصتِ روزها استفاده کنید، و از مرزهای دوردستِ اسلام دفاع نمایید. مگر نمیبینید که دشمن دارد واردِ شهرهایتان میشود، و به خانههایتان تیراندازی میکند؟!
خطبه ۲۳۹اهلبیت؛ لنگرگاهِ حق و کشتیِ نجات
∞
و من خطبة له علیه السلام یذکر فیها آل محمد صلی الله علیه وآله
هُمْ عَیْشُ الْعِلْمِ وَ مَوْتُ الْجَهْلِ یُخْبِرُکُمْ حِلْمُهُمْ عَنْ عِلْمِهِمْ
وَ ظَاهِرُهُمْ عَنْ بَاطِنِهِمْ وَ صَمْتُهُمْ عَنْ حِکَمِ مَنْطِقِهِمْ لاَ یُخَالِفُونَ الْحَقَّ وَ لاَ یَخْتَلِفُونَ فِیهِ وَ هُمْ دَعَائِمُ الْإِسْلاَمِ وَ وَلاَئِجُ الاِعْتِصَامِ بِهِمْ عَادَ الْحَقُّ إِلَی نِصَابِهِ وَ انْزَاحَ الْبَاطِلُ عَنْ مُقَامِهِ وَ انْقَطَعَ لِسَانُهُ عَنْ مَنْبِتِهِ . عَقَلُوا الدِّینَ عَقْلَ وِعَایَةٍ وَ رِعَایَةٍ لاَ عَقْلَ سَمَاعٍ وَ رِوَایَةٍ. فَإِنَّ رُوَاةَ الْعِلْمِ کَثِیرٌ وَ رُعَاتَهُ قَلِیلٌ.
(توصیفی بسیار عمیق و زیبا از جایگاهِ والای آلِ محمد (ص)):
آنها مظهرِ حیاتِ عِلماند، و قاتلِ جهل!
بردباریِ آنها، نشاندهندهی عمقِ علمِ آنهاست.
ظاهرِ آنها، آینهی باطنِ آنهاست.
و سکوتِ آنها، نشان از حکمتِ پنهان در حرفهایشان دارد!
هرگز با حق مخالفت نمیکنند، و هیچ اختلافی هم در موردِ حق با هم ندارند. آنها ستونهای اصلیِ اسلام، و پناهگاههای امنِ مردم هستند. به وسیلهی آنها بود که حق دقیقاً سرِ جای خودش برگشت، باطل از جایگاهش کنده شد و فرار کرد، و زبانِ باطل از ریشه قطع شد!
آنها دین را با عقلانیت، درکِ عمیق، و رعایتِ دقیق فهمیدند و حفظ کردند؛ نه با عقلانیتِ شنیداری و طوطیوار! چرا که کسانی که علم را روایت میکنند خیلی زیادند، اما کسانی که علم را رعایت میکنند (و به آن عمل مینمایند)، بسیار کماند!
خطبه ۲۴۰عثمان مرا شترِ آبکش فرض کرده است!
∞
و من کلام له علیه السلام قاله لعبد الله بن العباس
و قد جاءه برسالة من عثمان و هو محصور یسأله فیها الخروج إلی ماله بینبع، لیقل هتف الناس باسمه للخلافة، بعد أن کان سأله مثل ذلک من قبل، فقال علیه السلام:
یَا ابْنَ عَبَّاسٍ مَا یُرِیدُ عُثْمَانُ إِلاَّ أَنْ یَجْعَلَنِی جَمَلاً نَاضِحاً بِالْغَرْبِ أَقْبِلْ وَ أَدْبِرْ! بَعَثَ إِلَیَّ أَنْ أَخْرُجَ ثُمَّ بَعَثَ إِلَیَّ أَنْ أَقْدُمَ ثُمَّ هُوَ الْآنَ یَبْعَثُ إِلَیَّ أَنْ أَخْرُجَ وَ اللَّهِ لَقَدْ دَفَعْتُ عَنْهُ حَتَّی خَشِیتُ أَنْ أَکُونَ آثِماً.
(وقتی عثمان (خلیفه سوم) در خانهاش محاصره شده بود، از طریق ابنعباس پیامی برای امیرالمؤمنین (ع) فرستاد و از او خواست که از مدینه خارج شود و به زمینهای کشاورزیاش (یَنبُع) برود؛ چون مردم مدام شعار میدادند که میخواهند با علی (ع) بیعت کنند. اما جالب اینجاست که قبلاً هم دقیقاً همین درخواست را از حضرت کرده بود، و بعد پشیمان شده بود! حضرت در پاسخ به این رفتارِ متناقضِ عثمان فرمود:)
ای ابنعباس! عثمان از این کارها هیچ هدفی ندارد، جز اینکه مرا تبدیل به یک شترِ آبکش کند! که با چرخِ چاه مدام بروم و برگردم! یک روز پیام میفرستد که: "از مدینه بیرون برو! " فردا پیام میفرستد که: "برگرد بیا! " و الان دوباره پیام فرستاده که: "بیرون برو! "
به خدا قسم؛ من آنقدر از او (در برابرِ شورشیان) دفاع کردم، که ترسیدم خودم هم (به خاطر دفاع از کارهایش) شریکِ گناهانش شوم!
خطبه ۲۴۱سربازان، کمرها را ببندید! مسابقه شروع شده
∞
و من کلام له علیه السلام یحث به أصحابه علی الجهاد
وَ اللَّهُ مُسْتَأْدِیکُمْ شُکْرَهُ وَ مُوَرِّثُکُمْ أَمْرَهُ وَ مُمْهِلُکُمْ فِی
مِضْمَارٍ مَحْدُودٍ لِتَتَنَازَعُوا سَبَقَهُ فَشُدُّوا عُقَدَ الْمَآزِرِ
وَ اطْوُوا فُضُولَ الْخَوَاصِرِ لاَ تَجْتَمِعُ عَزِیمَةٌ وَ وَلِیمَةٌ . مَا أَنْقَضَ النَّوْمَ لِعَزَائِمِ الْیَوْمِ. وَ أَمْحَی الظُّلَمَ لِتَذَاکِیرِ الْهِمَمِ!.
و صلی اللّه علی سیدنا محمد النبی الأمی، و علی آله مصابیح الدجی و العروة الوثقی، و سلم تسلیما کثیرا
(خطبهای حماسی برای تحریکِ یارانش به جهاد و تلاش):
خداوند از شما خواسته که شکرِ نعمتهایش را ادا کنید؛ فرمانرواییِ روی زمین را به شما ارث داده؛ و در یک فرصتِ محدود و کوتاه به شما مهلت داده تا برای سبقت گرفتن از یکدیگر (در کارهای خوب و جهاد) با هم مسابقه بدهید!
پس کمربندهایتان را محکم ببندید، و دامنِ لباسهایتان را جمع کنید تا دستوپایتان را نگیرد! بدانید که: تصمیمِ قاطع و شکمبارگی و مهمانی رفتن با هم جمع نمیشوند! خواب و استراحت، هرگز نمیتواند ارادهها و تصمیمهای امروز را محکم کند! و تاریکی، هرگز نمیتواند همتهای بلند را به یادِ آدم بیاورد!
(درود و سلامِ خدا بر سرورِ ما، پیامبرِ امّی، محمد (ص)؛ و بر خاندانِ پاکش که چراغهای تاریکی، و دستگیرههای محکمِ نجاتاند! و درود و سلامی فراوان بر آنها باد).
نامهها ۷۹
نامه ۱مدالِ افتخار برای کوفه!
∞
و من کتاب له علیه السلام إلی أهل الکوفة عند مسیره من المدینة إلی البصرة
مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی أَهْلِ الْکُوفَةِ جَبْهَةِ الْأَنْصَارِ وَ سَنَامِ الْعَرَبِ.
أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی أُخْبِرُکُمْ عَنْ أَمْرِ عُثْمَانَ حَتَّی یَکُونَ سَمْعُهُ کَعِیَانِهِ إِنَّ النَّاسَ طَعَنُوا عَلَیْهِ فَکُنْتُ رَجُلاً مِنَ الْمُهَاجِرِینَ أُکْثِرُ اسْتِعْتَابَهُ
وَ أُقِلُّ عِتَابَهُ وَ کَانَ طَلْحَةُ وَ الزُّبَیْرُ أَهْوَنُ سَیْرِهِمَا فِیهِ الْوَجِیفُ وَ أَرْفَقُ حِدَائِهِمَا الْعَنِیفُ. وَ کَانَ مِنْ عَائِشَةَ فِیهِ فَلْتَةُ غَضَبٍ فَأُتِیحَ لَهُ قَوْمٌ فَقَتَلُوهُ وَ بَایَعَنِی النَّاسُ غَیْرَ مُسْتَکْرَهِینَ وَ لاَ مُجْبَرِینَ بَلْ طَائِعِینَ مُخَیَّرِینَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ دَارَ الْهِجْرَةِ قَدْ قَلَعَتْ بِأَهْلِهَا وَ قَلَعُوا بِهَا وَ جَاشَتْ جَیْشَ الْمِرْجَلِ وَ قَامَتِ الْفِتْنَةُ عَلَی الْقُطْبِ فَأَسْرِعُوا إِلَی أَمِیرِکُمْ وَ بَادِرُوا جِهَادَ عَدُوِّکُمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ.
(هنگامی که امیرالمؤمنین (ع) از مدینه به سمت بصره (برای جنگ جمل) حرکت کرد، این نامه را به مردمِ کوفه نوشت تا آنها را برای یاری دعوت کند):
از بندهی خدا، علی امیرالمؤمنین؛ به مردمِ کوفه، که پیشانیِ انصار و کوهانِ بلندِ عرب هستند.
اما بعد؛ من ماجرای عثمان را طوری برایتان تعریف میکنم که انگار با گوش خودتان میشنوید و با چشم خودتان میبینید. مردم به کارهای او اعتراض کردند. در این میان، من مردی از مهاجران بودم که بیشترین تلاش را میکردم تا او عذرخواهی کند و مردم را راضی نماید، و کمترین سرزنش و عیبجویی را از او میکردم. اما طلحه و زبیر! آسانترین کارِ آنها دربارهی عثمان، تاختن و یورش بردن بود! و نرمترین رفتارشان با او، سختترین فشارها بود! از آنطرف، عایشه هم در یک فورانِ خشمِ ناگهانی، با او درگیر شد! تا اینکه بالأخره گروهی بر سرِ عثمان ریختند و او را کُشتند.
بعد از آن، مردم با من بیعت کردند. بیعتی که نه با کُراهت و زور بود، و نه با اجبار! بلکه کاملاً از روی میل، رغبت، و با اختیارِ کاملِ خودشان بود.
بدانید که زادگاهِ مهاجرت (مدینه)، ساکنانش را بیرون انداخت، و ساکنان هم از آن کَنده شدند! شهر مثلِ یک دیگِ جوشان به هم ریخت، و محورِ آسیابِ فتنه شروع به چرخیدن کرد! پس (ای مردم کوفه! ) با سرعت به سوی امیرتان بیایید، و برای جنگ با دشمنتان عجله کنید! انشاءالله.
نامه ۲تشکرِ یک رهبر پیروز
∞
و من کتاب له علیه السلام إلیهم بعد فتح البصرة
وَ جَزَاکُمُ اللَّهُ مِنْ أَهْلِ مِصْرٍ عَنْ أَهْلِ بَیْتِ نَبِیِّکُمْ أَحْسَنَ مَا یَجْزِی الْعَامِلِینَ بِطَاعَتِهِ وَ الشَّاکِرِینَ لِنِعْمَتِهِ فَقَدْ سَمِعْتُمْ وَ أَطَعْتُمْ وَ دُعِیتُمْ فَأَجَبْتُمْ.
(پس از پیروزی در جنگ جمل و فتح بصره، حضرت این نامه را برای قدردانی از مردم کوفه نوشت):
خداوند از طرفِ خانوادهی پیامبرتان، بهترین پاداشی را که به فرمانبرداران و شکرگزارانِ نعمتهایش میدهد، به شما مردمِ کوفه بدهد! چون شما:
حرفم را شنیدید و اطاعت کردید.
و وقتی شما را صدا زدم، جواب دادید.
نامه ۳خانهای در جهنم، به قیمتِ هشتاد دینار!
∞
و من کتاب له علیه السلام لشریح بن الحارث قاضیه
وَ رُوِیَ: أَنَّ شُرَیْحَ بْنَ الْحَارِثِ قَاضِیَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ اشْتَرَی عَلَی عَهْدِهِ دَاراً بِثَمَانِینَ دِینَاراً فَبَلَغَهُ ذَلِکَ فَاسْتَدْعَی شُرَیْحاً وَ قَالَ لَهُ بَلَغَنِی أَنَّکَ ابْتَعْتَ دَاراً بِثَمَانِینَ دِینَاراً وَ کَتَبْتَ لَهَا کِتَاباً وَ أَشْهَدْتَ فِیهِ شُهُوداً فَقَالَ لَهُ شُرَیْحٌ قَدْ کَانَ ذَلِکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ فَنَظَرَ إِلَیْهِ نَظَرَ الْمُغْضَبِ ثُمَّ قَالَ لَهُ - یَا شُرَیْحُ أَمَا إِنَّهُ سَیَأْتِیکَ مَنْ لاَ یَنْظُرُ فِی کِتَابِکَ وَ لاَ یَسْأَلُکَ عَنْ بَیِّنَتِکَ حَتَّی یُخْرِجَکَ مِنْهَا شَاخِصاً وَ یُسْلِمَکَ إِلَی قَبْرِکَ خَالِصاً فَانْظُرْ یَا شُرَیْحُ لاَ تَکُونُ ابْتَعْتَ هَذِهِ الدَّارَ مِنْ غَیْرِ مَالِکَ أَوْ نَقَدْتَ الثَّمَنَ مِنْ غَیْرِ حَلاَلِکَ فَإِذَا أَنْتَ قَدْ خَسِرْتَ دَارَ الدُّنْیَا
وَ دَارَ الْآخِرَةِ. أَمَا إِنَّکَ لَوْ کُنْتَ أَتَیْتَنِی عِنْدَ شِرَائِکَ مَا اشْتَرَیْتَ لَکَتَبْتُ لَکَ کِتَاباً عَلَی هَذِهِ النُّسْخَةِ فَلَمْ تَرْغَبْ فِی شِرَاءِ هَذِهِ الدَّارِ بِدِرْهَمٍ فَمَا فَوْقُ وَ النُّسْخَةُ هَذِهِ هَذَا مَا اشْتَرَی عَبْدٌ ذَلِیلٌ مِنْ مَیِّتٍ قَدْ أُزْعِجَ لِلرَّحِیلِ اشْتَرَی مِنْهُ دَاراً مِنْ دَارِ الْغُرُورِ مِنْ جَانِبِ الْفَانِینَ وَ خِطَّةِ الْهَالِکِینَ. وَ تَجْمَعُ هَذِهِ الدَّارَ حُدُودٌ أَرْبَعَةٌ الْحَدُّ الْأَوَّلُ یَنْتَهِی إِلَی دَوَاعِی الْآفَاتِ وَ الْحَدُّ الثَّانِی یَنْتَهِی إِلَی دَوَاعِی الْمُصِیبَاتِ وَ الْحَدُّ الثَّالِثُ یَنْتَهِی إِلَی الْهَوَی الْمُرْدِی وَ الْحَدُّ الرَّابِعُ یَنْتَهِی إِلَی الشَّیْطَانِ الْمُغْوِی وَ فِیهِ یُشْرَعُ بَابُ هَذِهِ الدَّارِ. اشْتَرَی هَذَا الْمُغْتَرُّ بِالْأَمَلِ مِنْ هَذَا الْمُزْعَجِ بِالْأَجَلِ هَذِهِ الدَّارَ بِالْخُرُوجِ مِنْ عِزِّ الْقَنَاعَةِ وَ الدُّخُولِ فِی ذُلِّ الطَّلَبِ وَ الضَّرَاعَةِ فَمَا أَدْرَکَ هَذَا الْمُشْتَرِی فِیمَا اشْتَرَی مِنْهُ مِنْ دَرَکٍ فَعَلَی مُبَلْبِلِ أَجْسَامِ الْمُلُوکِ وَ سَالِبِ نُفُوسِ الْجَبَابِرَةِ وَ مُزِیلِ مُلْکِ الْفَرَاعِنَةِ مِثْلِ کِسْرَی وَ قَیْصَرَ وَ تُبَّعٍ وَ حِمْیَرَ وَ مَنْ جَمَعَ الْمَالَ عَلَی الْمَالِ فَأَکْثَرَ وَ مَنْ بَنَی وَ شَیَّدَ وَ زَخْرَفَ وَ نَجَّدَ وَ ادَّخَرَ وَ اعْتَقَدَ وَ نَظَرَ بِزَعْمِهِ لِلْوَلَدِ إِشْخَاصُهُمْ جَمِیعاً إِلَی مَوْقِفِ الْعَرْضِ وَ الْحِسَابِ وَ مَوْضِعِ الثَّوَابِ وَ الْعِقَابِ إِذَا وَقَعَ الْأَمْرُ بِفَصْلِ الْقَضَاءِ وَ خَسِرَ هُنالِکَ الْمُبْطِلُونَ شَهِدَ عَلَی ذَلِکَ الْعَقْلُ إِذَا خَرَجَ مِنْ أَسْرِ الْهَوَی وَ سَلِمَ مِنْ عَلاَئِقِ الدُّنْیَا .
(به امیرالمؤمنین (ع) خبر رسید که شُریح بن حارث ـ قاضیِ منصوبِ حضرت ـ در زمانِ قضاوتش، یک خانهی گرانقیمت به مبلغ هشتاد دینار خریده است. حضرت او را احضار کرد و فرمود: "شنیدهام خانهای به هشتاد دینار خریدهای! قباله هم برایش نوشتهای و چند نفر را هم شاهد گرفتهای؟! " شریح گفت: "بله یا امیرالمؤمنین، همینطور است." حضرت با چهرهای غضبناک به او نگاه کرد و این نامهی تکاندهنده (قبالهی اخروی) را برایش خواند):
ای شریح! بدان که بهزودی کسی (عزرائیل) به سراغت میآید که نه به قبالهی خانهات نگاه میکند، و نه از شاهدانت میپرسد! تو را با چشمهای خیره از آن خانه بیرون میکشد، و کاملاً تنهِوتنهِا تحویلِ قبرت میدهد!
پس ای شریح، حواست باشد! نکند این خانه را با پولی غیر از پولِ خودت خریده باشی؟! یا پولش را از راهی غیر از راهِ حلال به دست آورده باشی؟! چون در آن صورت، هم خانهی دنیا را باختهای، و هم خانهی آخرت را!
اما اگر موقعِ خریدنِ این خانه پیشِ من میآمدی، من خودم برایت قبالهای با این متن مینوشتم! قبالهای که اگر آن را میخواندی، دیگر حاضر نبودی این خانه را حتی به یک درهم بخری، چه برسد به بیشتر!
متنِ قبالهی علی (ع): این خانهای است که یک بندهی ذلیل، از یک مُردِهای که برای کوچ کردن از دنیا آماده شده خریده است! او خانهای از خانههای فریب خریده، در محلهای که ساکنانش همه فانی هستند، و در کوچهای که مالِ هلاکشدگان است!
این خانه، چهار مرز و همسایه دارد:
مرزِ اول: ختم میشود به تمامِ آفتها و بلاها.
مرزِ دوم: ختم میشود به تمامِ مصیبتها و دردها.
مرزِ سوم: ختم میشود به هوایِ نفسِ کُشنده.
و مرزِ چهارم: ختم میشود به شیطانِ گمراهکننده! و درِ ورودیِ این خانه هم دقیقاً از همین مرزِ چهارم (شیطان) باز میشود!
این آدمِ فریبخوردهی آرزوها، این خانه را از آن آدمِ راندهشدهی مرگ خریده است! بهای این خانه چیست؟ بهای آن، خارج شدن از عزتِ قناعت و وارد شدن به ذلتِ التماس و گدایی است!
اگر این خریدار، در این معامله ضرری کُند؛ چه کسی ضامن است و باید خسارتش را بدهد؟ آن کسی ضامن است که:
بدنهای پادشاهان را متلاشی میکند!
جانِ دیکتاتورها را میگیرد!
پادشاهیِ فرعونها را نابود میسازد!
کسانی مثلِ کِسری، قیصر، تُبَّع، و حِمیَر (پادشاهان بزرگ تاریخ) را نابود کرد!
کسی که پول روی پول گذاشت و ثروتش را زیاد کرد!
کسی که خانهها ساخت، دیوارها را بالا بُرد، تزئین کرد، دکوراسیون چید، ثروت ذخیره نمود، به آنها دل بست، و به خیالِ خودش میخواست آنها را برای بچههایش بگذارد! ضامنِ خسارتِ این خانه (مرگ)، تمامِ این آدمها را یکجا به سمتِ جایگاهِ حسابرسیِ قیامت، و محلِ پاداش و عذاب میکشاند! روزی که حکمِ قاطع صادر میشود؛ "و آنجاست که باطلگرایان ضرر میکنند! " (سورهی غافر، آیهی ۷۸).
شاهدِ این قباله کیست؟ شاهدِ آن، عقلِ انسان است! البته زمانی که عقل از اسارتِ هوای نفس آزاد شده باشد، و از دلبستگیهای دنیا سالم مانده باشد.
نامه ۴مُرددی که نیاید، بهتر است!
∞
و من کتاب له علیه السلام إلی بعض أمراء جیشه
فَإِنْ عَادُوا إِلَی ظِلِّ الطَّاعَةِ فَذَاکَ الَّذِی نُحِبُّ وَ إِنْ تَوَافَتِ
الْأُمُورُ بِالْقَوْمِ إِلَی الشِّقَاقِ وَ الْعِصْیَانِ فَانْهَدْ بِمَنْ أَطَاعَکَ إِلَی مَنْ عَصَاکَ وَ اسْتَغْنِ بِمَنِ انْقَادَ مَعَکَ عَمَّنْ تَقَاعَسَ عَنْکَ فَإِنَّ الْمُتَکَارِهَ مَغِیبُهُ خَیْرٌ مِنْ مَشْهَدِهِ وَ قُعُودُهُ أَغْنَی مِنْ نُهُوضِهِ.
(دستورالعملی کوتاه به یکی از فرماندهانِ لشکرش):
اگر (دشمنان) به سایهی اطاعت و فرمانبرداری برگشتند، که این همان چیزی است که ما میخواهیم. اما اگر کارِ آنها به لجبازی، تفرقه و نافرمانی کشید؛ تو با کمکِ کسانی که از تو اطاعت میکنند، به جنگِ کسانی برو که نافرمانی کردهاند! و با کمکِ کسانی که با میل و رغبت با تو همراه شدهاند، از کسانی که در جنگیدن با تو سستی میکنند بینیاز باش! چون کسی که با کُراهت و بیمیلی به جنگ میآید: نبودنش خیلی بهتر از بودنش است! و نشستنش در خانه خیلی پُرفایدهتر از بلند شدنش است!
نامه ۵حکومت، گوشتِ قربانی نیست!
∞
و من کتاب له علیه السلام إلی أشعث بن قیس عامل أذربیجان
وَ إِنَّ عَمَلَکَ لَیْسَ لَکَ بِطُعْمَةٍ وَ لَکِنَّهُ فِی عُنُقِکَ أَمَانَةٌ وَ أَنْتَ مُسْتَرْعًی لِمَنْ فَوْقَکَ لَیْسَ لَکَ أَنْ تَفْتَاتَ فِی رَعِیَّةٍ وَ لاَ تُخَاطِرَ إِلاَّ بِوَثِیقَةٍ وَ فِی یَدَیْکَ مَالٌ مِنْ مَالِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَنْتَ مِنْ خُزَّانِهِ حَتَّی تُسَلِّمَهُ إِلَیَّ وَ لَعَلِّی أَلاَّ أَکُونَ شَرَّ وُلاَتِکَ لَکَ وَ السَّلاَمُ.
(نامهای بسیار قاطع به اَشعَث بن قیس، که از طرف خلیفه سوم فرماندار آذربایجان بود و فکر میکرد بعد از روی کار آمدن امیرالمؤمنین هم میتواند به سوءاستفادههایش ادامه دهد):
بدان که این پست و مقام، برای تو یک طعمه و لقمهی چرب نیست! بلکه این یک امانت بر گردنِ توست! و تو فقط یک نماینده و نگهبان هستی برای کسی که رئیسِ توست.
تو اصلاً حق نداری دربارهی مردم (رعیت)، از پیشِ خودت و به دلخواهت تصمیمی بگیری و کاری بکنی!
و اصلاً حق نداری در کارهای مهم و خطرناک وارد شوی، مگر اینکه یک دستور و پشتوانهی محکم (از طرف من) داشته باشی!
پولی که در دستِ توست، مالِ خداست! و تو فقط خزانهدارِ آن هستی، تا اینکه آن را به دستِ من برسانی. اگر این کارها را بکنی، امیدوارم که من بدترین حاکم و رئیس برای تو نباشم. والسلام.
نامه ۶اتمامِ حجتِ قانونی با معاویه
∞
و من کتاب له علیه السلام إلی معاویة
إِنَّهُ بَایَعَنِی الْقَوْمُ الَّذِینَ بَایَعُوا أَبَا بَکْرٍ وَ عُمَرَ وَ عُثْمَانَ عَلَی مَا بَایَعُوهُمْ
عَلَیْهِ فَلَمْ یَکُنْ لِلشَّاهِدِ أَنْ یَخْتَارَ وَ لاَ لِلْغَائِبِ أَنْ یَرُدَّ وَ إِنَّمَا الشُّورَی لِلْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ فَإِنِ اجْتَمَعُوا عَلَی رَجُلٍ وَ سَمَّوْهُ إِمَاماً کَانَ ذَلِکَ لِلَّهِ رِضًا فَإِنْ خَرَجَ عَنْ أَمْرِهِمْ خَارِجٌ بِطَعْنٍ أَوْ بِدْعَةٍ رَدُّوهُ إِلَی مَا خَرَجَ مِنْهُ فَإِنْ أَبَی قَاتَلُوهُ عَلَی اتِّبَاعِهِ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ وَ وَلاَّهُ اللَّهُ مَا تَوَلَّی وَ لَعَمْرِی یَا مُعَاوِیَةُ لَئِنْ نَظَرْتَ بِعَقْلِکَ دُونَ هَوَاکَ لَتَجِدَنِّی أَبْرَأَ النَّاسِ مِنْ دَمِ عُثْمَانَ وَ لَتَعْلَمَنَّ أَنِّی کُنْتُ فِی عُزْلَةٍ عَنْهُ إِلاَّ أَنْ تَتَجَنَّی فَتَجَنَّ مَا بَدَا لَکَ! وَ السَّلاَمُ.
(وقتی معاویه از بیعت با امیرالمؤمنین (ع) سر باز زد و خونِ عثمان را بهانه کرد، حضرت با منطقِ خودِ او (که خلافت را انتخابی میدانست) جوابش را داد):
دقیقاً همان کسانی با من بیعت کردهاند، که قبل از من با ابوبکر، عمر و عثمان بیعت کرده بودند! و دقیقاً بر اساسِ همان شرایطی بیعت کردهاند که با آنها بیعت نمودند! بنابراین:
کسی که در زمانِ بیعت حاضر بوده، دیگر حق ندارد نظرش را عوض کند و کسِ دیگری را انتخاب نماید!
و کسی هم که غایب بوده، حق ندارد انتخابِ بقیه را رد کند!
شورای انتخابِ رهبر، فقط حقِ مهاجران و انصار است. پس اگر آنها روی یک نفر توافق کردند و او را امام نامیدند، قطعاً رضایتِ خدا هم در همان است. حالا اگر کسی بخواهد با ایراد گرفتن یا بدعتگذاری از تصمیمِ این شورا خارج شود، وظیفهی بقیه این است که او را بهزور هم که شده به همان چیزی که از آن خارج شده، برگردانند! و اگر لجبازی کرد و نپذیرفت، باید با او بجنگند؛ چون مسیرِ غیرِمسلمانان را انتخاب کرده است، و خداوند هم او را به همان چیزی که دوست دارد واگذار میکند!
به جانم قسم ای معاویه! اگر تو به جای هوای نفست، با عقلت نگاه میکردی؛ میدیدی که من از تمامِ مردم در ماجرای خونِ عثمان بیگناهترم! و کاملاً میفهمیدی که من از درگیریهای او کنارهگیری کرده بودم. مگر اینکه بخواهی برای خودت بهانهتراشی کنی و تهمت بزنی! که در این صورت، هر بهانهای که دوست داری بیاور! والسلام.
نامه ۷جوابِ دندانشکن به نامهی پُر از توهمِ معاویه
∞
و من کتاب له علیه السلام إلیه أیضا
أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ أَتَتْنِی مِنْکَ مَوْعِظَةٌ مُوَصَّلَةٌ وَ رِسَالَةٌ مُحَبَّرَةٌ نَمَّقْتَهَا بِضَلاَلِکَ وَ أَمْضَیْتَهَا بِسُوءِ رَأْیِکَ وَ کِتَابُ امْرِئٍ لَیْسَ لَهُ بَصَرٌ یَهْدِیهِ وَ لاَ قَائِدٌ یُرْشِدُهُ قَدْ دَعَاهُ الْهَوَی فَأَجَابَهُ وَ قَادَهُ الضَّلاَلُ فَاتَّبَعَهُ فَهَجَرَ لاَغِطاً وَ ضَلَّ خَابِطاً.
وَ مِنْهُ:
لِأَنَّهَا بَیْعَةٌ وَاحِدَةٌ لاَ یُثَنَّی فِیهَا النَّظَرُ، وَ لاَ یُسْتَأْنَفُ فِیهَا الْخِیَارُ. الْخَارِجُ مِنْهَا طَاعِنٌ، وَ الْمُرَوِّی فِیهَا مُدَاهِنٌ .
(وقتی معاویه نامهای پُر از نصیحتهای ظاهری و حرفهای گمراهکننده برای حضرت فرستاد، حضرت در جوابش نوشت):
اما بعد؛ نامهای از تو به دستم رسید! نامهای که در آن:
نصیحتهایی را بههمچسبانده بودی!
کلمههایش را آراسته بودی!
با گمراهیِ خودت آن را تزئین کرده بودی!
و با نظراتِ بسیار بَد و اشتباهت، آن را امضا کرده بودی!
نامهی تو، نامهی آدمی است که: نه هیچ بصیرتِ روشنی دارد که راهنماییاش کند! و نه هیچ رهبرِ دانایی دارد که مسیر را به او نشان دهد! آدمی که هوای نفسش او را صدا زده، و او هم فوراً جوابش را داده است! و گمراهی افسارش را کشیده، و او هم به دنبالش راه افتاده است! به همین خاطر، شروع کرده به هذیان گفتن، و در تاریکیها دستوپامیزند.
(در ادامهی نامه میفرماید): بیعتِ مردم با من، یک بیعتِ قطعی و یگانه است! نه میشود در آن تجدیدنظر کرد، و نه میشود دوباره از اول انتخابات راه انداخت! پس:
کسی که از این بیعت خارج شود، در واقع دارد از دین خارج میشود!
و کسی که در آن شک و تردید کند، یک منافقِ سازشکار است!
نامه ۸یا تسلیم شو، یا شمشیر!
∞
و من کتاب له علیه السلام إلی جریر بن عبد الله البجلی لما أرسله إلی معاویة
أَمَّا بَعْدُ فَإِذَا أَتَاکَ کِتَابِی فَاحْمِلْ مُعَاوِیَةَ عَلَی الْفَصْلِ وَ خُذْهُ بِالْأَمْرِ الْجَزْمِ ثُمَّ خَیِّرْهُ بَیْنَ حَرْبٍ مُجْلِیَةٍ أَوْ سِلْمٍ مُخْزِیَةٍ
فَإِنِ اخْتَارَ الْحَرْبَ فَانْبِذْ إِلَیْهِ وَ إِنِ اخْتَارَ السِّلْمَ فَخُذْ بَیْعَتَهُ وَ السَّلاَمُ.
(وقتی امیرالمؤمنین (ع)، جریر بن عبدالله بَجَلی را به عنوان سفیر برای گرفتنِ بیعت نزدِ معاویه فرستاد، این نامه را به دست او داد):
اما بعد؛ هر وقت این نامهی من به دستت رسید، معاویه را مجبور کن که تصمیمِ نهاییاش را بگیرد! و از او یک جوابِ قطعی بخواه. سپس او را بین دو چیز مخیر کن: ۱. یا یک جنگِ خانمانسوز که همه را آواره میکند! ۲. یا یک صلحِ ذلیلانه (تسلیمِ بیقیدوشرط)!
اگر جنگ را انتخاب کرد، تو هم اعلامِ جنگ کن و برگرد.
و اگر صلح را انتخاب کرد، از او بیعت بگیر. والسلام.
نامه ۹پاسخِ کوبنده به معاویه؛ ما سپرِ بلای پیامبر بودیم!
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى معاوية:
فَأَرَادَ قَوْمُنَا قَتْلَ نَبِيِّنَا وَ اجْتِيَاحَ أَصْلِنَا وَ هَمُّوا بِنَا الْهُمُومَ وَ فَعَلُوا بِنَا الْأَفَاعِيلَ وَ مَنَعُونَا الْعَذْبَ وَ أَحْلَسُونَا الْخَوْفَ وَ اضْطَرُّونَا إِلَى جَبَلٍ وَعْرٍ وَ أَوْقَدُوا لَنَا نَارَ الْحَرْبِ؛ فَعَزَمَ اللَّهُ لَنَا عَلَى الذَّبِّ عَنْ حَوْزَتِهِ وَ الرَّمْيِ مِنْ وَرَاءِ [حَوْمَتِهِ] حُرْمَتِهِ؛ مُؤْمِنُنَا يَبْغِي بِذَلِكَ الْأَجْرَ وَ كَافِرُنَا يُحَامِي عَنِ الْأَصْلِ، وَ مَنْ أَسْلَمَ مِنْ قُرَيْشٍ خِلْوٌ مِمَّا نَحْنُ فِيهِ بِحِلْفٍ يَمْنَعُهُ أَوْ عَشِيرَةٍ تَقُومُ دُونَهُ، فَهُوَ مِنَ الْقَتْلِ بِمَكَانِ أَمْنٍ.
وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله) إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ وَ أَحْجَمَ النَّاسُ قَدَّمَ أَهْلَ بَيْتِهِ، فَوَقَى بِهِمْ أَصْحَابَهُ حَرَّ السُّيُوفِ وَ الْأَسِنَّةِ؛ فَقُتِلَ عُبَيْدَةُ بْنُ الْحَارِثِ يَوْمَ بَدْرٍ وَ قُتِلَ حَمْزَةُ يَوْمَ أُحُدٍ وَ قُتِلَ جَعْفَرٌ يَوْمَ مُؤْتَةَ، وَ أَرَادَ مَنْ لَوْ شِئْتُ ذَكَرْتُ اسْمَهُ مِثْلَ الَّذِي أَرَادُوا مِنَ الشَّهَادَةِ وَ لَكِنَّ آجَالَهُمْ عُجِّلَتْ وَ مَنِيَّتَهُ [أُخِّرَتْ] أُجِّلَتْ. فَيَا عَجَباً لِلدَّهْرِ إِذْ صِرْتُ يُقْرَنُ بِي مَنْ لَمْ يَسْعَ بِقَدَمِي وَ لَمْ تَكُنْ لَهُ كَسَابِقَتِي الَّتِي لَا يُدْلِي أَحَدٌ بِمِثْلِهَا إِلَّا أَنْ يَدَّعِيَ مُدَّعٍ مَا لَا أَعْرِفُهُ وَ لَا أَظُنُّ اللَّهَ يَعْرِفُهُ، وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى كُلِّ حَالٍ.
وَ أَمَّا مَا سَأَلْتَ مِنْ دَفْعِ قَتَلَةِ عُثْمَانَ إِلَيْكَ، فَإِنِّي نَظَرْتُ فِي هَذَا الْأَمْرِ فَلَمْ أَرَهُ يَسَعُنِي دَفْعُهُمْ إِلَيْكَ وَ لَا إِلَى غَيْرِكَ؛ وَ لَعَمْرِي لَئِنْ لَمْ تَنْزِعْ عَنْ غَيِّكَ وَ شِقَاقِكَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ عَنْ قَلِيلٍ يَطْلُبُونَكَ لَا يُكَلِّفُونَكَ طَلَبَهُمْ فِي بَرٍّ وَ لَا بَحْرٍ وَ لَا جَبَلٍ وَ لَا سَهْلٍ إِلَّا أَنَّهُ طَلَبٌ يَسُوءُكَ وِجْدَانُهُ وَ زَوْرٌ لَا يَسُرُّكَ لُقْيَانُهُ، وَ السَّلَامُ لِأَهْلِه.
(بخشهایی از نامهی تکاندهندهی امیرالمؤمنین (ع) در جوابِ معاویه، که در آن از فداکاریهای بنیهاشم در صدرِ اسلام و ادعاهای پوچِ معاویه پرده برمیدارد:)
(معاویه! یادت رفته؟) قبیلهی خودمان (قریش) میخواستند پیامبرمان را بکشند و ریشهی ما را بخشکانند! چه نقشهها که برای ما نکشیدند و چه کارهای وحشتناکی که با ما نکردند!
آبِ گوارا را به روی ما بستند.
همنشینِ ترس و دلهرهمان کردند.
ما را مجبور کردند که به کوههای خشن و صعبالعبور (شِعب ابیطالب) پناه ببریم.
و آتشِ جنگ را علیه ما روشن کردند!
آنجا بود که خداوند اراده کرد تا ما مدافعِ حریمِ او باشیم و با چنگ و دندان از حرمتش دفاع کنیم. مؤمنانِ ما (بنیهاشم) به امیدِ پاداشِ خدا میجنگیدند، و حتی کسانی از ما هم که هنوز ایمان نیاورده بودند، از اصلونسبِ خانواده دفاع میکردند. در آن روزگارِ سخت، بقیهی مسلمانانِ قریش اصلاً در این حالوهوا نبودند؛ آنها یا با قبیلههای دیگر همپیمان بودند، یا فامیلهایی داشتند که هوایشان را داشتند و کاملاً از کشته شدن در امان بودند.
اما رسولِ خدا (ص) رسمش این بود که وقتی تنورِ جنگ داغ میشد و مردم از ترس عقب میکشیدند، اهلبیتِ خودش را میفرستاد خطِ مقدم! او با جانِ خانوادهاش، اصحاب را از شرِ شمشیرها و نیزهها حفظ میکرد! (نتیجهاش چه شد؟)
عُبیدة بن حارث در جنگِ بدر شهید شد.
حمزه در جنگِ اُحد شهید شد.
جعفر در جنگِ موته شهید شد.
و کسِ دیگری هم بود (یعنی خودم! ) که اگر میخواستم اسمش را میآوردم؛ او هم دقیقاً مثلِ آنها دلش برای شهادت پر میکشید؛ اما پیمانهی عمرِ آنها زودتر پر شد و اجلِ این یکی به تأخیر افتاد!
پس ای وای از بازیِ روزگار! کارم به جایی رسیده که باید با کسی (مثلِ تو) مقایسه شوم که حتی یک قدمِ کوچک هم در مسیرِ من برنداشته است! کسی که هیچ سابقهی درخشانی مثلِ من ندارد؛ مگر اینکه حالا بخواهد ادعای دروغی بکند که نه من خبر دارم، و نه فکر میکنم خدا از آن خبر داشته باشد! بههرحال، در هر شرایطی خدا را شکر.
(و اما جوابِ درخواستِ بیشرمانهی تو:) اینکه از من خواسته بودی قاتلانِ عثمان را تحویلت بدهم؛ من همهی جوانبِ این کار را سنجیدم، و دیدم اصلاً برایم جایز نیست که آنها را به تو یا هر کسِ دیگری تحویل دهم! به جانِ خودم قسم؛ اگر از این گمراهی و تفرقهاندازیات دست برنداری، طولی نمیکشد که همان کسانی که دنبالشان میگردی، خودشان به سراغت میآیند! آنوقت دیگر لازم نیست برای پیدا کردنشان، کوه و دشت و خشکی و دریا را بگردی! اما این را بدان: این جستجویی است که پیدا کردنش حسابی حالت را میگیرد، و دیداری است که اصلاً از آن خوشحال نخواهی شد! سلام بر کسی که شایستهی سلام است.
نامه ۱۰ادامهی اولتیماتوم به معاویه؛ مبارزهی تنبهتن!
∞
و من كتاب له (علیه السلام) [إلى معاوية] إليه أيضا:
وَ كَيْفَ أَنْتَ صَانِعٌ إِذَا تَكَشَّفَتْ عَنْكَ جَلَابِيبُ مَا أَنْتَ فِيهِ مِنْ دُنْيَا قَدْ تَبَهَّجَتْ بِزِينَتِهَا وَ خَدَعَتْ بِلَذَّتِهَا؛ دَعَتْكَ فَأَجَبْتَهَا وَ قَادَتْكَ فَاتَّبَعْتَهَا وَ أَمَرَتْكَ فَأَطَعْتَهَا؛ وَ إِنَّهُ يُوشِكُ أَنْ يَقِفَكَ وَاقِفٌ عَلَى مَا لَا يُنْجِيكَ مِنْهُ مِجَنٌّ. فَاقْعَسْ عَنْ هَذَا الْأَمْرِ وَ خُذْ أُهْبَةَ الْحِسَابِ وَ شَمِّرْ لِمَا قَدْ نَزَلَ بِكَ وَ لَا تُمَكِّنِ الْغُوَاةَ مِنْ سَمْعِكَ، وَ إِلَّا تَفْعَلْ أُعْلِمْكَ مَا أَغْفَلْتَ مِنْ نَفْسِكَ، فَإِنَّكَ مُتْرَفٌ قَدْ أَخَذَ الشَّيْطَانُ مِنْكَ مَأْخَذَهُ وَ بَلَغَ فِيكَ أَمَلَهُ وَ جَرَى مِنْكَ مَجْرَى الرُّوحِ وَ الدَّمِ. وَ مَتَى كُنْتُمْ يَا مُعَاوِيَةُ سَاسَةَ الرَّعِيَّةِ وَ وُلَاةَ أَمْرِ الْأُمَّةِ بِغَيْرِ قَدَمٍ سَابِقٍ وَ لَا شَرَفٍ بَاسِقٍ وَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ لُزُومِ سَوَابِقِ الشَّقَاءِ، وَ أُحَذِّرُكَ أَنْ تَكُونَ مُتَمَادِياً فِي غِرَّةِ الْأُمْنِيَّةِ، مُخْتَلِفَ الْعَلَانِيَةِ وَ السَّرِيرَةِ.
وَ قَدْ دَعَوْتَ إِلَى الْحَرْبِ، فَدَعِ النَّاسَ جَانِباً وَ اخْرُجْ إِلَيَّ وَ أَعْفِ الْفَرِيقَيْنِ مِنَ الْقِتَالِ لِتَعْلَمَ أَيُّنَا الْمَرِينُ عَلَى قَلْبِهِ وَ الْمُغَطَّى عَلَى بَصَرِهِ؛ فَأَنَا أَبُو حَسَنٍ قَاتِلُ جَدِّكَ وَ أَخِيكَ وَ خَالِكَ شَدْخاً يَوْمَ بَدْرٍ وَ ذَلِكَ السَّيْفُ مَعِي وَ بِذَلِكَ الْقَلْبِ أَلْقَى عَدُوِّي. مَا اسْتَبْدَلْتُ دِيناً وَ لَا اسْتَحْدَثْتُ نَبِيّاً وَ إِنِّي لَعَلَى الْمِنْهَاجِ الَّذِي تَرَكْتُمُوهُ طَائِعِينَ وَ دَخَلْتُمْ فِيهِ مُكْرَهِينَ.
وَ زَعَمْتَ أَنَّكَ جِئْتَ ثَائِراً بِدَمِ عُثْمَانَ وَ لَقَدْ عَلِمْتَ حَيْثُ وَقَعَ دَمُ عُثْمَانَ، فَاطْلُبْهُ مِنْ هُنَاكَ إِنْ كُنْتَ طَالِباً؛ فَكَأَنِّي قَدْ رَأَيْتُكَ تَضِجُّ مِنَ الْحَرْبِ إِذَا عَضَّتْكَ ضَجِيجَ الْجِمَالِ بِالْأَثْقَالِ وَ كَأَنِّي بِجَمَاعَتِكَ تَدْعُونِي جَزَعاً مِنَ الضَّرْبِ الْمُتَتَابِعِ وَ الْقَضَاءِ الْوَاقِعِ وَ مَصَارِعَ بَعْدَ مَصَارِعَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ، وَ هِيَ كَافِرَةٌ جَاحِدَةٌ أَوْ مُبَايِعَةٌ حَائِدَةٌ.
(بخشهای دیگری از نامهی قاطعِ امیرالمؤمنین (ع) به معاویه، در رسوا کردنِ فریبکاریهای او:)
معاویه! وقتی پردههای این دنیایی که الان در آن غرق شدهای کنار برود، میخواهی چه خاکی بر سرت بریزی؟! دنیایی که با زرقوبرقش برایت عشوه آمد، با لذتهایش گولت زد، تو را صدا کرد و تو هم با سر دویدی! افسارت را کشید و تو هم دنبالش راه افتادی؛ دستورت داد و تو هم اطاعتش کردی!
بدان که خیلی زود کسی (فرشتهی مرگ) یقهات را میگیرد و تو را در جایی متوقف میکند که هیچ سپری نمیتواند نجاتت دهد! پس از این کارها دست بردار؛ خودت را برای حسابوکتاب آماده کن، و برای بلایی که به سرت آمده آستین بالا بزن! گوشهایت را به روی حرفهای گمراهکنندگان ببند. اگر این کارها را نکنی، خودم به تو میگویم که کجای کارت میلنگد: تو یک آدمِ رفاهزده و سرمست هستی که شیطان سوارت شده، به تمامِ آرزوهایش در تو رسیده، و مثلِ خون در رگهایت جریان پیدا کرده است!
ای معاویه! از کِی تا حالا شما شدید سیاستمدارِ مردم و رهبرِ امتِ اسلامی؟! شما که نه هیچ سابقهی درخشانی در دین دارید، و نه هیچ شرافت و اصالتی! به خدا پناه میبرم از شقاوتی که از گذشته به شما چسبیده است.
به تو هشدار میدهم! مبادا در این آرزوهای خامِ خودت غرق شوی، و ظاهرت با باطنت فرق کند. حالا که خیلی ادعای جنگ داری و مردم را به جنگ دعوت میکنی، مردم را کنار بگذار و خودت بیا به میدان! هر دو لشکر را از جنگ و خونریزی معاف کن، تا رودررو بجنگیم و بفهمی کدامِ ما قلبش مُهر خورده و چشمِ حقیقتبینش کور شده است!
من همان ابوالحسن هستم! همان کسی که پدربزرگت (عُتبَه)، برادرت (حَنظَلَه) و داییات (وَلید) را در جنگِ بدر مثلِ آبِ خوردن کُشت و جمجمههایشان را درهم شکست! حالا هم همان شمشیر در دستِ من است، و با همان قلبِ شجاع به جنگِ دشمنم میآیم! من نه دینم را عوض کردهام، و نه پیامبرِ جدیدی آوردهام؛ من دقیقاً در همان مسیرِ حقی هستم که شما روزِ اول با اختیار آن را رها کردید، و بعداً از روی زور و ناچاری (در فتحِ مکه) به آن گردن نهادید!
ادعا میکنی که به خونخواهیِ عثمان بلند شدهای؟! خودت بهتر از هر کسی میدانی که خونِ عثمان کجا ریخته شده و قاتلانش چه کسانیاند؛ اگر واقعاً دنبالِ خونخواهی هستی، برو از همانجا پیدایشان کن! (اما میدانم که اینها بهانه است). من از همین الان میبینم روزی را که وقتی دندانِ جنگ گوشتت را میگزد، مثلِ شترانی که بارِ سنگین روی دوششان است، ضجه میزنی و فریاد میکشی! و میبینم که لشکرت از ترسِ ضربههای پیاپی شمشیر و مرگِ حتمی، به سمتِ قرآن پناه میبرند؛ لشکری که یا از اساس کافر و منکرند، یا اگر هم بیعت کردهاند، در عهدشان خیانت کردهاند!
نامه ۱۱آییننامهی تاکتیکیِ نبرد
∞
و من وصية له (علیه السلام) وَصّى بها جَيشاً بعثَه إلى العدوّ:
فَإِذَا نَزَلْتُمْ بِعَدُوٍّ أَوْ نَزَلَ بِكُمْ فَلْيَكُنْ مُعَسْكَرُكُمْ فِي قُبُلِ الْأَشْرَافِ أَوْ سِفَاحِ الْجِبَالِ أَوْ أَثْنَاءِ الْأَنْهَارِ، كَيْمَا يَكُونَ لَكُمْ رِدْءاً وَ دُونَكُمْ مَرَدّاً، وَ لْتَكُنْ مُقَاتَلَتُكُمْ مِنْ وَجْهٍ وَاحِدٍ أَوِ اثْنَيْنِ وَ اجْعَلُوا لَكُمْ رُقَبَاءَ فِي صَيَاصِي الْجِبَالِ وَ مَنَاكِبِ الْهِضَابِ، لِئَلَّا يَأْتِيَكُمُ الْعَدُوُّ مِنْ مَكَانِ مَخَافَةٍ أَوْ أَمْنٍ؛ وَ اعْلَمُوا أَنَّ مُقَدِّمَةَ الْقَوْمِ عُيُونُهُمْ وَ عُيُونَ الْمُقَدِّمَةِ طَلَائِعُهُمْ؛ وَ إِيَّاكُمْ وَ التَّفَرُّقَ، فَإِذَا نَزَلْتُمْ فَانْزِلُوا جَمِيعاً وَ إِذَا ارْتَحَلْتُمْ فَارْتَحِلُوا جَمِيعاً، وَ إِذَا غَشِيَكُمُ اللَّيْلُ فَاجْعَلُوا الرِّمَاحَ كِفَّةً، وَ لَا تَذُوقُوا النَّوْمَ إِلَّا غِرَاراً أَوْ مَضْمَضَةً.
(توصیههای تاکتیکی و نظامیِ امیرالمؤمنین (ع) به لشکری که به سوی دشمن میفرستاد:)
مکانیابیِ اردوگاه: وقتی به دشمن رسیدید، یا آنها به شما رسیدند، اردوگاهتان را بالای بلندیها، یا در دامنهی کوهها، و یا در کنارِ رودخانهها برپا کنید؛ تا این عوارضِ طبیعی، هم پشتوانهی شما باشد و هم سدِ محکمی در برابرِ دشمن.
تمرکزِ نیروها: طوری مستقر شوید که فقط از یک یا دو جبهه مجبور به درگیری باشید (و محاصره نشوید).
دیدهبانها: در قلهی کوهها و تپهها دیدهبان و نگهبان بگذارید، تا دشمن نتواند چه از جاهای خطرناک و چه از جاهای امن، شما را غافلگیر کند.
اهمیتِ اطلاعات: بدانید که خطشکنهای یک لشکر، در واقع چشمهای آن لشکرند؛ و چشمهای خطشکنها، همان نیروهای اطلاعاتی و گشتیها هستند!
انسجام: مبادا پراکنده شوید! وقتی اُتراق میکنید، همه با هم اُتراق کنید؛ و وقتی حرکت میکنید، همه با هم حرکت کنید.
آمادگی در شب: وقتی شب شد، نیزههایتان را دورتادورِ اردوگاه مثلِ یک حلقه به هم ببافید (تا سپرِ دفاعی شود)؛ و هرگز عمیق نخوابید! خوابِ شما در خطِ مقدم، باید مثلِ یک چُرتِ کوتاه و آب در دهان چرخاندن باشد.
نامه ۱۲منشورِ اخلاقی و نظامیِ فرماندهی
∞
و من وصية له (علیه السلام) وَصّى بها معقل بن قيس الرياحي حين أنفذه إلى الشام في ثلاثة آلاف مقدِّمة له:
اتَّقِ اللَّهَ الَّذِي لَا بُدَّ لَكَ مِنْ لِقَائِهِ وَ لَا مُنْتَهَى لَكَ دُونَهُ؛ وَ لَا تُقَاتِلَنَّ إِلَّا مَنْ قَاتَلَكَ، وَ سِرِ الْبَرْدَيْنِ وَ غَوِّرْ بِالنَّاسِ وَ رَفِّهْ فِي السَّيْرِ، وَ لَا تَسِرْ أَوَّلَ اللَّيْلِ فَإِنَّ اللَّهَ جَعَلَهُ سَكَناً وَ قَدَّرَهُ مُقَاماً لَا ظَعْناً، فَأَرِحْ فِيهِ بَدَنَكَ وَ رَوِّحْ ظَهْرَكَ، فَإِذَا وَقَفْتَ حِينَ يَنْبَطِحُ السَّحَرُ أَوْ حِينَ يَنْفَجِرُ الْفَجْرُ فَسِرْ عَلَى بَرَكَةِ اللَّهِ. فَإِذَا لَقِيتَ الْعَدُوَّ فَقِفْ مِنْ أَصْحَابِكَ وَسَطاً وَ لَا تَدْنُ مِنَ الْقَوْمِ دُنُوَّ مَنْ يُرِيدُ أَنْ يُنْشِبَ الْحَرْبَ، وَ لَا تَبَاعَدْ عَنْهُمْ تَبَاعُدَ مَنْ يَهَابُ الْبَأْسَ، حَتَّى يَأْتِيَكَ أَمْرِي. وَ لَا يَحْمِلَنَّكُمُ شَنَآنُهُمْ عَلَى قِتَالِهِمْ قَبْلَ دُعَائِهِمْ وَ الْإِعْذَارِ إِلَيْهِم.
(دستورالعملِ امیرالمؤمنین (ع) به مَعقِل بن قیس ریاحی، فرماندهِ لشکری سههزارنفری که به سمتِ شام میرفت:)
تقوا و پرهیزکاری: از خدایی بترس که چارهای جز ملاقاتِ او نداری، و در نهایت کارت به او ختم میشود.
دفاعِ مشروع: فقط و فقط با کسی بجنگ که با تو میجنگد (شروعکنندهی جنگ نباش).
مدیریتِ زمانِ حرکت: در خنکای صبح و عصر حرکت کن. ظهرها که هوا گرم است، به نیروهایت استراحت بده. با آرامش و مدارا پیش برو (لشکر را خسته نکن).
استراحتِ شبانه: اولِ شب اصلاً حرکت نکن! خدا شب را برای آرامش قرار داده و آن را زمانِ توقف دانسته است، نه زمانِ کوچ و حرکت. پس در شب، هم به بدنهایتان استراحت بدهید و هم به حیواناتِ باربرتان.
شروعِ حرکت: وقتی سحرگاه فرا رسید و سفیدیِ صبح زد، با نام و برکتِ خدا حرکت کن.
آرایش در برابر دشمن: وقتی به دشمن رسیدی، خودت دقیقاً در قلبِ لشکر و میانِ یارانِ خودت مستقر شو (تا بر همهچیز مسلط باشی).
فاصلهی مناسب: نه آنقدر به دشمن نزدیک شو که فکر کنند میخواهی جنگ را شروع کنی، و نه آنقدر از آنها دور شو که فکر کنند ترسیدهای! این فاصله را حفظ کن تا دستورِ نهاییِ من برسد.
اتمامِ حجت: مبادا کینه و نفرتتان از دشمن، باعث شود که قبل از دعوت کردنشان به حق و اتمامِ حجت با آنها، دست به شمشیر ببرید!
نامه ۱۳فرماندهِ خستگیناپذیر؛ مالک اشتر
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى أميرَين من أمراء جَيشه:
وَ قَدْ أَمَّرْتُ عَلَيْكُمَا وَ عَلَى مَنْ فِي حَيِّزِكُمَا مَالِكَ بْنَ الْحَارِثِ الْأَشْتَرَ، فَاسْمَعَا لَهُ وَ أَطِيعَا وَ اجْعَلَاهُ دِرْعاً وَ مِجَنّاً، فَإِنَّهُ مِمَّنْ لَا يُخَافُ وَهْنُهُ وَ لَا سَقْطَتُهُ، وَ لَا بُطْؤُهُ عَمَّا الْإِسْرَاعُ إِلَيْهِ أَحْزَمُ، وَ لَا إِسْرَاعُهُ إِلَى مَا الْبُطْءُ عَنْهُ أَمْثَلُ.
(نامهی امیرالمؤمنین (ع) به دو نفر از فرماندهانِ لشکرش (زیاد بن نضر و شُرَیح بن هانی) که تحتِ فرمانِ مالک اشتر قرار گرفته بودند:)
من مالک اشتر را فرماندهِ شما و تمامِ نیروهای تحتِ امرتان قرار دادم؛ پس حرفش را گوش کنید و کاملاً از او اطاعت کنید! او را برای خودتان مثلِ زره و سپر قرار دهید (و پشتِ او بایستید)؛ چون مالک از آن آدمهایی است که نه در کارش احساسِ ضعف و سستی میکند، و نه هیچوقت خطا و لغزشی دارد! او جایی که باید سرعت عمل داشته باشد، هرگز کُند نیست؛ و جایی که باید کُند باشد و احتیاط کند، هرگز شتابزده عمل نمیکند!
نامه ۱۴منشورِ حقوقِ بشردوستانه در جنگ
∞
و من وصية له (علیه السلام) لعَِسكره قبلَ لقاء العدوّ بصفّين:
لَا تُقَاتِلُوهُمْ حَتَّى يَبْدَءُوكُمْ، فَإِنَّكُمْ بِحَمْدِ اللَّهِ عَلَى حُجَّةٍ وَ تَرْكُكُمْ إِيَّاهُمْ حَتَّى يَبْدَءُوكُمْ حُجَّةٌ أُخْرَى لَكُمْ عَلَيْهِمْ؛ فَإِذَا كَانَتِ الْهَزِيمَةُ بِإِذْنِ اللَّهِ فَلَا تَقْتُلُوا مُدْبِراً وَ لَا تُصِيبُوا مُعْوِراً وَ لَا تُجْهِزُوا عَلَى جَرِيحٍ، وَ لَا تَهِيجُوا النِّسَاءَ بِأَذًى وَ إِنْ شَتَمْنَ أَعْرَاضَكُمْ وَ سَبَبْنَ أُمَرَاءَكُمْ، فَإِنَّهُنَّ ضَعِيفَاتُ الْقُوَى وَ الْأَنْفُسِ وَ الْعُقُولِ؛ إِنْ كُنَّا لَنُؤْمَرُ بِالْكَفِّ عَنْهُنَّ وَ إِنَّهُنَّ لَمُشْرِكَاتٌ، وَ إِنْ كَانَ الرَّجُلُ لَيَتَنَاوَلُ الْمَرْأَةَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ بِالْفَهْرِ أَوِ الْهِرَاوَةِ فَيُعَيَّرُ بِهَا وَ عَقِبُهُ مِنْ بَعْدِه.
(توصیههای انسانی و اخلاقیِ امیرالمؤمنین (ع) به لشکرش، قبل از شروعِ جنگِ صفین:)
شروعکننده نباشید: به هیچوجه با آنها نجنگید، مگر اینکه آنها جنگ را شروع کنند! چون خدا را شکر شما الان بر حق هستید و حجت با شماست؛ و اگر دست نگه دارید تا آنها شروع کنند، این خودش یک حجتِ دیگر به نفعِ شما و به ضررِ آنهاست.
قوانینِ پس از پیروزی: اگر به اذنِ خدا دشمن شکست خورد و فرار کرد:
کسی که پشت کرده و فرار میکند را نکشید.
به آدمِ بیدفاع و ناتوان آسیب نزنید.
آدمِ مجروح را تیرِخلاص نزنید و نکشید.
احترام به زنان: به هیچوجه زنان را با آزار و اذیت تحریک نکنید؛ حتی اگر به ناموسِ شما فحش دادند، یا به فرماندهانتان ناسزا گفتند! زنان از نظرِ جسمی و روانی شکنندهاند (و نباید با آنها درگیر شد). (یادتان باشد) ما حتی در زمانِ پیامبر (ص) مأمور بودیم که دست از زنان برداریم، با اینکه آنها مشرک و بیدین بودند! در زمانِ جاهلیت، اگر مردی با سنگ یا چوب به زنی حمله میکرد، تا نسلها بعد او و نوادگانش را به خاطرِ این کار مسخره و سرزنش میکردند! (پس شما که مسلمانید، خیلی بیشتر باید مراقبِ این حریمها باشید).
نامه ۱۵دعای سلحشورانهی علی (ع) در خطِ مقدم
∞
و من دعاء له (علیه السلام) كان يقول إذا لَقَي العدوَّ مُحارباً:
اللَّهُمَّ إِلَيْكَ أَفْضَتِ الْقُلُوبُ وَ مُدَّتِ الْأَعْنَاقُ وَ شَخَصَتِ الْأَبْصَارُ وَ نُقِلَتِ الْأَقْدَامُ وَ أُنْضِيَتِ الْأَبْدَانُ؛ اللَّهُمَّ قَدْ صَرَّحَ مَكْنُونُ الشَّنَآنِ وَ جَاشَتْ مَرَاجِلُ الْأَضْغَانِ؛ اللَّهُمَّ إِنَّا نَشْكُو إِلَيْكَ غَيْبَةَ نَبِيِّنَا وَ كَثْرَةَ عَدُوِّنَا وَ تَشَتُّتَ أَهْوَائِنَا؛ رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَ بَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ.
(دعایی که امیرالمؤمنین (ع) همیشه وقتِ رویارویی با دشمن در میدانِ جنگ میخواند:)
خدایا! قلبها به سوی تو باز شده، گردنها به درگاهت کشیده، چشمها به آسمانت خیره، قدمها به سمتت روان، و بدنها در راهت خسته و فرسوده شده است. خدایا! دشمنیهای پنهان آشکار شده، و دیگهای کینه و نفرت به جوش آمده است! خدایا! ما از غیبتِ پیامبرمان، کثرتِ دشمنانمان، و پراکندگیِ خواستهها و آرزوهایمان به تو شکایت میکنیم! پروردگارا! بین ما و قوممان به حق داوری کن، که تو بهترینِ داورانی. (سورهی اعراف، آیهی ۸۹)
نامه ۱۶فرماندهِ میدان؛ تاکتیکها و روحیهدهی
∞
و كان يقول (علیه السلام) لأصحابه عند الحَرب:
لَا تَشْتَدَّنَّ عَلَيْكُمْ فَرَّةٌ بَعْدَهَا كَرَّةٌ وَ لَا جَوْلَةٌ بَعْدَهَا حَمْلَةٌ، وَ أَعْطُوا السُّيُوفَ حُقُوقَهَا وَ [وَطِّنُوا] وَطِّئُوا لِلْجُنُوبِ مَصَارِعَهَا، وَ اذْمُرُوا أَنْفُسَكُمْ عَلَى الطَّعْنِ الدَّعْسِيِّ وَ الضَّرْبِ الطِّلَحْفِيِّ، وَ أَمِيتُوا الْأَصْوَاتَ فَإِنَّهُ أَطْرَدُ لِلْفَشَلِ. فَوَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ مَا أَسْلَمُوا وَ لَكِنِ اسْتَسْلَمُوا وَ أَسَرُّوا الْكُفْرَ، فَلَمَّا وَجَدُوا أَعْوَاناً عَلَيْهِ أَظْهَرُوه.
(امیرالمؤمنین (ع) در میدانِ جنگ، برای هدایت و روحیهدهی به یارانش میفرمود:)
عقبنشینیِ تاکتیکیای که پشتبندش حملهی دوباره باشد، و دور زدنی که بعدش یورش باشد، اصلاً نباید برایتان سخت و سنگین تمام شود! (اینها فنونِ جنگ است، نه شکست).
حقِ شمشیرها را ادا کنید (و محکم ضربه بزنید).
(دشمن را به خاک بیندازید و) پهلوهایشان را با زمین آشنا کنید!
خودتان را برای نیزه زدنهای عمیق و ضربههای سنگین و کوبنده تهییج و تشویق کنید.
سروصدا و فریاد را در میدان خفه کنید! (سکوت در جنگ)، بهترین راه برای دور کردنِ ترس و دلهره است.
به همان خدایی که دانه را شکافت و انسان را آفرید قسم میخورم؛ اینها (معاویه و یارانش) هیچوقت واقعاً مسلمان نشدند! آنها فقط از ترس تسلیم شدند و کفرشان را پنهان کردند؛ اما همین که یار و یاوری برای کفرشان پیدا کردند، دوباره آن را علنی کردند!
نامه ۱۷پاسخِ قاطع به یاوهگوییهای معاویه
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى معاوية جواباً عن كتاب منه إليه:
وَ أَمَّا طَلَبُكَ إِلَيَّ الشَّامَ، فَإِنِّي لَمْ أَكُنْ لِأُعْطِيَكَ الْيَوْمَ مَا مَنَعْتُكَ أَمْسِ؛ وَ أَمَّا قَوْلُكَ إِنَّ الْحَرْبَ قَدْ أَكَلَتِ الْعَرَبَ إِلَّا حُشَاشَاتِ أَنْفُسٍ بَقِيَتْ، أَلَا وَ مَنْ أَكَلَهُ الْحَقُّ فَإِلَى الْجَنَّةِ وَ مَنْ أَكَلَهُ الْبَاطِلُ فَإِلَى النَّارِ؛ وَ أَمَّا اسْتِوَاؤُنَا فِي الْحَرْبِ وَ الرِّجَالِ، فَلَسْتَ بِأَمْضَى عَلَى الشَّكِّ مِنِّي عَلَى الْيَقِينِ وَ لَيْسَ أَهْلُ الشَّامِ بِأَحْرَصَ عَلَى الدُّنْيَا مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ عَلَى الْآخِرَةِ.
وَ أَمَّا قَوْلُكَ إِنَّا بَنُو عَبْدِ مَنَافٍ، فَكَذَلِكَ نَحْنُ وَ لَكِنْ لَيْسَ أُمَيَّةُ كَهَاشِمٍ وَ لَا حَرْبٌ كَعَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ لَا أَبُو سُفْيَانَ كَأَبِي طَالِبٍ وَ لَا الْمُهَاجِرُ كَالطَّلِيقِ وَ لَا الصَّرِيحُ كَاللَّصِيقِ وَ لَا الْمُحِقُّ كَالْمُبْطِلِ وَ لَا الْمُؤْمِنُ كَالْمُدْغِلِ، وَ لَبِئْسَ الْخَلْفُ خَلْفٌ يَتْبَعُ سَلَفاً هَوَى فِي نَارِ جَهَنَّمَ. وَ فِي أَيْدِينَا بَعْدُ فَضْلُ النُّبُوَّةِ الَّتِي أَذْلَلْنَا بِهَا الْعَزِيزَ وَ نَعَشْنَا بِهَا الذَّلِيلَ؛ وَ لَمَّا أَدْخَلَ اللَّهُ الْعَرَبَ فِي دِينِهِ أَفْوَاجاً وَ أَسْلَمَتْ لَهُ هَذِهِ الْأُمَّةُ طَوْعاً وَ كَرْهاً، كُنْتُمْ مِمَّنْ دَخَلَ فِي الدِّينِ إِمَّا رَغْبَةً وَ إِمَّا رَهْبَةً، عَلَى حِينَ فَازَ أَهْلُ السَّبْقِ بِسَبْقِهِمْ وَ ذَهَبَ الْمُهَاجِرُونَ الْأَوَّلُونَ بِفَضْلِهِمْ؛ فَلَا تَجْعَلَنَّ لِلشَّيْطَانِ فِيكَ نَصِيباً وَ لَا عَلَى نَفْسِكَ سَبِيلًا، وَ السَّلَامُ.
(بخشهایی از نامهی کوبندهی امیرالمؤمنین (ع) در جوابِ ادعاهای واهیِ معاویه:)
اینکه از من خواسته بودی حکومتِ شام را به تو واگذار کنم؛ بدان که من هرگز امروز چیزی را به تو نمیدهم که دیروز از تو دریغ کردم!
و اینکه گفتی: جنگ، تمامِ عرب را بلعیده و نابود کرده، و فقط نیمهجانی از آنها باقی مانده است؛ حواست باشد! هر کس که در جبههی حق کشته شده و حق او را بلعیده، یکراست به بهشت رفته است؛ و هر کس در جبههی باطل کشته شده، یکراست به جهنم افتاده است!
و اینکه ادعا کردی: ما و شما در مهارتِ جنگی و داشتنِ نیرو برابر هستیم؛ (سخت در اشتباهی! ) تو در شک و تردیدت، مصممتر از من در یقینم نیستی! و مردمِ شام در حریص بودن به دنیا، از مردمِ عراق در شوقشان به آخرت جلوتر نیستند!
و اینکه گفتی: همهی ما فرزندانِ عبدِمَناف (پدربزرگِ مشترک) هستیم؛ بله درست است! اما:
امیه (جدِ تو) کجا و هاشم (جدِ من) کجا؟!
حرب (پدرِ ابوسفیان) کجا و عبدالمطلب کجا؟!
ابوسفیان کجا و ابوطالب کجا؟!
مهاجرِ در راه خدا کجا و بردهی آزادشده (در فتح مکه) کجا؟!
کسی که اصلونسبِ پاک دارد کجا و کسی که خودش را به خاندانی چسبانده است کجا؟!
آدمِ برحق کجا و آدمِ باطل کجا؟!
و انسانِ مؤمن کجا و انسانِ منافق و فریبکار کجا؟!
و چقدر بد است جانشینی که پا جای پایِ گذشتگانی بگذارد که یکراست به قعرِ جهنم سقوط کردند!
تازه همهی اینها به کنار؛ مدالِ افتخارِ نبوت در دستِ ماست! همان نبوتی که ما به وسیلهی آن، گردنکشان را ذلیل کردیم، و انسانهای خوار و ضعیف را بالا بردیم. یادت هست آن زمانی که خدا اعراب را دستهدسته واردِ دینش کرد و این امت، چه از روی میل و چه از روی ترس، تسلیمِ خدا شدند؟ تو و دارودستهات جزوِ کسانی بودید که یا به طمعِ قدرت و یا از ترسِ جان مسلمان شدید! دقیقاً در همان زمانی که پیشگامانِ اسلام، مدالِ افتخارِ سبقت را برده بودند و مهاجرانِ نخستین به بالاترین فضیلتها رسیده بودند! پس کاری نکن که شیطان در وجودت سهمی پیدا کند و بر تو مسلط شود. والسلام.
نامه ۱۸سیاستِ مدارا در کانونِ فتنهها
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى عبد الله بن عباس و هو عامله على البصرة:
وَ اعْلَمْ أَنَّ الْبَصْرَةَ مَهْبِطُ إِبْلِيسَ وَ مَغْرِسُ الْفِتَنِ، فَحَادِثْ أَهْلَهَا بِالْإِحْسَانِ إِلَيْهِمْ وَ احْلُلْ عُقْدَةَ الْخَوْفِ عَنْ قُلُوبِهِمْ؛ وَ قَدْ بَلَغَنِي تَنَمُّرُكَ لِبَنِي تَمِيمٍ وَ غِلْظَتُك عَلَيْهِمْ وَ إِنَّ بَنِي تَمِيمٍ لَمْ يَغِبْ لَهُمْ نَجْمٌ إِلَّا طَلَعَ لَهُمْ آخَرُ وَ إِنَّهُمْ لَمْ يُسْبَقُوا بِوَغْمٍ فِي جَاهِلِيَّةٍ وَ لَا إِسْلَامٍ وَ إِنَّ لَهُمْ بِنَا رَحِماً مَاسَّةً وَ قَرَابَةً خَاصَّةً، نَحْنُ مَأْجُورُونَ عَلَى صِلَتِهَا وَ مَأْزُورُونَ عَلَى قَطِيعَتِهَا، فَارْبَعْ أَبَا الْعَبَّاسِ رَحِمَكَ اللَّهُ فِيمَا جَرَى عَلَى لِسَانِكَ وَ يَدِكَ مِنْ خَيْرٍ وَ شَرٍّ، فَإِنَّا شَرِيكَانِ فِي ذَلِكَ وَ كُنْ عِنْدَ صَالِحِ ظَنِّي بِكَ وَ لَا يَفِيلَنَّ رَأْيِي فِيكَ، وَ السَّلَامُ.
(نامهی امیرالمؤمنین (ع) به عبدالله بن عباس، استاندارِ بصره:)
بدان که بصره، فرودگاهِ شیطان و کانونِ کاشت و برداشتِ فتنههاست! پس با مردمش خوشرفتاری و مدارا کن، و گرهِ ترس و وحشت را از قلبهایشان باز کن.
به من خبر رسیده که با قبیلهی بنیتمیم تندخویی کردهای و بر آنها سخت گرفتهای! حواست باشد، بنیتمیم قبیلهی بزرگی است؛ هر وقت ستارهای از آنها غروب کرده، ستارهی بزرگِ دیگری جای آن درآمده است. آنها در هیچ دعوایی، چه در جاهلیت و چه در اسلام، عقب ننشستهاند. تازه آنها با ما خویشاوندیِ نزدیک و پیوندِ خاصی هم دارند؛ که اگر صلهی رحم کنیم پاداش میگیریم، و اگر قطعِ رابطه کنیم گناهکار میشویم.
پس ای ابوالعباس! خدا تو را رحمت کند؛ در هر کارِ خوب یا بدی که از دست و زبانت جاری میشود، احتیاط کن و ملایم باش! چون من هم در کارهای تو شریکم. طوری رفتار کن که گمانِ نیکی که به تو دارم، پابرجا بماند و نظرم دربارهات عوض نشود. والسلام.
نامه ۱۹تعادل در برخورد با غیرمسلمانان
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى بعض عُمّاله:
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ دَهَاقِينَ أَهْلِ بَلَدِكَ شَكَوْا مِنْكَ غِلْظَةً وَ قَسْوَةً وَ احْتِقَاراً وَ جَفْوَةً، وَ نَظَرْتُ فَلَمْ أَرَهُمْ أَهْلًا لِأَنْ يُدْنَوْا لِشِرْكِهِمْ وَ لَا أَنْ يُقْصَوْا وَ يُجْفَوْا لِعَهْدِهِمْ؛ فَالْبَسْ لَهُمْ جِلْبَاباً مِنَ اللِّينِ تَشُوبُهُ بِطَرَفٍ مِنَ الشِّدَّةِ وَ دَاوِلْ لَهُمْ بَيْنَ الْقَسْوَةِ وَ الرَّأْفَةِ، وَ امْزُجْ لَهُمْ بَيْنَ التَّقْرِيبِ وَ الْإِدْنَاءِ وَ الْإِبْعَادِ وَ الْإِقْصَاءِ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
(نامهی امیرالمؤمنین (ع) به یکی از فرماندارانش دربارهی شیوهی برخورد با کشاورزان و مالکانِ غیرمسلمانِ آن منطقه:)
اما بعد؛ دهقانان و مالکانِ منطقهی تو، از تندخویی، سنگدلی، تحقیر و خشونتِ تو شکایت کردهاند! من شرایط آنها را بررسی کردم و دیدم:
به خاطرِ شرک و بیدینیشان، شایستهی این نیستند که خیلی به آنها نزدیک شوی و تحویلشان بگیری.
و به خاطرِ پیمانِ صلحی که با ما دارند، شایستهی این هم نیستند که از آنها فاصله بگیری و با خشونت رفتار کنی!
پس در برخورد با آنها، لباسی از نرمی و مهربانی بپوش که کمی با قاطعیت و شدت ترکیب شده باشد! رفتارت با آنها ملغمهای از سختگیری و رأفت، و ترکیبی از دور کردن و نزدیک کردن باشد؛ انشاءالله.
نامه ۲۰تهدیدِ تکاندهندهی علی (ع) در برابرِ فساد مالی
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى زياد ابن أبيه و هو خليفةُ عامِله عبد الله بن عباس على البصرة و عبد الله عامل أمير المؤمنين (علیه السلام) يومئذ عليها و على كُوَر الأهواز و فارس و كرمان و غيرها:
وَ إِنِّي أُقْسِمُ بِاللَّهِ قَسَماً صَادِقاً لَئِنْ بَلَغَنِي أَنَّكَ خُنْتَ مِنْ فَيْءِ الْمُسْلِمِينَ شَيْئاً صَغِيراً أَوْ كَبِيراً لَأَشُدَّنَّ عَلَيْكَ شَدَّةً تَدَعُكَ قَلِيلَ الْوَفْرِ ثَقِيلَ الظَّهْرِ ضَئِيلَ الْأَمْرِ، وَ السَّلَام.
(نامهی بسیار قاطع و هشداردهندهی امیرالمؤمنین (ع) به زیاد بن ابیه، جانشینِ استاندار در بصره، اهواز، فارس و کرمان:)
من به نامِ خدا قسم میخورم؛ یک قسمِ کاملاً راست و قطعی! اگر به من خبر برسد که در اموالِ عمومی و بیتالمالِ مسلمانان، حتی به اندازهی سرِ سوزنی ـ چه کوچک و چه بزرگ ـ خیانت کردهای، چنان برخوردِ سخت و کوبندهای با تو خواهم کرد که:
داراییات نابود شود!
بارِ زندگیات سنگین و کمرشکن گردد!
و در جامعه پست و بیارزش شوی! والسلام.
نامه ۲۱حسابوکتابِ شخصی؛ هشدار به زیاد بن ابیه
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى زيادٍ أيضاً:
فَدَعِ الْإِسْرَافَ مُقْتَصِداً وَ اذْكُرْ فِي الْيَوْمِ غَداً وَ أَمْسِكْ مِنَ الْمَالِ بِقَدْرِ ضَرُورَتِكَ وَ قَدِّمِ الْفَضْلَ لِيَوْمِ حَاجَتِكَ. أَتَرْجُو أَنْ يُعْطِيَكَ اللَّهُ أَجْرَ الْمُتَوَاضِعِينَ وَ أَنْتَ عِنْدَهُ مِنَ الْمُتَكَبِّرِينَ؟ وَ تَطْمَعُ -وَ أَنْتَ مُتَمَرِّغٌ فِي النَّعِيمِ تَمْنَعُهُ الضَّعِيفَ وَ الْأَرْمَلَةَ- أَنْ يُوجِبَ لَكَ ثَوَابَ الْمُتَصَدِّقِينَ؟ وَ إِنَّمَا الْمَرْءُ مَجْزِيٌّ بِمَا أَسْلَفَ وَ قَادِمٌ عَلَى مَا قَدَّمَ؛ وَ السَّلَامُ.
(نامهی دیگری از حضرت به زیاد، در نقدِ سبکِ زندگیِ شخصیاش:)
اسراف و ریختوپاش را کنار بگذار و میانهرو باش! امروز، به فکرِ فردایت باش. از ثروتت فقط بهاندازهی نیازِ ضروریات نگه دار و بقیهاش را برای روزِ نیازمندیات (در قیامت) پیشفرست کن.
تو با این وضعیتی که داری، توقع داری خدا پاداشِ آدمهای متواضع را به تو بدهد، در حالی که پیشِ او جزوِ آدمهای مغرور و متکبر ثبت شدهای؟! و طمع داری ثوابِ آدمهای صدقهدهنده را بگیری، در حالی که خودت در ناز و نعمت غلت میزنی، اما همین نعمتها را از رسیدن به دستِ زنانِ بیوه و آدمهای ضعیف دریغ میکنی؟! بدان که انسان، فقط نتیجهی همان چیزی را میبیند که قبلاً فرستاده است، و فقط به همان کارهایی میرسد که از پیش انجام داده است. والسلام.
نامه ۲۲غصهی دنیا را نخور؛ نگاهت به آخرت باشد!
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى عبد الله بن العباس رحمه الله تعالى و كان عبد اللّه يقول: ما انتفعتُ بكلام بعد كلام رسول الله صلى اللّه عليه و آله، كإنتفاعي بهذا الكلام! :
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ الْمَرْءَ قَدْ يَسُرُّهُ دَرْكُ مَا لَمْ يَكُنْ لِيَفُوتَهُ وَ يَسُوؤُهُ فَوْتُ مَا لَمْ يَكُنْ لِيُدْرِكَهُ؛ فَلْيَكُنْ سُرُورُكَ بِمَا نِلْتَ مِنْ آخِرَتِكَ وَ لْيَكُنْ أَسَفُكَ عَلَى مَا فَاتَكَ مِنْهَا، وَ مَا نِلْتَ مِنْ دُنْيَاكَ فَلَا تُكْثِرْ بِهِ فَرَحاً وَ مَا فَاتَكَ مِنْهَا فَلَا تَأْسَ عَلَيْهِ جَزَعاً، وَ لْيَكُنْ هَمُّكَ فِيمَا بَعْدَ الْمَوْت.
(نامهی امیرالمؤمنین (ع) به عبدالله بن عباس؛ نامهای که عبدالله همیشه دربارهاش میگفت: بعد از سخنان پیامبر (ص)، از هیچ کلامی بهاندازهی این نامه سود نبردم! )
اما بعد؛ گاهی آدم از رسیدن به چیزی در این دنیا ذوقزده میشود که اصلاً قرار نبود از دستش برود! و گاهی از دست دادنِ چیزی او را غصهدار میکند که اصلاً قرار نبود به آن برسد! پس مراقب باش:
خوشحالیات فقط برای چیزهایی باشد که برای آخرتت ذخیره کردهای.
و تأسف و غصهات فقط برای آن بخش از آخرتت باشد که از دست دادهای.
به هر چیزی از این دنیای مادی که رسیدی، خیلی برایش ذوقزده نشو؛ و هر چیزی از دنیا را هم که از دست دادی، برایش بیتابی و غصه نکن. تمامِ همّوغمّت، فقط برای دنیای پس از مرگ باشد!
نامه ۲۳آخرین وصیتهای پدری در آستانهی شهادت
∞
و من كلام له (علیه السلام) قاله قبل مَوته على سبيل الوصية لما ضربه ابن ملجم لعنه الله:
وَصِيَّتِي لَكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئاً، وَ مُحَمَّدٌ (صلی الله علیه وآله) فَلَا تُضَيِّعُوا سُنَّتَهُ، أَقِيمُوا هَذَيْنِ الْعَمُودَيْنِ وَ أَوْقِدُوا هَذَيْنِ الْمِصْبَاحَيْنِ وَ خَلَاكُمْ ذَمٌّ. أَنَا بِالْأَمْسِ صَاحِبُكُمْ وَ الْيَوْمَ عِبْرَةٌ لَكُمْ وَ غَداً مُفَارِقُكُمْ؛ إِنْ أَبْقَ فَأَنَا وَلِيُّ دَمِي وَ إِنْ أَفْنَ فَالْفَنَاءُ مِيعَادِي وَ إِنْ أَعْفُ فَالْعَفْوُ لِي قُرْبَةٌ وَ هُوَ لَكُمْ حَسَنَةٌ؛ فَاعْفُوا، أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ. وَ اللَّهِ مَا فَجَأَنِي مِنَ الْمَوْتِ وَارِدٌ كَرِهْتُهُ وَ لَا طَالِعٌ أَنْكَرْتُهُ وَ مَا كُنْتُ إِلَّا كَقَارِبٍ وَرَدَ وَ طَالِبٍ وَجَدَ، وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ.
(وصیتِ تکاندهندهی امیرالمؤمنین (ع) در بسترِ شهادت، پس از ضربت خوردن به دستِ ابنملجم مرادی:)
وصیتِ من به شما این است که: هیچچیز را شریکِ خدا قرار ندهید، و سنت و راهِ پیامبر (ص) را ضایع نکنید! این دو ستونِ محکم (توحید و نبوت) را پابرجا نگه دارید، و این دو چراغِ روشن را برافروخته بدارید؛ اگر این کار را بکنید، هیچکس شما را سرزنش نخواهد کرد.
من دیروز همنشینِ شما بودم، امروز مایهی عبرتِ شما هستم، و فردا از میانِ شما میروم! اگر زنده ماندم، خودم صاحبِ خونِ خودم هستم (و میدانم با ضاربم چه کنم)؛ و اگر مُردم، که مرگ وعدهگاهِ قطعیِ من است. اما اگر او را ببخشم، این بخشش برای من مایهی تقرب به خدا، و برای شما یک کارِ نیک و پسندیده است. پس ببخشید! آیا دوست ندارید خدا هم شما را ببخشد؟
به خدا قسم، مرگ اصلاً اتفاقِ غافلگیرکننده و ناخوشایندی برای من نبود، و چهرهی ناشناختهای نداشت! حکایتِ من و مرگ، دقیقاً حکایتِ تشنهای است که در دلِ شب به آب رسیده باشد؛ یا جویندهای که بالاخره گمشدهاش را پیدا کرده باشد! و قطعاً آنچه پیشِ خداست، برای نیکوکاران بهتر است.
نامه ۲۴وقفنامهی علی (ع)؛ الگوی مدیریتِ اموال و کارهای خیر
∞
و من وصية له (علیه السلام) بما يعمل في أمواله كتبَها بعد مُنصرفه من صفين:
هَذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ فِي مَالِهِ ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ لِيُولِجَهُ بِهِ الْجَنَّةَ وَ يُعْطِيَهُ بِهِ الْأَمَنَةَ. مِنْهَا: فَإِنَّهُ يَقُومُ بِذَلِكَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ يَأْكُلُ مِنْهُ بِالْمَعْرُوفِ وَ يُنْفِقُ مِنْهُ بِالْمَعْرُوفِ، فَإِنْ حَدَثَ بِحَسَنٍ حَدَثٌ وَ حُسَيْنٌ حَيٌّ قَامَ بِالْأَمْرِ بَعْدَهُ وَ أَصْدَرَهُ مَصْدَرَهُ، وَ إِنَّ لِابْنَيْ فَاطِمَةَ مِنْ صَدَقَةِ عَلِيٍّ مِثْلَ الَّذِي لِبَنِي عَلِيٍّ وَ إِنِّي إِنَّمَا جَعَلْتُ الْقِيَامَ بِذَلِكَ إِلَى ابْنَيْ فَاطِمَةَ ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَ قُرْبَةً إِلَى رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله) وَ تَكْرِيماً لِحُرْمَتِهِ وَ تَشْرِيفاً لِوُصْلَتِهِ.
وَ يَشْتَرِطُ عَلَى الَّذِي يَجْعَلُهُ إِلَيْهِ أَنْ يَتْرُكَ الْمَالَ عَلَى أُصُولِهِ وَ يُنْفِقَ مِنْ ثَمَرِهِ حَيْثُ أُمِرَ بِهِ وَ هُدِيَ لَهُ وَ أَلَّا يَبِيعَ مِنْ أَوْلَادِ نَخِيلِ هَذِهِ الْقُرَى وَدِيَّةً حَتَّى تُشْكِلَ أَرْضُهَا غِرَاساً. وَ مَنْ كَانَ مِنْ إِمَائِي اللَّاتِي أَطُوفُ عَلَيْهِنَّ لَهَا وَلَدٌ أَوْ هِيَ حَامِلٌ فَتُمْسَكُ عَلَى وَلَدِهَا وَ هِيَ مِنْ حَظِّهِ فَإِنْ مَاتَ وَلَدُهَا وَ هِيَ حَيَّةٌ فَهِيَ عَتِيقَةٌ قَدْ أَفْرَجَ عَنْهَا الرِّقُّ وَ حَرَّرَهَا الْعِتْقُ.
(دستورالعمل و وقفنامهی امیرالمؤمنین (ع) دربارهی مدیریتِ اموال و داراییهای شخصیاش، که آن را پس از بازگشت از جنگِ صفین نوشت:)
این دستوری است که بندهی خدا، علی، دربارهی اموالش داده است؛ فقط برای جلبِ رضایتِ خدا، تا به واسطهی آن او را واردِ بهشت کند و در امنیت قرار دهد.
سرپرستیِ این اموال به عهدهی حسن بن علی است؛ تا به شیوهای پسندیده از آن بخورَد و در راهِ خیر خرج کند. اگر اتفاقی برای حسن افتاد، در حالی که حسین زنده بود، او سرپرستی را به عهده بگیرد و کارها را پیش ببرد. (البته) سهمِ پسرانِ فاطمه (حسن و حسین) از صدقات و موقوفاتِ علی، دقیقاً به اندازهی بقیهی پسرانِ علی است؛ و من اگر سرپرستیِ این اموال را به پسرانِ فاطمه سپردم، فقط برای رضای خدا و به احترامِ جایگاهِ رسولالله (ص) و شرافتِ پیوندِ با او بوده است.
شرطِ من برای کسی که سرپرستیِ اموال به دستِ اوست، این است که: اصلِ سرمایه را دستنخورده نگه دارد و فقط از درآمد و ثمرهی آن در راههایی که دستور داده شده خرج کند. و حق ندارد نهالهای نخلستانهای این روستاها را بفروشد، تا زمانی که این زمینها پر از درختانِ تناور شود! همچنین، آن دسته از کنیزانی که با آنها بودهام و حالا فرزندی دارند یا باردارند، باید به خاطرِ فرزندشان در امان بمانند و جزوِ سهمِ فرزندشان باشند؛ و اگر فرزندشان مُرد در حالی که خودشان زنده بودند، آنها آزادند و سایهی بردگی از سرشان برداشته میشود.
نامه ۲۵آییننامهی اخلاقیِ مأمورانِ مالیات و زکات
∞
و من وصية له (علیه السلام) كان يكتبها لِمَن يستعمله على الصدقات [قال الشريف: و إنما ذكرنا هُنا جُملا ليعلم بها أنه (عليه السلام) كان يقيم عمادَ الحق، و يشرع أمثلة العدل، في صغير الأمور و كبيرها و دقيقها و جليلها.]
انْطَلِقْ عَلَى تَقْوَى اللَّهِ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَ لَا تُرَوِّعَنَّ مُسْلِماً وَ لَا تَجْتَازَنَّ عَلَيْهِ كَارِهاً وَ لَا تَأْخُذَنَّ مِنْهُ أَكْثَرَ مِنْ حَقِّ اللَّهِ فِي مَالِهِ؛ فَإِذَا قَدِمْتَ عَلَى الْحَيِّ فَانْزِلْ بِمَائِهِمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ تُخَالِطَ أَبْيَاتَهُمْ، ثُمَّ امْضِ إِلَيْهِمْ بِالسَّكِينَةِ وَ الْوَقَارِ حَتَّى تَقُومَ بَيْنَهُمْ فَتُسَلِّمَ عَلَيْهِمْ وَ لَا تُخْدِجْ بِالتَّحِيَّةِ لَهُمْ. ثُمَّ تَقُولَ عِبَادَ اللَّهِ أَرْسَلَنِي إِلَيْكُمْ وَلِيُّ اللَّهِ وَ خَلِيفَتُهُ لِآخُذَ مِنْكُمْ حَقَّ اللَّهِ فِي أَمْوَالِكُمْ، فَهَلْ لِلَّهِ فِي أَمْوَالِكُمْ مِنْ حَقٍّ فَتُؤَدُّوهُ إِلَى وَلِيِّهِ؟ فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ لَا، فَلَا تُرَاجِعْهُ، وَ إِنْ أَنْعَمَ لَكَ مُنْعِمٌ فَانْطَلِقْ مَعَهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ تُخِيفَهُ أَوْ تُوعِدَهُ أَوْ تَعْسِفَهُ أَوْ تُرْهِقَهُ.
فَخُذْ مَا أَعْطَاكَ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ، فَإِنْ كَانَ لَهُ مَاشِيَةٌ أَوْ إِبِلٌ فَلَا تَدْخُلْهَا إِلَّا بِإِذْنِهِ فَإِنَّ أَكْثَرَهَا لَهُ، فَإِذَا أَتَيْتَهَا فَلَا تَدْخُلْ عَلَيْهَا دُخُولَ مُتَسَلِّطٍ عَلَيْهِ وَ لَا عَنِيفٍ بِهِ وَ لَا تُنَفِّرَنَّ بَهِيمَةً وَ لَا تُفْزِعَنَّهَا وَ لَا تَسُوأَنَّ صَاحِبَهَا فِيهَا، وَ اصْدَعِ الْمَالَ صَدْعَيْنِ ثُمَّ خَيِّرْهُ فَإِذَا اخْتَارَ فَلَا تَعْرِضَنَّ لِمَا اخْتَارَهُ، ثُمَّ اصْدَعِ الْبَاقِيَ صَدْعَيْنِ ثُمَّ خَيِّرْهُ فَإِذَا اخْتَارَ فَلَا تَعْرِضَنَّ لِمَا اخْتَارَهُ، فَلَا تَزَالُ كَذَلِكَ حَتَّى يَبْقَى مَا فِيهِ وَفَاءٌ لِحَقِّ اللَّهِ فِي مَالِهِ فَاقْبِضْ حَقَّ اللَّهِ مِنْهُ؛ فَإِنِ اسْتَقَالَكَ فَأَقِلْهُ ثُمَّ اخْلِطْهُمَا ثُمَّ اصْنَعْ مِثْلَ الَّذِي صَنَعْتَ أَوَّلًا حَتَّى تَأْخُذَ حَقَّ اللَّهِ فِي مَالِهِ؛ وَ لَا تَأْخُذَنَّ عَوْداً وَ لَا هَرِمَةً وَ لَا مَكْسُورَةً وَ لَا مَهْلُوسَةً وَ لَا ذَاتَ عَوَارٍ.
وَ لَا تَأْمَنَنَّ عَلَيْهَا إِلَّا مَنْ تَثِقُ بِدِينِهِ رَافِقاً بِمَالِ الْمُسْلِمِينَ، حَتَّى يُوَصِّلَهُ إِلَى وَلِيِّهِمْ فَيَقْسِمَهُ بَيْنَهُمْ؛ وَ لَا تُوَكِّلْ بِهَا إِلَّا نَاصِحاً شَفِيقاً وَ أَمِيناً حَفِيظاً غَيْرَ مُعْنِفٍ وَ لَا مُجْحِفٍ وَ لَا مُلْغِبٍ وَ لَا مُتْعِبٍ. ثُمَّ احْدُرْ إِلَيْنَا مَا اجْتَمَعَ عِنْدَكَ نُصَيِّرْهُ حَيْثُ أَمَرَ اللَّهُ بِهِ؛ فَإِذَا أَخَذَهَا أَمِينُكَ فَأَوْعِزْ إِلَيْهِ أَلَّا يَحُولَ بَيْنَ نَاقَةٍ وَ بَيْنَ فَصِيلِهَا وَ لَا يَمْصُرَ لَبَنَهَا فَيَضُرَّ ذَلِكَ بِوَلَدِهَا وَ لَا يَجْهَدَنَّهَا رُكُوباً وَ لْيَعْدِلْ بَيْنَ صَوَاحِبَاتِهَا فِي ذَلِكَ وَ بَيْنَهَا، وَ لْيُرَفِّهْ عَلَى اللَّاغِبِ وَ لْيَسْتَأْنِ بِالنَّقِبِ وَ الظَّالِعِ وَ لْيُورِدْهَا مَا تَمُرُّ بِهِ مِنَ الْغُدُرِ وَ لَا يَعْدِلْ بِهَا عَنْ نَبْتِ الْأَرْضِ إِلَى جَوَادِّ الطُّرُقِ وَ لْيُرَوِّحْهَا فِي السَّاعَاتِ وَ لْيُمْهِلْهَا عِنْدَ النِّطَافِ وَ الْأَعْشَابِ، حَتَّى تَأْتِيَنَا بِإِذْنِ اللَّهِ بُدَّناً مُنْقِيَاتٍ غَيْرَ مُتْعَبَاتٍ وَ لَا مَجْهُودَاتٍ لِنَقْسِمَهَا عَلَى كِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ (صلی الله علیه وآله)، فَإِنَّ ذَلِكَ أَعْظَمُ لِأَجْرِكَ وَ أَقْرَبُ لِرُشْدِكَ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
(دستورالعملِ بینظیرِ امیرالمؤمنین (ع) به مأمورانِ جمعآوریِ زکات و مالیات، که اوجِ حقوقِ شهروندی و مهربانی با حیوانات را نشان میدهد:)
فقط با پشتوانهی تقوای الهی حرکت کن.
مبادا هیچ مسلمانی را بترسانی!
مبادا وقتی کسی راضی نیست، از زمین و ملکش عبور کنی!
و مبادا بیشتر از حقِ خدا، چیزی از اموالش بگیری!
وقتی به قبیلهای رسیدی، کنارِ آبگیرشان اُتراق کن و واردِ خانههایشان نشو. بعد، با آرامش و وقار به سمتشان برو تا در میانشان قرار بگیری. به آنها سلام کن و در تحویل گرفتنشان کم نگذار! سپس بگو: "ای بندگانِ خدا! ولیّ و جانشینِ خدا مرا فرستاده تا سهمِ خدا را از اموالتان بگیرم. آیا در اموالتان سهمی برای خدا هست که آن را به نمایندهاش بپردازید؟"
اگر کسی گفت: نه، دیگر به او اصرار نکن و برگرد.
اما اگر کسی جوابِ مثبت داد، بدونِ اینکه او را بترسانی، تهدیدش کنی، به او سخت بگیری یا خستهاش کنی، همراهش برو.
هرچه از طلا و نقره به تو داد، بگیر. اما اگر گوسفند و شتری داشت، بدونِ اجازهاش واردِ گله نشو؛ چون بیشترِ آن گله مالِ خودش است! وقتی هم واردِ گله شدی، مثلِ آدمهای زورگو و خشن رفتار نکن:
هیچ حیوانی را نترسان و فراری نده!
و صاحبِ گله را به خاطرِ حیواناتش ناراحت نکن.
گله را به دو قسمت تقسیم کن و به صاحبش حقِ انتخاب بده؛ هر کدام را برداشت، دیگر کاری به آن نداشته باش. قسمتِ باقیمانده را دوباره نصف کن و باز حقِ انتخاب بده... این کار را آنقدر تکرار کن تا فقط به اندازهی حقِ خدا باقی بماند و همان را بگیر. (اگر پشیمان شد، معامله را به هم بزن و دوباره از اول شروع کن).
حواست باشد! شترانِ پیر، دستوپاشکسته، بیمار و معیوب را به عنوانِ زکات برنداری! برای نگهداری و انتقالِ این حیوانات، فقط به آدمهای دیندار، دلسوز و امانتداری اعتماد کن که با اموالِ مسلمانان با ملایمت رفتار کنند و آنها را خسته و آزار ندهند.
به آن نگهبان و چوپانِ امین سفارش کن که:
بینِ شترِ مادر و بچهاش جدایی نیندازد!
تمامِ شیرِ مادر را ندوشد تا مبادا بچهاش گرسنه بماند و آسیب ببیند!
با سواری گرفتنِ زیاد، حیوانات را خسته نکند.
مراعاتِ حیواناتِ خسته و پازخمشده را بکند.
آنها را از مسیرهایی ببرد که آبگیر و علفزار داشته باشد (نه از جادههای خشک و بیآبوعلف).
و به آنها فرصتِ استراحت و چریدن بدهد.
تا به اذنِ خدا این حیوانات را چاق، سرحال و بدونِ خستگی به دستِ ما برساند تا طبقِ دستورِ خدا و پیامبر (ص) تقسیمشان کنیم. اینگونه رفتار کردن، پاداشت را خیلی بیشتر میکند!
نامه ۲۶خیانت به بیتالمال؛ بزرگترینِ خیانتها
∞
و من عهد له (علیه السلام) إلى بعض عُمّاله و قد بَعثه على الصدقة:
أَمَرَهُ بِتَقْوَى اللَّهِ فِي سَرَائِرِ أَمْرِهِ وَ خَفِيَّاتِ عَمَلِهِ حَيْثُ لَا [شَاهِدَ] شَهِيدَ غَيْرُهُ وَ لَا وَكِيلَ دُونَهُ؛ وَ أَمَرَهُ أَلَّا يَعْمَلَ بِشَيْءٍ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ فِيمَا ظَهَرَ فَيُخَالِفَ إِلَى غَيْرِهِ فِيمَا أَسَرَّ، وَ مَنْ لَمْ يَخْتَلِفْ سِرُّهُ وَ عَلَانِيَتُهُ وَ فِعْلُهُ وَ مَقَالَتُهُ فَقَدْ أَدَّى الْأَمَانَةَ وَ أَخْلَصَ الْعِبَادَةَ. وَ أَمَرَهُ أَلَّا يَجْبَهَهُمْ وَ لَا يَعْضَهَهُمْ وَ لَا يَرْغَبَ عَنْهُمْ تَفَضُّلًا بِالْإِمَارَةِ عَلَيْهِمْ، فَإِنَّهُمُ الْإِخْوَانُ فِي الدِّينِ وَ الْأَعْوَانُ عَلَى اسْتِخْرَاجِ الْحُقُوقِ. وَ إِنَّ لَكَ فِي هَذِهِ الصَّدَقَةِ نَصِيباً مَفْرُوضاً وَ حَقّاً مَعْلُوماً شُرَكَاءَ أَهْلَ مَسْكَنَةٍ وَ ضُعَفَاءَ ذَوِي فَاقَةٍ، وَ إِنَّا مُوَفُّوكَ حَقَّكَ فَوَفِّهِمْ حُقُوقَهُمْ وَ إِلَّا تَفْعَلْ فَإِنَّكَ مِنْ أَكْثَرِ النَّاسِ خُصُوماً يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَ بُؤْسَى لِمَنْ خَصْمُهُ عِنْدَ اللَّهِ الْفُقَرَاءُ وَ الْمَسَاكِينُ وَ السَّائِلُونَ وَ الْمَدْفُوعُونَ وَ الْغَارِمُونَ وَ ابْنُ السَّبِيلِ؛
وَ مَنِ اسْتَهَانَ بِالْأَمَانَةِ وَ رَتَعَ فِي الْخِيَانَةِ وَ لَمْ يُنَزِّهْ نَفْسَهُ وَ دِينَهُ عَنْهَا فَقَدْ أَحَلَّ بِنَفْسِهِ الذُّلَّ وَ الْخِزْيَ فِي الدُّنْيَا وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ أَذَلُّ وَ أَخْزَى، وَ إِنَّ أَعْظَمَ الْخِيَانَةِ خِيَانَةُ الْأُمَّةِ وَ أَفْظَعَ الْغِشِّ غِشُّ الْأَئِمَّةِ، وَ السَّلَامُ.
(دستورالعملی دیگر از حضرت به یکی از مأمورانِ جمعآوریِ زکات:)
به او دستور میدهم که: در پنهانترین و مخفیترین کارهایش ـ آنجا که هیچ شاهدی جز خدا نیست ـ از خدا بترسد! و مبادا در ظاهر و جلوی چشمِ مردم کاری برای خدا بکند، اما در پنهان برخلافِ آن عمل کند! کسی که ظاهر و باطنش، و حرف و عملش یکی باشد، قطعاً امانتدارِ خوبی است و عبادتش را خالص کرده است.
به او دستور میدهم که:
با مردم تندخویی نکند.
به آنها تهمت نزند.
و به خاطرِ مقام و منصبی که دارد، از آنها روی برنگرداند و کلاس نگذارد! چون این مردم، برادرانِ دینیِ تو و کمککارِ تو در گرفتنِ حقوقِ الهی هستند.
بدان که تو در این زکاتها، سهمِ مشخصی داری؛ اما بقیهی سهمها برای فقرا، مستمندان، و آدمهای ضعیف است. ما سهمِ تو را کامل میدهیم، تو هم حقِ آنها را کامل بده! اگر این کار را نکنی، روزِ قیامت بیشترین شاکیان را خواهی داشت! و وای به حالِ کسی که شاکیاش پیشِ خدا، فقرا، مستمندان، یتیمان و درراهماندگان باشند!
کسی که امانتِ خدا را سبک بشمارد و در مردابِ خیانت بچرد، و خودش و دینش را از آن پاک نکند؛ خودش را در دنیا غرقِ ذلت و خواری کرده است، و در آخرت هم ذلیلتر و رسواتر خواهد بود. و یادت باشد: بزرگترین خیانت، خیانت به جامعه و بیتالمال است! و زشتترین فریبکاری، فریب دادنِ رهبرانِ جامعه است!
نامه ۲۷منشورِ حکمرانیِ عادلانه؛ دستورالعمل به استاندارِ مصر
∞
و من عهد له (علیه السلام) إلى محمد بن أبي بكر (رضي الله عنه) حين قلَّدَه مصرَ:
فَاخْفِضْ لَهُمْ جَنَاحَكَ وَ أَلِنْ لَهُمْ جَانِبَكَ وَ ابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَكَ وَ آسِ بَيْنَهُمْ فِي اللَّحْظَةِ وَ النَّظْرَةِ حَتَّى لَا يَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِي حَيْفِكَ لَهُمْ وَ لَا يَيْأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِكَ عَلَيْهِمْ؛ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُسَائِلُكُمْ مَعْشَرَ عِبَادِهِ عَنِ الصَّغِيرَةِ مِنْ أَعْمَالِكُمْ وَ الْكَبِيرَةِ وَ الظَّاهِرَةِ وَ الْمَسْتُورَةِ، فَإِنْ يُعَذِّبْ فَأَنْتُمْ أَظْلَمُ وَ إِنْ يَعْفُ فَهُوَ أَكْرَمُ.
وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ الْمُتَّقِينَ ذَهَبُوا بِعَاجِلِ الدُّنْيَا وَ آجِلِ الْآخِرَةِ، فَشَارَكُوا أَهْلَ الدُّنْيَا فِي دُنْيَاهُمْ وَ لَمْ [يُشَارِكْهُمْ أَهْلُ] يُشَارِكُوا أَهْلَ الدُّنْيَا فِي آخِرَتِهِمْ؛ سَكَنُوا الدُّنْيَا بِأَفْضَلِ مَا سُكِنَتْ وَ أَكَلُوهَا بِأَفْضَلِ مَا أُكِلَتْ، فَحَظُوا مِنَ الدُّنْيَا بِمَا حَظِيَ بِهِ الْمُتْرَفُونَ وَ أَخَذُوا مِنْهَا مَا أَخَذَهُ الْجَبَابِرَةُ الْمُتَكَبِّرُونَ؛ ثُمَّ انْقَلَبُوا عَنْهَا بِالزَّادِ الْمُبَلِّغِ وَ الْمَتْجَرِ الرَّابِحِ، أَصَابُوا لَذَّةَ زُهْدِ الدُّنْيَا فِي دُنْيَاهُمْ وَ تَيَقَّنُوا أَنَّهُمْ جِيرَانُ اللَّهِ غَداً فِي آخِرَتِهِمْ، لَا تُرَدُّ لَهُمْ دَعْوَةٌ وَ لَا [يَنْقُفُ] يَنْقُصُ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنْ لَذَّةٍ.
فَاحْذَرُوا عِبَادَ اللَّهِ الْمَوْتَ وَ قُرْبَهُ وَ أَعِدُّوا لَهُ عُدَّتَهُ، فَإِنَّهُ يَأْتِي بِأَمْرٍ عَظِيمٍ وَ خَطْبٍ جَلِيلٍ بِخَيْرٍ لَا يَكُونُ مَعَهُ شَرٌّ أَبَداً أَوْ شَرٍّ لَا يَكُونُ مَعَهُ خَيْرٌ أَبَداً؛ فَمَنْ أَقْرَبُ إِلَى الْجَنَّةِ مِنْ عَامِلِهَا وَ مَنْ أَقْرَبُ إِلَى النَّارِ مِنْ عَامِلِهَا. وَ أَنْتُمْ طُرَدَاءُ الْمَوْتِ، إِنْ أَقَمْتُمْ لَهُ أَخَذَكُمْ وَ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنْهُ أَدْرَكَكُمْ وَ هُوَ أَلْزَمُ لَكُمْ مِنْ ظِلِّكُمْ، الْمَوْتُ مَعْقُودٌ بِنَوَاصِيكُمْ وَ الدُّنْيَا تُطْوَى مِنْ خَلْفِكُمْ. فَاحْذَرُوا نَاراً قَعْرُهَا بَعِيدٌ وَ حَرُّهَا شَدِيدٌ وَ عَذَابُهَا جَدِيدٌ، دَارٌ لَيْسَ فِيهَا رَحْمَةٌ وَ لَا تُسْمَعُ فِيهَا دَعْوَةٌ وَ لَا تُفَرَّجُ فِيهَا كُرْبَةٌ. وَ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ يَشْتَدَّ خَوْفُكُمْ مِنَ اللَّهِ وَ أَنْ يَحْسُنَ ظَنُّكُمْ بِهِ فَاجْمَعُوا بَيْنَهُمَا، فَإِنَّ الْعَبْدَ إِنَّمَا يَكُونُ حُسْنُ ظَنِّهِ بِرَبِّهِ عَلَى قَدْرِ خَوْفِهِ مِنْ رَبِّهِ، وَ إِنَّ أَحْسَنَ النَّاسِ ظَنّاً بِاللَّهِ أَشَدُّهُمْ خَوْفاً لِلَّهِ.
وَ اعْلَمْ يَا مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ أَنِّي قَدْ وَلَّيْتُكَ أَعْظَمَ أَجْنَادِي فِي نَفْسِي أَهْلَ مِصْرَ، فَأَنْتَ مَحْقُوقٌ أَنْ تُخَالِفَ عَلَى نَفْسِكَ، وَ أَنْ تُنَافِحَ عَنْ دِينِكَ وَ لَوْ لَمْ يَكُنْ لَكَ إِلَّا سَاعَةٌ مِنَ الدَّهْرِ. وَ لَا تُسْخِطِ اللَّهَ بِرِضَا أَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ، فَإِنَّ فِي اللَّهِ خَلَفاً مِنْ غَيْرِهِ وَ لَيْسَ مِنَ اللَّهِ خَلَفٌ فِي غَيْرِهِ. صَلِّ الصَّلَاةَ لِوَقْتِهَا الْمُؤَقَّتِ لَهَا وَ لَا تُعَجِّلْ وَقْتَهَا لِفَرَاغٍ وَ لَا تُؤَخِّرْهَا عَنْ وَقْتِهَا لِاشْتِغَالٍ، وَ اعْلَمْ أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ مِنْ عَمَلِكَ تَبَعٌ لِصَلَاتِكَ.
وَ مِنْهُ: فَإِنَّهُ لَا سَوَاءَ إِمَامُ الْهُدَى وَ إِمَامُ الرَّدَى وَ وَلِيُّ النَّبِيِّ وَ عَدُوُّ النَّبِيِّ، وَ لَقَدْ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله) إِنِّي لَا أَخَافُ عَلَى أُمَّتِي مُؤْمِناً وَ لَا مُشْرِكاً، أَمَّا الْمُؤْمِنُ فَيَمْنَعُهُ اللَّهُ بِإِيمَانِهِ وَ أَمَّا الْمُشْرِكُ فَيَقْمَعُهُ اللَّهُ بِشِرْكِهِ، وَ لَكِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ كُلَّ مُنَافِقِ الْجَنَانِ عَالِمِ اللِّسَانِ، يَقُولُ مَا تَعْرِفُونَ وَ يَفْعَلُ مَا تُنْكِرُون.
(عهدنامهی امیرالمؤمنین (ع) به محمد بن ابیبکر، زمانی که او را به استانداریِ مصر منصوب کرد:)
بالهای تواضعت را برای مردم پهن کن!
با آنها نرم و خوشبرخورد باش.
با چهرهای گشاده و خندان با آنها روبهرو شو.
و حتی در نگاه کردن (و گوشهچشم نشان دادن) هم بینِ آنها فرق نگذار و مساوات را رعایت کن! تا مبادا آدمهای قدرتمند و ثروتمند به تبعیضِ تو طمع کنند، و آدمهای ضعیف و فقیر از عدالتِ تو ناامید شوند.
ای بندگان خدا! بدانید که خداوندِ بلندمرتبه از تکتکِ کارهای شما ـ چه کوچک و چه بزرگ، چه آشکار و چه پنهان ـ حساب میکشد! اگر عذاب کند، شما ستمکار بودهاید (و حقتان است)؛ و اگر ببخشد، از روی بزرگواریِ خودش است.
ای بندگان خدا! بدانید که آدمهای باتقوا، هم سودِ نقدِ این دنیا را بردند و هم سودِ قطعیِ آخرت را! آنها در دنیای مردمِ دنیا شریک شدند، اما دنیاپرستان در آخرتِ آنها شریک نشدند! آنها به بهترین شکل در دنیا زندگی کردند و از بهترین نعمتها خوردند؛ یعنی دقیقاً همان لذتهایی را بردند که آدمهای رفاهزده و پادشاهانِ متکبر بردند! اما در نهایت، با دستِ پُر و توشهای نجاتبخش از این دنیا رفتند. آنها حتی در همین دنیا هم لذتِ بیرغبتی به دنیا را چشیدند!
پس از مرگ و نزدیک بودنش بترسید و خودتان را برایش آماده کنید. مرگ، اتفاقِ بسیار بزرگی است که همراهِ خودش یا خوبیِ خالصی میآورد که هیچ بدیای در آن نیست (بهشت)، یا بدیِ خالصی میآورد که هیچ خوبیای در آن نیست (جهنم)! شما در واقع شکارِ مرگ هستید! اگر بِایستید، شما را میگیرد؛ و اگر فرار کنید، باز هم به شما میرسد! مرگ از سایهتان به شما نزدیکتر است و به موهای سرتان گره خورده است!
ای محمد بن ابیبکر! بدان که من تو را استاندارِ مهمترین و بزرگترین لشکرم ـ یعنی مردمِ مصر ـ کردهام. پس تو بیشتر از هر کسی وظیفه داری که با نفسِ خودت مخالفت کنی و از دینت دفاع نمایی؛ حتی اگر فقط یک ساعت از عمرت باقی مانده باشد! هرگز برای راضی کردنِ مردم، خدا را عصبانی نکن! چون خدا میتواند جای همهچیز را برایت پر کند، اما هیچچیز نمیتواند جای خدا را برایت بگیرد.
نمازت را دقیقاً در وقتِ خودش بخوان؛ نه به خاطرِ بیکاری زودتر بخوان، و نه به خاطرِ مشغله و کار آن را به تأخیر بینداز. و یادت باشد که تمامِ کارها و مسئولیتهایت، پیرو و تابعِ نمازِ توست!
بدان که رهبرِ هدایتگر با رهبرِ گمراهکننده اصلاً با هم برابر نیستند! پیامبرِ خدا (ص) به من فرمود: "من برای امتم، نه از آدمِ مؤمن میترسم و نه از آدمِ مشرک! چون مؤمن را خدا به واسطهی ایمانش حفظ میکند، و مشرک را به خاطرِ شرکش نابود میسازد. اما تنها ترسِ من برای شما از کسانی است که: در قلبشان منافقاند، اما زبانِ بسیار عالمانه و چربونرمی دارند! حرفهایی میزنند که شما میپسندید، اما کارهایی میکنند که شما از آن متنفرید! "
نامه ۲۸مشتِ محکمِ علی بر دهانِ تاریخسازیهای معاویه
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى معاوية جواباً. [قال الشريف: و هو من محاسن الكتب]:
أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ أَتَانِي كِتَابُكَ تَذْكُرُ فِيهِ اصْطِفَاءَ اللَّهِ مُحَمَّداً (صلی الله علیه وآله) لِدِينِهِ وَ تَأْيِيدَهُ إِيَّاهُ لِمَنْ أَيَّدَهُ مِنْ أَصْحَابِهِ؛ فَلَقَدْ خَبَّأَ لَنَا الدَّهْرُ مِنْكَ عَجَباً إِذْ طَفِقْتَ تُخْبِرُنَا بِبَلَاءِ اللَّهِ تَعَالَى عِنْدَنَا وَ نِعْمَتِهِ عَلَيْنَا فِي نَبِيِّنَا، فَكُنْتَ فِي ذَلِكَ كَنَاقِلِ التَّمْرِ إِلَى هَجَرَ أَوْ دَاعِي مُسَدِّدِهِ إِلَى النِّضَالِ؛ وَ زَعَمْتَ أَنَّ أَفْضَلَ النَّاسِ فِي الْإِسْلَامِ فُلَانٌ وَ فُلَانٌ، فَذَكَرْتَ أَمْراً إِنْ تَمَّ اعْتَزَلَكَ كُلُّهُ وَ إِنْ نَقَصَ لَمْ يَلْحَقْكَ ثَلْمُهُ؛ وَ مَا أَنْتَ وَ الْفَاضِلَ وَ الْمَفْضُولَ وَ السَّائِسَ وَ الْمَسُوسَ، وَ مَا لِلطُّلَقَاءِ وَ أَبْنَاءِ الطُّلَقَاءِ وَ التَّمْيِيزَ بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ الْأَوَّلِينَ وَ تَرْتِيبَ دَرَجَاتِهِمْ وَ تَعْرِيفَ طَبَقَاتِهِمْ؟! هَيْهَاتَ لَقَدْ حَنَّ قِدْحٌ لَيْسَ مِنْهَا وَ طَفِقَ يَحْكُمُ فِيهَا مَنْ عَلَيْهِ الْحُكْمُ لَهَا. أَ لَا تَرْبَعُ أَيُّهَا الْإِنْسَانُ عَلَى ظَلْعِكَ وَ تَعْرِفُ قُصُورَ ذَرْعِكَ وَ تَتَأَخَّرُ حَيْثُ أَخَّرَكَ الْقَدَرُ؟ فَمَا عَلَيْكَ غَلَبَةُ الْمَغْلُوبِ وَ لَا ظَفَرُ الظَّافِرِ؟ [فَإِنَّكَ] وَ إِنَّكَ لَذَهَّابٌ فِي التِّيهِ، رَوَّاغٌ عَنِ الْقَصْدِ.
أَ لَا تَرَى غَيْرَ مُخْبِرٍ لَكَ وَ لَكِنْ بِنِعْمَةِ اللَّهِ أُحَدِّثُ أَنَّ قَوْماً اسْتُشْهِدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ تَعَالَى مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ وَ لِكُلٍّ فَضْلٌ، حَتَّى إِذَا اسْتُشْهِدَ شَهِيدُنَا قِيلَ سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ وَ خَصَّهُ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله) بِسَبْعِينَ تَكْبِيرَةً عِنْدَ صَلَاتِهِ عَلَيْهِ. أَ وَ لَا تَرَى أَنَّ قَوْماً قُطِّعَتْ أَيْدِيهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لِكُلٍّ فَضْلٌ، حَتَّى إِذَا فُعِلَ بِوَاحِدِنَا مَا فُعِلَ بِوَاحِدِهِمْ قِيلَ الطَّيَّارُ فِي الْجَنَّةِ وَ ذُو الْجَنَاحَيْنِ؛ وَ لَوْ لَا مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ مِنْ تَزْكِيَةِ الْمَرْءِ نَفْسَهُ لَذَكَرَ ذَاكِرٌ فَضَائِلَ جَمَّةً تَعْرِفُهَا قُلُوبُ الْمُؤْمِنِينَ وَ لَا تَمُجُّهَا آذَانُ السَّامِعِينَ؛ فَدَعْ عَنْكَ مَنْ مَالَتْ بِهِ الرَّمِيَّةُ؛ فَإِنَّا صَنَائِعُ رَبِّنَا وَ النَّاسُ بَعْدُ صَنَائِعُ لَنَا.
لَمْ يَمْنَعْنَا قَدِيمُ عِزِّنَا وَ لَا عَادِيُّ طَوْلِنَا عَلَى قَوْمِكَ أَنْ خَلَطْنَاكُمْ بِأَنْفُسِنَا فَنَكَحْنَا وَ أَنْكَحْنَا فِعْلَ الْأَكْفَاءِ وَ لَسْتُمْ هُنَاكَ، وَ أَنَّى يَكُونُ ذَلِكَ [كَذَلِكَ]، وَ مِنَّا النَّبِيُّ وَ مِنْكُمُ الْمُكَذِّبُ وَ مِنَّا أَسَدُ اللَّهِ وَ مِنْكُمْ أَسَدُ الْأَحْلَافِ وَ مِنَّا سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ مِنْكُمْ صِبْيَةُ النَّارِ وَ مِنَّا خَيْرُ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ وَ مِنْكُمْ حَمَّالَةُ الْحَطَبِ فِي كَثِيرٍ مِمَّا لَنَا وَ عَلَيْكُمْ؛ فَإِسْلَامُنَا [مَا] قَدْ سُمِعَ وَ جَاهِلِيَّتُنَا لَا تُدْفَعُ وَ كِتَابُ اللَّهِ يَجْمَعُ لَنَا مَا شَذَّ عَنَّا، وَ هُوَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى "وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ" وَ قَوْلُهُ تَعَالَى "إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِيُّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ اللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ"؛ فَنَحْنُ مَرَّةً أَوْلَى بِالْقَرَابَةِ وَ تَارَةً أَوْلَى بِالطَّاعَةِ، وَ لَمَّا احْتَجَّ الْمُهَاجِرُونَ عَلَى الْأَنْصَارِ يَوْمَ السَّقِيفَةِ بِرَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله) فَلَجُوا عَلَيْهِمْ، فَإِنْ يَكُنِ الْفَلَجُ بِهِ فَالْحَقُّ لَنَا دُونَكُمْ، وَ إِنْ يَكُنْ بِغَيْرِهِ فَالْأَنْصَارُ عَلَى دَعْوَاهُمْ.
وَ زَعَمْتَ أَنِّي لِكُلِّ الْخُلَفَاءِ حَسَدْتُ وَ عَلَى كُلِّهِمْ بَغَيْتُ، فَإِنْ يَكُنْ ذَلِكَ كَذَلِكَ فَلَيْسَتِ الْجِنَايَةُ عَلَيْكَ فَيَكُونَ الْعُذْرُ إِلَيْكَ: "وَ تِلْكَ شَكَاةٌ ظَاهِرٌ عَنْكَ عَارُهَا". وَ قُلْتَ إِنِّي كُنْتُ أُقَادُ كَمَا يُقَادُ الْجَمَلُ الْمَخْشُوشُ حَتَّى أُبَايِعَ، وَ لَعَمْرُ اللَّهِ لَقَدْ أَرَدْتَ أَنْ تَذُمَّ فَمَدَحْتَ وَ أَنْ تَفْضَحَ فَافْتَضَحْتَ، وَ مَا عَلَى الْمُسْلِمِ مِنْ غَضَاضَةٍ فِي أَنْ يَكُونَ مَظْلُوماً مَا لَمْ يَكُنْ شَاكّاً فِي دِينِهِ وَ لَا مُرْتَاباً بِيَقِينِهِ، وَ هَذِهِ حُجَّتِي إِلَى غَيْرِكَ قَصْدُهَا وَ لَكِنِّي أَطْلَقْتُ لَكَ مِنْهَا بِقَدْرِ مَا سَنَحَ مِنْ ذِكْرِهَا. ثُمَّ ذَكَرْتَ مَا كَانَ مِنْ أَمْرِي وَ أَمْرِ عُثْمَانَ، فَلَكَ أَنْ تُجَابَ عَنْ هَذِهِ لِرَحِمِكَ مِنْهُ؛ فَأَيُّنَا كَانَ أَعْدَى لَهُ وَ أَهْدَى إِلَى مَقَاتِلِهِ؟ أَمَنْ بَذَلَ لَهُ نُصْرَتَهُ فَاسْتَقْعَدَهُ وَ اسْتَكَفَّهُ، [أَمَّنِ] أَمْ مَنِ اسْتَنْصَرَهُ فَتَرَاخَى عَنْهُ وَ بَثَّ الْمَنُونَ إِلَيْهِ حَتَّى أَتَى قَدَرُهُ عَلَيْهِ؟ كَلَّا وَ اللَّهِ لَ "قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَ الْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا وَ لا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا". وَ مَا كُنْتُ لِأَعْتَذِرَ مِنْ أَنِّي كُنْتُ أَنْقِمُ عَلَيْهِ أَحْدَاثاً؛ فَإِنْ كَانَ الذَّنْبُ إِلَيْهِ إِرْشَادِي وَ هِدَايَتِي لَهُ، فَرُبَّ مَلُومٍ لَا ذَنْبَ لَهُ: "وَ قَدْ يَسْتَفِيدُ الظِّنَّةَ الْمُتَنَصِّحُ". وَ مَا أَرَدْتُ "إِلَّا الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَ ما تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَ إِلَيْهِ أُنِيبُ".
وَ ذَكَرْتَ أَنَّهُ لَيْسَ لِي وَ لِأَصْحَابِي عِنْدَكَ إِلَّا السَّيْفُ، فَلَقَدْ أَضْحَكْتَ بَعْدَ اسْتِعْبَارٍ؛ مَتَى أَلْفَيْتَ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَنِ الْأَعْدَاءِ نَاكِلِينَ وَ بِالسَّيْفِ مُخَوَّفِينَ؟ "فَلَبِّثْ قَلِيلًا يَلْحَقِ الْهَيْجَا حَمَلْ"؛ فَسَيَطْلُبُكَ مَنْ تَطْلُبُ وَ يَقْرُبُ مِنْكَ مَا تَسْتَبْعِدُ؛ وَ أَنَا مُرْقِلٌ نَحْوَكَ فِي جَحْفَلٍ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ وَ التَّابِعِينَ لَهُمْ بِإِحْسَانٍ، شَدِيدٍ زِحَامُهُمْ سَاطِعٍ قَتَامُهُمْ مُتَسَرْبِلِينَ سَرَابِيلَ الْمَوْتِ، أَحَبُّ اللِّقَاءِ إِلَيْهِمْ لِقَاءُ رَبِّهِمْ؛ وَ قَدْ صَحِبَتْهُمْ ذُرِّيَّةٌ بَدْرِيَّةٌ وَ سُيُوفٌ هَاشِمِيَّةٌ، قَدْ عَرَفْتَ مَوَاقِعَ نِصَالِهَا فِي أَخِيكَ وَ خَالِكَ وَ جَدِّكَ وَ أَهْلِكَ، "وَ ما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ".
(نامهی کوبندهی امیرالمؤمنین (ع) در جوابِ نامهی معاویه؛ نامهای که سید رضی آن را از شاهکارهای نامهنگاری میداند:)
اما بعد؛ نامهات به دستم رسید. در آن نوشته بودی که خداوند محمد (ص) را برای دینش برگزید و او را با یارانش تأیید کرد! واقعاً روزگار چه چیزِ عجیبی از تو برای ما پنهان کرده بود؛ که حالا تو میخواهی ما را از نعمتِ خدا بر ما، و جایگاهِ پیامبرمان باخبر کنی؟! حکایتِ تو، حکایتِ کسی است که میخواهد برای مردمِ هَجَر (که معدنِ خرماست) خرما هدیه ببرد! یا کسی که میخواهد به استادِ تیراندازیِ خودش، مسابقهی تیراندازی پیشنهاد بدهد!
بعد هم ادعا کردی که بهترینِ مردم در اسلام فلانکس و فلانکس (خلفای پیشین) هستند! معاویه! تو دست روی چیزی گذاشتی که اگر واقعاً هم همینطور باشد، به تو هیچ ربطی ندارد و چیزی به تو نمیرسد؛ و اگر هم اینطور نباشد، باز هم نقصی به تو وارد نمیشود! اصلاً تو را چه به این حرفها؟! تو را چه به ارزشگذاریِ آدمها و تعیینِ حاکم و محکوم؟! بردههای آزادشده و فرزندانِ آنها (امویان که در فتح مکه آزاد شدند) را چه به این که بخواهند بینِ مهاجرانِ نخستین فرق بگذارند، و برای آنها درجهبندی و طبقهبندی درست کنند؟! هیهات! تیری در ترکش صدا کرده که اصلاً از جنسِ بقیهی تیرها نیست! کسی دارد قضاوت میکند که خودش باید محاکمه شود!
ای انسان! چرا سرِ جایت نمینشینی و حدومرزت را نمیشناسی؟! چرا آنجا که تقدیرِ الهی عقب نگهات داشته، عقب نمیمانی؟! تو را چه به این که حق با کیست و باطل کیست؟ تو داری در تاریکی قدم برمیداری و از مسیرِ درست کاملاً منحرف شدهای.
حالا که دنبالِ خبر هستی، بگذار از بابِ یادآوریِ نعمتِ خدا به تو خبر بدهم: عدهای از مهاجران و انصار در راهِ خدا شهید شدند و هر کدامشان فضیلتی دارند؛ اما وقتی شهیدِ خانوادهی ما به شهادت رسید، به او گفتند: سیدالشهداء (حمزه)! و پیامبر (ص) در نمازِ میتِ او، به جای پنج تکبیر، هفتاد تکبیر گفت! یا ندیدی عدهای دستشان در راهِ خدا قطع شد و هر کدام فضیلتی دارند؛ اما وقتی این اتفاق برای یکی از خانوادهی ما افتاد، به او گفتند: پرندهی بهشت و صاحبِ دو بال (جعفر طیار)!
اگر خدا از خودستایی نهی نکرده بود، الان فضایلِ بیشماری از خودم برایت میگفتم که قلبِ همهی مؤمنان آن را میشناسد و گوشهایشان آن را پس نمیزند. پس دست از این حرفهای کجومعوج بردار! ما دستپروردههای ویژهی پروردگارِ خودمان هستیم، و بقیهی مردم (به واسطهی ما) دستپروردههای ما هستند!
(اما دربارهی ادعاهای فامیلیات:) اینکه ما (بنیهاشم) به شما (بنیامیه) دختر دادیم و از شما دختر گرفتیم، به خاطرِ این نبود که شما با ما برابر بودید؛ بلکه ما با بزرگواریِ خودمان شما را قاطیِ خودمان کردیم، در حالی که شما اصلاً در این حد و قواره نبودید! آخر چطور ممکن است ما با هم برابر باشیم؟! در حالی که:
پیامبر (ص) از ماست، و دروغگوی بزرگ (ابوجهل) از شما!
شیرِ خدا (حمزه) از ماست، و شیرِ پیمانهای شیطانی (ابوسفیان) از شما!
دو آقای جوانانِ بهشت (حسن و حسین) از ما هستند، و کودکانِ جهنمی از شما!
بهترین زنِ عالَم (فاطمه) از ماست، و زنِ هیزمکشِ جهنم (همسر ابولهب) از شما!
علاوه بر اینها؛ اسلامِ ما به گوشِ همه رسیده، و کارنامهی سیاهِ جاهلیتِ شما هم قابلِ انکار نیست! و قرآن هم دربارهی ما سنگتمام گذاشته است: "خویشاوندان نسبت به یکدیگر اولویت دارند..." و "نزدیکترین مردم به ابراهیم، کسانیاند که از او پیروی کردند و این پیامبر و مؤمنان..." پس ما هم از نظرِ خویشاوندی سزاوارترین آدمها به پیامبریم، و هم از نظرِ پیروی و طاعت!
یادت هست روزِ سقیفه، مهاجران برای پیروزی بر انصار، به چه چیزی استدلال کردند؟ به خویشاوندی با پیامبر (ص)! خب، اگر خویشاوندی دلیلِ برتری است، پس حقِ حکومت مالِ ماست نه شما؛ و اگر دلیلِ دیگری دارد، پس انصار هنوز روی ادعای خودشان هستند!
اینکه گفتی من به تمامِ خلفای قبلی حسادت کردم و علیه آنها شورش کردم؛ گیرم که اینطور باشد، به تو چه ربطی دارد؟! این جنایتی نیست که تو بخواهی تاوانش را بدهی یا من به تو جواب پس بدهم! (به قول شاعر: این عیبی است که ننگش دامن تو را نمیگیرد).
و اینکه با کنایه گفتی: مرا مثلِ شترِ مهارزده کشانکشان برای بیعت بردند! ؛ به خدا قسم خواستی مرا تحقیر کنی، اما ناخواسته مدح و ستایشم کردی! خواستی رسوایم کنی، اما خودت را رسوا کردی! یک انسانِ مسلمان تا زمانی که در دینش شک نداشته باشد و یقینش محکم باشد، هیچ ننگی برایش نیست که مظلوم واقع شود. (اینکه زیرِ بارِ زور نرفتم، افتخار من است). این حرفها را برای دیگران گفتم تا بدانند، اما به قدرِ ضرورت به تو هم اشاره کردم.
(اما دربارهی ماجرای عثمان:) تو حق داری دربارهی عثمان از من بپرسی، چون بالاخره فامیلش هستی. اما بگو ببینم: کدامِ ما بیشتر با او دشمنی کرد و قاتلان را به جانش انداخت؟ من که به او پیشنهادِ کمک دادم اما او خودش مرا خانهنشین کرد و گفت نیازی به تو ندارم؟ یا تو که عثمان از تو کمک خواست، اما تو آنقدر معطل کردی و پشتش را خالی کردی تا بالاخره مرگ به سراغش آمد؟! نه به خدا قسم! خدا خوب میشناسد آنهایی را که از میان شما (مثل تو) کارشکنی کردند و به برادرانشان میگفتند: "بیایید پیش ما! " و خودشان جز اندکی به میدانِ جنگ نرفتند!
من هیچوقت بابتِ انتقادهایی که به کارهای عثمان داشتم عذرخواهی نمیکنم. اگر گناهِ من این است که او را راهنمایی و هدایت میکردم، خب پس: "چه بسا آدمِ بیگناهی که سرزنش میشود! " و "گاهی آدمِ دلسوز، فقط تهمت نصیبش میشود! " من جز اصلاح، تا جایی که در توانم بود، هدفِ دیگری نداشتم.
(اما دربارهی تهدید به جنگ:) گفتی که برای من و یارانم چیزی جز شمشیر نداری! واقعاً با این حرفت، بعد از آنهمه گریه، مرا به خنده انداختی! تو کِی دیدهای که فرزندانِ عبدالمطلب از دستِ دشمن فرار کنند، یا از شمشیر بترسند؟! (به قولِ شاعر: کمی صبر کن تا فلان پهلوان به میدانِ جنگ برسد! )
مطمئن باش کسی که تو دنبالش میگردی، بهزودی خودش به سراغت میآید! من با لشکری انبوه از مهاجران و انصار و پیروانِ راستینِ آنها ـ لشکری که گردوخاکشان آسمان را تیره میکند ـ با سرعت به سمتِ تو میتازم! لشکری که پیراهنِ مرگ پوشیدهاند، و دوستداشتنیترین دیدار برایشان، دیدارِ پروردگارشان است. در کنارِ آنها، جوانانی از یادگارانِ جنگ بدر، و شمشیرهایی از خاندانِ هاشم هستند؛ همان شمشیرهایی که تو خوب یادت هست چطور برادر، دایی، پدربزرگ و خاندانت را تکهتکه کردند! و این عذاب، "از ستمکاران دور نیست! "
نامه ۲۹اتمامِ حجت با فتنهگرانِ بصره
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى أهل البصرة:
وَ قَدْ كَانَ مِنِ انْتِشَارِ حَبْلِكُمْ وَ شِقَاقِكُمْ مَا لَمْ تَغْبَوْا عَنْهُ؛ فَعَفَوْتُ عَنْ مُجْرِمِكُمْ وَ رَفَعْتُ السَّيْفَ عَنْ مُدْبِرِكُمْ وَ قَبِلْتُ مِنْ مُقْبِلِكُمْ؛ فَإِنْ خَطَتْ بِكُمُ الْأُمُورُ الْمُرْدِيَةُ وَ سَفَهُ الْآرَاءِ الْجَائِرَةِ إِلَى مُنَابَذَتِي وَ خِلَافِي فَهَا أَنَا ذَا قَدْ قَرَّبْتُ جِيَادِي وَ رَحَلْتُ رِكَابِي، وَ لَئِنْ أَلْجَأْتُمُونِي إِلَى الْمَسِيرِ إِلَيْكُمْ لَأُوقِعَنَّ بِكُمْ وَقْعَةً لَا يَكُونُ يَوْمُ الْجَمَلِ إِلَيْهَا إِلَّا كَلَعْقَةِ لَاعِقٍ، مَعَ أَنِّي عَارِفٌ لِذِي الطَّاعَةِ مِنْكُمْ فَضْلَهُ وَ لِذِي النَّصِيحَةِ حَقَّهُ، غَيْرُ مُتَجَاوِزٍ مُتَّهَماً إِلَى بَرِيٍّ وَ لَا نَاكِثاً إِلَى وَفِيٍ.
(نامهی تهدیدآمیزِ امیرالمؤمنین (ع) به مردمِ بصره (که قبلاً در جنگِ جمل پیمانشکنی کرده بودند):)
شما خوب میدانید که قبلاً چطور پیمان شکستید و تفرقه انداختید؛ اما من از مجرمانتان گذشتم، شمشیر را از سرِ فراریهایتان برداشتم، و هر کس را که به سمتم آمد پذیرفتم. اما حالا! اگر این کارهای نابودکننده و فکرهای احمقانه و ظالمانه، دوباره بخواهد شما را به سمتِ مخالفت و جنگ با من بکشاند؛ بدانید که من اسبهایم را زین کردهام و باروبنهام را بستهام! اگر مجبورم کنید که دوباره به سمتِ شما لشکر بکشم، چنان بلایی به سرتان بیاورم که جنگِ جمل در برابرِ آن، مثلِ یک لیسِ کوچک از یک غذا باشد! با این حال، من قدرِ آدمهای وفادار و نصیحتپذیرِ شما را میدانم، و هرگز آدمِ بیگناه را به جای آدمِ متهم، و آدمِ وفادار را به جای آدمِ پیمانشکن مجازات نخواهم کرد.
نامه ۳۰آخرین هشدار به سقوطِ معاویه
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى معاوية:
فَاتَّقِ اللَّهَ فِيمَا لَدَيْكَ، وَ انْظُرْ فِي حَقِّهِ عَلَيْكَ وَ ارْجِعْ إِلَى مَعْرِفَةِ مَا لَا تُعْذَرُ بِجَهَالَتِهِ، فَإِنَّ لِلطَّاعَةِ أَعْلَاماً وَاضِحَةً وَ سُبُلًا نَيِّرَةً وَ مَحَجَّةً نَهْجَةً وَ غَايَةً مُطَّلَبَةً، يَرِدُهَا الْأَكْيَاسُ وَ يُخَالِفُهَا الْأَنْكَاسُ، مَنْ نَكَبَ عَنْهَا جَارَ عَنِ الْحَقِّ وَ خَبَطَ فِي التِّيهِ وَ غَيَّرَ اللَّهُ نِعْمَتَهُ وَ أَحَلَّ بِهِ نِقْمَتَهُ. فَنَفْسَكَ نَفْسَكَ، فَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ لَكَ سَبِيلَكَ وَ حَيْثُ تَنَاهَتْ بِكَ أُمُورُكَ، فَقَدْ أَجْرَيْتَ إِلَى غَايَةِ خُسْرٍ وَ مَحَلَّةِ كُفْرٍ، فَإِنَّ نَفْسَكَ قَدْ أَوْلَجَتْكَ شَرّاً وَ أَقْحَمَتْكَ غَيّاً وَ أَوْرَدَتْكَ الْمَهَالِكَ وَ أَوْعَرَتْ عَلَيْكَ الْمَسَالِك.
(نامهای دیگر از امیرالمؤمنین (ع) به معاویه، برای بیدار کردنِ وجدانِ خفتهی او:)
از خدا بترس و دربارهی نعمتهایی که به تو داده است، حقِ او را ادا کن! به دنبالِ شناختِ حقایقی باش که اگر آنها را ندانی، هیچ عذری از تو پذیرفته نیست. مسیرِ بندگیِ خدا، نشانههای کاملاً روشن، راههای نورانی، جادههای هموار، و مقصدی مشخص دارد؛ آدمهای باهوش واردِ این مسیر میشوند، و آدمهای احمق و وارونه از آن فرار میکنند! هر کس از این مسیر منحرف شود، از حق دور شده و در تاریکی غرق میگردد؛ و در نتیجه، خدا نعمتش را از او میگیرد و عذابش را بر سرش نازل میکند!
پس به دادِ خودت برس! خدا راهِ درست را به تو نشان داده است. اما تو با این کارهایت، داری با سرعت به سمتِ نهایتِ زیانکاری و جایگاهِ کفر میتازی! هوای نفست تو را در باتلاقِ شر و گمراهی انداخته، درِ هلاکت را به رویت باز کرده، و راههای نجات را برایت ناهموار ساخته است.
نامه ۳۱منشورِ جاودانهی تربیت؛ وصیتنامهی علی (ع) به امام حسن (ع)
∞
(اشاره: این نامه که پس از بازگشت از جنگِ صفین نوشته شده، یکی از عمیقترین، جامعترین و روانشناختیترین متونِ تربیتی در تاریخِ بشر است).
مِنَ الْوَالِدِ الْفَانِ الْمُقِرِّ لِلزَّمَانِ الْمُدْبِرِ الْعُمُرِ الْمُسْتَسْلِمِ [لِلدَّهْرِ الذَّامِ] لِلدُّنْيَا السَّاكِنِ مَسَاكِنَ الْمَوْتَى وَ الظَّاعِنِ عَنْهَا غَداً إِلَى الْمَوْلُودِ الْمُؤَمِّلِ مَا لَا يُدْرِكُ السَّالِكِ سَبِيلَ مَنْ قَدْ هَلَكَ غَرَضِ الْأَسْقَامِ وَ رَهِينَةِ الْأَيَّامِ وَ رَمِيَّةِ الْمَصَائِبِ وَ عَبْدِ الدُّنْيَا وَ تَاجِرِ الْغُرُورِ وَ غَرِيمِ الْمَنَايَا وَ أَسِيرِ الْمَوْتِ وَ حَلِيفِ الْهُمُومِ وَ قَرِينِ الْأَحْزَانِ وَ نُصُبِ الْآفَاتِ وَ صَرِيعِ الشَّهَوَاتِ وَ خَلِيفَةِ الْأَمْوَاتِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ فِيمَا تَبَيَّنْتُ مِنْ إِدْبَارِ الدُّنْيَا عَنِّي وَ جُمُوحِ الدَّهْرِ عَلَيَّ وَ إِقْبَالِ الْآخِرَةِ إِلَيَّ مَا يَزَعُنِي عَنْ ذِكْرِ مَنْ سِوَايَ وَ الِاهْتِمَامِ بِمَا وَرَائِي غَيْرَ أَنِّي حَيْثُ تَفَرَّدَ بِي دُونَ هُمُومِ النَّاسِ هَمُّ نَفْسِي [فَصَدَّقَنِي] فَصَدَفَنِي رَأْيِي وَ صَرَفَنِي عَنْ هَوَايَ وَ صَرَّحَ لِي مَحْضُ أَمْرِي فَأَفْضَى بِي إِلَى جِدٍّ لَا يَكُونُ فِيهِ لَعِبٌ وَ صِدْقٍ لَا يَشُوبُهُ كَذِبٌ وَ وَجَدْتُكَ بَعْضِي بَلْ وَجَدْتُكَ كُلِّي حَتَّى كَأَنَّ شَيْئاً لَوْ أَصَابَكَ أَصَابَنِي وَ كَأَنَّ الْمَوْتَ لَوْ أَتَاكَ أَتَانِي فَعَنَانِي مِنْ أَمْرِكَ مَا يَعْنِينِي مِنْ أَمْرِ نَفْسِي فَكَتَبْتُ إِلَيْكَ كِتَابِي [هَذَا] مُسْتَظْهِراً بِهِ إِنْ أَنَا بَقِيتُ لَكَ أَوْ فَنِيتُ.
فَإِنِّي أُوصِيكَ بِتَقْوَى اللَّهِ أَيْ بُنَيَّ وَ لُزُومِ أَمْرِهِ وَ عِمَارَةِ قَلْبِكَ بِذِكْرِهِ وَ الِاعْتِصَامِ بِحَبْلِهِ وَ أَيُّ سَبَبٍ أَوْثَقُ مِنْ سَبَبٍ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ اللَّهِ إِنْ أَنْتَ أَخَذْتَ بِهِ أَحْيِ قَلْبَكَ بِالْمَوْعِظَةِ وَ أَمِتْهُ بِالزَّهَادَةِ وَ قَوِّهِ بِالْيَقِينِ وَ نَوِّرْهُ بِالْحِكْمَةِ وَ ذَلِّلْهُ بِذِكْرِ الْمَوْتِ وَ قَرِّرْهُ بِالْفَنَاءِ وَ بَصِّرْهُ فَجَائِعَ الدُّنْيَا وَ حَذِّرْهُ صَوْلَةَ الدَّهْرِ وَ فُحْشَ تَقَلُّبِ اللَّيَالِي وَ الْأَيَّامِ وَ اعْرِضْ عَلَيْهِ أَخْبَارَ الْمَاضِينَ وَ ذَكِّرْهُ بِمَا أَصَابَ مَنْ كَانَ قَبْلَكَ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَ سِرْ فِي دِيَارِهِمْ وَ آثَارِهِمْ فَانْظُرْ فِيمَا فَعَلُوا وَ عَمَّا انْتَقَلُوا وَ أَيْنَ حَلُّوا وَ نَزَلُوا فَإِنَّكَ تَجِدُهُمْ قَدِ انْتَقَلُوا عَنِ الْأَحِبَّةِ وَ حَلُّوا ديارَ الْغُرْبَةِ وَ كَأَنَّكَ عَنْ قَلِيلٍ قَدْ صِرْتَ كَأَحَدِهِمْ فَأَصْلِحْ مَثْوَاكَ وَ لَا تَبِعْ آخِرَتَكَ بِدُنْيَاكَ. وَ دَعِ الْقَوْلَ فِيمَا لَا تَعْرِفُ وَ الْخِطَابَ فِيمَا لَمْ تُكَلَّفْ وَ أَمْسِكْ عَنْ طَرِيقٍ إِذَا خِفْتَ ضَلَالَتَهُ فَإِنَّ الْكَفَّ عِنْدَ حَيْرَةِ الضَّلَالِ خَيْرٌ مِنْ رُكُوبِ الْأَهْوَالِ.
وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ تَكُنْ مِنْ أَهْلِهِ وَ أَنْكِرِ الْمُنْكَرَ بِيَدِكَ وَ لِسَانِكَ وَ بَايِنْ مَنْ فَعَلَهُ بِجُهْدِكَ وَ جَاهِدْ فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ وَ لَا تَأْخُذْكَ فِي اللَّهِ لَوْمَةُ لَائِمٍ وَ خُضِ الْغَمَرَاتِ لِلْحَقِّ حَيْثُ كَانَ وَ تَفَقَّهْ فِي الدِّينِ وَ عَوِّدْ نَفْسَكَ التَّصَبُّرَ عَلَى الْمَكْرُوهِ وَ نِعْمَ الْخُلُقُ التَّصَبُرُ فِي الْحَقِّ وَ أَلْجِئْ نَفْسَكَ فِي الْأُمُورِ كُلِّهَا إِلَى إِلَهِكَ فَإِنَّكَ تُلْجِئُهَا إِلَى كَهْفٍ حَرِيزٍ وَ مَانِعٍ عَزِيزٍ وَ أَخْلِصْ فِي الْمَسْأَلَةِ لِرَبِّكَ فَإِنَّ بِيَدِهِ الْعَطَاءَ وَ الْحِرْمَانَ وَ أَكْثِرِ الِاسْتِخَارَةَ وَ تَفَهَّمْ وَصِيَّتِي وَ لَا تَذْهَبَنَّ عَنْهَا صَفْحاً فَإِنَّ خَيْرَ الْقَوْلِ مَا نَفَعَ وَ اعْلَمْ أَنَّهُ لَا خَيْرَ فِي عِلْمٍ لَا يَنْفَعُ وَ لَا يُنْتَفَعُ بِعِلْمٍ لَا يَحِقُّ تَعَلُّمُهُ.
أَيْ بُنَيَّ إِنِّي لَمَّا رَأَيْتُنِي قَدْ بَلَغْتُ سِنّاً وَ رَأَيْتُنِي أَزْدَادُ وَهْناً بَادَرْتُ بِوَصِيَّتِي إِلَيْكَ وَ أَوْرَدْتُ خِصَالًا مِنْهَا قَبْلَ أَنْ يَعْجَلَ بِي أَجَلِي دُونَ أَنْ أُفْضِيَ إِلَيْكَ بِمَا فِي نَفْسِي أَوْ أَنْ أُنْقَصَ فِي رَأْيِي كَمَا نُقِصْتُ فِي جِسْمِي أَوْ يَسْبِقَنِي إِلَيْكَ بَعْضُ غَلَبَاتِ الْهَوَى وَ فِتَنِ الدُّنْيَا فَتَكُونَ كَالصَّعْبِ النَّفُورِ وَ إِنَّمَا قَلْبُ الْحَدَثِ كَالْأَرْضِ الْخَالِيَةِ مَا أُلْقِيَ فِيهَا مِنْ شَيْءٍ قَبِلَتْهُ فَبَادَرْتُكَ بِالْأَدَبِ قَبْلَ أَنْ يَقْسُوَ قَلْبُكَ وَ يَشْتَغِلَ لُبُّكَ لِتَسْتَقْبِلَ بِجِدِّ رَأْيِكَ مِنَ الْأَمْرِ مَا قَدْ كَفَاكَ أَهْلُ التَّجَارِبِ بُغْيَتَهُ وَ تَجْرِبَتَهُ فَتَكُونَ قَدْ كُفِيتَ مَئُونَةَ الطَّلَبِ وَ عُوفِيتَ مِنْ عِلَاجِ التَّجْرِبَةِ فَأَتَاكَ مِنْ ذَلِكَ مَا قَدْ كُنَّا نَأْتِيهِ وَ اسْتَبَانَ لَكَ مَا رُبَّمَا أَظْلَمَ عَلَيْنَا مِنْهُ أَيْ بُنَيَّ إِنِّي وَ إِنْ لَمْ أَكُنْ عُمِّرْتُ عُمُرَ مَنْ كَانَ قَبْلِي فَقَدْ نَظَرْتُ فِي أَعْمَالِهِمْ وَ فَكَّرْتُ فِي أَخْبَارِهِمْ وَ سِرْتُ فِي آثَارِهِمْ حَتَّى عُدْتُ كَأَحَدِهِمْ بَلْ كَأَنِّي بِمَا انْتَهَى إِلَيَّ مِنْ أُمُورِهِمْ قَدْ عُمِّرْتُ مَعَ أَوَّلِهِمْ إِلَى آخِرِهِمْ فَعَرَفْتُ صَفْوَ ذَلِكَ مِنْ كَدَرِهِ وَ نَفْعَهُ مِنْ ضَرَرِهِ فَاسْتَخْلَصْتُ لَكَ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ [جَلِيلَهُ] نَخِيلَهُ وَ تَوَخَّيْتُ لَكَ جَمِيلَهُ وَ صَرَفْتُ عَنْكَ مَجْهُولَهُ وَ رَأَيْتُ حَيْثُ عَنَانِي مِنْ أَمْرِكَ مَا يَعْنِي الْوَالِدَ الشَّفِيقَ وَ أَجْمَعْتُ عَلَيْهِ مِنْ أَدَبِكَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ وَ أَنْتَ مُقْبِلُ الْعُمُرِ وَ مُقْتَبَلُ الدَّهْرِ ذُو نِيَّةٍ سَلِيمَةٍ وَ نَفْسٍ صَافِيَة.
وَ أَنْ أَبْتَدِئَكَ بِتَعْلِيمِ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ تَأْوِيلِهِ وَ شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ وَ أَحْكَامِهِ وَ حَلَالِهِ وَ حَرَامِهِ لَا أُجَاوِزُ ذَلِكَ بِكَ إِلَى غَيْرِهِ ثُمَّ أَشْفَقْتُ أَنْ يَلْتَبِسَ عَلَيْكَ مَا اخْتَلَفَ النَّاسُ فِيهِ مِنْ أَهْوَائِهِمْ وَ آرَائِهِمْ مِثْلَ الَّذِي الْتَبَسَ عَلَيْهِمْ فَكَانَ إِحْكَامُ ذَلِكَ عَلَى مَا كَرِهْتُ مِنْ تَنْبِيهِكَ لَهُ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنْ إِسْلَامِكَ إِلَى أَمْرٍ لَا آمَنُ عَلَيْكَ [فِيهِ] بِهِ الْهَلَكَةَ وَ رَجَوْتُ أَنْ يُوَفِّقَكَ اللَّهُ فِيهِ لِرُشْدِكَ وَ أَنْ يَهْدِيَكَ لِقَصْدِكَ فَعَهِدْتُ إِلَيْكَ وَصِيَّتِي هَذِهِ وَ اعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّ أَحَبَّ مَا أَنْتَ آخِذٌ بِهِ إِلَيَّ مِنْ وَصِيَّتِي تَقْوَى اللَّهِ وَ الِاقْتِصَارُ عَلَى مَا فَرَضَهُ اللَّهُ عَلَيْكَ وَ الْأَخْذُ بِمَا مَضَى عَلَيْهِ الْأَوَّلُونَ مِنْ آبَائِكَ وَ الصَّالِحُونَ مِنْ أَهْلِ بَيْتِكَ فَإِنَّهُمْ لَمْ يَدَعُوا أَنْ نَظَرُوا لِأَنْفُسِهِمْ كَمَا أَنْتَ نَاظِرٌ وَ فَكَّرُوا كَمَا أَنْتَ مُفَكِّرٌ ثُمَّ رَدَّهُمْ آخِرُ ذَلِكَ إِلَى الْأَخْذِ بِمَا عَرَفُوا وَ الْإِمْسَاكِ عَمَّا لَمْ يُكَلَّفُوا فَإِنْ أَبَتْ نَفْسُكَ أَنْ تَقْبَلَ ذَلِكَ دُونَ أَنْ تَعْلَمَ كَمَا عَلِمُوا فَلْيَكُنْ طَلَبُكَ ذَلِكَ بِتَفَهُّمٍ وَ تَعَلُّمٍ لَا بِتَوَرُّطِ الشُّبُهَاتِ وَ عُلَقِ الْخُصُومَاتِ وَ ابْدَأْ قَبْلَ نَظَرِكَ فِي ذَلِكَ بِالاسْتِعَانَةِ بِإِلَهِكَ وَ الرَّغْبَةِ إِلَيْهِ فِي تَوْفِيقِكَ وَ تَرْكِ كُلِّ شَائِبَةٍ أَوْلَجَتْكَ فِي شُبْهَةٍ أَوْ أَسْلَمَتْكَ إِلَى ضَلَالَةٍ فَإِنْ أَيْقَنْتَ أَنْ قَدْ صَفَا قَلْبُكَ فَخَشَعَ وَ تَمَّ رَأْيُكَ فَاجْتَمَعَ وَ كَانَ هَمُّكَ فِي ذَلِكَ هَمّاً وَاحِداً فَانْظُرْ فِيمَا فَسَّرْتُ لَكَ وَ إِنْ [أَنْتَ] لَمْ يَجْتَمِعْ لَكَ مَا تُحِبُّ مِنْ نَفْسِكَ وَ فَرَاغِ نَظَرِكَ وَ فِكْرِكَ فَاعْلَمْ أَنَّكَ إِنَّمَا تَخْبِطُ الْعَشْوَاءَ وَ تَتَوَرَّطُ الظَّلْمَاءَ وَ لَيْسَ طَالِبُ الدِّينِ مَنْ خَبَطَ أَوْ خَلَطَ وَ الْإِمْسَاكُ عَنْ ذَلِكَ أَمْثَل.
فَتَفَهَّمْ يَا بُنَيَّ وَصِيَّتِي وَ اعْلَمْ أَنَّ مَالِكَ الْمَوْتِ هُوَ مَالِكُ الْحَيَاةِ وَ أَنَّ الْخَالِقَ هُوَ الْمُمِيتُ وَ أَنَّ الْمُفْنِيَ هُوَ الْمُعِيدُ وَ أَنَّ الْمُبْتَلِيَ هُوَ الْمُعَافِي وَ أَنَّ الدُّنْيَا لَمْ تَكُنْ لِتَسْتَقِرَّ إِلَّا عَلَى مَا جَعَلَهَا اللَّهُ عَلَيْهِ مِنَ النَّعْمَاءِ وَ الِابْتِلَاءِ وَ الْجَزَاءِ فِي الْمَعَادِ أَوْ مَا شَاءَ مِمَّا لَا تَعْلَمُ فَإِنْ أَشْكَلَ عَلَيْكَ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ فَاحْمِلْهُ عَلَى جَهَالَتِكَ فَإِنَّكَ أَوَّلُ مَا خُلِقْتَ بِهِ جَاهِلًا ثُمَّ عُلِّمْتَ وَ مَا أَكْثَرَ مَا تَجْهَلُ مِنَ الْأَمْرِ وَ يَتَحَيَّرُ فِيهِ رَأْيُكَ وَ يَضِلُّ فِيهِ بَصَرُكَ ثُمَّ تُبْصِرُهُ بَعْدَ ذَلِكَ فَاعْتَصِمْ بِالَّذِي خَلَقَكَ وَ رَزَقَكَ وَ سَوَّاكَ- [فَلْيَكُنْ] وَ لْيَكُنْ لَهُ تَعَبُّدُكَ وَ إِلَيْهِ رَغْبَتُكَ وَ مِنْهُ شَفَقَتُكَ وَ اعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّ أَحَداً لَمْ يُنْبِئْ عَنِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ كَمَا أَنْبَأَ عَنْهُ الرَّسُولُ صلی الله علیه وآله [عَلَيْهِ نَبِيُّنَا] فَارْضَ بِهِ رَائِداً وَ إِلَى النَّجَاةِ قَائِداً فَإِنِّي لَمْ آلُكَ نَصِيحَةً وَ إِنَّكَ لَنْ تَبْلُغَ فِي النَّظَرِ لِنَفْسِكَ وَ إِنِ اجْتَهَدْتَ مَبْلَغَ نَظَرِي لَكَ.
وَ اعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّهُ لَوْ كَانَ لِرَبِّكَ شَرِيكٌ لَأَتَتْكَ رُسُلُهُ وَ لَرَأَيْتَ آثَارَ مُلْكِهِ وَ سُلْطَانِهِ وَ لَعَرَفْتَ أَفْعَالَهُ وَ صِفَاتِهِ وَ لَكِنَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ كَمَا وَصَفَ نَفْسَهُ لَا يُضَادُّهُ فِي مُلْكِهِ أَحَدٌ وَ لَا يَزُولُ أَبَداً وَ لَمْ يَزَلْ أَوَّلٌ قَبْلَ الْأَشْيَاءِ بِلَا أَوَّلِيَّةٍ وَ آخِرٌ بَعْدَ الْأَشْيَاءِ بِلَا نِهَايَةٍ عَظُمَ [أَنْ تُثْبَتَ] عَنْ أَنْ تَثْبُتَ رُبُوبِيَّتُهُ بِإِحَاطَةِ قَلْبٍ أَوْ بَصَرٍ فَإِذَا عَرَفْتَ ذَلِكَ فَافْعَلْ كَمَا يَنْبَغِي لِمِثْلِكَ أَنْ يَفْعَلَهُ فِي صِغَرِ خَطَرِهِ وَ قِلَّةِ مَقْدِرَتِهِ وَ كَثْرَةِ عَجْزِهِ و عَظِيمِ حَاجَتِهِ إِلَى رَبِّهِ فِي طَلَبِ طَاعَتِهِ [وَ الرَّهِينَةِ مِنْ عُقُوبَتِهِ] وَ الْخَشْيَةِ مِنْ عُقُوبَتِهِ وَ الشَّفَقَةِ مِنْ سُخْطِهِ فَإِنَّهُ لَمْ يَأْمُرْكَ إِلَّا بِحَسَنٍ وَ لَمْ يَنْهَكَ إِلَّا عَنْ قَبِيحٍ.
يَا بُنَيَّ إِنِّي قَدْ أَنْبَأْتُكَ عَنِ الدُّنْيَا وَ حَالِهَا وَ زَوَالِهَا وَ انْتِقَالِهَا وَ أَنْبَأْتُكَ عَنِ الْآخِرَةِ وَ مَا أُعِدَّ لِأَهْلِهَا فِيهَا وَ ضَرَبْتُ لَكَ فِيهِمَا الْأَمْثَالَ لِتَعْتَبِرَ بِهَا وَ تَحْذُوَ عَلَيْهَا إِنَّمَا مَثَلُ مَنْ خَبَرَ الدُّنْيَا كَمَثَلِ قَوْمٍ سَفْرٍ نَبَا بِهِمْ مَنْزِلٌ جَدِيبٌ فَأَمُّوا مَنْزِلًا خَصِيباً وَ جَنَاباً مَرِيعاً فَاحْتَمَلُوا وَعْثَاءَ الطَّرِيقِ وَ فِرَاقَ الصَّدِيقِ وَ خُشُونَةَ السَّفَرِ وَ جُشُوبَةَ المَطْعَمِ لِيَأْتُوا سَعَةَ دَارِهِمْ وَ مَنْزِلَ قَرَارِهِمْ فَلَيْسَ يَجِدُونَ لِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ أَلَماً وَ لَا يَرَوْنَ نَفَقَةً فِيهِ مَغْرَماً وَ لَا شَيْءَ أَحَبُّ إِلَيْهِمْ مِمَّا قَرَّبَهُمْ مِنْ مَنْزِلِهِمْ وَ أَدْنَاهُمْ [إِلَى] مِنْ مَحَلَّتِهِمْ وَ مَثَلُ مَنِ اغْتَرَّ بِهَا كَمَثَلِ قَوْمٍ كَانُوا بِمَنْزِلٍ خَصِيبٍ فَنَبَا بِهِمْ إِلَى مَنْزِلٍ جَدِيبٍ فَلَيْسَ شَيْءٌ أَكْرَهَ إِلَيْهِمْ وَ لَا أَفْظَعَ عِنْدَهُمْ مِنْ مُفَارَقَةِ مَا كَانُوا فِيهِ إِلَى مَا يَهْجُمُونَ عَلَيْهِ وَ يَصِيرُونَ إِلَيْه.
یا بُنَيَّ اجْعَلْ نَفْسَكَ مِيزَاناً فِيمَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ غَيْرِكَ فَأَحْبِبْ لِغَيْرِكَ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِك وَ اكْرَهْ لَهُ مَا تَكْرَهُ لَهَا وَ لَا تَظْلِمْ كَمَا لَا تُحِبُّ أَنْ تُظْلَمَ وَ أَحْسِنْ كَمَا تُحِبُّ أَنْ يُحْسَنَ إِلَيْكَ وَ اسْتَقْبِحْ مِنْ نَفْسِكَ مَا تَسْتَقْبِحُهُ مِنْ غَيْرِكَ وَ ارْضَ مِنَ النَّاسِ بِمَا تَرْضَاهُ لَهُمْ مِنْ نَفْسِكَ وَ لَا تَقُلْ مَا لَا تَعْلَمُ وَ إِنْ قَلَّ مَا تَعْلَمُ وَ لَا تَقُلْ مَا لَا تُحِبُّ أَنْ يُقَالَ لَكَ وَ اعْلَمْ أَنَّ الْإِعْجَابَ ضِدُّ الصَّوَابِ وَ آفَةُ الْأَلْبَابِ فَاسْعَ فِي كَدْحِكَ وَ لَا تَكُنْ خَازِناً لِغَيْرِكَ وَ إِذَا أَنْتَ هُدِيتَ لِقَصْدِكَ فَكُنْ أَخْشَعَ مَا تَكُونُ لِرَبِّك وَ اعْلَمْ أَنَّ أَمَامَكَ طَرِيقاً ذَا مَسَافَةٍ بَعِيدَةٍ وَ مَشَقَّةٍ شَدِيدَةٍ وَ أَنَّهُ لَا غِنَى بِكَ فِيهِ عَنْ حُسْنِ الِارْتِيَادِ وَ قَدْرِ بَلَاغِكَ مِنَ الزَّادِ مَعَ خِفَّةِ الظَّهْرِ فَلَا تَحْمِلَنَّ عَلَى ظَهْرِكَ فَوْقَ طَاقَتِكَ فَيَكُونَ ثِقْلُ ذَلِكَ وَبَالًا عَلَيْكَ وَ إِذَا وَجَدْتَ مِنْ أَهْلِ الْفَاقَةِ مَنْ يَحْمِلُ لَكَ زَادَكَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَيُوَافِيكَ بِهِ غَداً حَيْثُ تَحْتَاجُ إِلَيْهِ فَاغْتَنِمْهُ وَ حَمِّلْهُ إِيَّاهُ وَ أَكْثِرْ مِنْ تَزْوِيدِهِ وَ أَنْتَ قَادِرٌ عَلَيْهِ فَلَعَلَّكَ تَطْلُبُهُ فَلَا تَجِدُهُ وَ اغْتَنِمْ مَنِ اسْتَقْرَضَكَ فِي حَالِ غِنَاكَ لِيَجْعَلَ قَضَاءَهُ لَكَ فِي يَوْمِ عُسْرَتِكَ وَ اعْلَمْ أَنَّ أَمَامَكَ عَقَبَةً كَئُوداً الْمُخِفُّ فِيهَا أَحْسَنُ حَالًا مِنَ الْمُثْقِلِ وَ الْمُبْطِئُ عَلَيْهَا أَقْبَحُ [أَمْراً] حَالًا مِنَ الْمُسْرِعِ وَ أَنَّ [مَهْبِطَهَا بِكَ] مَهْبِطَكَ بِهَا لَا مَحَالَةَ إِمَّا عَلَى جَنَّةٍ أَوْ عَلَى نَارٍ فَارْتَدْ لِنَفْسِكَ قَبْلَ نُزُولِكَ وَ وَطِّئِ الْمَنْزِلَ قَبْلَ حُلُولِكَ فَلَيْسَ بَعْدَ الْمَوْتِ مُسْتَعْتَبٌ وَ لَا إِلَى الدُّنْيَا مُنْصَرَفٌ.
وَ اعْلَمْ أَنَّ الَّذِي بِيَدِهِ خَزَائِنُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ قَدْ أَذِنَ لَكَ فِي الدُّعَاءِ وَ تَكَفَّلَ لَكَ بِالْإِجَابَةِ وَ أَمَرَكَ أَنْ تَسْأَلَهُ لِيُعْطِيَكَ وَ تَسْتَرْحِمَهُ لِيَرْحَمَكَ وَ لَمْ يَجْعَلْ [بَيْنَهُ وَ بَيْنَكَ] بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ مَنْ يَحْجُبُكَ عَنْهُ وَ لَمْ يُلْجِئْكَ إِلَى مَنْ يَشْفَعُ لَكَ إِلَيْهِ وَ لَمْ يَمْنَعْكَ إِنْ أَسَأْتَ مِنَ التَّوْبَةِ وَ لَمْ يُعَاجِلْكَ بِالنِّقْمَةِ وَ لَمْ يُعَيِّرْكَ بِالْإِنَابَةِ وَ لَمْ يَفْضَحْكَ حَيْثُ [تَعَرَّضْتَ لِلْفَضِيحَةِ] الْفَضِيحَةُ بِكَ أَوْلَى وَ لَمْ يُشَدِّدْ عَلَيْكَ فِي قَبُولِ الْإِنَابَةِ وَ لَمْ يُنَاقِشْكَ بِالْجَرِيمَةِ وَ لَمْ يُؤْيِسْكَ مِنَ الرَّحْمَةِ بَلْ جَعَلَ نُزُوعَكَ عَنِ الذَّنْبِ حَسَنَةً وَ حَسَبَ سَيِّئَتَكَ وَاحِدَةً وَ حَسَبَ حَسَنَتَكَ عَشْراً وَ فَتَحَ لَكَ بَابَ الْمَتَابِ وَ بَابَ الِاسْتِعْتَابِ فَإِذَا نَادَيْتَهُ سَمِعَ نِدَاكَ وَ إِذَا نَاجَيْتَهُ عَلِمَ نَجْوَاكَ فَأَفْضَيْتَ إِلَيْهِ بِحَاجَتِكَ وَ أَبْثَثْتَهُ ذَاتَ نَفْسِكَ وَ شَكَوْتَ إِلَيْهِ هُمُومَكَ وَ اسْتَكْشَفْتَهُ كُرُوبَكَ وَ اسْتَعَنْتَهُ عَلَى أُمُورِك.
وَ سَأَلْتَهُ مِنْ خَزَائِنِ رَحْمَتِهِ مَا لَا يَقْدِرُ عَلَى إِعْطَائِهِ غَيْرُهُ مِنْ زِيَادَةِ الْأَعْمَارِ وَ صِحَّةِ الْأَبْدَانِ وَ سَعَةِ الْأَرْزَاق. ثُمَّ جَعَلَ فِي يَدَيْكَ مَفَاتِيحَ خَزَائِنِهِ بِمَا أَذِنَ لَكَ فِيهِ مِنْ مَسْأَلَتِهِ فَمَتَى شِئْتَ اسْتَفْتَحْتَ بِالدُّعَاءِ أَبْوَابَ نِعْمَتِهِ وَ اسْتَمْطَرْتَ شَآبِيبَ رَحْمَتِهِ فَلَا [يُقْنِطَنَّكَ] يُقَنِّطَنَّكَ إِبْطَاءُ إِجَابَتِهِ فَإِنَّ الْعَطِيَّةَ عَلَى قَدْرِ النِّيَّةِ وَ رُبَّمَا أُخِّرَتْ عَنْكَ الْإِجَابَةُ لِيَكُونَ ذَلِكَ أَعْظَمَ لِأَجْرِ السَّائِلِ وَ أَجْزَلَ لِعَطَاءِ الْآمِلِ وَ رُبَّمَا سَأَلْتَ الشَّيْءَ فَلَا [تُعْطَاهُ] تُؤْتَاهُ وَ أُوتِيتَ خَيْراً مِنْهُ عَاجِلًا أَوْ آجِلًا أَوْ صُرِفَ عَنْكَ لِمَا هُوَ خَيْرٌ لَكَ فَلَرُبَّ أَمْرٍ قَدْ طَلَبْتَهُ فِيهِ هَلَاكُ دِينِكَ لَوْ أُوتِيتَهُ فَلْتَكُنْ مَسْأَلَتُكَ فِيمَا يَبْقَى لَكَ جَمَالُهُ وَ يُنْفَى عَنْكَ وَبَالُهُ فَالْمَالُ لَا يَبْقَى لَكَ وَ لَا تَبْقَى لَه.
وَاعلَم يَا بُنَيَّ أَنَّكَ إِنَّمَا خُلِقْتَ لِلْآخِرَةِ لَا لِلدُّنْيَا وَ لِلْفَنَاءِ لَا لِلْبَقَاءِ وَ لِلْمَوْتِ لَا لِلْحَيَاةِ وَ أَنَّكَ فِي [مَنْزِلِ] قُلْعَةٍ وَ دَارِ بُلْغَةٍ وَ طَرِيقٍ إِلَى الْآخِرَةِ وَ أَنَّكَ طَرِيدُ الْمَوْتِ الَّذِي لَا يَنْجُو مِنْهُ هَارِبُهُ وَ لَا يَفُوتُهُ طَالِبُهُ وَ لَا بُدَّ أَنَّهُ مُدْرِكُهُ فَكُنْ مِنْهُ عَلَى حَذَرِ أَنْ يُدْرِكَكَ وَ أَنْتَ عَلَى حَالٍ سَيِّئَةٍ قَدْ كُنْتَ تُحَدِّثُ نَفْسَكَ مِنْهَا بِالتَّوْبَةِ فَيَحُولَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ ذَلِكَ فَإِذَا أَنْتَ قَدْ أَهْلَكْتَ نَفْسَكَ. يَا بُنَيَّ أَكْثِرْ مِنْ ذِكْرِ الْمَوْتِ وَ ذِكْرِ مَا تَهْجُمُ عَلَيْهِ وَ تُفْضِي بَعْدَ الْمَوْتِ إِلَيْهِ حَتَّى يَأْتِيَكَ وَ قَدْ أَخَذْتَ مِنْهُ حِذْرَكَ وَ شَدَدْتَ لَهُ أَزْرَكَ وَ لَا يَأْتِيَكَ بَغْتَةً فَيَبْهَرَك. وَ إِيَّاكَ أَنْ تَغْتَرَّ بِمَا تَرَى مِنْ إِخْلَادِ أَهْلِ الدُّنْيَا إِلَيْهَا وَ تَكَالُبِهِمْ عَلَيْهَا فَقَدْ نَبَّأَكَ اللَّهُ عَنْهَا وَ [نَعَتَتْ لَكَ نَفْسَهَا] نَعَتْ هِيَ لَكَ عَنْ نَفْسِهَا وَ تَكَشَّفَتْ لَكَ عَنْ مَسَاوِيهَا.
فَإِنَّمَا أَهْلُهَا كِلَابٌ عَاوِيَةٌ وَ سِبَاعٌ ضَارِيَةٌ يَهِرُّ بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ وَ يَأْكُلُ عَزِيزُهَا ذَلِيلَهَا وَ يَقْهَرُ كَبِيرُهَا صَغِيرَهَا نَعَمٌ مُعَقَّلَةٌ وَ أُخْرَى مُهْمَلَةٌ قَدْ أَضَلَّتْ عُقُولَهَا وَ رَكِبَتْ مَجْهُولَهَا سُرُوحُ عَاهَةٍ بِوَادٍ وَعْثٍ لَيْسَ لَهَا رَاعٍ يُقِيمُهَا وَ لَا مُسِيمٌ يُسِيمُهَا سَلَكَتْ بِهِمُ الدُّنْيَا طَرِيقَ الْعَمَى وَ أَخَذَتْ بِأَبْصَارِهِمْ عَنْ مَنَارِ الْهُدَى فَتَاهُوا فِي حَيْرَتِهَا وَ غَرِقُوا فِي نِعْمَتِهَا وَ اتَّخَذُوهَا رَبّاً فَلَعِبَتْ بِهِمْ وَ لَعِبُوا بِهَا وَ نَسُوا مَا وَرَاءَهَا. رُوَيْداً يُسْفِرُ الظَّلَامُ كَأَنْ قَدْ وَرَدَتِ الْأَظْعَانُ يُوشِكُ مَنْ أَسْرَعَ أَنْ يَلْحَقَ وَ اعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّ مَنْ كَانَتْ مَطِيَّتُهُ اللَّيْلَ وَ النَّهَارَ فَإِنَّهُ يُسَارُ بِهِ وَ إِنْ كَانَ وَاقِفاً وَ يَقْطَعُ الْمَسَافَةَ وَ إِنْ كَانَ مُقِيماً وَادِعا.
وَ اعْلَمْ يَقِيناً أَنَّكَ لَنْ تَبْلُغَ أَمَلَكَ وَ لَنْ تَعْدُوَ أَجَلَكَ وَ أَنَّكَ فِي سَبِيلِ مَنْ كَانَ قَبْلَكَ فَخَفِّضْ فِي الطَّلَبِ وَ أَجْمِلْ فِي الْمُكْتَسَبِ فَإِنَّهُ رُبَّ طَلَبٍ قَدْ جَرَّ إِلَى حَرَبٍ وَ لَيْسَ كُلُّ طَالِبٍ بِمَرْزُوقٍ وَ لَا كُلُّ مُجْمِلٍ بِمَحْرُومٍ وَ أَكْرِمْ نَفْسَكَ عَنْ كُلِّ دَنِيَّةٍ وَ إِنْ سَاقَتْكَ إِلَى الرَّغَائِبِ فَإِنَّكَ لَنْ تَعْتَاضَ بِمَا تَبْذُلُ مِنْ نَفْسِكَ عِوَضاً وَ لَا تَكُنْ عَبْدَ غَيْرِكَ وَ قَدْ جَعَلَكَ اللَّهُ حُرّاً وَ مَا خَيْرُ خَيْرٍ لَا يُنَالُ إِلَّا بِشَرٍّ وَ يُسْرٍ لَا يُنَالُ إِلَّا بِعُسْرٍ وَ إِيَّاكَ أَنْ تُوجِفَ بِكَ مَطَايَا الطَّمَعِ فَتُورِدَكَ مَنَاهِلَ الْهَلَكَةِ وَ إِنِ اسْتَطَعْتَ أَلَّا يَكُونَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ اللَّهِ ذُو نِعْمَةٍ فَافْعَلْ فَإِنَّكَ مُدْرِكٌ قَسْمَكَ وَ آخِذٌ سَهْمَكَ وَ إِنَّ الْيَسِيرَ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ [أَكْرَمُ وَ أَعْظَمُ] أَعْظَمُ وَ أَكْرَمُ مِنَ الْكَثِيرِ مِنْ خَلْقِهِ وَ إِنْ كَانَ كُلٌّ مِنْه.
وَ تَلَافِيكَ مَا فَرَطَ مِنْ صَمْتِكَ أَيْسَرُ مِنْ إِدْرَاكِكَ مَا فَاتَ مِنْ مَنْطِقِكَ وَ حِفْظُ مَا فِي الْوِعَاءِ بِشَدِّ الْوِكَاءِ وَ حِفْظُ مَا فِي يَدَيْكَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ طَلَبِ مَا فِي يَدَيْ غَيْرِكَ وَ مَرَارَةُ الْيَأْسِ خَيْرٌ مِنَ الطَّلَبِ إِلَى النَّاسِ وَ الْحِرْفَةُ مَعَ الْعِفَّةِ خَيْرٌ مِنَ الْغِنَى مَعَ الْفُجُورِ وَ الْمَرْءُ أَحْفَظُ لِسِرِّهِ وَ رُبَّ سَاعٍ فِيمَا يَضُرُّهُ مَنْ أَكْثَرَ أَهْجَرَ وَ مَنْ تَفَكَّرَ أَبْصَرَ قَارِنْ أَهْلَ الْخَيْرِ تَكُنْ مِنْهُمْ وَ بَايِنْ أَهْلَ الشَّرِّ تَبِنْ عَنْهُمْ بِئْسَ الطَّعَامُ الْحَرَامُ وَ ظُلْمُ الضَّعِيفِ أَفْحَشُ الظُّلْمِ إِذَا كَانَ الرِّفْقُ خُرْقاً كَانَ الْخُرْقُ رِفْقاً رُبَّمَا كَانَ الدَّوَاءُ دَاءً وَ الدَّاءُ دَوَاءً وَ رُبَّمَا نَصَحَ غَيْرُ النَّاصِحِ وَ غَشَّ الْمُسْتَنْصَحُ وَ إِيَّاكَ وَ الِاتِّكَالَ عَلَى الْمُنَى فَإِنَّهَا بَضَائِعُ النَّوْكَى وَ الْعَقْلُ حِفْظُ التَّجَارِبِ وَ خَيْرُ مَا جَرَّبْتَ مَا وَعَظَكَ بَادِرِ الْفُرْصَةَ قَبْلَ أَنْ تَكُونَ غُصَّةً لَيْسَ كُلُّ طَالِبٍ يُصِيبُ وَ لَا كُلُّ غَائِبٍ يَئُوبُ وَ مِنَ الْفَسَادِ إِضَاعَةُ الزَّادِ وَ مَفْسَدَةُ الْمَعَادِ وَ لِكُلِّ أَمْرٍ عَاقِبَةٌ سَوْفَ يَأْتِيكَ مَا قُدِّرَ لَكَ التَّاجِرُ مُخَاطِرٌ وَ رُبَّ يَسِيرٍ أَنْمَى مِنْ كَثِيرٍ لَا خَيْرَ فِي مُعِينٍ [مُهِينٍ] مَهِينٍ وَ لَا فِي صَدِيقٍ ظَنِينٍ سَاهِلِ الدَّهْرَ مَا ذَلَّ لَكَ قَعُودُهُ وَ لَا تُخَاطِرْ بِشَيْءٍ رَجَاءَ أَكْثَرَ مِنْهُ وَ إِيَّاكَ أَنْ تَجْمَحَ بِكَ مَطِيَّةُ اللَّجَاج.
احْمِلْ نَفْسَكَ مِنْ أَخِيكَ عِنْدَ صَرْمِهِ عَلَى الصِّلَةِ وَ عِنْدَ صُدُودِهِ عَلَى اللَّطَفِ وَ الْمُقَارَبَةِ وَ عِنْدَ جُمُودِهِ عَلَى الْبَذْلِ وَ عِنْدَ تَبَاعُدِهِ عَلَى الدُّنُوِّ وَ عِنْدَ شِدَّتِهِ عَلَى اللِّينِ وَ عِنْدَ جُرْمِهِ عَلَى الْعُذْرِ حَتَّى كَأَنَّكَ لَهُ عَبْدٌ وَ كَأَنَّهُ ذُو نِعْمَةٍ عَلَيْكَ وَ إِيَّاكَ أَنْ تَضَعَ ذَلِكَ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ أَوْ أَنْ تَفْعَلَهُ بِغَيْرِ أَهْلِهِ لَا تَتَّخِذَنَّ عَدُوَّ صَدِيقِكَ صَدِيقاً فَتُعَادِيَ صَدِيقَكَ وَ امْحَضْ أَخَاكَ النَّصِيحَةَ حَسَنَةً كَانَتْ أَوْ قَبِيحَةً وَ تَجَرَّعِ الْغَيْظَ فَإِنِّي لَمْ أَرَ جُرْعَةً أَحْلَى مِنْهَا عَاقِبَةً وَ لَا أَلَذَّ مَغَبَّةً وَ لِنْ لِمَنْ غَالَظَكَ فَإِنَّهُ يُوشِكُ أَنْ يَلِينَ لَكَ وَ خُذْ عَلَى عَدُوِّكَ بِالْفَضْلِ فَإِنَّهُ [أَحَدُ] أَحْلَى الظَّفَرَيْنِ وَ إِنْ أَرَدْتَ قَطِيعَةَ أَخِيكَ فَاسْتَبْقِ لَهُ مِنْ نَفْسِكَ بَقِيَّةً يَرْجِعُ إِلَيْهَا إِنْ بَدَا لَهُ ذَلِكَ يَوْماً مَا وَ مَنْ ظَنَّ بِكَ خَيْراً فَصَدِّقْ ظَنَّهُ وَ لَا تُضِيعَنَّ حَقَّ أَخِيكَ اتِّكَالًا عَلَى مَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ فَإِنَّهُ لَيْسَ لَكَ بِأَخٍ مَنْ أَضَعْتَ حَقَّهُ وَ لَا يَكُنْ أَهْلُكَ أَشْقَى الْخَلْقِ بِكَ وَ لَا تَرْغَبَنَّ فِيمَنْ زَهِدَ عَنْكَ وَ لَا يَكُونَنَّ أَخُوكَ أَقْوَى عَلَى قَطِيعَتِكَ مِنْكَ عَلَى صِلَتِهِ وَ لَا تَكُونَنَّ عَلَى الْإِسَاءَةِ أَقْوَى مِنْكَ عَلَى الْإِحْسَانِ وَ لَا يَكْبُرَنَّ عَلَيْكَ ظُلْمُ مَنْ ظَلَمَكَ فَإِنَّهُ يَسْعَى فِي مَضَرَّتِهِ وَ نَفْعِكَ وَ لَيْسَ جَزَاءُ مَنْ سَرَّكَ أَنْ تَسُوءَه.
وَ اعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّ الرِّزْقَ رِزْقَانِ رِزْقٌ تَطْلُبُهُ وَ رِزْقٌ يَطْلُبُكَ فَإِنْ أَنْتَ لَمْ تَأْتِهِ أَتَاكَ مَا أَقْبَحَ الْخُضُوعَ عِنْدَ الْحَاجَةِ وَ الْجَفَاءَ عِنْدَ الْغِنَى إِنَّمَا لَكَ مِنْ دُنْيَاكَ مَا أَصْلَحْتَ بِهِ مَثْوَاكَ وَ إِنْ كُنْتَ جَازِعاً عَلَى مَا تَفَلَّتَ مِنْ يَدَيْكَ فَاجْزَعْ عَلَى كُلِّ مَا لَمْ يَصِلْ إِلَيْكَ اسْتَدِلَّ عَلَى مَا لَمْ يَكُنْ بِمَا قَدْ كَانَ فَإِنَّ الْأُمُورَ أَشْبَاهٌ وَ لَا تَكُونَنَّ مِمَّنْ لَا تَنْفَعُهُ الْعِظَةُ إِلَّا إِذَا بَالَغْتَ فِي إِيلَامِهِ فَإِنَّ الْعَاقِلَ يَتَّعِظُ بِالْآدَابِ وَ الْبَهَائِمَ لَا تَتَّعِظُ إِلَّا بِالضَّرْبِ. اطْرَحْ عَنْكَ وَارِدَاتِ الْهُمُومِ بِعَزَائِمِ الصَّبْرِ وَ حُسْنِ الْيَقِينِ مَنْ تَرَكَ الْقَصْدَ جَارَ وَ الصَّاحِبُ مُنَاسِبٌ وَ الصَّدِيقُ مَنْ صَدَقَ غَيْبُهُ وَ الْهَوَى شَرِيكُ الْعَمَى.
وَ رُبَّ بَعِيدٍ أَقْرَبُ مِنْ قَرِيبٍ وَ قَرِيبٍ أَبْعَدُ مِنْ بَعِيدٍ وَ الْغَرِيبُ مَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ حَبِيبٌ مَنْ تَعَدَّى الْحَقَّ ضَاقَ مَذْهَبُهُ وَ مَنِ اقْتَصَرَ عَلَى قَدْرِهِ كَانَ أَبْقَى لَهُ وَ أَوْثَقُ سَبَبٍ أَخَذْتَ بِهِ سَبَبٌ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ مَنْ لَمْ يُبَالِكَ فَهُوَ عَدُوُّكَ قَدْ يَكُونُ الْيَأْسُ إِدْرَاكاً إِذَا كَانَ الطَّمَعُ هَلَاكاً لَيْسَ كُلُّ عَوْرَةٍ تَظْهَرُ وَ لَا كُلُّ فُرْصَةٍ تُصَابُ وَ رُبَّمَا أَخْطَأَ الْبَصِيرُ قَصْدَهُ وَ أَصَابَ الْأَعْمَى رُشْدَهُ. أَخِّرِ الشَّرَّ فَإِنَّكَ إِذَا شِئْتَ تَعَجَّلْتَهُ وَ قَطِيعَةُ الْجَاهِلِ تَعْدِلُ صِلَةَ الْعَاقِلِ مَنْ أَمِنَ الزَّمَانَ خَانَهُ وَ مَنْ أَعْظَمَهُ أَهَانَهُ لَيْسَ كُلُّ مَنْ رَمَى أَصَابَ إِذَا تَغَيَّرَ السُّلْطَانُ تَغَيَّرَ الزَّمَانُ سَلْ عَنِ الرَّفِيقِ قَبْلَ الطَّرِيقِ وَ عَنِ الْجَارِ قَبْلَ الدَّارِ إِيَّاكَ أَنْ تَذْكُرَ مِنَ الْكَلَامِ مَا يَكُونُ مُضْحِكاً وَ إِنْ حَكَيْتَ ذَلِكَ عَنْ غَيْرِك.
وَ إِيَّاكَ وَ مُشَاوَرَةَ النِّسَاءِ فَإِنَّ رَأْيَهُنَّ إِلَى أَفْنٍ وَ عَزْمَهُنَّ إِلَى وَهْنٍ وَ اكْفُفْ عَلَيْهِنَّ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ بِحِجَابِكَ إِيَّاهُنَّ فَإِنَّ شِدَّةَ الْحِجَابِ أَبْقَى عَلَيْهِنَّ وَ لَيْسَ خُرُوجُهُنَّ بِأَشَدَّ مِنْ إِدْخَالِكَ مَنْ لَا يُوثَقُ بِهِ عَلَيْهِنَّ وَ إِنِ اسْتَطَعْتَ أَلَّا يَعْرِفْنَ غَيْرَكَ فَافْعَلْ وَ لَا تُمَلِّكِ الْمَرْأَةَ مِنْ أَمْرِهَا مَا جَاوَزَ نَفْسَهَا فَإِنَّ الْمَرْأَةَ رَيْحَانَةٌ وَ لَيْسَتْ بِقَهْرَمَانَةٍ وَ لَا تَعْدُ بِكَرَامَتِهَا نَفْسَهَا وَ لَا تُطْمِعْهَا فِي أَنْ تَشْفَعَ لغَيْرِهَا وَ إِيَّاكَ وَ التَّغَايُرَ فِي غَيْرِ مَوْضِعِ غَيْرَةٍ فَإِنَّ ذَلِكَ يَدْعُو الصَّحِيحَةَ إِلَى السَّقَمِ وَ الْبَرِيئَةَ إِلَى الرِّيَبِ وَ اجْعَلْ لِكُلِّ إِنْسَانٍ مِنْ خَدَمِكَ عَمَلًا تَأْخُذُهُ بِهِ فَإِنَّهُ أَحْرَى أَلَّا يَتَوَاكَلُوا فِي خِدْمَتِكَ وَ أَكْرِمْ عَشِيرَتَكَ فَإِنَّهُمْ جَنَاحُكَ الَّذِي بِهِ تَطِيرُ وَ أَصْلُكَ الَّذِي إِلَيْهِ تَصِيرُ وَ يَدُكَ الَّتِي بِهَا تَصُولُ. اسْتَوْدِعِ اللَّهَ دِينَكَ وَ دُنْيَاكَ وَ اسْأَلْهُ خَيْرَ الْقَضَاءِ لَكَ فِي الْعَاجِلَةِ وَ الْآجِلَةِ وَ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ السَّلَام.
مقدمه (توصیفِ پدر و پسر): از پدری که فانی است، به گذشتِ زمان اعتراف دارد، عمرش رو به پایان است، تسلیمِ حوادثِ دنیاست، در جایگاهِ مردگان ساکن شده و فردا از این دنیا کوچ میکند؛ به فرزندی که آرزومندِ چیزهایی است که هرگز به دست نمیآیند، در مسیرِ رفتگان قدم گذاشته، سیبلِ بیماریها و گروگانِ روزگار است، هدفِ تیرِ مصیبتها، بردهی دنیا و تاجرِ غرور است، بدهکارِ مرگ و اسیرِ آن است، همپیمانِ غصهها و همنشینِ غمهاست، نشانهگاهِ آفتها، زمینخوردهی شهوتها و جانشینِ مردگان است.
اما بعد؛ پسرم! وقتی دیدم دنیا دارد به من پشت میکند، روزگار با من سرکشی میکند، و آخرت دارد به سمتم میآید؛ همینها مرا از یاد کردنِ هر چیزی غیر از خودم، و غصه خوردن برای هر چیزی جز آنچه پیشِ رو دارم، بازداشت. اما در میانِ تمامِ غصهها، غصهی تو چنان مرا به خودش مشغول کرد که انگار تو، پارهی تنِ من نیستی، بلکه تمامِ وجودِ منی! طوری که اگر دردی به تو برسد، انگار به من رسیده، و اگر مرگ به سراغِ تو بیاید، انگار به سراغِ من آمده است. به همین خاطر، این نامه را برایت نوشتم تا پشتوانهات باشد؛ چه من زنده بمانم و چه از دنیا بروم.
بخش اول (خودسازی و ارتباط با خدا): پسرم! تو را به تقوای الهی، پایبندی به دستوراتِ خدا، آباد کردنِ قلبت با یادِ خدا، و چنگ زدن به ریسمانِ خدا سفارش میکنم؛ آخر کدام ریسمان از ریسمانِ بینِ تو و خدا محکمتر است، اگر به آن چنگ بزنی؟!
قلبت را با موعظه و نصیحت زنده نگه دار.
با بیرغبتی به دنیا، هوای نفست را بکُش.
قلبت را با یقین قوی کن، و با حکمت نورانیاش ساز.
با یادآوریِ مرگ و نابودی، قلبت را رام کن و به زانو دربیاور.
چشمش را به روی فاجعههای دنیا و حملههای روزگار باز کن.
اخبارِ گذشتگان را برایش مرور کن و به او نشان بده که چه بر سرِ پیشینیان آمده است. در شهرها و خرابههای آنها بگرد و ببین چه کارها کردند، از کجا کوچ کردند و حالا کجا افتادهاند! میبینی که آنها از دوستانشان جدا شدهاند و در دیارِ غربت (قبر) ساکناند؛ و تو هم بهزودی یکی از همانها خواهی شد! پس جایگاهِ ابدیات را آباد کن، و آخرتت را به دنیایت نفروش!
بخش دوم (مسئولیتپذیریِ اجتماعی و استقامت):
دربارهی چیزی که نمیدانی، حرف نزن.
دربارهی چیزی که به تو ربطی ندارد، اظهارنظر نکن.
اگر در مسیری احساس کردی ممکن است گمراه شوی، توقف کن؛ چون توقف کردن در زمانِ سرگردانی، خیلی بهتر از پریدن در دلِ خطرهاست.
دیگران را به کارهای خوب دعوت کن (امر به معروف)، تا خودت هم اهلِ خوبیها شوی.
با دست و زبانت با بدیها مبارزه کن (نهی از منکر)، و با تمامِ توانت از آدمِ بدکار فاصله بگیر.
در راهِ خدا آنطور که شایسته است جهاد کن، و از سرزنشِ هیچ سرزنشکنندهای نترس.
برای رسیدن به حق، هر جا که لازم بود به دلِ طوفانها و سختیها بزن.
در دین تفقه کن و عمیق شو.
خودت را به صبر کردن در برابرِ ناملایمات عادت بده؛ که چه اخلاقِ زیبایی است صبوری در راهِ حق!
بخش سوم (توکل و ارتباطِ خالصانه با خدا): در تمامِ کارهایت، فقط به خدای خودت پناه ببر؛ که اگر این کار را بکنی، به یک پناهگاهِ بسیار امن و یک محافظِ قدرتمند پناه بردهای. درخواستهایت را فقط و فقط از خدا بخواه (و خالص باش)؛ چون دادن و ندادن فقط در دستِ اوست. و همیشه از او بخواه که بهترینها را برایت انتخاب کند.
بخش چهارم (فلسفهی این نامه و انتقالِ تجربه): پسرم! این وصیت را با دقت بفهم و از آن سرسری نگذر؛ چون بهترین حرف، حرفی است که سودمند باشد. علمی که نفعی نداشته باشد، هیچ خیری در آن نیست. پسرم! وقتی دیدم پیر شدهام و روزبهروز ضعیفتر میشوم، با عجله این وصیت را برایت نوشتم تا مبادا قبل از گفتنِ حرفهای دلم، مرگم فرا برسد؛ یا همانطور که جسمم ضعیف شده، ذهنم هم دچارِ نقص شود؛ یا قبل از اینکه این حرفها به گوشت برسد، وسوسههای نفسانی و فتنههای دنیا تو را مثلِ یک شترِ چموش و سرکش درگیر کند!
بدان که قلبِ نوجوان، مثلِ یک زمینِ خالی و آماده است؛ هر بذری در آن بکارند، میپذیرد و سبز میکند. به همین خاطر، قبل از اینکه قلبت سخت و سفت شود و ذهنت درگیرِ چیزهای دیگر گردد، برای تربیتت دستبهکار شدم. من با این وصیت، میخواهم نتیجهی تجربیات و جستجوهای تمامِ آدمهای باتجربه را بهصورتِ لقمهی آماده در دهانت بگذارم، تا دیگر نیازی نداشته باشی خودت آنها را با آزمون و خطا به دست بیاوری! تمامِ چیزهایی که ما با سختی تجربه کردیم، حالا بهراحتی در اختیارِ توست.
پسرم! درست است که من به اندازهی تمامِ پیشینیان عمر نکردهام، اما در کارهایشان دقت کردم، در اخبارشان فکر کردم، و در خرابههایشان قدم زدم؛ تا جایی که انگار یکی از خودِ آنها شدهام! بلکه فراتر از آن؛ به خاطرِ آگاهی از سرگذشتِ آنها، انگار من از روزِ اولِ تاریخ تا همین امروز با همهشان زندگی کردهام! من زلالیِ زندگیِ آنها را از کِدِریاش، و سودِ کارهایشان را از ضررش جدا کردم؛ و حالا از هر چیزی، عصاره و چکیدهاش را برای تو بیرون کشیدهام، و ناشناختهها و بیفایدهها را دور ریختهام.
پس در این بهارِ عمرت، که روحی سالم و قلبی پاک داری، تصمیم گرفتم آموزشت را با قرآنِ خدا، قوانینِ اسلام، و حلال و حرامِ آن شروع کنم و فعلاً به سراغِ چیزِ دیگری نروم. ترسیدم مبادا تو هم مثلِ بقیهی مردم درگیرِ اختلافنظرها و شبههها بشوی؛ پس با اینکه دوست نداشتم ذهنت را درگیر کنم، اما دیدم محکمکاریِ عقایدت در این شرایط، خیلی بهتر از این است که تو را در جامعهای رها کنم که میترسم در آن نابود شوی! امیدوارم خدا تو را در این مسیر موفق کند.
بخش پنجم (شاهکلیدِ وصیت و شیوهی تحقیقِ درست): پسرم! دوستداشتنیترین بخشِ این وصیتنامه برای من، این است که:
تقوای الهی داشته باشی.
به انجامِ همان واجباتی که خدا برایت تعیین کرده اکتفا کنی.
و دقیقاً در همان مسیری قدم بگذاری که پدرانت و صالحانِ خاندانت در آن قدم گذاشتند. آنها همانطور که تو الان داری فکر میکنی، فکر کردند؛ و در نهایت به این نتیجه رسیدند که باید به چیزهایی که قطعی است عمل کنند، و از چیزهایی که به آنها تکلیفی نشده و نمیدانند دست بردارند.
اما اگر نفست زیرِ بار نرفت و خواست حتماً خودش همهچیز را بررسی کند، پس یادت باشد که این جستجو باید بر اساسِ فهمیدن و یادگرفتن باشد، نه بر اساسِ پریدن در باتلاقِ شبههها و درگیریهای لفظی! و قبل از هر تحقیقی، اول از خدای خودت کمک بخواه و از او توفیق طلب کن. ذهنت را از هر فکری که تو را به شک و گمراهی میکشاند، پاک کن. وقتی مطمئن شدی که قلبت کاملاً صاف و آماده است، و تمامِ تمرکزت فقط روی همین موضوع جمع شده، آنوقت به سراغِ چیزهایی برو که برایت توضیح میدهم. اما اگر این تمرکز و آمادگیِ روحی را نداری، بدان که داری مثلِ یک شترِ شبکور در تاریکی قدم برمیداری! و کسی که در دینِ خدا گیج و سردرگم باشد، اصلاً پژوهشگر نیست؛ پس در این حالت، توقف کردن بهترین کار است!
بخش ششم (نگرشِ توحیدی به هستی و پرهیز از گیج شدن): پسرم! این وصیت را خوب بفهم و بدان:
همان کسی که صاحبِ مرگ است، صاحبِ زندگی هم هست.
همان کسی که میمیرانَد، همان کسی است که میآفریند.
و همان کسی که نابود میکند، دوباره زنده میکند.
و کسی که مبتلا میکند، خودش هم عافیت میدهد.
بدان که دنیا هیچوقت روی یک پاشنه نمیچرخد؛ دنیا بر اساسِ قانونِ نعمت دادن، امتحان کردن، پاداش دادن در قیامت، و خیلی چیزهای دیگری که تو نمیفهمی بنا شده است! پس اگر چیزی از کارهای خدا برایت گنگ و نامفهوم بود، آن را به پای نادانیِ خودت بگذار! فراموش نکن که تو روزِ اول یک انسانِ کاملاً نادان بودی و بعداً همهچیز را یاد گرفتی. چقدر چیزها هست که تو هنوز نمیدانی و عقلت در آنها حیران است، اما بعداً چشمبسته آنها را میپذیری و میفهمی!
پس محکم به دامانِ همان خدایی چنگ بزن که تو را آفریده، روزی داده و به این زیبایی خلق کرده است! فقط بندهی او باش، فقط به او گرایش داشته باش، و فقط از او بترس.
پسرم! بدان که هیچکس به اندازهی پیامبر اکرم (ص) نتوانسته خدا را به ما معرفی کند؛ پس او را به عنوانِ رهبر و راهنمای خودت به سوی نجات بپذیر. من در نصیحت کردنِ تو هیچ کوتاهیای نکردم؛ و تو هر چقدر هم که برای خودت دلسوزی کنی، به پای دلسوزیِ من برای تو نمیرسد!
بخش هفتم (برهانِ نظم و یگانگیِ خدا): پسرم! اگر پروردگارت شریکی داشت، قطعاً پیامبرانِ آن شریک هم به سراغت میآمدند، نشانههای قدرتِ او را هم در عالَم میدیدی، و با کارها و صفاتش آشنا میشدی! اما پروردگارِ تو، یک خدای یگانه است، دقیقاً همانطور که خودش را توصیف کرده است. هیچکس در قدرتش با او درگیر نمیشود، هرگز نابود نمیشود، همیشه اول بوده بدونِ اینکه آغازی داشته باشد، و همیشه آخر است بدونِ اینکه پایانی داشته باشد. او آنقدر بزرگ است که در قالبِ فهمِ قلبها و چشمها نمیگنجد!
حالا که اینها را فهمیدی، پس مثلِ کسی رفتار کن که میداند در برابرِ خدا چقدر کوچک، ناتوان، و نیازمند است؛ کسی که با تمامِ وجود به دنبالِ اطاعتِ اوست، از عذابش میترسد، و نگرانِ خشمِ اوست. چون این خدا، تو را فقط به کارهای زیبا دستور داده، و فقط از کارهای زشت و پلید نهی کرده است.
پسرم! من تو را از ماهیتِ دنیا، بیوفاییاش، و زوالش باخبر کردم؛ و از آخرت و چیزهایی که برای اهلِ آن آماده شده نیز آگاهت ساختم.(ادامهی این نامهی طولانی در بخشهای بعدی خواهد آمد).
بخش هشتم تمثیلی از حقیقتِ دنیا و آخرت
من با این مثالها میخواهم برایت تصویرسازی کنم تا عبرت بگیری و راهت را پیدا کنی. حکایتِ کسانی که این دنیا را (بهدرستی) شناختهاند، مثلِ مسافرانی است که در یک منزلگاهِ خشک و قحطیزده گیر افتادهاند، و حالا قصد دارند به یک منزلگاهِ سرسبز و پرنعمت کوچ کنند. آنها سختیِ راه، دوریِ دوستان، تلخیِ سفر و غذای بدمزه را با جانودل تحمل میکنند تا به خانهی وسیع و قرارگاهِ همیشگیشان برسند. به همین خاطر، هیچکدام از این سختیها برایشان دردناک نیست و هزینههای این راه را ضرر نمیدانند؛ بلکه هیچچیزی برایشان دوستداشتنیتر از آن نیست که آنها را به منزلگاهِ اصلیشان نزدیکتر کند!
اما حکایتِ کسانی که فریبِ دنیا را خوردهاند، مثلِ مسافرانی است که در یک منزلگاهِ سرسبز و پرنعمت بودهاند، و حالا مجبورند به یک منزلگاهِ خشک و وحشتناک کوچ کنند! برای اینها، هیچچیز ترسناکتر و تلختر از این نیست که بخواهند از جایگاهِ راحتشان جدا شوند و به سمتِ آن جایگاهِ وحشتناک بروند!
بخش نهم قانونِ طلاییِ روابطِ انسانی
پسرم! خودت را ترازوی بینِ خودت و دیگران قرار بده!
هرچه برای خودت دوست داری، برای دیگران هم دوست داشته باش.
و هرچه برای خودت نمیپسندی، برای دیگران هم نپسند.
همانطور که دوست نداری به تو ظلم شود، به هیچکس ظلم نکن.
و همانطور که دوست داری به تو نیکی کنند، به دیگران نیکی کن.
هر کاری را که از دیگران زشت میدانی، از خودت هم زشت بدان!
و از مردم به همان رفتاری راضی باش، که راضی هستی خودت با آنها داشته باشی.
چیزی را که نمیدانی، نگو؛ حتی اگر چیزهایی که میدانی خیلی کم باشد. و چیزی را که دوست نداری به تو بگویند، به دیگران نگو. بدان که خودشیفتگی و غرور، دشمنِ حقیقت و آفتِ عقلهاست! پس در راهِ زندگیات با تمامِ توانت تلاش کن، اما (با حرص زدن) خزانهدار و حمالِ وارثانت نباش! و وقتی به مسیرِ درستِ خودت هدایت شدی، بیشترین خضوع و فروتنی را در برابرِ پروردگارت داشته باش.
بخش دهم آمادگی برای یک سفرِ طولانی
بدان که راهی بسیار طولانی و پرمشقت پیشِ رو داری! در این راه، چارهای نداری جز اینکه بهخوبی جستجو کنی و به اندازهی کافی توشه برداری؛ ضمن اینکه باید بارِ روی دوشت را هم سبک نگه داری. پس، بیشتر از توانت بار به دوش نکش، که سنگینیاش بلای جانت میشود! اگر در این مسیر به آدمِ نیازمندی برخوردی که حاضر است بارِ تو (صدقات و کارهای خیر) را تا روز قیامت به دوش بکشد و فردا که به آن نیاز داری تحویلت بدهد، او را یک غنیمتِ بزرگ بشمار و بارت را روی دوشِ او بگذار! تا میتوانی توشهات را به او بسپار، چون شاید فردا دنبالِ چنین آدمی بگردی و پیدایش نکنی! و اگر کسی در روزگارِ ثروتت از تو وام خواست، به چشمِ یک غنیمت به او نگاه کن؛ تا در روزِ تنگی و گرفتاریات (در قیامت) آن را به تو پس بدهد.
بدان که گردنهی سخت و نفسگیری پیشِ رو داری! در این گردنه، کسی که بارش سَبُکتر است، حالوروزش از آدمِ بارسنگین خیلی بهتر است؛ و کسی که کُند حرکت میکند، وضعش از آدمِ چابک خیلی بدتر است. و در نهایت، مسیرِ سقوطِ تو از این گردنه، یا به سمتِ بهشت است یا به سمتِ جهنم! پس قبل از اینکه به آنجا برسی، برای خودت پیشقراول بفرست و خانهات را آماده کن؛ چون بعد از مرگ، دیگر نه فرصتی برای جبران و عذرخواهی هست، و نه راهِ بازگشتی به این دنیا!
بخش یازدهم شاهکلیدِ گنجینههای خدا (دعا)
یقین بدان، همان خدایی که کلیدِ گنجینههای آسمانها و زمین در دستِ اوست، به تو اجازهی دعا کردن داده و خودش هم اجابتِ آن را تضمین کرده است! او به تو دستور داده که از او بخواهی تا به تو بدهد، و از او طلبِ مهربانی کنی تا با تو مهربانی کند.
او هیچ دربان و واسطهای بینِ خودش و تو قرار نداده است!
مجبورت نکرده که برای حرف زدن با او، پیشِ کسی شفیع ببری.
اگر کارِ بدی کردی، راهِ توبه را به رویت نبسته است.
در مجازات کردنت عجله نکرده است.
وقتی به سوی او برمیگردی، سرزنشت نمیکند.
آنجا که مستحقِ رسوایی بودی، رسوایت نکرده است.
در پذیرشِ توبهات سختگیری نکرده است.
به خاطرِ گناهانت از تو بازجوییِ سخت نمیکند.
و تو را از رحمتش ناامید نساخته است!
بلکه برعکس؛ همین که از گناهت دست میکشی، آن را برایت یک کارِ خوب حساب میکند! گناهت را فقط یک برابر مینویسد، اما کارِ خوبت را ده برابر حساب میکند! او درِ توبه و بازگشت را به روی تو باز گذاشته است. هر وقت صدایش کنی، صدایت را میشنود؛ و هر وقت درِگوشی با او حرف بزنی، رازت را میداند. پس نیازت را پیشِ او ببر، سفرهی دلت را برایش باز کن، غصههایت را به او بگو، برای رفعِ گرفتاریهایت از او کمک بخواه، و برای کارهایت به او پناه ببر. از گنجینههای رحمتِ خدا چیزهایی بخواه که هیچکس جز او توانِ دادنش را ندارد؛ مثلِ عمرِ طولانی، سلامتیِ بدن، و وسعتِ روزی!
خداوند با اجازهای که برای دعا کردن به تو داده، در واقع کلیدِ گنجینههایش را در دستِ خودت گذاشته است! پس هر وقت دلت خواست، میتوانی با دعا کردن درهای نعمتش را باز کنی و بارانِ رحمتش را بر سرت بباری! مبادا تأخیر در اجابتِ دعا، تو را ناامید کند! چون بخششِ خدا، به اندازهی نیت و خلوصِ توست. گاهی خدا اجابت را به تأخیر میاندازد تا پاداشِ دعاکننده را بیشتر کند و هدیهی بزرگتری به او بدهد. گاهی چیزی از خدا میخواهی، اما به تو نمیدهد؛ در عوض، خیلی زود یا در آینده، چیزی بهتر از آن به تو میبخشد! یا اصلاً آن را از تو دور میکند چون برایت شَر است! چه بسا چیزهایی که اگر خدا آنها را به تو میداد، دین و ایمانت نابود میشد! پس از خدا چیزهایی بخواه که زیبایی و خیرش برایت بماند، و رنج و وبالش از تو دور شود؛ که نه پول برای تو میماند، و نه تو برای پول!
بخش دوازدهم یادِ مرگ و کالبدشکافیِ دنیاپرستان
پسرم! بدان که تو برای آخرت آفریده شدهای، نه برای دنیا! برای رفتن آفریده شدهای، نه برای ماندن! برای مرگ آفریده شدهای، نه برای زندگیِ همیشگی! تو الان در یک منزلگاهِ موقت، در یک ایستگاهِ بینراهی، و در جادهای به سمتِ آخرت هستی. تو شکارِ مرگی هستی که فراریاش هرگز نجات پیدا نمیکند و جویندهاش هرگز آن را گم نمیکند؛ مرگ بالاخره تو را میگیرد! پس بترس از اینکه مرگ در حالی به سراغت بیاید که تو در حالِ گناه هستی و پیشِ خودت میگفتی: حالا بعداً توبه میکنم! ، اما مرگ بینِ تو و توبهات فاصله بیندازد؛ که اگر اینطور شود، خودت را نابود کردهای!
پسرم! زیاد به یادِ مرگ باش! و به یادِ دنیایی که بعد از مرگ ناگهان واردش میشوی! تا وقتی مرگ به سراغت میآید، کاملاً آماده و مسلح باشی، نه اینکه غافلگیرت کند و تو را در هم بشکند. مبادا حرص زدنِ دنیاپرستان و چسبیدنشان به دنیا تو را فریب دهد! خدا خودش ماهیتِ دنیا را به تو خبر داده است، و خودِ دنیا هم زشتیها و بیوفاییهایش را به تو نشان داده است. دنیاپرستان، دقیقاً مثلِ سگهای زوزهکش و درندگانِ وحشیاند که به هم پارس میکنند! قویترهایشان ضعیفترها را میخورند، و بزرگترهایشان کوچکترها را له میکنند! یک عدهشان مثلِ حیواناتِ افسارزدهاند، و عدهای دیگر مثلِ حیواناتِ یله و رها که عقلشان را از دست داده و در بیابانِ گمراهی میچرخند! آنها گلههایی آفتزده در یک درهی سنگلاخاند که نه چوپانی دارند که جمعشان کند، و نه ساربانی که به چرا ببردشان! دنیا، آنها را در کورهراهِ نابینایی انداخته و چشمشان را از دیدنِ چراغِ هدایت کور کرده است. آنها در سرگردانیِ دنیا گم شدهاند و در نعمتهایش غرق گشتهاند. دنیا را به عنوانِ خدای خودشان انتخاب کردهاند؛ پس دنیا آنها را به بازی گرفته، و آنها هم با دنیا سرگرم شدهاند، و آنسوی دنیا (آخرت) را بهکل فراموش کردهاند!
بخش سیزدهم مدارا و میانهروی در مسیرِ زندگی
کمی صبر کن! بهزودی تاریکیها کنار میرود (و حقایق روشن میشود). انگار کاروانها به منزل رسیدهاند؛ کسی که تندتر برود، زودتر به کاروان ملحق میشود. پسرم! بدان کسی که مرکبِ سواریاش شب و روز است، در واقع دارد حرکت میکند، حتی اگر سرِ جایش ایستاده باشد! و مسافت را طی میکند، حتی اگر در آرامش نشسته باشد! یقین بدان که تو هرگز به تمامِ آرزوهایت نمیرسی، و نمیتوانی از زمانِ مرگت فرار کنی؛ تو دقیقاً در همان مسیری هستی که گذشتگانت رفتند. پس در تلاش برای دنیا، آرام باش و در کسبِ درآمد، میانهروی کن. چون خیلی وقتها حرص زدن برای دنیا، فقط باعثِ از دست رفتنِ داراییها میشود! نه هر کسی که حرص میزند روزیاش زیاد میشود، و نه هر کسی که میانهروی میکند محروم میماند.
روحِ خودت را از هر کارِ پَست و حقیری بزرگتر بدان، حتی اگر آن کار تو را به تمامِ آرزوهایت برساند! چون تو در ازای چیزی که از شرافت و وجودت میفروشی، هیچ جایگزینی پیدا نخواهی کرد. بردهی دیگران نباش، در حالی که خدا تو را آزاد آفریده است! خوبیای که فقط با شر و بدی به دست بیاید، اصلاً خوبی نیست؛ و راحتیای که با سختی (و ذلت) به دست بیاید، راحتی نیست. مراقب باش مرکبِ طمع تو را با خودش نبرد و در چشمههای هلاکت غرق نکند! اگر میتوانی کاری کنی که هیچکس جز خدا ولینعمتِ تو نباشد، حتماً این کار را بکن! چون تو بالاخره سهمِ خودت را میگیری و به روزیات میرسی. و قطعاً یک سهمِ کوچک و باکرامت از طرفِ خدا، خیلی باارزشتر از سهمِ بزرگی است که از دستِ بَندگانش بگیری (هرچند که در نهایت همهچیز از طرفِ خداست).
بخش چهاردهم حکمتهای پراکنده و ناب (وصایا شتی)
جبرانِ ضرری که از سکوتت خوردهای، خیلی راحتتر از جبرانِ ضرری است که از حرف زدنت خوردهای!
برای نگهداشتنِ چیزی که در ظرف است، درِ آن را محکم ببند (کنایه از حفظ اسرار).
اینکه داشتههای خودت را محکم نگهداری، برای من خیلی دوستداشتنیتر از این است که به دنبالِ داشتههای دیگران باشی!
تلخیِ ناامیدی از دیگران، خیلی بهتر از دستِ نیاز دراز کردن پیشِ مردم است!
یک شغلِ ساده اما با پاکدامنی، خیلی بهتر از پولداری اما با کثافتکاری است!
هر آدمی، بهترین نگهبانِ رازِ خودش است.
خیلیها (با پرحرفی یا کارهای غلط) دقیقاً برای ضرر زدن به خودشان تلاش میکنند!
کسی که پرحرفی کند، هذیان هم زیاد میگوید! و کسی که فکر کند، حقیقت را میبیند.
با آدمهای خوب بگرد تا یکی از آنها شوی؛ و از آدمهای بد فاصله بگیر تا از شرشان در امان بمانی.
بدترین غذا، غذای حرام است!
و زشتترین ظلم، ظلم کردن به آدمِ ضعیف است!
جایی که مدارا کردن باعثِ دردسر میشود، قاطعیت و تندی عینِ مداراست!
گاهی دارو خودش به درد و مرض تبدیل میشود، و گاهی درد خودش درمان است!
گاهی کسی که از او توقعِ نصیحت نداری، خیرخواهانه نصیحتت میکند؛ و کسی که به او اعتماد داری، به تو خیانت میکند!
مبادا به آرزوهای خام تکیه کنی! که آرزو، سرمایهی آدمهای احمق است.
عقل، یعنی حفظ کردنِ تجربهها؛ و بهترین تجربه، تجربهای است که به تو پند و اندرز بدهد.
فرصتها را قبل از اینکه به غصه و حسرت تبدیل شوند، بقاپ!
نه هر کسی که تلاش میکند به هدفش میرسد، و نه هر مسافری به خانه برمیگردد!
ضایع کردنِ توشهی آخرت، خودش نوعی فساد و نابود کردنِ قیامت است.
هر کاری، بالاخره عاقبتی دارد. و بهزودی هرچه برایت مقدر شده به تو میرسد.
کاسب، همیشه در خطرِ ضرر است.
چه بسا یک سرمایهی کم، که از یک سرمایهی زیاد پُربرکتتر و رشدکنندهتر باشد!
در کمککاری که خودش پست و حقیر است، و در دوستی که به او بدگمانی، هیچ خیری نیست!
تا زمانی که روزگار با تو راه میآید، تو هم با آن مدارا کن.
برای رسیدن به چیزهای بیشتر، داشتههایت را به خطر نینداز!
مراقب باش مرکبِ لجاجت و یکدندگی، تو را زمین نزند!
قانون مدارا با دوست: اگر برادرت رابطهاش را با تو قطع کرد، تو خودت را وادار کن که با او رابطه برقرار کنی! وقتی او دوری میکند، تو با مهربانی به او نزدیک شو! وقتی او خسیس میشود، تو به او ببخش! وقتی او فاصله میگیرد، تو جلو برو! وقتی او سخت میگیرد، تو نرم باش! و وقتی او اشتباه میکند، برایش عذر و بهانه بیاور! آنقدر به او محبت کن که انگار تو بندهی او هستی و او ولینعمتِ توست! (البته حواست باشد این محبتها را در جای غلط یا برای آدمِ نالایق خرج نکنی).
هرگز دشمنِ دوستت را به دوستی نگیر، که اگر این کار را بکنی با دوستت دشمنی کردهای!
نصیحتت را کاملاً خالصانه به دوستت بگو؛ چه این نصیحت برایش شیرین باشد، چه تلخ!
خشمِ خودت را جرعهجرعه قورت بده (و فرو ببر)؛ که من هیچ جرعهای ندیدم که عاقبتش از این شیرینتر و لذتبخشتر باشد!
با کسی که با تو خشن رفتار میکند، نرم باش؛ دیری نمیگذرد که او هم با تو نرم میشود.
از دشمنت با بخشش و بزرگواری انتقام بگیر؛ که این شیرینترین نوعِ پیروزی است!
اگر خواستی رابطهات را با دوستت قطع کنی، یک جای کوچکی برای آشتی باقی بگذار، تا اگر یک روز دلش خواست برگردد، راه برایش باز باشد.
اگر کسی به تو گمانِ خوب برد، با رفتارت گمانش را تأیید کن (و خرابش نکن).
به بهانهی اینکه با کسی رفیقی و صمیمی هستی، حقش را ضایع نکن! چون کسی که حقش را ضایع کنی، دیگر رفیقِ تو نیست!
طوری رفتار نکن که خانوادهات به خاطرِ تو، بدبختترین آدمها بشوند.
به کسی که از تو خوشش نمیآید، اصرار و ابراز علاقه نکن.
مبادا دوستت در قطعِ رابطه قویتر از تو در برقراری رابطه باشد! و مبادا در بدی کردن قویتر از خوبی کردن باشی!
ظلمِ کسی که به تو ظلم کرده، در نظرت خیلی بزرگ نیاید؛ چون او با این کار دارد تیشه به ریشهی خودش میزند و به نفعِ تو کار میکند! و پاداشِ کسی که تو را خوشحال کرده، این نیست که تو با او بدی کنی.
پسرم! روزی دو مدل است: روزیای که تو به دنبالش میروی، و روزیای که او به دنبالِ تو میگردد؛ که اگر تو سراغش نروی، او خودش را به تو میرساند!
چقدر زشت است که انسان در موقعِ فقر و نیازمندی، ذلیلانه کُرنش کند؛ و در موقعِ ثروت، خشن و بیرحم شود!
سهمِ تو از این دنیا، فقط همانقدری است که با آن خانهی آخرتت را آباد میکنی!
اگر قرار است برای چیزهایی که از دستت رفته غصه بخوری، پس برای تمامِ چیزهایی که هنوز به دست نیاوردهای هم غصه بخور! (پس الکی غصه نخور).
از اتفاقاتِ گذشته، برای آینده درس بگیر؛ چون اتفاقاتِ دنیا خیلی شبیهِ هماند.
جزوِ آدمهایی نباش که نصیحت و پند روی آنها اثر نمیکند، مگر اینکه حسابی گوشمالیشان بدهی و تنبیهشان کنی! آدمِ عاقل با یک تذکر درس میگیرد، این حیواناتاند که فقط با کتک راه میافتند!
با سپرِ صبرِ قاطع و یقینِ زیبا، به جنگِ لشکری از غصهها برو و آنها را از خودت دور کن!
هر کس میانهروی را رها کند، قطعاً گمراه میشود.
همنشینِ تو، مثلِ فامیلِ توست.
دوستِ واقعی کسی است که در غیابِ تو هم دوستِ صادقی باشد.
هوای نفس، شریکِ کوری و نابینایی است!
چه بسا بیگانههایی که از فامیل نزدیکترند! و چه بسا فامیلهایی که از بیگانهها دورترند!
غریبِ واقعی کسی است که دوستی نداشته باشد.
هر کس از حق تجاوز کند، مسیرِ زندگیاش تنگ و سخت میشود.
هر کس حد و اندازهی خودش را بشناسد، جایگاهش پایدارتر میماند.
محکمترین ریسمانی که میتوانی به آن چنگ بزنی، ریسمانِ بینِ تو و خدای سبحان است.
کسی که به فکرِ تو نیست و حقوقِ تو را رعایت نمیکند، در واقع دشمنِ توست!
گاهی اوقات وقتی طمع باعثِ هلاکت میشود، ناامیدی و دلکَندن خودش بزرگترین پیروزی است!
هر رازی، فاشکردنی نیست؛ و هر فرصتی هم به دست نمیآید.
گاهی آدمِ بینا راه را اشتباه میرود، و آدمِ کور به مقصد میرسد!
انجامِ کارهای بد را به تأخیر بینداز؛ چون هر وقت که بخواهی میتوانی انجامشان بدهی!
قطع رابطهی یک آدمِ نادان، میارزد به برقراریِ ارتباط با یک آدمِ عاقل!
هر کس به دنیا و روزگار اعتماد کند، روزگار به او خیانت میکند؛ و هر کس آن را بزرگ بداند، روزگار خوارش میسازد.
نه هر کسی که تیر پرتاب میکند به هدف میزند!
وقتی حاکمِ جامعه عوض شود، روزگار (و شرایط) هم عوض میشود.
قبل از اینکه واردِ مسیرِ سفر شوی، ببین همسفرت کیست! و قبل از اینکه خانهای بخری، ببین همسایهات کیست!
مبادا حرفهای مضحک و دلقکمآبانه بزنی، حتی اگر بخواهی از قولِ دیگران تعریف کنی!
بخش پانزدهم حریمِ خانواده و جایگاهِ زن
و اما دربارهی زنان (با توجه به شرایطِ فکری و اجتماعیِ آن روزگار): از مشورت با آنها بپرهیز! چون معمولاً رأی آنها سست، و تصمیمهایشان ضعیف است. با پوشش و حجابِ مناسب، چشمِ آنها را از نگاههای آلوده حفظ کن؛ چون رعایتِ دقیقِ حریمها، برای سلامتِ خودِ آنها پایدارتر و بهتر است. بیرون رفتنِ آنها از خانه (و معاشرتهای بیحساب)، بدتر از این نیست که تو آدمهای نامطمئن را واردِ حریمِ آنها کنی! اگر میتوانی کاری کنی که هیچ مردِ نامحرمی را جز تو نشناسند، این کار را بکن. به زن، کارهایی را که فراتر از توانِ شخصیِ اوست نسپار؛ چون زن یک گلِ ظریف و خوشبوست، نه یک کارگزار و قهرمانِ خشن! او را فراتر از حدِ خودش احترام نکن (که مغرور شود)، و به او میدان نده که بخواهد برای دیگران شفاعت و پادرمیانی کند. مبادا در جایی که نباید غیرت به خرج دهی، الکی غیرتی شوی! (و گیرِ بیجا بدهی)؛ چون این کار، زنِ سالم را به سمتِ بیماری و انحراف، و زنِ بیگناه را به سمتِ کارهای مشکوک سوق میدهد! برای هر کدام از خدمتکارانت کارِ مشخصی تعیین کن و همان را از او بخواه؛ اینطور دیگر نمیتوانند کارها را به گردنِ هم بیندازند. و در نهایت؛ به فامیل و طایفهات احترام بگذار و آنها را تکریم کن! چون آنها بالهای تو هستند که با آنها پرواز میکنی، ریشهی تو هستند که به آن برمیگردی، و دستِ قدرتمندِ تو هستند که با آن به دشمن حمله میکنی!
دعای پایانی
دین و دنیایت را به خدا میسپارم! و از او میخواهم که بهترین تقدیرها را، هم در امروز و هم در فردا، هم در دنیا و هم در آخرت، برای تو رقم بزند. والسلام.
نامه ۳۲خونِ مردم به گردنِ توست!
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى معاوية:
وَ أَرْدَيْتَ جِيلًا مِنَ النَّاسِ كَثِيراً، خَدَعْتَهُمْ بِغَيِّكَ وَ أَلْقَيْتَهُمْ فِي مَوْجِ بَحْرِكَ، تَغْشَاهُمُ الظُّلُمَاتُ وَ تَتَلَاطَمُ بِهِمُ الشُّبُهَاتُ؛ [فَجَارُوا] فَجَازُوا عَنْ وِجْهَتِهِمْ وَ نَكَصُوا عَلَى أَعْقَابِهِمْ وَ تَوَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ وَ عَوَّلُوا عَلَى أَحْسَابِهِمْ، إِلَّا مَنْ فَاءَ مِنْ أَهْلِ الْبَصَائِرِ، فَإِنَّهُمْ فَارَقُوكَ بَعْدَ مَعْرِفَتِكَ وَ هَرَبُوا إِلَى اللَّهِ مِنْ مُوَازَرَتِكَ، إِذْ حَمَلْتَهُمْ عَلَى الصَّعْبِ وَ عَدَلْتَ بِهِمْ عَنِ الْقَصْدِ؛ فَاتَّقِ اللَّهَ يَا مُعَاوِيَةُ فِي نَفْسِكَ وَ جَاذِبِ الشَّيْطَانَ قِيَادَكَ، فَإِنَّ الدُّنْيَا مُنْقَطِعَةٌ عَنْكَ وَ الْآخِرَةَ قَرِيبَةٌ مِنْكَ، وَ السَّلَامُ.
(بخش دیگری از نامههای امیرالمؤمنین (ع) به معاویه، در رسوا کردنِ فریبکاریهای او:)
ای معاویه! تو با دروغها و گمراهیات، نسلِ بزرگی از مردم را نابود کردی! آنها را فریب دادی و در امواجِ دریای فتنهات انداختی؛ دریایی که تاریکیها آنها را در بر گرفته و شبههها مثلِ موج به آنها میخورَد. نتیجه این شد که از مسیرِ درستِ خودشان منحرف شدند، به دورانِ جاهلیت برگشتند، به حق پشت کردند، و به جای تکیه بر دین، به اصلونسب و افتخاراتِ قومیشان دل بستند!
مگر آن عده از آدمهای بافهم و بصیرت که (از این موجها) جانِ سالم به در بردند؛ آنها وقتی تو را بهدرستی شناختند، از تو جدا شدند و از همکاری با تو به سوی خدا فرار کردند! چون تو میخواستی آنها را به کارهای سخت و غیرممکن وادار کنی و از مسیرِ حق منحرفشان سازی.
پس ای معاویه! به دادِ خودت برس و از خدا بترس. افسارت را از دستِ شیطان بکِش و رها کن! که قطعا این دنیا برای تو تمام میشود و آخرتت بسیار نزدیک است. والسلام.
نامه ۳۳هوشیار باش! شامیها به مکه میآیند
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى قثم بن العباس و هو عامله على مكة:
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ عَيْنِي بِالْمَغْرِبِ كَتَبَ إِلَيَّ يُعْلِمُنِي أَنَّهُ وُجِّهَ إِلَى الْمَوْسِمِ أُنَاسٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ، الْعُمْيِ الْقُلُوبِ الصُّمِّ الْأَسْمَاعِ الْكُمْهِ الْأَبْصَارِ، الَّذِينَ يَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَ يُطِيعُونَ الْمَخْلُوقَ فِي مَعْصِيَةِ الْخَالِقِ وَ يَحْتَلِبُونَ الدُّنْيَا دَرَّهَا بِالدِّينِ وَ يَشْتَرُونَ عَاجِلَهَا بِآجِلِ الْأَبْرَارِ الْمُتَّقِينَ، وَ لَنْ يَفُوزَ بِالْخَيْرِ إِلَّا عَامِلُهُ وَ لَا يُجْزَى جَزَاءَ الشَّرِّ إِلَّا فَاعِلُهُ. فَأَقِمْ عَلَى مَا فِي يَدَيْكَ قِيَامَ الْحَازِمِ [الطَّبِيبِ] الصَّلِيبِ وَ النَّاصِحِ اللَّبِيبِ التَّابِعِ لِسُلْطَانِهِ الْمُطِيعِ لِإِمَامِهِ، وَ إِيَّاكَ وَ مَا يُعْتَذَرُ مِنْهُ وَ لَا تَكُنْ عِنْدَ النَّعْمَاءِ بَطِراً وَ لَا عِنْدَ الْبَأْسَاءِ فَشِلًا، وَ السَّلَامُ.
(نامهی هشداردهندهی امیرالمؤمنین (ع) به قُثَم بن عباس، استاندارِ مکه:)
اما بعد؛ جاسوسِ من در غرب (شام) برایم نوشته و خبر داده است که: عدهای از مردمِ شام به سمتِ حجاز و مراسمِ حج فرستاده شدهاند؛ آدمهایی که دلهایشان کور، گوشهایشان کر، و چشمهایشان نابیناست! کسانی که حق را با باطل قاطی میکنند، برای اطاعتِ از یک انسان (معاویه)، نافرمانیِ خدا را میکنند، و با سوءاستفاده از دین، دارند شیرِ دنیا را میدوشند! آنها این دنیای نقدِ خودشان را با آخرتِ پاکِ انسانهای باتقوا و نیکوکار معامله کردهاند. اما بدان که هیچکس به خیر و رستگاری نمیرسد، مگر کسی که برای آن کار کند؛ و هیچکس جزای بدی را نمیبیند، مگر کسی که بدی کرده باشد.
پس حواست جمع باشد! مثلِ یک حاکمِ باهوش، محکم، دلسوز و عاقل که گوشبهفرمانِ رهبر و امامِ خودش است، سرِ پُستِ خودت بِایست و مراقبِ اوضاع باش. مبادا کاری کنی که بعداً مجبور شوی عذرخواهی کنی! وقتی در ناز و نعمت هستی، مغرور و سرمست نشو؛ و وقتی به سختی و مشکل خوردی، ضعیف و ترسو نباش! والسلام.
نامه ۳۴دلسوزیِ پدری برای یک فرماندهِ جوان
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى محمد بن أبي بكر لمّا بلَغَه تَوَجُّده من عَزله بالأشتر عن مصر، ثم توفّي الأشتر في توجّهه إلى هناك قبل وُصوله إليها:
أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ بَلَغَنِي مَوْجِدَتُكَ مِنْ تَسْرِيحِ الْأَشْتَرِ إِلَى عَمَلِكَ وَ إِنِّي لَمْ أَفْعَلْ ذَلِكَ اسْتِبْطَاءً لَكَ فِي الْجَهْدَ وَ لَا ازْدِيَاداً لَكَ فِي الْجِدِّ، وَ لَوْ نَزَعْتُ مَا تَحْتَ يَدِكَ مِنْ سُلْطَانِكَ لَوَلَّيْتُكَ مَا هُوَ أَيْسَرُ عَلَيْكَ مَئُونَةً وَ أَعْجَبُ إِلَيْكَ وِلَايَةً. إِنَّ الرَّجُلَ الَّذِي كُنْتُ وَلَّيْتُهُ أَمْرَ مِصْرَ كَانَ رَجُلًا لَنَا نَاصِحاً وَ عَلَى عَدُوِّنَا شَدِيداً نَاقِماً؛ فَرَحِمَهُ اللَّهُ فَلَقَدِ اسْتَكْمَلَ أَيَّامَهُ وَ لَاقَى حِمَامَهُ وَ نَحْنُ عَنْهُ رَاضُونَ؛ أَوْلَاهُ اللَّهُ رِضْوَانَهُ وَ ضَاعَفَ الثَّوَابَ لَهُ. فَأَصْحِرْ لِعَدُوِّكَ وَ امْضِ عَلَى بَصِيرَتِكَ وَ شَمِّرْ لِحَرْبِ مَنْ حَارَبَكَ وَ ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ، وَ أَكْثِرِ الِاسْتِعَانَةَ بِاللَّهِ يَكْفِكَ مَا أَهَمَّكَ وَ يُعِنْكَ عَلَى مَا يُنْزِلُ بِكَ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
(وقتی امیرالمؤمنین (ع)، محمد بن ابیبکر را از استانداریِ مصر برداشت و مالک اشتر را به جای او فرستاد، محمد ناراحت شد. مالک اشتر در راهِ مصر به شهادت رسید و این نامه را حضرت برای دلجویی از محمد نوشت:)
اما بعد؛ به من خبر رسیده که از اینکه مالک اشتر را برای مأموریتِ تو (استانداری مصر) فرستادم، دلگیر و ناراحت شدهای! بدان که من این کار را به خاطرِ این نکردم که فکر میکردم تو کُند شدهای یا برای اینکه مجبورت کنم بیشتر تلاش کنی! بلکه اگر حکومتِ آنجا را از تو گرفتم، میخواستم جای راحتتری را به تو بسپارم که دردسرش برایت کمتر و برای خودت هم خوشایندتر باشد.
حقیقت این است که آن مَردی که برای حکومتِ مصر فرستاده بودم (مالک اشتر)، برای ما انسانِ بسیار دلسوزی بود و در برابرِ دشمنانمان بسیار سرسخت و خشن بود. اما خدا او را بیامرزد؛ او عمرش را کامل کرد و مرگش فرا رسید (و به شهادت رسید). ما از او راضی هستیم؛ خدا هم رضایتِ خودش را نصیبش کند و پاداشش را دوبرابر دهد.
پس حالا (که مصر همچنان دستِ توست)، سینهات را در برابرِ دشمن سپر کن! با آگاهی و بصیرت به راهت ادامه بده؛ برای جنگ با کسی که با تو میجنگد آستین بالا بزن، و مردم را به راهِ پروردگارت دعوت کن. زیاد از خدا کمک بخواه، که خدا برای رفعِ نگرانیهایت کافی است و در سختیهایی که به سرت میآید کمکت میکند؛ انشاءالله.
نامه ۳۵داغِ از دست دادنِ مصر و شهادتِ محمد بن ابیبکر
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى عبد الله بن العباس بعد مقتل محمد بن أبي بكر:
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ مِصْرَ قَدِ افْتُتِحَتْ وَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ رَحِمَهُ اللَّهُ قَدِ اسْتُشْهِدَ، فَعِنْدَ اللَّهِ نَحْتَسِبُهُ وَلَداً نَاصِحاً وَ عَامِلًا كَادِحاً وَ سَيْفاً قَاطِعاً وَ رُكْناً دَافِعاً. وَ قَدْ كُنْتُ حَثَثْتُ النَّاسَ عَلَى لَحَاقِهِ وَ أَمَرْتُهُمْ بِغِيَاثِهِ قَبْلَ الْوَقْعَةِ وَ دَعَوْتُهُمْ سِرّاً وَ جَهْراً وَ عَوْداً وَ بَدْءاً؛ فَمِنْهُمُ الْآتِي كَارِهاً وَ مِنْهُمُ الْمُعْتَلُّ كَاذِباً وَ مِنْهُمُ الْقَاعِدُ خَاذِلًا. أَسْأَلُ اللَّهَ تَعَالَى أَنْ يَجْعَلَ لِي مِنْهُمْ فَرَجاً عَاجِلًا؛ فَوَاللَّهِ لَوْ لَا طَمَعِي عِنْدَ لِقَائِي عَدُوِّي فِي الشَّهَادَةِ وَ تَوْطِينِي نَفْسِي عَلَى الْمَنِيَّةِ، لَأَحْبَبْتُ أَلَّا [أَبْقَى] أَلْقَى مَعَ هَؤُلَاءِ يَوْماً وَاحِداً وَ لَا أَلْتَقِيَ بِهِمْ أَبَداً.
(نامهی دردناکِ امیرالمؤمنین (ع) به عبدالله بن عباس (استاندار بصره)، پس از سقوطِ مصر و شهادتِ مظلومانهی محمد بن ابیبکر:)
اما بعد؛ مصر سقوط کرد و به دستِ دشمن افتاد، و محمد بن ابیبکر ـ که خدا رحمتش کند ـ شهید شد. ما مصیبتِ از دست دادنِ او را به حسابِ خدا میگذاریم؛ او برای من فرزندی دلسوز، کارگزاری زحمتکش، شمشیری بُرنده، و پایگاهی محکم و دفاعی بود.
من قبل از اینکه این فاجعه اتفاق بیفتد، بارها مردم را تشویق کردم که به او ملحق شوند و به آنها دستور دادم که به دادش برسند. پنهان و آشکار، و بارها و بارها آنها را دعوت کردم. اما نتیجه چه شد؟
یک عده از روی زور و ناچاری آمدند.
یک عده بهانههای دروغین آوردند و نیامدند.
و یک عده هم نشستند و ما را تنها گذاشتند!
از خدای بلندمرتبه میخواهم که هرچه زودتر راهِ نجاتی از دستِ اینها برای من قرار دهد (و مرگ مرا برساند)! به خدا قسم؛ اگر طمعِ رسیدن به شهادت در زمانِ رویارویی با دشمنم نبود، و اگر خودم را برای مرگ آماده نکرده بودم، دوست داشتم حتی یک روز هم با این مردم نباشم و هرگز چشمم به آنها نیفتد!
نامه ۳۶ما در جنگ با معاویه کوتاه نمیآییم!
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى أخيه عقيل بن أبي طالب في ذكر جَيش أنفذَه إلى بعض الأعداء و هو جواب كتاب كتَبَه إليه عقيلٌ:
فَسَرَّحْتُ إِلَيْهِ جَيْشاً كَثِيفاً مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَلَمَّا بَلَغَهُ ذَلِكَ شَمَّرَ هَارِباً وَ نَكَصَ نَادِماً، فَلَحِقُوهُ بِبَعْضِ الطَّرِيقِ وَ قَدْ طَفَّلَتِ الشَّمْسُ لِلْإِيَابِ، فَاقْتَتَلُوا شَيْئاً كَلَا وَ لَا، فَمَا كَانَ إِلَّا كَمَوْقِفِ سَاعَةٍ حَتَّى نَجَا جَرِيضاً بَعْدَ مَا أُخِذَ مِنْهُ بِالْمُخَنَّقِ وَ لَمْ يَبْقَ [مَعَهُ] مِنْهُ غَيْرُ الرَّمَقِ، فَلَأْياً بِلَأْيٍ مَا نَجَا. فَدَعْ عَنْكَ قُرَيْشاً وَ تَرْكَاضَهُمْ فِي الضَّلَالِ وَ تَجْوَالَهُمْ فِي الشِّقَاقِ وَ جِمَاحَهُمْ فِي التِّيهِ، فَإِنَّهُمْ قَدْ أَجْمَعُوا عَلَى حَرْبِي كَإِجْمَاعِهِمْ عَلَى حَرْبِ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله) قَبْلِي؛ فَجَزَتْ قُرَيْشاً عَنِّي الْجَوَازِي، فَقَدْ قَطَعُوا رَحِمِي وَ سَلَبُونِي سُلْطَانَ ابْنِ أُمِّي.
وَ أَمَّا مَا سَأَلْتَ عَنْهُ مِنْ رَأْيِي فِي الْقِتَالِ، فَإِنَّ رَأْيِي قِتَالُ الْمُحِلِّينَ حَتَّى أَلْقَى اللَّهَ؛ لَا يَزِيدُنِي كَثْرَةُ النَّاسِ حَوْلِي عِزَّةً وَ لَا تَفَرُّقُهُمْ عَنِّي وَحْشَةً. وَ لَا تَحْسَبَنَّ ابْنَ أَبِيكَ -وَ لَوْ أَسْلَمَهُ النَّاسُ- مُتَضَرِّعاً مُتَخَشِّعاً وَ لَا مُقِرّاً لِلضَّيْمِ وَاهِناً وَ لَا سَلِسَ الزِّمَامِ لِلْقَائِدِ وَ لَا وَطِيءَ الظَّهْرِ لِلرَّاكِبِ [الْمُقْتَعِدِ] الْمُتَقَعِّدِ، وَ لَكِنَّهُ كَمَا قَالَ أَخُو بَنِي سَلِيمٍ:
فَإِنْ تَسْأَلِينِي كَيْفَ أَنْتَ فَإِنَّنِي *** صَبُورٌ عَلَى رَيْبِ الزَّمَانِ صَلِيبُيَعِزُّ عَلَيَّ أَنْ تُرَى بِي كَآبَةٌ *** فَيَشْمَتَ عَادٍ أَوْ يُسَاءَ حَبِيبُ
(پاسخِ قاطعِ امیرالمؤمنین (ع) به برادرش عقیل، دربارهی برخورد با فتنهی شامیها:)
من یک لشکرِ بزرگِ اسلامی را به سمتِ آنها (مهاجمانِ شامی) فرستادم. وقتی خبر به آنها رسید، با سرعتِ تمام فرار کردند و با پشیمانی عقبنشینی نمودند! لشکرِ ما در میانهی راه و نزدیکِ غروب آفتاب به آنها رسید. درگیریِ مختصری اتفاق افتاد، اما اصلاً به حساب نمیآمد و فقط به اندازهی توقفی کوتاه طول کشید. بالاخره فرماندهِ آنها (ضحاک بن قیس) با حالتی خفه و در حالی که فقط نیمهجانی برایش مانده بود، بهسختی جانِ سالم به در برد و فرار کرد!
پس برادر! قریش و این دویدنهایشان در گمراهی، جولان دادنهایشان در تفرقهافکنی، و سرکشیهایشان در مسیرِ باطل را به حالِ خودشان رها کن! اینها برای جنگ با من دقیقاً همانطور متحد شدهاند که قبلاً برای جنگ با رسولخدا (ص) متحد شده بودند! خدا سزای قریش را از طرفِ من بدهد؛ آنها پیوندِ فامیلیِ مرا قطع کردند و حکومت را از دستِ پسرِ مادرم (یعنی خودم) بیرون کشیدند.
اما دربارهی اینکه نظرِ مرا دربارهی جنگ پرسیده بودی: بدان که نظرِ قطعیِ من، جنگ با این پیمانشکنان و ستمکاران است تا زمانی که خدا را ملاقات کنم!
زیاد بودنِ آدمهایی که دورِ من جمع شوند، چیزی به عزت و قدرتِ من اضافه نمیکند.
و تنهاماندن و پراکنده شدنشان هم، مرا دچارِ ترس و وحشت نمیکند!
برادر! مبادا فکر کنی پسرِ پدرت (یعنی من)، حتی اگر تمامِ مردم تنهایش بگذارند، التماس میکند، خودش را حقیر میسازد، زیرِ بارِ زور میرود و ضعیف میشود! مبادا فکر کنی من مثلِ شتری هستم که مهارش را به دستِ هر کسی میدهد تا او را بکشد؛ یا پشتم را خم میکنم تا هر سوارکاری روی آن بنشیند! نه! من دقیقاً همانطورم که شاعرِ قبیلهی بنیسُلیم گفته است: "اگر از من میپرسی حالت چطور است؟ بدان که من در برابرِ حوادثِ تلخِ روزگار، سخت و صبورم! " "برای من خیلی سخت است که در چهرهام غبارِ غصه ببینی، تا مبادا دشمنم شاد شود و دوستم غصهدار گردد! "
نامه ۳۷تو طرفدارِ عثمانی یا طرفدارِ خودت؟
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى معاوية:
فَسُبْحَانَ اللَّهِ، مَا أَشَدَّ لُزُومَكَ لِلْأَهْوَاءِ الْمُبْتَدَعَةِ وَ الْحَيْرَةِ الْمُتَّبَعَةِ مَعَ تَضْيِيعِ الْحَقَائِقِ وَ اطِّرَاحِ الْوَثَائِقِ الَّتِي هِيَ لِلَّهِ [تَعَالَى] طِلْبَةٌ وَ عَلَى عِبَادِهِ حُجَّةٌ. فَأَمَّا إِكْثَارُكَ الْحِجَاجَ عَلَى عُثْمَانَ وَ قَتَلَتِهِ، فَإِنَّكَ إِنَّمَا نَصَرْتَ عُثْمَانَ حَيْثُ كَانَ النَّصْرُ لَكَ وَ خَذَلْتَهُ حَيْثُ كَانَ النَّصْرُ لَهُ، وَ السَّلَامُ.
(نامهای کوتاه و افشاگرانه از امیرالمؤمنین (ع) به معاویه:)
سبحانالله! چقدر تو به این هوسهای دروغین و سرگردانیهای کورکورانه چسبیدهای! و چقدر راحت حقیقتها و پیمانهای محکمی را که خدا از بندگانش خواسته و بر آنها حجت قرار داده، دور میاندازی!
اما دربارهی اینهمه سروصدا و استدلالی که برای خونخواهیِ عثمان و مجازاتِ قاتلانش راه انداختهای: واقعیت این است که تو فقط جاهایی به عثمان کمک کردی که میدانستی به نفعِ خودت است! و دقیقاً همانجا که کمک کردن به عثمان به نفعِ او بود، تنهایش گذاشتی و پشتش را خالی کردی! والسلام.
نامه ۳۸مالک اشتر؛ شمشیرِ بُرندهی خدا
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى أهل مصرَ لمّا وَلَّى عليهم الأشتر:
مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ غَضِبُوا لِلَّهِ حِينَ عُصِيَ فِي أَرْضِهِ وَ ذُهِبَ بِحَقِّهِ، فَضَرَبَ الْجَوْرُ سُرَادِقَهُ عَلَى الْبَرِّ وَ الْفَاجِرِ وَ الْمُقِيمِ وَ الظَّاعِنِ، فَلَا مَعْرُوفٌ يُسْتَرَاحُ إِلَيْهِ وَ لَا مُنْكَرٌ يُتَنَاهَى عَنْهُ. أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَعَثْتُ إِلَيْكُمْ عَبْداً مِنْ عِبَادِ اللَّهِ، لَا يَنَامُ أَيَّامَ الْخَوْفِ وَ لَا يَنْكُلُ عَنِ الْأَعْدَاءِ سَاعَاتِ الرَّوْعِ أَشَدَّ عَلَى الْفُجَّارِ مِنْ حَرِيقِ النَّارِ، وَ هُوَ مَالِكُ بْنُ الْحَارِثِ أَخُو مَذْحِجٍ. فَاسْمَعُوا لَهُ وَ أَطِيعُوا أَمْرَهُ فِيمَا طَابَقَ الْحَقَّ، فَإِنَّهُ سَيْفٌ مِنْ سُيُوفِ اللَّهِ لَا كَلِيلُ الظُّبَةِ وَ لَا نَابِي الضَّرِيبَةِ؛ فَإِنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تَنْفِرُوا فَانْفِرُوا وَ إِنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تُقِيمُوا فَأَقِيمُوا، فَإِنَّهُ لَا يُقْدِمُ وَ لَا يُحْجِمُ وَ لَا يُؤَخِّرُ وَ لَا يُقَدِّمُ إِلَّا عَنْ أَمْرِي، وَ قَدْ آثَرْتُكُمْ بِهِ عَلَى نَفْسِي لِنَصِيحَتِهِ لَكُمْ وَ شِدَّةِ شَكِيمَتِهِ عَلَى عَدُوِّكُمْ.
(نامهی معرفینامهی امیرالمؤمنین (ع) به مردمِ مصر، وقتی مالک اشتر را به استانداریِ آنجا منصوب کرد:)
از بندهی خدا علی امیرالمؤمنین، به مردمی که وقتی دیدند در زمینِ خدا معصیت میشود و حقِ خدا پایمال میگردد، برای خدا به خشم آمدند؛ آن زمانی که سایهی ظلم بر سرِ همه (چه نیکوکار و چه گناهکار، چه مقیم و چه مسافر) سایه انداخته بود و دیگر نه کارِ خوبی مانده بود که به آن دلخوش کنند، و نه کسی جلوی کارهای زشت را میگرفت.
اما بعد؛ من بندهای از بندگانِ خدا را به سوی شما فرستادم که:
در روزهای ترس و خطر، هرگز نمیخوابد!
در ساعتهای وحشت، از مقابلِ دشمن عقبنشینی نمیکند!
و برای آدمهای شرور و بدکار، از آتشِ سوزان هم خطرناکتر است!
او مالک بن حارث از قبیلهی مَذحِج است. پس به حرفش گوش دهید و تا جایی که دستوراتش با حق و عدالت همخوانی دارد، از او اطاعت کنید؛ چرا که او شمشیری از شمشیرهای خداست که نه لبهاش کُند میشود، و نه ضربهاش بیاثر میماند! اگر به شما گفت کوچ کنید، کوچ کنید؛ و اگر گفت بمانید، بمانید. چون او هیچ اقدامی نمیکند، جلو نمیرود، عقب نمیآید و کاری را به تأخیر نمیاندازد، مگر با دستورِ مستقیمِ من! من با فرستادنِ او، شما را به خودم ترجیح دادم؛ چون میدانستم او چقدر دلسوزِ شماست، و چقدر در برابرِ دشمنانتان سرسخت و مقاوم است.
نامه ۳۹سقوطِ عمرو عاص؛ سگِ کاسهلیسِ معاویه!
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى عمرو بن العاص:
فَإِنَّكَ قَدْ جَعَلْتَ دِينَكَ تَبَعاً لِدُنْيَا امْرِئٍ ظَاهِرٍ غَيُّهُ مَهْتُوكٍ سِتْرُهُ، يَشِينُ الْكَرِيمَ بِمَجْلِسِهِ وَ يُسَفِّهُ الْحَلِيمَ بِخِلْطَتِهِ، فَاتَّبَعْتَ أَثَرَهُ وَ طَلَبْتَ فَضْلَهُ اتِّبَاعَ الْكَلْبِ لِلضِّرْغَامِ يَلُوذُ بِمَخَالِبِهِ وَ يَنْتَظِرُ مَا يُلْقَى إِلَيْهِ مِنْ فَضْلِ فَرِيسَتِهِ، فَأَذْهَبْتَ دُنْيَاكَ وَ آخِرَتَكَ وَ لَوْ بِالْحَقِّ أَخَذْتَ أَدْرَكْتَ مَا طَلَبْتَ. فَإِنْ [يُمَكِّنِ] يُمَكِّنِّي اللَّهُ مِنْكَ وَ مِنِ ابْنِ أَبِي سُفْيَانَ أَجْزِكُمَا بِمَا قَدَّمْتُمَا وَ إِنْ تُعْجِزَا وَ تَبْقَيَا فَمَا أَمَامَكُمَا شَرٌّ لَكُمَا، وَ السَّلَام.
(نامهی کوبندهی امیرالمؤمنین (ع) به عمرو بن عاص، استراتژیست و دستیارِ فریبکارِ معاویه:)
تو دینت را قربانیِ دنیای کسی (معاویه) کردی که گمراهیاش کاملاً آشکار، و پردهی آبرویش دریده شده است! کسی که نشستن با او برای آدمِ باشخصیت ننگ است، و همنشینی با او آدمِ عاقل را احمق جلوه میدهد! اما تو با این حال، به دنبالِ او راه افتادی و به امیدِ تهماندهی سفرهاش، مثلِ سگی که دنبالِ یک شیرِ درنده راه میافتد و به چنگالهایش پناه میبرد تا شاید از پسماندهی شکارش چیزی به او برسد، از او پیروی کردی!
تو با این کار، هم دنیایت را باختی و هم آخرتت را نابود کردی! در حالی که اگر از راهِ حق وارد میشدی، قطعاً به همان چیزی که میخواستی میرسیدی. یقین بدان، اگر خدا تو و پسر ابوسفیان را گیرِ من بیندازد، سزای کارهایتان را کفِ دستتان میگذارم؛ و اگر هم جانِ سالم به در ببرید و زنده بمانید، بدانید که عاقبتِ بسیار شومی در انتظارتان است! والسلام.
نامه ۴۰هشدار دربارهی دستدرازی به اموال عمومی
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى بعض عُمّاله:
أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ بَلَغَنِي عَنْكَ أَمْرٌ إِنْ كُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ رَبَّكَ وَ عَصَيْتَ إِمَامَكَ وَ أَخْزَيْتَ أَمَانَتَكَ؛ بَلَغَنِي أَنَّكَ جَرَّدْتَ الْأَرْضَ فَأَخَذْتَ مَا تَحْتَ قَدَمَيْكَ وَ أَكَلْتَ مَا تَحْتَ يَدَيْكَ. فَارْفَعْ إِلَيَّ حِسَابَكَ، وَ اعْلَمْ أَنَّ حِسَابَ اللَّهِ أَعْظَمُ مِنْ حِسَابِ النَّاسِ، وَ السَّلَام.
(نامهی کوتاه و هشداردهندهی امیرالمؤمنین (ع) به یکی از فرماندارانش:)
اما بعد؛ خبری دربارهی تو به من رسیده که اگر واقعاً این کار را کرده باشی، هم پروردگارت را به خشم آوردهای، هم از امامت نافرمانی کردهای، و هم در امانتداریات رسوا شدهای! به من خبر رسیده که تو زمینها را لُخت کردهای! هرچه زیرِ پایت بوده را بُردهای، و هرچه دمِ دستت بوده را بالا کشیدهای! سریعاً حسابوکتابِ کارهایت را برای من بفرست؛ و یادت باشد که حسابرسیِ خدا (در قیامت) خیلی سختتر و بزرگتر از حسابرسیِ مردم است! والسلام.
نامه ۴۱دردنامهی علی (ع) از خیانتِ نزدیکترین یار؛ غارتِ بیتالمال
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى بعض عُمّاله:
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي كُنْتُ أَشْرَكْتُكَ فِي أَمَانَتِي وَ جَعَلْتُكَ شِعَارِي وَ بِطَانَتِي وَ لَمْ يَكُنْ [فِي أَهْلِي رَجُلٌ] رَجُلٌ مِنْ أَهْلِي أَوْثَقَ مِنْكَ فِي نَفْسِي لِمُوَاسَاتِي وَ مُوَازَرَتِي وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ إِلَيَّ؛ فَلَمَّا رَأَيْتَ الزَّمَانَ عَلَى ابْنِ عَمِّكَ قَدْ كَلِبَ وَ الْعَدُوَّ قَدْ حَرِبَ وَ أَمَانَةَ النَّاسِ قَدْ خَزِيَتْ وَ هَذِهِ الْأُمَّةَ قَدْ [فَتَكَتْ] فَنَكَتْ وَ شَغَرَتْ، قَلَبْتَ لِابْنِ عَمِّكَ ظَهْرَ الْمِجَنِّ، فَفَارَقْتَهُ مَعَ الْمُفَارِقِينَ وَ خَذَلْتَهُ مَعَ الْخَاذِلِينَ وَ خُنْتَهُ مَعَ الْخَائِنِينَ، فَلَا ابْنَ عَمِّكَ آسَيْتَ وَ لَا الْأَمَانَةَ أَدَّيْتَ؛ وَ كَأَنَّكَ لَمْ تَكُنِ اللَّهَ تُرِيدُ بِجِهَادِكَ وَ كَأَنَّكَ لَمْ تَكُنْ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكَ وَ كَأَنَّكَ إِنَّمَا كُنْتَ تَكِيدُ هَذِهِ الْأُمَّةَ عَنْ دُنْيَاهُمْ وَ تَنْوِي غِرَّتَهُمْ عَنْ فَيْئِهِمْ؛ فَلَمَّا أَمْكَنَتْكَ الشِّدَّةُ فِي خِيَانَةِ الْأُمَّةِ أَسْرَعْتَ الْكَرَّةَ وَ عَاجَلْتَ الْوَثْبَةَ وَ اخْتَطَفْتَ مَا قَدَرْتَ عَلَيْهِ مِنْ أَمْوَالِهِمُ الْمَصُونَةِ لِأَرَامِلِهِمْ وَ أَيْتَامِهِمُ اخْتِطَافَ الذِّئْبِ الْأَزَلِّ دَامِيَةَ الْمِعْزَى الْكَسِيرَةَ، فَحَمَلْتَهُ إِلَى الْحِجَازِ رَحِيبَ الصَّدْرِ بِحَمْلِهِ غَيْرَ مُتَأَثِّمٍ مِنْ أَخْذِهِ.
كَأَنَّكَ لَا أَبَا لِغَيْرِكَ حَدَرْتَ إِلَى أَهْلِكَ تُرَاثَكَ مِنْ أَبِيكَ وَ أُمِّكَ. فَسُبْحَانَ اللَّهِ! أَمَا تُؤْمِنُ بِالْمَعَادِ، أَوَ مَا تَخَافُ نِقَاشَ الْحِسَابِ؟ أَيُّهَا الْمَعْدُودُ كَانَ عِنْدَنَا مِنْ أُولِي الْأَلْبَابِ، كَيْفَ تُسِيغُ شَرَاباً وَ طَعَاماً وَ أَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّكَ تَأْكُلُ حَرَاماً وَ تَشْرَبُ حَرَاماً وَ تَبْتَاعُ الْإِمَاءَ وَ تَنْكِحُ النِّسَاءَ مِنْ أَمْوَالِ الْيَتَامَى وَ الْمَسَاكِينِ وَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُجَاهِدِينَ الَّذِينَ أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ هَذِهِ الْأَمْوَالَ وَ أَحْرَزَ بِهِمْ هَذِهِ الْبِلَادَ؟
فَاتَّقِ اللَّهَ وَ ارْدُدْ إِلَى هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ أَمْوَالَهُمْ، فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ ثُمَّ أَمْكَنَنِي اللَّهُ مِنْكَ لَأُعْذِرَنَّ إِلَى اللَّهِ فِيكَ وَ لَأَضْرِبَنَّكَ بِسَيْفِي الَّذِي مَا ضَرَبْتُ بِهِ أَحَداً إِلَّا دَخَلَ النَّارَ؛ وَ وَ اللَّهِ لَوْ أَنَّ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ فَعَلَا مِثْلَ الَّذِي فَعَلْتَ مَا كَانَتْ لَهُمَا عِنْدِي هَوَادَةٌ وَ لَا ظَفِرَا مِنِّي بِإِرَادَةٍ حَتَّى آخُذَ الْحَقَّ مِنْهُمَا وَ أُزِيحَ الْبَاطِلَ عَنْ مَظْلَمَتِهِمَا. وَ أُقْسِمُ بِاللَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ مَا يَسُرُّنِي أَنَّ مَا أَخَذْتَهُ مِنْ أَمْوَالِهِمْ حَلَالٌ لِي أَتْرُكُهُ مِيرَاثاً لِمَنْ بَعْدِي. فَضَحِّ رُوَيْداً، فَكَأَنَّكَ قَدْ بَلَغْتَ الْمَدَى وَ دُفِنْتَ تَحْتَ الثَّرَى وَ عُرِضَتْ عَلَيْكَ أَعْمَالُكَ بِالْمَحَلِّ الَّذِي يُنَادِي الظَّالِمُ فِيهِ بِالْحَسْرَةِ وَ يَتَمَنَّى الْمُضَيِّعُ فِيهِ الرَّجْعَةَ، "وَ لاتَ حِينَ مَناصٍ".
(یکی از نامههای دردناک و تندِ امیرالمؤمنین (ع) به یکی از فرماندارانش که از خویشاوندانِ نزدیکِ حضرت بود و به بیتالمال دستبرد زد و فرار کرد! )
اما بعد؛ من تو را در امانتِ خودم شریک کردم و تو را محرمِ اسرار و رازدارِ خودم قرار دادم. هیچکس در خانوادهام به اندازهی تو برای من قابلِ اعتماد نبود که بخواهم روی همدردی، همراهی و امانتداریاش حساب کنم! اما تو وقتی دیدی روزگار بر پسرعمویت (یعنی من) سخت گرفته، دشمن به ما حمله کرده، امانتداری در بینِ مردم از بین رفته، و این امت پراکنده و متلاشی شده است؛ دقیقاً در همین شرایط، سپرِ خودت را برای پسرعمویت وارونه کردی! (و به او پشت کردی).
تو با کسانی که از من جدا شدند، جدا شدی.
با کسانی که پشتم را خالی کردند، پشتم را خالی کردی.
و با کسانی که به من خیانت کردند، تو هم خیانت کردی!
تو نه با پسرعمویت همدردی کردی، و نه امانت را درست ادا کردی! انگار تو از اول هم هدفت از جهاد، رضای خدا نبود! انگار اصلاً به خدای خودت ایمانِ قلبی نداشتی! و انگار از همان اول فقط میخواستی با این امت بازی کنی تا دنیایشان را بالا بکشی و اموالشان را غارت کنی! همین که فرصتی پیدا کردی تا به این امت خیانت کنی، با سرعت حمله کردی و مثلِ گرگِ گرسنه و درندهای که به یک بُزِ لنگ و زخمی حمله میکند، تمامِ اموالی را که برای بیوهها و یتیمان ذخیره شده بود، قاپیدی و غارت کردی! و بعد، خیلی راحت و با سینهای فراخ، بدونِ اینکه اصلاً احساسِ گناه کنی، آنها را با خودت به حجاز بردی! انگار ـ لعنت بر تو ـ داری ارثیهی پدر و مادرت را برای خانوادهات میبری!
سبحانالله! تو به روزِ قیامت ایمان نداری؟! از بازجویی و حسابرسیِ دقیق نمیترسی؟! ای کسی که تا دیروز پیشِ ما جزوِ آدمهای عاقل و خردمند به حساب میآمدی! چطور میتوانی این آب و غذا را از گلویت پایین بدهی، در حالی که خوب میدانی داری مالِ حرام میخوری و حرام مینوشی؟! چطور با پولی که از یتیمان، مسکینان، مؤمنان، و مجاهدانی دزدیدهای که خدا این اموال را به آنها داده و کشور را به دستِ آنها حفظ کرده، کنیز میخری و زن میگیری؟!
از خدا بترس و اموالِ این مردم را به آنها برگردان! چون اگر این کار را نکنی و خدا تو را به دستِ من بیندازد، در پیشگاهِ خدا با تو اتمامِ حجت میکنم و چنان با این شمشیرم گردنت را میزنم که هر کس را با آن زدم، یکراست به جهنم رفت! به خدا قسم؛ اگر حسن و حسینِ من هم کاری را که تو کردی میکردند، هیچ گذشت و ارفاقی به آنها نمیکردم و اصلاً به خواستهشان نمیرسیدند، تا اینکه حق را از آنها پس بگیرم و باطلی را که با ظلمشان به وجود آورده بودند، پاک کنم!
من به خدای پروردگارِ جهانیان قسم میخورم؛ اگر تمامِ آن پولی که تو از بیتالمال دزدیدی از راهِ حلال مالِ خودم بود، اصلاً خوشحال نمیشدم که بخواهم آن را به عنوانِ ارث برای بازماندگانم بگذارم! پس کمی آرام بگیر و دندان روی جگر بگذار! فکر کن که به پایانِ خط رسیدهای و در دلِ خاک دفن شدهای. حالا تمامِ کارهایت را میآورند جلوی چشمت؛ دقیقاً در همان جایی که آدمِ ظالم از روی حسرت فریاد میکشد، و آدمِ تبهکار آرزو میکند که کاش میتوانست برگردد و جبران کند؛ "اما دیگر هیچ راهِ فراری نیست! "
نامه ۴۲عزلِ محترمانه و دعوت به میدانِ جهاد
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى عمر بن أبي سلمة المخزومي و كان عاملَه على البحرين، فعَزَلَه، و استعمل نعمانَ بن عجلان الزّرقي مكانَه:
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي قَدْ وَلَّيْتُ النُّعْمَانَ بْنَ عَجْلَانَ الزُّرَقِيَّ عَلَى الْبَحْرَيْنِ وَ نَزَعْتُ يَدَكَ، بِلَا ذَمٍّ لَكَ وَ لَا تَثْرِيبٍ عَلَيْكَ، فَلَقَدْ أَحْسَنْتَ الْوِلَايَةَ وَ أَدَّيْتَ الْأَمَانَةَ. فَأَقْبِلْ غَيْرَ ظَنِينٍ وَ لَا مَلُومٍ وَ لَا مُتَّهَمٍ وَ لَا مَأْثُومٍ. [فَقَدْ] فَلَقَدْ أَرَدْتُ الْمَسِيرَ إِلَى ظَلَمَةِ أَهْلِ الشَّامِ وَ أَحْبَبْتُ أَنْ تَشْهَدَ مَعِي، فَإِنَّكَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ بِهِ عَلَى جِهَادِ الْعَدُوِّ وَ إِقَامَةِ عَمُودِ الدِّينِ، إِنْ شَاءَ اللَّه.
(نامهی امیرالمؤمنین (ع) به عمر بن ابیسلمه مخزومی، فرماندارِ بحرین، برای جابهجاییِ او:)
اما بعد؛ من نعمان بن عجلان زُرَقی را به جای تو فرماندارِ بحرین کردم و این مسئولیت را از روی دوشت برداشتم؛ اما نه به خاطرِ سرزنش یا انتقاد از تو! اتفاقاً تو خیلی خوب مدیریت کردی و امانتداریات را ثابت نمودی. پس با خیالِ راحت و بدونِ اینکه احساس کنی به تو بدگمانم، سرزنشت میکنم یا متهمت ساختهام، پیشِ من بیا. راستش من تصمیم دارم به جنگِ ستمکارانِ شام (معاویه) بروم، و دوست داشتم که تو در کنارم باشی؛ چون تو از آن آدمهایی هستی که برای جهاد با دشمن و برپا نگهداشتنِ ستونِ دین، روی کمکشان حساب میکنم؛ انشاءالله.
نامه ۴۳بیتالمال، ملکِ شخصیِ قبیلهات نیست!
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى مصقلة بن هبيرة الشيباني و هو عامله على أردشيرخُرّة:
بَلَغَنِي عَنْكَ أَمْرٌ إِنْ كُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ إِلَهَكَ وَ عَصَيْتَ إِمَامَكَ؛ أَنَّكَ تَقْسِمُ فَيْءَ الْمُسْلِمِينَ الَّذِي حَازَتْهُ رِمَاحُهُمْ وَ خُيُولُهُمْ وَ أُرِيقَتْ عَلَيْهِ دِمَاؤُهُمْ فِيمَنِ اعْتَامَكَ مِنْ أَعْرَابِ قَوْمِكَ. فَوَالَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَئِنْ كَانَ ذَلِكَ حَقّاً لَتَجِدَنَّ لَكَ عَلَيَّ هَوَاناً وَ لَتَخِفَّنَّ عِنْدِي مِيزَاناً، فَلَا تَسْتَهِنْ بِحَقِّ رَبِّكَ وَ لَا تُصْلِحْ دُنْيَاكَ بِمَحْقِ دِينِكَ فَتَكُونَ مِنَ الْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا. أَلَا وَ إِنَّ حَقَّ مَنْ قِبَلَكَ وَ قِبَلَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ فِي قِسْمَةِ هَذَا الْفَيْءِ سَوَاءٌ، يَرِدُونَ عِنْدِي عَلَيْهِ وَ يَصْدُرُونَ عَنْه.
(نامهی تندِ حضرت به مَصقَلة بن هُبَیره شیبانی، استاندارِ اردشیرخُرّه (در فارس):)
گزارشی از تو به من رسیده که اگر واقعاً این کار را کرده باشی، خدای خودت را عصبانی کردهای و از امامت نافرمانی نمودهای! به من خبر دادهاند که تو غنیمتها و اموالِ عمومیِ مسلمانان را ـ که با ضربِ نیزه و اسبتاختنِ آنها به دست آمده و خونهایشان برایش ریخته شده است ـ داری بینِ آدمهای قبیلهی خودت تقسیم میکنی!
به همان خدایی که دانه را شکافت و انسان را آفرید قسم؛ اگر این خبر راست باشد، پیشِ من بهشدت خوار و ذلیل میشوی و ارزش و اعتبارت را کاملاً از دست میدهی! پس حقِ پروردگارت را سبک نشمار، و دنیایت را با نابود کردنِ دینت آباد نکن؛ که اگر چنین کنی، در قیامت زیانکارترین آدم خواهی بود! بدان که حقِ تمامِ مسلمانانی که پیشِ تو هستند با مسلمانانی که پیشِ مناند، در استفاده از این بیتالمال کاملاً مساوی است؛ همه باید سهمشان را بهطور مساوی از من بگیرند و بروند.
نامه ۴۴فریبِ معاویه را نخور!
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى زياد ابن أبيه و قد بلغَه أن معاوية كتب إليه يريد خديعتَه بإستِلحاقه:
وَ قَدْ عَرَفْتُ أَنَّ مُعَاوِيَةَ كَتَبَ إِلَيْكَ يَسْتَزِلُّ لُبَّكَ وَ يَسْتَفِلُّ غَرْبَكَ، فَاحْذَرْهُ، فَإِنَّمَا هُوَ الشَّيْطَانُ يَأْتِي الْمَرْءَ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ وَ عَنْ يَمِينِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ لِيَقْتَحِمَ غَفْلَتَهُ وَ يَسْتَلِبَ غِرَّتَهُ. وَ قَدْ كَانَ مِنْ أَبِي سُفْيَانَ فِي زَمَنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَلْتَةٌ مِنْ حَدِيثِ النَّفْسِ وَ نَزْغَةٌ مِنْ نَزَغَاتِ الشَّيْطَانِ لَا يَثْبُتُ بِهَا نَسَبٌ وَ لَا يُسْتَحَقُّ بِهَا إِرْثٌ، وَ الْمُتَعَلِّقُ بِهَا كَالْوَاغِلِ الْمُدَفَّعِ وَ النَّوْطِ الْمُذَبْذَبِ. فَلَمَّا قَرَأَ زِيَادٌ الْكِتَابَ قَالَ شَهِدَ بِهَا وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ، وَ لَمْ تَزَلْ فِي نَفْسِهِ حَتَّى ادَّعَاهُ مُعَاوِيَةُ.
[قال الرضي قوله (علیه السلام) الواغل هو الذي يهجم على الشرب ليشرب معهم و ليس منهم فلا يزال مدفعا محاجزا؛ و النوط المذبذب هو ما يناط برحل الراكب من قعب أو قدح أو ما أشبه ذلك فهو أبدا يتقلقل إذا حث ظهره و استعجل سيره].
(نامهی حضرت به زیاد بن ابیه، وقتی خبردار شد معاویه میخواهد با ادعای برادری، او را فریب دهد و به سمتِ خودش بکشاند:)
خبردار شدهام که معاویه برایت نامهای نوشته تا عقلت را بدزدد و ارادهی محکمت را سست کند! از او بر حذر باش! معاویه دقیقاً مثلِ شیطان است که از جلو، پشتسر، راست و چپ به سراغِ آدم میآید تا از غفلتِ او سوءاستفاده کند و عقلش را برباید.
(اما دربارهی ادعای معاویه که تو برادرِ او هستی): در زمانِ خلیفهی دوم، ابوسفیان از روی هوس و وسوسهی شیطانی، حرفِ نسنجیدهای زد (و ادعا کرد تو پسرِ نامشروعِ او هستی! )؛ اما بدان که با این حرفها نه نَسَبی ثابت میشود، و نه کسی ارثی میبرد! کسی که به چنین ادعاهایی دلخوش کند، مثلِ آدمِ بیگانهای است که میخواهد خودش را بهزور در یک جمع جا بزند، یا مثلِ ظرفِ آویزانی است که مدام به اینطرف و آنطرف میخورد و هیچ ثباتی ندارد!
نامه ۴۵دردنامهی علی (ع) به استاندارِ بصره؛ سفرهی اشراف و شکمِ گرسنگان
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى عثمان بن حنيف الأنصاري و كان عاملَه على البصرة و قد بلَغَه أنه دُعِي إلى وَليمة قوم من أهلها، فمَضى إليها- قوله:
أَمَّا بَعْدُ، يَا ابْنَ حُنَيْفٍ فَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ رَجُلًا مِنْ فِتْيَةِ أَهْلِ الْبَصْرَةِ دَعَاكَ إِلَى مَأْدُبَةٍ فَأَسْرَعْتَ إِلَيْهَا تُسْتَطَابُ لَكَ الْأَلْوَانُ وَ تُنْقَلُ إِلَيْكَ الْجِفَانُ، وَ مَا ظَنَنْتُ أَنَّكَ تُجِيبُ إِلَى طَعَامِ قَوْمٍ عَائِلُهُمْ مَجْفُوٌّ وَ غَنِيُّهُمْ مَدْعُوٌّ؛ فَانْظُرْ إِلَى مَا تَقْضَمُهُ مِنْ هَذَا الْمَقْضَمِ، فَمَا اشْتَبَهَ عَلَيْكَ عِلْمُهُ فَالْفِظْهُ وَ مَا أَيْقَنْتَ بِطِيبِ [وَجْهِهِ] وُجُوهِهِ فَنَلْ مِنْهُ.
أَلَا وَ إِنَّ لِكُلِّ مَأْمُومٍ إِمَاماً يَقْتَدِي بِهِ وَ يَسْتَضِيءُ بِنُورِ عِلْمِهِ؛ أَلَا وَ إِنَّ إِمَامَكُمْ قَدِ اكْتَفَى مِنْ دُنْيَاهُ بِطِمْرَيْهِ وَ مِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَيْهِ؛ أَلَا وَ إِنَّكُمْ لَا تَقْدِرُونَ عَلَى ذَلِكَ، وَ لَكِنْ أَعِينُونِي بِوَرَعٍ وَ اجْتِهَادٍ وَ عِفَّةٍ وَ سَدَادٍ. فَوَاللَّهِ مَا كَنَزْتُ مِنْ دُنْيَاكُمْ تِبْراً وَ لَا ادَّخَرْتُ مِنْ غَنَائِمِهَا وَفْراً وَ لَا أَعْدَدْتُ لِبَالِي ثَوْبِي طِمْراً وَ لَا حُزْتُ مِنْ أَرْضِهَا شِبْراً وَ لَا أَخَذْتُ مِنْهُ إِلَّا كَقُوتِ أَتَانٍ دَبِرَةٍ وَ لَهِيَ فِي عَيْنِي أَوْهَى وَ أَوْهَنُ مِنْ عَفْصَةٍ مَقِرَةٍ. بَلَى كَانَتْ فِي أَيْدِينَا فَدَكٌ مِنْ كُلِّ مَا أَظَلَّتْهُ السَّمَاءُ، فَشَحَّتْ عَلَيْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ وَ سَخَتْ عَنْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ آخَرِينَ، وَ نِعْمَ الْحَكَمُ اللَّهُ. وَ مَا أَصْنَعُ بِفَدَكٍ وَ غَيْرِ فَدَكٍ وَ النَّفْسُ مَظَانُّهَا فِي غَدٍ جَدَثٌ تَنْقَطِعُ فِي ظُلْمَتِهِ آثَارُهَا وَ تَغِيبُ أَخْبَارُهَا وَ حُفْرَةٌ لَوْ زِيدَ فِي فُسْحَتِهَا وَ أَوْسَعَتْ يَدَا حَافِرِهَا لَأَضْغَطَهَا الْحَجَرُ وَ الْمَدَرُ وَ سَدَّ فُرَجَهَا التُّرَابُ الْمُتَرَاكِمُ.
وَ إِنَّمَا هِيَ نَفْسِي أَرُوضُهَا بِالتَّقْوَى لِتَأْتِيَ آمِنَةً يَوْمَ الْخَوْفِ الْأَكْبَرِ وَ تَثْبُتَ عَلَى جَوَانِبِ الْمَزْلَقِ؛ وَ لَوْ شِئْتُ لَاهْتَدَيْتُ الطَّرِيقَ إِلَى مُصَفَّى هَذَا الْعَسَلِ وَ لُبَابِ هَذَا الْقَمْحِ وَ نَسَائِجِ هَذَا الْقَزِّ، وَ لَكِنْ هَيْهَاتَ أَنْ يَغْلِبَنِي هَوَايَ وَ يَقُودَنِي جَشَعِي إِلَى تَخَيُّرِ الْأَطْعِمَةِ وَ لَعَلَّ بِالْحِجَازِ أَوْ الْيَمَامَةِ مَنْ لَا طَمَعَ لَهُ فِي الْقُرْصِ وَ لَا عَهْدَ لَهُ بِالشِّبَعِ، أَوْ أَبِيتَ مِبْطَاناً وَ حَوْلِي بُطُونٌ غَرْثَى وَ أَكْبَادٌ حَرَّى، أَوْ أَكُونَ كَمَا قَالَ الْقَائِلُ: "وَ حَسْبُكَ [عَاراً] دَاءً أَنْ تَبِيتَ بِبِطْنَةٍ - وَ حَوْلَكَ أَكْبَادٌ تَحِنُّ إِلَى الْقِدِّ". أَ أَقْنَعُ مِنْ نَفْسِي بِأَنْ يُقَالَ هَذَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ لَا أُشَارِكُهُمْ فِي مَكَارِهِ الدَّهْرِ أَوْ أَكُونَ أُسْوَةً لَهُمْ فِي جُشُوبَةِ الْعَيْشِ.
فَمَا خُلِقْتُ لِيَشْغَلَنِي أَكْلُ الطَّيِّبَاتِ كَالْبَهِيمَةِ الْمَرْبُوطَةِ هَمُّهَا عَلَفُهَا أَوِ الْمُرْسَلَةِ شُغُلُهَا تَقَمُّمُهَا تَكْتَرِشُ مِنْ أَعْلَافِهَا وَ تَلْهُو عَمَّا يُرَادُ بِهَا، أَوْ أُتْرَكَ سُدًى أَوْ أُهْمَلَ عَابِثاً أَوْ أَجُرَّ حَبْلَ الضَّلَالَةِ أَوْ أَعْتَسِفَ طَرِيقَ الْمَتَاهَةِ. وَ كَأَنِّي بِقَائِلِكُمْ يَقُولُ إِذَا كَانَ هَذَا قُوتُ ابْنِ أَبِي طَالِبٍ فَقَدْ قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ عَنْ قِتَالِ الْأَقْرَانِ وَ مُنَازَلَةِ الشُّجْعَانِ! أَلَا وَ إِنَّ الشَّجَرَةَ الْبَرِّيَّةَ أَصْلَبُ عُوداً وَ الرَّوَاتِعَ الْخَضِرَةَ أَرَقُّ جُلُوداً وَ النَّابِتَاتِ الْعِذْيَةَ أَقْوَى وَقُوداً وَ أَبْطَأُ خُمُوداً. وَ أَنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ كَالضَّوْءِ مِنَ الضَّوْءِ وَ الذِّرَاعِ مِنَ الْعَضُدِ؛ وَ اللَّهِ لَوْ تَظَاهَرَتِ الْعَرَبُ عَلَى قِتَالِي لَمَا وَلَّيْتُ عَنْهَا وَ لَوْ أَمْكَنَتِ الْفُرَصُ مِنْ رِقَابِهَا لَسَارَعْتُ إِلَيْهَا وَ سَأَجْهَدُ فِي أَنْ أُطَهِّرَ الْأَرْضَ مِنْ هَذَا الشَّخْصِ الْمَعْكُوسِ وَ الْجِسْمِ الْمَرْكُوسِ حَتَّى تَخْرُجَ الْمَدَرَةُ مِنْ بَيْنِ حَبِّ الْحَصِيدِ.
إِلَيْكِ عَنِّي يَا دُنْيَا، فَحَبْلُكِ عَلَى غَارِبِكِ، قَدِ انْسَلَلْتُ مِنْ مَخَالِبِكِ وَ أَفْلَتُّ مِنْ حَبَائِلِكِ وَ اجْتَنَبْتُ الذَّهَابَ فِي مَدَاحِضِكِ. أَيْنَ الْقُرُونُ الَّذِينَ غَرَرْتِهِمْ بِمَدَاعِبِكِ؟ أَيْنَ الْأُمَمُ الَّذِينَ فَتَنْتِهِمْ بِزَخَارِفِكِ؟ فَهَا هُمْ رَهَائِنُ الْقُبُورِ وَ مَضَامِينُ اللُّحُودِ. وَ اللَّهِ لَوْ كُنْتِ شَخْصاً مَرْئِيّاً وَ قَالَباً حِسِّيّاً لَأَقَمْتُ عَلَيْكِ حُدُودَ اللَّهِ فِي عِبَادٍ غَرَرْتِهِمْ بِالْأَمَانِيِّ وَ أُمَمٍ أَلْقَيْتِهِمْ فِي الْمَهَاوِي وَ مُلُوكٍ أَسْلَمْتِهِمْ إِلَى التَّلَفِ وَ أَوْرَدْتِهِمْ مَوَارِدَ الْبَلَاءِ إِذْ لَا وِرْدَ وَ لَا صَدَرَ. هَيْهَاتَ، مَنْ وَطِئَ دَحْضَكِ زَلِقَ وَ مَنْ رَكِبَ لُجَجَكِ غَرِقَ، وَ مَنِ ازْوَرَّ عَنْ حَبَائِلِكِ وُفِّقَ وَ السَّالِمُ مِنْكِ لَا يُبَالِي إِنْ ضَاقَ بِهِ مُنَاخُهُ وَ الدُّنْيَا عِنْدَهُ كَيَوْمٍ حَانَ انْسِلَاخُهُ. اعْزُبِي عَنِّي، فَوَاللَّهِ لَا أَذِلُّ لَكِ فَتَسْتَذِلِّينِي وَ لَا أَسْلَسُ لَكِ فَتَقُودِينِي.
وَ ايْمُ اللَّهِ يَمِيناً -أَسْتَثْنِي فِيهَا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ- لَأَرُوضَنَّ نَفْسِي رِيَاضَةً تَهِشُّ مَعَهَا إِلَى الْقُرْصِ إِذَا قَدَرْتُ عَلَيْهِ مَطْعُوماً وَ تَقْنَعُ بِالْمِلْحِ مَأْدُوماً، وَ لَأَدَعَنَّ مُقْلَتِي كَعَيْنِ مَاءٍ نَضَبَ مَعِينُهَا مُسْتَفْرِغَةً دُمُوعَهَا. أَ تَمْتَلِئُ السَّائِمَةُ مِنْ رِعْيِهَا فَتَبْرُكَ وَ تَشْبَعُ الرَّبِيضَةُ مِنْ عُشْبِهَا فَتَرْبِضَ وَ يَأْكُلُ عَلِيٌّ مِنْ زَادِهِ فَيَهْجَعَ؟ قَرَّتْ إِذاً عَيْنُهُ إِذَا اقْتَدَى بَعْدَ السِّنِينَ الْمُتَطَاوِلَةِ بِالْبَهِيمَةِ الْهَامِلَةِ وَ السَّائِمَةِ الْمَرْعِيَّةِ.
طُوبَى لِنَفْسٍ أَدَّتْ إِلَى رَبِّهَا فَرْضَهَا وَ عَرَكَتْ بِجَنْبِهَا بُؤْسَهَا وَ هَجَرَتْ فِي اللَّيْلِ غُمْضَهَا حَتَّى إِذَا غَلَبَ الْكَرَى عَلَيْهَا افْتَرَشَتْ أَرْضَهَا وَ تَوَسَّدَتْ كَفَّهَا، فِي مَعْشَرٍ أَسْهَرَ عُيُونَهُمْ خَوْفُ مَعَادِهِمْ وَ تَجَافَتْ عَنْ مَضَاجِعِهِمْ جُنُوبُهُمْ وَ هَمْهَمَتْ بِذِكْرِ رَبِّهِمْ شِفَاهُهُمْ وَ تَقَشَّعَتْ بِطُولِ اسْتِغْفَارِهِمْ ذُنُوبُهُمْ، "أُولئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ". فَاتَّقِ اللَّهَ يَا ابْنَ حُنَيْفٍ وَ لْتَكْفُفْ أَقْرَاصُكَ لِيَكُونَ مِنَ النَّارِ خَلَاصُكَ.
(نامهی تکاندهندهی امیرالمؤمنین (ع) به عثمان بن حُنیف انصاری، استاندارِ بصره، وقتی خبردار شد او در یک مهمانیِ اشرافی شرکت کرده است:)
اما بعد؛ ای پسر حنیف! به من خبر رسیده که یکی از جوانهای پولدارِ بصره، تو را به یک مهمانیِ رنگارنگ دعوت کرده و تو هم با سر به آنجا رفتهای! مهمانیای که در آن، غذاهای لذیذ و ظرفهای بزرگِ خوراکی یکی پس از دیگری برایت آورده میشد. من هیچوقت فکر نمیکردم تو دعوتِ کسانی را قبول کنی که آدمهای نیازمندشان از در رانده میشوند، اما پولدارهایشان با احترام دعوت میشوند! پس خوب چشمهایت را باز کن و ببین سرِ این سفره چه لقمهای را میجوی؟! لقمهای که حلال و حرامش را نمیدانی، از دهان بیرون بینداز؛ و فقط لقمهای را بخور که مطمئنی از راهِ حلال به دست آمده است.
بدان که هر مأمومی، پیشوا و امامی دارد که باید به او اقتدا کند و از نورِ دانشِ او روشن شود. ببین! امامِ شما (یعنی من)، از تمامِ این دنیا فقط به دو لباسِ کهنه و از تمامِ غذاها فقط به دو قرصِ نانِ جو قناعت کرده است! البته من میدانم که شما طاقتِ چنین زندگیای را ندارید؛ اما لااقل با پرهیزکاری، تلاش، پاکدامنی و مسیرِ درست به من کمک کنید! به خدا قسم، من از دنیای شما هیچ طلایی برای خودم جمع نکردهام، از غنیمتهایش هیچ ثروتی نیندوختهام، و برای لباسِ کهنهام حتی یک لباسِ جایگزین هم آماده نکردهام! از تمامِ زمینِ خدا، حتی به اندازهی یک وجب هم برای خودم برنداشتهام، و خوراکم از این دنیا چیزی بیشتر از خوراکِ یک حیوانِ ضعیف و باربر نبوده است. اصلاً این دنیا در چشمِ من، از یک دانهی تلخِ بلوط هم بیارزشتر است!
(سپس به ماجرای فدک اشاره میکند و میفرماید:) بله، از تمامِ چیزهایی که آسمان بر آن سایه انداخته، فقط فدک در دستِ ما بود؛ که عدهای به آن بخل ورزیدند (و غصبش کردند) و عدهای هم با بزرگواری از آن گذشتند؛ و خدا بهترین قاضی است. اصلاً مرا چه به فدک یا غیرِ فدک؟! در حالی که جایگاهِ فردای این بدن، قبر است! تاریکخانهای که تمامِ ردپاهای انسان در آن محو میشود و اخبارش از یاد میرود. گودالی که حتی اگر آن را گشاد هم بکَنند، بالاخره فشارِ سنگ و خاک و کلوخِ روی آن، همهچیز را به هم میچسباند! من نفسِ خودم را با تقوا تربیت میکنم و ریاضت میدهم، تا در آن روزِ وحشتِ بزرگ (قیامت) در امان باشد و در لغزشگاهها محکم بماند.
اگر میخواستم، میتوانستم راهِ رسیدن به عسلِ مصفا، مغزِ گندم، و لباسهای ابریشمی را پیدا کنم! اما هیهات که هوای نفسم بر من پیروز شود، و شکمبارگی مرا به سمتِ غذاهای لذیذ بکشاند! در حالی که شاید در حجاز یا یَمامه کسی باشد که حتی امید به داشتنِ یک تکهنان هم نداشته باشد و اصلاً شکمِ سیر را به یاد نیاورد! آیا من با شکمِ پُر و بادکرده بخوابم، در حالی که اطرافم پر از شکمهای گرسنه و جگرهای تشنه است؟! آیا همانطور باشم که آن شاعر گفت: "برای اثباتِ بیدردیات همین بس که با شکمِ پُر بخوابی، در حالی که دورتادورت جگرهایی باشند که از شدتِ گرسنگی به یک تکهپوستِ خشکیده هم راضیاند! "
آیا من به همین دلخوش کنم که به من بگویند: امیرالمؤمنین، اما در سختیها و تلخیهای روزگارِ مردم، شریکِ آنها نشوم و الگوی آنها در زندگیِ سخت و ساده نباشم؟! من آفریده نشدهام که خوردنِ غذاهای خوشمزه مرا مشغول کند! مثلِ یک حیوانِ پرواری که تمامِ هموغمش علفِ اوست؛ یا حیوانی رها شده در زبالهها، که شکمش را پر میکند و اصلاً حواسش نیست که قرار است فردا سرش را بِبُرند!
انگار میشنوم که بعضیهایتان میگویند: "اگر غذای فرزندِ ابوطالب همین است، پس حتماً از شدتِ ضعف نمیتواند با پهلوانان و شجاعان بجنگد! " اما بدانید که: درختهای بیابانی (که با کمآبی بزرگ شدهاند)، چوبشان سفتتر و محکمتر است! در حالی که گیاهانِ سرسبزِ لبِ جوی، پوستشان نازکتر است. هیزمِ گیاهانی که با بارانِ دیم رشد کردهاند، شعلهاش داغتر و دوامش بیشتر است!
من و رسولخدا (ص)، مثلِ نوری هستیم که از یک نورِ دیگر گرفته شده؛ و مثلِ ساعدِ دستیم برای بازو! به خدا قسم؛ اگر تمامِ عرب دست به دستِ هم بدهند تا با من بجنگند، من هرگز به آنها پشت نمیکنم و فرار نمیکنم! و اگر فرصتی پیش بیاید، برای زدنِ گردنِ آنها میشتابم. و بهزودی تمامِ تلاشم را میکنم تا زمین را از شرِ این موجودِ وارونه و انسانِ کجاندیش (معاویه) پاک کنم؛ تا بالاخره کلوخها از میانِ دانههای گندم بیرون ریخته شود!
(بخشِ پایانیِ نامه: خطاب به دنیا) ای دنیا! از من دور شو! من افسارت را روی دوشت انداختم (و آزادت کردم). من از چنگالهای تو بیرون پریدم، از تلههایت فرار کردم، و از راه رفتن در لغزشگاههایت دوری گزیدم. کجایند آن قرنها و نسلهایی که با بازیهایت فریبشان دادی؟! کجایند آن امتهایی که با زرقوبرقت آنها را جادو کردی؟! همهِشان الان گروگانِ قبرها و زندانیِ خاکاند! به خدا قسم؛ اگر تو (ای دنیا) یک شخصِ دیدنی و یک موجودِ قابلِ لمس بودی، حتماً حدِ خدا را بر تو جاری میکردم! به جرمِ بندگانی که با آرزوهای پوچ فریبشان دادی، امتهایی که به درهی هلاکت انداختی، و پادشاهانی که آنها را تسلیمِ مرگ کردی و به جایی رساندی که دیگر هیچ راهِ فراری نداشتند!
هیهات! هر کس پایش را در لغزشگاهِ تو بگذارد، سُر میخورَد؛ و هر کس در امواجِ دریای تو بیفتد، غرق میشود. اما کسی که از تلههای تو فاصله بگیرد، موفق میشود. کسی که از شرِ تو سالم بماند، اصلاً برایش مهم نیست که جای خوابش چقدر تنگ و سخت باشد؛ چون این دنیا در چشمِ او، مثلِ روزی است که دارد به پایان میرسد. از من دور شو! به خدا قسم من هرگز در برابرِ تو ذلیل نمیشوم تا مرا خوار کنی، و افسارم را به دستت نمیدهم تا مرا به هر طرف خواستی بکشانی! به خدا سوگند میخورم ـ سوگندی که فقط ارادهی خدا میتواند آن را تغییر دهد ـ چنان نفسِ خودم را تربیت کنم و سختی دهم که: اگر یک تکهنانِ جو پیدا کرد با ذوق و شوق آن را بخورَد، و به جای خورش، به کمی نمک قناعت کند! و آنقدر از چشمهی چشمم اشک میریزم تا مثلِ چشمهای که آبش خشک شده، تمامِ اشکهایش تمام شود!
آیا حیوانات باید شکمشان را از علف پر کنند و بخوابند، گوسفندان باید علف بخورند و استراحت کنند، و علی هم باید از غذای خودش بخورَد و راحت بخوابد؟! اگر علی بعد از اینهمه سال بخواهد شبیهِ حیواناتِ رهاشده و چَراکننده شود، چشمش روشن که چقدر بدبخت شده است!
خوشا به حالِ کسی که:
وظایفش را در برابرِ پروردگارش انجام داده است.
سختیها و مشکلات را با تمامِ وجود تحمل کرده است.
شبها چشم روی هم نگذاشته، تا وقتی که خواب بر او غلبه کند و دستش را بالشِ سرش کرده و روی زمین خوابیده است.
او در میانِ جمعی است که ترسِ از قیامت، چشمهایشان را بیدار نگه داشته، پهلوهایشان از رختخواب فاصله گرفته، لبهایشان به ذکرِ پروردگار زمزمه میکند، و با استغفارِ طولانی، گناهانشان پاک شده است.
"آنها حزبِ خدا هستند؛ و آگاه باشید که فقط حزبِ خدا رستگارند! " (سورهی مجادله، آیهی ۲۲) پس ای پسرِ حنیف! از خدا بترس! به همان چند تکهنانِ خودت قناعت کن، تا وسیلهای برای رهاییات از آتشِ جهنم باشد.
نامه ۴۶تلفیقِ قاطعیت و مدارا
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى بعض عُمّاله:
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّكَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ بِهِ عَلَى إِقَامَةِ الدِّينِ وَ أَقْمَعُ بِهِ نَخْوَةَ الْأَثِيمِ وَ أَسُدُّ بِهِ لَهَاةَ الثَّغْرِ الْمَخُوفِ. فَاسْتَعِنْ بِاللَّهِ عَلَى مَا أَهَمَّكَ، وَ اخْلِطِ الشِّدَّةَ بِضِغْثٍ مِنَ اللِّينِ، وَ ارْفُقْ مَا كَانَ الرِّفْقُ أَرْفَقَ وَ اعْتَزِمْ بِالشِّدَّةِ حِينَ لَا تُغْنِي عَنْكَ إِلَّا الشِّدَّةُ، وَ اخْفِضْ لِلرَّعِيَّةِ جَنَاحَكَ وَ ابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَكَ وَ أَلِنْ لَهُمْ جَانِبَكَ، وَ آسِ بَيْنَهُمْ فِي اللَّحْظَةِ وَ النَّظْرَةِ وَ الْإِشَارَةِ وَ التَّحِيَّةِ، حَتَّى لَا يَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِي حَيْفِكَ وَ لَا يَيْأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِكَ، وَ السَّلَام.
(نامهی امیرالمؤمنین (ع) به یکی از فرماندارانش:)
اما بعد؛ تو از آن کسانی هستی که من برای برپا کردنِ ستونِ دین، در هم شکستنِ غرورِ گناهکاران، و پر کردنِ رخنهی مرزهای خطرناک، روی آنها حساب میکنم. پس در کارهای مهمی که داری، فقط از خدا کمک بخواه.
سختگیری را با کمی نرمی و ملایمت قاطی کن!
آنجا که مهربانی کردن بهتر جواب میدهد، مهربان باش.
اما آنجا که چارهای جز شدت عمل نداری، قاطع و سختگیر باش!
بالهای تواضعت را برای مردم پهن کن، با چهرهای گشاده با آنها روبهرو شو، و نرمخو باش. حتی در نگاه کردن، گوشهچشم نشان دادن، اشاره کردن و سلام کردن هم بینِ آنها مساوات را رعایت کن! تا مبادا آدمهای قدرتمند به ظلم کردنِ تو به نفعِ خودشان طمع کنند، و آدمهای ضعیف از عدالتِ تو ناامید شوند. والسلام.
نامه ۴۷آخرین وصیتها در بسترِ شهادت
∞
و من وصية له (علیه السلام) للحسن و الحسين (علیهما السلام) لما ضربَه ابنُ ملجم لعنه الله:
أُوصِيكُمَا بِتَقْوَى اللَّهِ، وَ أَلَّا تَبْغِيَا الدُّنْيَا وَ إِنْ بَغَتْكُمَا وَ لَا تَأْسَفَا عَلَى شَيْءٍ مِنْهَا زُوِيَ عَنْكُمَا، وَ قُولَا بِالْحَقِّ وَ اعْمَلَا لِلْأَجْرِ وَ كُونَا لِلظَّالِمِ خَصْماً وَ لِلْمَظْلُومِ عَوْناً. أُوصِيكُمَا وَ جَمِيعَ وَلَدِي وَ أَهْلِي وَ مَنْ بَلَغَهُ كِتَابِي بِتَقْوَى اللَّهِ وَ نَظْمِ أَمْرِكُمْ وَ صَلَاحِ ذَاتِ بَيْنِكُمْ، فَإِنِّي سَمِعْتُ جَدَّكُمَا (صلی الله علیه وآله) يَقُولُ: صَلَاحُ ذَاتِ الْبَيْنِ أَفْضَلُ مِنْ عَامَّةِ الصَّلَاةِ وَ الصِّيَامِ.
اللَّهَ اللَّهَ فِي الْأَيْتَامِ، فَلَا تُغِبُّوا أَفْوَاهَهُمْ وَ لَا يَضِيعُوا بِحَضْرَتِكُمْ. اللَّهَ اللَّهَ فِي جِيرَانِكُمْ، فَإِنَّهُمْ وَصِيَّةُ نَبِيِّكُمْ مَا زَالَ يُوصِي بِهِمْ حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ سَيُوَرِّثُهُمْ. وَ اللَّهَ اللَّهَ فِي الْقُرْآنِ لَا يَسْبِقُكُمْ بِالْعَمَلِ بِهِ غَيْرُكُمْ. وَ اللَّهَ اللَّهَ فِي الصَّلَاةِ فَإِنَّهَا عَمُودُ دِينِكُمْ. وَ اللَّهَ اللَّهَ فِي بَيْتِ رَبِّكُمْ لَا تُخَلُّوهُ مَا بَقِيتُمْ فَإِنَّهُ إِنْ تُرِكَ لَمْ تُنَاظَرُوا. وَ اللَّهَ اللَّهَ فِي الْجِهَادِ بِأَمْوَالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ وَ أَلْسِنَتِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. وَ عَلَيْكُمْ بِالتَّوَاصُلِ وَ التَّبَاذُلِ وَ إِيَّاكُمْ وَ التَّدَابُرَ وَ التَّقَاطُعَ. لَا تَتْرُكُوا الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ، فَيُوَلَّى عَلَيْكُمْ [أَشْرَارُكُمْ] شِرَارُكُمْ ثُمَّ تَدْعُونَ فَلَا يُسْتَجَابُ لَكُمْ.
ثُمَّ قَالَ يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ لَا أُلْفِيَنَّكُمْ تَخُوضُونَ دِمَاءَ الْمُسْلِمِينَ خَوْضاً، تَقُولُونَ قُتِلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ [قُتِلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ]؛ أَلَا لَا تَقْتُلُنَّ بِي إِلَّا قَاتِلِي، انْظُرُوا إِذَا أَنَا مِتُّ مِنْ ضَرْبَتِهِ هَذِهِ فَاضْرِبُوهُ ضَرْبَةً بِضَرْبَةٍ؛ وَ لَا تُمَثِّلُوا بِالرَّجُلِ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله) يَقُولُ: إِيَّاكُمْ وَ الْمُثْلَةَ وَ لَوْ بِالْكَلْبِ الْعَقُور.
(وصیتِ جاودانهی امیرالمؤمنین (ع) به امام حسن و امام حسین (علیهما السلام)، پس از ضربت خوردن به دستِ ابنملجم مرادی:)
شما دو نفر را به تقوای الهی سفارش میکنم.
مبادا به دنبالِ دنیا بدوید، حتی اگر دنیا به دنبالِ شما بیاید!
برای هیچچیزی از این دنیا که از دست میدهید، غصه و تأسف نخورید.
همیشه حق را بگویید.
برای پاداشِ الهی کار کنید.
و همیشه دشمنِ ستمکار و یاورِ مظلوم باشید!
من شما دو نفر، تمامِ فرزندان و خانوادهام، و هر کسی را که این نامهام به او میرسد، به این چیزها سفارش میکنم:
به تقوای الهی.
به نظم و برنامهریزی در کارهایتان.
و به اصلاحِ روابط و آشتی دادنِ آدمها؛ که من از جدتان پیامبر (ص) شنیدم که میفرمود: "آشتی دادنِ بینِ دو نفر، از یک سال نماز و روزهی مستحبی بالاتر است! "
خدا را، خدا را، دربارهی یتیمان! مبادا آنها یک روز سیر باشند و یک روز گرسنه؛ و مبادا در حضورِ شما حقشان ضایع شود و از بین بروند.
خدا را، خدا را، دربارهی همسایگانتان! آنها سفارششدهی پیامبرتان هستند. ایشان آنقدر دربارهی همسایه سفارش میکرد که ما فکر کردیم شاید بهزودی برایشان سهمِ ارث هم قرار دهد!
خدا را، خدا را، دربارهی قرآن! مبادا دیگران در عمل کردنِ به قرآن از شما جلو بیفتند.
خدا را، خدا را، دربارهی نماز! که نماز ستونِ دینِ شماست.
خدا را، خدا را، دربارهی خانهی پروردگارتان (کعبه)! تا وقتی زنده هستید، آن را خالی نگذارید؛ که اگر کعبه رها شود، دیگر هیچ مهلتی (برای زندگی و آرامش) به شما داده نمیشود!
خدا را، خدا را، دربارهی جهاد! با اموالتان، جانهایتان و زبانهایتان در راهِ خدا جهاد کنید.
بر شما باد که با هم در ارتباط باشید و به هم بخشش کنید. بهشدت از قهر کردن، به هم پشت کردن و قطعِ رابطه بپرهیزید! امر به معروف و نهی از منکر را رها نکنید؛ که اگر رهایش کنید، بدترینِ شما بر شما حاکم میشوند، و آنوقت هرچه دعا کنید، دیگر مستجاب نمیشود!
(سپس حضرت به ماجرای قصاصِ قاتلش اشاره کرد و فرمود:) ای فرزندانِ عبدالمطلب! مبادا ببینم به بهانهی اینکه امیرالمؤمنین کشته شده، در خونِ مسلمانان فرو بروید و حمامِ خون راه بیندازید! آگاه باشید! به قصاصِ خونِ من، هیچکس جز قاتلم نباید کشته شود! خوب دقت کنید؛ اگر من از این ضربهی او مُردم، در قصاصش فقط یک ضربه به او بزنید، دقیقاً در برابرِ همان یک ضربهای که به من زده است! و مبادا جنازهی او را مُثله (تکهتکه) کنید؛ چرا که من از رسولخدا (ص) شنیدم که میفرمود: "از مُثله کردن بپرهیزید، حتی اگر با یک سگِ هار باشد! "
نامه ۴۸تاوانِ ستم و دروغ
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى معاوية:
فَإِنَّ الْبَغْيَ وَ الزُّورَ يُوتِغَانِ الْمَرْءَ فِي دِينِهِ وَ دُنْيَاهُ وَ يُبْدِيَانِ خَلَلَهُ عِنْدَ مَنْ يَعِيبُهُ؛ وَ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّكَ غَيْرُ مُدْرِكٍ مَا قُضِيَ فَوَاتُهُ، وَ قَدْ رَامَ أَقْوَامٌ أَمْراً بِغَيْرِ الْحَقِّ فَتَأَلَّوْا عَلَى اللَّهِ فَأَكْذَبَهُمْ. فَاحْذَرْ يَوْماً يَغْتَبِطُ فِيهِ مَنْ أَحْمَدَ عَاقِبَةَ عَمَلِهِ وَ يَنْدَمُ مَنْ أَمْكَنَ الشَّيْطَانَ مِنْ قِيَادِهِ فَلَمْ يُجَاذِبْهُ. وَ قَدْ دَعَوْتَنَا إِلَى حُكْمِ الْقُرْآنِ وَ لَسْتَ مِنْ أَهْلِهِ، وَ لَسْنَا إِيَّاكَ أَجَبْنَا وَ لَكِنَّا أَجَبْنَا الْقُرْآنَ فِي حُكْمِهِ، وَ السَّلَامُ.
(نامهی امیرالمؤمنین (ع) به معاویه:)
بیشک ظلم و ستم و دروغگویی، دین و دنیای انسان را نابود میکند؛ و عیبها و ضعفهای انسان را جلوی چشمِ عیبجویان آشکار میسازد. من خوب میدانم که تو هرگز نمیتوانی چیزهایی را که از دست رفته است جبران کنی! عدهای خواستند از راهِ ناحق به خواستههایشان برسند و به خدا دروغ بستند، اما خدا دروغشان را برملا کرد.
پس بترس از آن روزی (قیامت) که در آن، کسی که عاقبتِ کارش نیک بوده خوشحال است؛ و کسی که افسارش را به دستِ شیطان داده و مقاومتی نکرده، پشیمان و حسرتزده است! تو ما را به حُکمیتِ قرآن دعوت کردی، در حالی که خودت اصلاً اهلِ قرآن نیستی! ما هم دعوتِ تو را قبول نکردیم، بلکه دعوتِ قرآن را برای قضاوت پذیرفتیم. والسلام.
و من كتاب له (علیه السلام) إلى معاوية أيضاً:
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ الدُّنْيَا مَشْغَلَةٌ عَنْ غَيْرِهَا وَ لَمْ يُصِبْ صَاحِبُهَا مِنْهَا شَيْئاً إِلَّا فَتَحَتْ لَهُ حِرْصاً عَلَيْهَا وَ لَهَجاً بِهَا، وَ لَنْ يَسْتَغْنِيَ صَاحِبُهَا بِمَا نَالَ فِيهَا عَمَّا لَمْ يَبْلُغْهُ مِنْهَا، وَ مِنْ وَرَاءِ ذَلِكَ فِرَاقُ مَا جَمَعَ وَ نَقْضُ مَا أَبْرَمَ؛ وَ لَوِ اعْتَبَرْتَ بِمَا مَضَى حَفِظْتَ مَا بَقِيَ، وَ السَّلَامُ.
(نامهی دیگری از امیرالمؤمنین (ع) به معاویه:)
اما بعد؛ دنیا آدم را آنقدر سرگرمِ خودش میکند که دیگر همهچیز را فراموش میکند! دنیاپرست به هیچچیزی از این دنیا نمیرسد، مگر اینکه همان موفقیت، حرص و طمعِ بیشتری در او ایجاد میکند تا بیشتر به آن بچسبد! و کسی که به دنیا رسیده، هرگز با داشتههایش احساسِ بینیازی نمیکند و همیشه چشمش به دنبالِ چیزهایی است که هنوز به آنها نرسیده است.
اما در نهایت چه میشود؟ در نهایت، باید از تمامِ چیزهایی که جمع کرده جدا شود، و تمامِ رشتههایی را که بافته است از هم باز کند! ای معاویه! اگر از اتفاقاتِ گذشته عبرت میگرفتی، قطعاً باقیماندهی عمرت را حفظ میکردی. والسلام.
نامه ۵۰منشورِ حقوقِ متقابلِ رهبر و مردم
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى أمَرائه على الجَيش:
مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى أَصْحَابِ الْمَسَالِحِ، أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ حَقّاً عَلَى الْوَالِي أَلَّا يُغَيِّرَهُ عَلَى رَعِيَّتِهِ فَضْلٌ نَالَهُ وَ لَا طَوْلٌ خُصَّ بِهِ، وَ أَنْ يَزِيدَهُ مَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ مِنْ نِعَمِهِ دُنُوّاً مِنْ عِبَادِهِ وَ عَطْفاً عَلَى إِخْوَانِهِ.
أَلَا وَ إِنَّ لَكُمْ عِنْدِي أَلَّا أَحْتَجِزَ دُونَكُمْ سِرّاً إِلَّا فِي حَرْبٍ وَ لَا أَطْوِيَ دُونَكُمْ أَمْراً إِلَّا فِي حُكْمٍ وَ لَا أُؤَخِّرَ لَكُمْ حَقّاً عَنْ مَحَلِّهِ وَ لَا أَقِفَ بِهِ دُونَ مَقْطَعِهِ، وَ أَنْ تَكُونُوا عِنْدِي فِي الْحَقِّ سَوَاءً، فَإِذَا فَعَلْتُ ذَلِكَ وَجَبَتْ لِلَّهِ عَلَيْكُمُ النِّعْمَةُ؛ وَ لِي عَلَيْكُمُ الطَّاعَةُ وَ أَلَّا تَنْكُصُوا عَنْ دَعْوَةٍ وَ لَا تُفَرِّطُوا فِي صَلَاحٍ وَ أَنْ تَخُوضُوا الْغَمَرَاتِ إِلَى الْحَقِّ. فَإِنْ أَنْتُمْ لَمْ تَسْتَقِيمُوا لِي عَلَى ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ أَهْوَنَ عَلَيَّ مِمَّنِ اعْوَجَّ مِنْكُمْ، ثُمَّ أُعْظِمُ لَهُ الْعُقُوبَةَ وَ لَا يَجِدُ عِنْدِي فِيهَا رُخْصَةً. فَخُذُوا هَذَا مِنْ أُمَرَائِكُمْ وَ أَعْطُوهُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ مَا يُصْلِحُ اللَّهُ بِهِ أَمْرَكُمْ، وَ السَّلَامُ.
(نامهی امیرالمؤمنین (ع) به فرماندهانِ نظامیِ مرزها:)
از بندهی خدا علی امیرالمؤمنین، به مرزبانان و فرماندهانِ نیروهای مسلح. اما بعد؛ یکی از مهمترین وظایفِ حاکم این است که: اگر به پول و ثروتی رسید یا به جایگاه و قدرتی دست پیدا کرد، این قدرت و ثروت اخلاقِ او را نسبت به مردمش عوض نکند! بلکه نعمتهای خدا باید باعث شود که او به بندگانِ خدا نزدیکتر شود، و مهربانیاش به برادرانِ دینیاش بیشتر گردد.
آگاه باشید! حقِ شما بر گردنِ من این است که: هیچ رازی را از شما پنهان نکنم، مگر اسرارِ جنگی و نظامی را! و هیچ تصمیمی را بدونِ مشورت با شما نگیرم، مگر در اجرای احکامِ قطعیِ الهی! حقِ شما را از موعدِ خودش عقب نیندازم و تا رساندنش به دستتان متوقف نشوم؛ و همهِی شما در پیشگاهِ حق برای من کاملاً برابر و مساوی باشید.
وقتی من این کارها را در حقِ شما کردم، نعمتِ خدا بر شما تمام شده است. حالا نوبتِ شماست؛ حقِ من بر گردنِ شما این است که:
از من اطاعت کنید.
وقتی شما را فراخواندم، عقب نکشید.
در انجامِ کارهای درست و اصلاحِ امور، کوتاهی نکنید.
و برای رسیدن به حق، به دلِ طوفانها و سختیها بزنید.
اگر شما در این مسیر با من همراهی نکنید، آنوقت هیچکس پیشِ من خوارتر و بیارزشتر از کسی نیست که کجروی کند! من او را بهشدت مجازات میکنم، و هیچ راهِ فرار و بخششی هم پیشِ من نخواهد داشت. این حقوق را از فرماندهانتان بخواهید، و خودتان هم حقِ آنها را ادا کنید تا خداوند کارهایتان را اصلاح کند. والسلام.
نامه ۵۱منشورِ اخلاقیِ مأموران مالیات؛ مردم حساببانکی نیستند!
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى عُمّاله على الخَراج:
مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى أَصْحَابِ الْخَرَاجِ، أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ مَنْ لَمْ يَحْذَرْ مَا هُوَ صَائِرٌ إِلَيْهِ لَمْ يُقَدِّمْ لِنَفْسِهِ مَا يُحْرِزُهَا؛ وَ اعْلَمُوا أَنَّ مَا كُلِّفْتُمْ بِهِ يَسِيرٌ وَ أَنَّ ثَوَابَهُ كَثِيرٌ. وَ لَوْ لَمْ يَكُنْ فِيمَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ مِنَ الْبَغْيِ وَ الْعُدْوَانِ عِقَابٌ يُخَافُ، لَكَانَ فِي ثَوَابِ اجْتِنَابِهِ مَا لَا عُذْرَ فِي تَرْكِ طَلَبِهِ. أَلَا وَ إِنَّ لَكُمْ عِنْدِي أَلَّا أَحْتَجِزَ دُونَكُمْ سِرّاً إِلَّا فِي حَرْبٍ وَ لَا أَطْوِيَ دُونَكُمْ أَمْراً إِلَّا فِي حُكْمٍ وَ لَا أُؤَخِّرَ لَكُمْ حَقّاً عَنْ مَحَلِّهِ وَ لَا أَقِفَ بِهِ دُونَ مَقْطَعِهِ، وَ أَنْ تَكُونُوا عِنْدِي فِي الْحَقِّ سَوَاءً، فَإِذَا فَعَلْتُ ذَلِكَ وَجَبَتْ لِلَّهِ عَلَيْكُمُ النِّعْمَةُ؛ وَ لِي عَلَيْكُمُ الطَّاعَةُ وَ أَلَّا تَنْكُصُوا عَنْ دَعْوَةٍ وَ لَا تُفَرِّطُوا فِي صَلَاحٍ وَ أَنْ تَخُوضُوا الْغَمَرَاتِ إِلَى الْحَقِّ. فَإِنْ أَنْتُمْ لَمْ تَسْتَقِيمُوا لِي عَلَى ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ أَهْوَنَ عَلَيَّ مِمَّنِ اعْوَجَّ مِنْكُمْ، ثُمَّ أُعْظِمُ لَهُ الْعُقُوبَةَ وَ لَا يَجِدُ عِنْدِي فِيهَا رُخْصَةً. فَخُذُوا هَذَا مِنْ أُمَرَائِكُمْ وَ أَعْطُوهُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ مَا يُصْلِحُ اللَّهُ بِهِ أَمْرَكُمْ، وَ السَّلَامُ.
فَأَنْصِفُوا النَّاسَ مِنْ أَنْفُسِكُمْ وَ اصْبِرُوا لِحَوَائِجِهِمْ، فَإِنَّكُمْ خُزَّانُ الرَّعِيَّةِ وَ وُكَلَاءُ الْأُمَّةِ وَ سُفَرَاءُ الْأَئِمَّةِ، وَ لَا تُحْشِمُوا أَحَداً عَنْ حَاجَتِهِ وَ لَا تَحْبِسُوهُ عَنْ طَلِبَتِهِ وَ لَا تَبِيعُنَّ [النَّاسَ] لِلنَّاسِ فِي الْخَرَاجِ كِسْوَةَ شِتَاءٍ وَ لَا صَيْفٍ وَ لَا دَابَّةً يَعْتَمِلُونَ عَلَيْهَا وَ لَا عَبْداً، وَ لَا تَضْرِبُنَّ أَحَداً سَوْطاً لِمَكَانِ دِرْهَمٍ وَ لَا تَمَسُّنَّ مَالَ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ مُصَلٍّ وَ لَا مُعَاهَدٍ إِلَّا أَنْ تَجِدُوا فَرَساً أَوْ سِلَاحاً يُعْدَى بِهِ عَلَى أَهْلِ الْإِسْلَامِ، فَإِنَّهُ لَا يَنْبَغِي لِلْمُسْلِمِ أَنْ يَدَعَ ذَلِكَ فِي أَيْدِي أَعْدَاءِ الْإِسْلَامِ فَيَكُونَ شَوْكَةً عَلَيْهِ، وَ لَا تَدَّخِرُوا أَنْفُسَكُمْ نَصِيحَةً وَ لَا الْجُنْدَ حُسْنَ سِيرَةٍ وَ لَا الرَّعِيَّةَ مَعُونَةً وَ لَا دِينَ اللَّهِ قُوَّةً، وَ أَبْلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا اسْتَوْجَبَ عَلَيْكُمْ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدِ اصْطَنَعَ عِنْدَنَا وَ عِنْدَكُمْ أَنْ نَشْكُرَهُ بِجُهْدِنَا وَ أَنْ نَنْصُرَهُ بِمَا بَلَغَتْ قُوَّتُنَا، وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ.
(نامهی امیرالمؤمنین (ع) به مأمورانِ جمعآوریِ مالیات (خراج):)
از بندهی خدا علی امیرالمؤمنین، به مأمورانِ مالیات. اما بعد؛ کسی که نگرانِ پایانِ کارِ خودش نباشد، هرگز برای نجاتِ جانش کاری از پیش نمیفرستد. بدانید که کاری که به شما سپرده شده، در ظاهر سبک و آسان است، اما پاداشش بسیار بزرگ است. (حتی اگر به قیامت هم کاری نداشته باشید)، اگر در ظلم و تجاوزی که خدا از آن نهی کرده هیچ عذابِ ترسناکی هم نبود، باز هم پاداشِ دوری کردن از ظلم آنقدر بزرگ است که هیچ عذری برای رها کردنش ندارید!
با مردم باانصاف رفتار کنید، و در برابرِ درخواستها و نیازهایشان صبور باشید؛ چون شما خزانهدارِ مردم، نمایندهی امت، و سفیرِ حکومت هستید!
هیچکس را به خاطرِ نیازش شرمنده و خجالتزده نکنید، و او را از رسیدن به خواستهاش باز ندارید.
برای گرفتنِ مالیات، به هیچوجه لباسِ تابستانی یا زمستانیِ مردم را نفروشید!
حیواناتِ باربر و کاریِ آنها را برای مالیات حراج نکنید!
خدمتکاران و بردههایشان را برای مالیات نفروشید!
و به خاطرِ یک درهم پول، به هیچکس شلاق نزنید!
دست به مالِ هیچکس ـ چه مسلمان و چه غیرمسلمانی که در پناهِ اسلام است (معاهد) ـ نزنید! مگر اینکه اسب یا اسلحهای پیدا کنید که بخواهند با آن علیه مسلمانان بجنگند؛ که در این صورت، برای یک مسلمان جایز نیست که ابزارِ جنگی را در دستِ دشمنانِ اسلام رها کند تا خاری در چشمِ خودش بشود.
در خیرخواهی برای خودتان، خوشرفتاری با سربازان، کمک به مردم، و تقویتِ دینِ خدا هیچ کوتاهیای نکنید! و در راهِ خدا آنطور که شایسته است تلاش کنید. خداوند بر گردنِ من و شما حق گذاشته است که با تمامِ وجود شکرش را به جا بیاوریم، و تا جایی که در توان داریم یاریاش کنیم؛ و هیچ قدرتی نیست جز قدرتِ خداوندِ بلندمرتبه و بزرگ.
نامه ۵۲آییننامهی اوقاتِ نماز؛ رعایتِ حالِ ضعیفان
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى أمراء البلاد في معنى الصلاة:
أَمَّا بَعْدُ، فَصَلُّوا بِالنَّاسِ الظُّهْرَ حَتَّى تَفِيءَ الشَّمْسُ [مِثْلَ] مِنْ مَرْبِضِ الْعَنْزِ، وَ صَلُّوا بِهِمُ الْعَصْرَ وَ الشَّمْسُ بَيْضَاءُ حَيَّةٌ فِي عُضْوٍ مِنَ النَّهَارِ حِينَ يُسَارُ فِيهَا فَرْسَخَانِ، وَ صَلُّوا بِهِمُ الْمَغْرِبَ حِينَ يُفْطِرُ الصَّائِمُ وَ يَدْفَعُ الْحَاجُّ إِلَى مِنًى، وَ صَلُّوا بِهِمُ الْعِشَاءَ حِينَ يَتَوَارَى الشَّفَقُ إِلَى ثُلُثِ اللَّيْلِ، وَ صَلُّوا بِهِمُ الْغَدَاةَ وَ الرَّجُلُ يَعْرِفُ وَجْهَ صَاحِبِهِ؛ وَ صَلُّوا بِهِمْ صَلَاةَ أَضْعَفِهِمْ وَ لَا تَكُونُوا فَتَّانِينَ.
(نامهی حضرت به استانداران و فرماندهانِ شهرها دربارهی اقامهی نمازِ جماعت:)
اما بعد؛
نمازِ ظهر را وقتی با مردم بخوانید که سایهی خورشید (پس از عبور از وسط آسمان)، به اندازهی دیوارِ خوابگاهِ یک بُز برگردد!
نمازِ عصر را وقتی بخوانید که خورشید هنوز سفید و زنده است، و به اندازهای از روز باقی مانده باشد که بشود دو فرسخ (حدود ۱۱ کیلومتر) راه رفت.
نمازِ مغرب را وقتی بخوانید که روزهدار افطار میکند، و حاجیان از عَرَفات به سمتِ مِنا حرکت میکنند (اوایلِ تاریکی).
نمازِ عشاء را از زمانی بخوانید که سرخیِ شفق در آسمان ناپدید میشود، تا یکسومِ شب.
و نمازِ صبح را وقتی بخوانید که هوا هنوز آنقدر تاریک روشن است که آدم چهرهی بغلدستیاش را (بهسختی) تشخیص میدهد.
وقتی امامِ جماعت شدید، نمازتان را به اندازهی توانِ ضعیفترینِ افراد تنظیم کنید (و طولش ندهید)؛ و مبادا با طولانی کردنِ نماز، مردم را از دین فراری دهید و در فتنه بیندازید!
نامه ۵۳شاهکارِ حکمرانی؛ عهدنامهی مالک اشتر
∞
(اشاره: این عهدنامه، مفصلترین، جامعترین و زیباترین دستورالعملِ حکومتیِ تاریخ است که امیرالمؤمنین (ع) هنگامِ اعزامِ مالک اشتر به مصر برای او نوشت).
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ. هَذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُ اللهِ عَلِيٌّ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ مَالِكَ بْنَ الْحَارِثِ الْأَشْتَرَ فِي عَهْدِهِ إِلَيْهِ حِينَ وَلَّاهُ مِصْرَ جِبَايَةَ خَرَاجِهَا وَ جِهَادَ عَدُوِّهَا وَ اسْتِصْلَاحَ أَهْلِهَا وَ عِمَارَةَ بِلَادِهَا أَمَرَهُ بِتَقْوَى اللَّهِ وَ إِيْثَارِ طَاعَتِهِ وَ اتِّبَاعِ مَا أَمَرَ بِهِ فِي كِتَابِهِ مِنْ فَرَائِضِهِ وَ سُنَنِهِ الَّتِي لَا يَسْعَدُ أَحَدٌ إِلَّا بِاتِّبَاعِهَا وَ لَا يَشْقَى إِلَّا مَعَ جُحُودِهَا وَ إِضَاعَتِهَا وَ أَنْ يَنْصُرَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بِقَلْبِهِ وَ يَدِهِ وَ لِسَانِهِ فَإِنَّهُ جَلَّ اسْمُهُ قَدْ تَكَفَّلَ بِنَصْرِ مَنْ نَصَرَهُ وَ إِعْزَازِ مَنْ أَعَزَّهُ وَ أَمَرَهُ أَنْ يَكْسِرَ نَفْسَهُ مِنَ الشَّهَوَاتِ وَ يَزَعَهَا عِنْدَ الْجَمَحَاتِ فَإِنَّ النَّفْسَ أَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ اللَّهُ ثُمَّ اعْلَمْ يَا مَالِكُ أَنِّي قَدْ وَجَّهْتُكَ إِلَى بِلَادٍ قَدْ جَرَتْ عَلَيْهَا دُوَلٌ قَبْلَكَ مِنْ عَدْلٍ وَ جَوْرٍ وَ أَنَّ النَّاسَ يَنْظُرُونَ مِنْ أُمُورِكَ فِي مِثْلِ مَا كُنْتَ تَنْظُرُ فِيهِ مِنْ أُمُورِ الْوُلَاةِ قَبْلَكَ وَ يَقُولُونَ فِيكَ مَا كُنْتَ تَقُولُ فِيهِمْ وَ إِنَّمَا يُسْتَدَلُّ عَلَى الصَّالِحِينَ بِمَا يُجْرِي اللَّهُ لَهُمْ عَلَى أَلْسُنِ عِبَادِهِ فَلْيَكُنْ أَحَبَّ الذَّخَائِرِ إِلَيْكَ ذَخِيرَةُ الْعَمَلِ الصَّالِحِ فَامْلِكْ هَوَاكَ وَ شُحَّ بِنَفْسِكَ عَمَّا لَا يَحِلُّ لَكَ فَإِنَّ الشُّحَّ بِالنَّفْسِ الْإِنْصَافُ مِنْهَا فِيمَا أَحَبَّتْ أَوْ كَرِهَت.
وَ أَشْعِرْ قَلْبَكَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعِيَّةِ وَ الْمَحَبَّةَ لَهُمْ وَ اللُّطْفَ بِهِمْ وَ لَا تَكُونَنَّ عَلَيْهِمْ سَبُعاً ضَارِياً تَغْتَنِمُ أَكْلَهُمْ فَإِنَّهُمْ صِنْفَانِ إِمَّا أَخٌ لَكَ فِي الدِّينِ وَ إِمَّا نَظِيرٌ لَكَ فِي الْخَلْقِ يَفْرُطُ مِنْهُمُ الزَّلَلُ وَ تَعْرِضُ لَهُمُ الْعِلَلُ وَ يُؤْتَى عَلَى أَيْدِيهِمْ فِي الْعَمْدِ وَ الْخَطَإِ فَأَعْطِهِمْ مِنْ عَفْوِكَ وَ صَفْحِكَ مِثْلِ الَّذِي تُحِبُّ وَ تَرْضَى أَنْ يُعْطِيَكَ اللَّهُ مِنْ عَفْوِهِ وَ صَفْحِهِ فَإِنَّكَ فَوْقَهُمْ وَ وَالِي الْأَمْرِ عَلَيْكَ فَوْقَكَ وَ اللَّهُ فَوْقَ مَنْ وَلَّاكَ وَ قَدِ اسْتَكْفَاكَ أَمْرَهُمْ وَ ابْتَلَاكَ بِهِمْ.
وَ لَا تَنْصِبَنَّ نَفْسَكَ لِحَرْبِ اللَّهِ فَإِنَّهُ لَا يَدَ لَكَ بِنِقْمَتِهِ وَ لَا غِنَى بِكَ عَنْ عَفْوِهِ وَ رَحْمَتِهِ وَ لَا تَنْدَمَنَّ عَلَى عَفْوٍ وَ لَا تَبْجَحَنَّ بِعُقُوبَةٍ وَ لَا تُسْرِعَنَّ إِلَى بَادِرَةٍ وَجَدْتَ مِنْهَا مَنْدُوحَةً وَ لَا تَقُولَنَّ إِنِّي مُؤَمَّرٌ آمُرُ فَأُطَاعُ فَإِنَّ ذَلِكَ إِدْغَالٌ فِي الْقَلْبِ وَ مَنْهَكَةٌ لِلدِّينِ وَ تَقَرُّبٌ مِنَ الْغِيَرِ وَ إِذَا أَحْدَثَ لَكَ مَا أَنْتَ فِيهِ مِنْ سُلْطَانِكَ أُبَّهَةً أَوْ مَخِيلَةً فَانْظُرْ إِلَى عِظَمِ مُلْكِ اللَّهِ فَوْقَكَ وَ قُدْرَتِهِ مِنْكَ عَلَى مَا لَا تَقْدِرُ عَلَيْهِ مِنْ نَفْسِكَ فَإِنَّ ذَلِكَ يُطَامِنُ إِلَيْكَ مِنْ طِمَاحِكَ وَ يَكُفُّ عَنْكَ مِنْ غَرْبِكَ وَ يَفِيءُ إِلَيْكَ بِمَا عَزَبَ عَنْكَ مِنْ عَقْلِكَ.
إِيَّاکَ وَمُسَامَاةَ اللهِ فِي عَظَمَتِهِ، وَالتَّشَبُّهَ بِهِ فِي جَبَرُوتِهِ، فَإِنَّ اللهَ يُذِلُّ کُلَّ جَبَّار، وَ يُهِينُ کُلَّ مُخْتَال. أَنْصِفِ اللهَ وَأَنْصِفِ النَّاسَ مِنْ نَفْسِکَ، وَمِنْ خَاصَّةِ أَهْلِکَ، وَمَنْ لَکَ فِيهِ هَوًى مِنْ رَعِيَّتِکَ، فَإِنَّکَ إِلاَّ تَفْعَلْ تَظْلِمْ. وَمَنْ ظَلَمَ عِبَادَ اللهِ کَانَ اللهُ خَصْمَهُ دُونَ عِبَادِهِ، وَمَنْ خَاصَمَهُ اللهُ أَدْحَضَ حُجَّتَهُ، وَکَانَ لِلَّهِ حَرْباً حَتَّى يَنْزِعَ أَوْ يَتُوبَ. وَلَيْسَ شَيْءٌ أَدْعَى إِلَى تَغْيِيرِ نِعْمَةِ اللهِ وَتَعْجِيلِ نِقْمَتِهِ مِنْ إِقَامَة عَلَى ظُلْم، فَإِنَّ اللهَ سَمِيعٌ دَعْوَةَ الْمُضْطَهَدِينَ وَهُوَ لِلظَّالِمِينَ بِالْمِرْصَادِ.وَلْيَکُنْ أَحَبَّ الاُْمُورِ إِلَيْکَ أَوْسَطُهَا فِي الْحَقِّ، وَأَعَمُّهَا فِي الْعَدْلِ، وَأَجْمَعُهَا لِرِضَى الرَّعِيَّةِ، فَإِنَّ سُخْطَ الْعَامَّةِ يُجْحِفُ بِرِضَى الْخَاصَّةِ، وَإِنَّ سُخْطَ الْخَاصَّةِ يُغْتَفَرُ مَعَ رِضَى الْعَامَّةِ. وَلَيْسَ أَحَدٌ مِنَ الرَّعِيَّةِ أَثْقَلَ عَلَى الْوَالِي مَؤُونَةً فِي الرَّخَاءِ، وَأَقَلَّ مَعُونَةً لَهُ فِي الْبَلاَءِ، وَأَکْرَهَ لِلاِْنْصَافِ، وَأَسْأَلَ بِالاِْلْحَافِ، وَأَقَلَّ شُکْراً عِنْدَ الاِْعْطَاءِ، وَأَبْطَأَ عُذْراً عِنْدَ الْمَنْعِ، وَأَضْعَفَ صَبْراً عِنْدَ مُلِمَّاتِ الدَّهْرِ مِنْ أَهْلِ الْخَاصَّةِ. وَإِنَّمَا عِمَادُ الدِّينِ، وَجِمَاعُ الْمُسْلِمِينَ، وَالْعُدَّةُ لِلاَْعْدَاءِ، الْعَامَّةُ مِنَ الاُْمَّةِ، فَلْيَکُنْ صِغْوُکَ لَهُمْ، وَمَيْلُکَ مَعَهُمْ.
وَلْيَکُنْ أَبْعَدَ رَعِيَّتِکَ مِنْکَ، وَأَشْنَأَهُمْ عِنْدَکَ، أَطْلَبُهُمْ لِمَعَائِبِ النَّاسِ فَإِنَّ فِي النَّاسِ عُيُوباً، الْوَالِي أَحَقُّ مَنْ سَتَرَهَا، فَلاَ تَکْشِفَنَّ عَمَّا غَابَ عَنْکَ مِنْهَا، فَإِنَّمَا عَلَيْکَ تَطْهِيرُ مَا ظَهَرَ لَکَ، وَاللهُ يَحْکُمُ عَلَى مَا غَابَ عَنْکَ، فَاسْتُرِ الْعَوْرَةَ مَا اسْتَطَعْتَ يَسْتُرِ اللهُ مِنْکَ مَا تُحِبُّ سَتْرَهُ مِنْ رَعِيَّتِکَ. أَطْلِقْ عَنِ النَّاسِ عُقْدَةَ کُلِّ حِقْد، وَاقْطَعْ عَنْکَ سَبَبَ کُلِّ وِتْر، وَتَغَابَ عَنْ کُلِّ مَا لاَ يَضِحُ لَکَ، وَلاَ تَعْجَلَنَّ إِلَى تَصْدِيقِ سَاعٍ فَإِنَّ السَّاعِيَ غَاشٌّ، وَإِنْ تَشَبَّهَ بِالنَّاصِحِينَ.
وَلاَ تُدْخِلَنَّ فِي مَشُورَتِکَ بَخِيلاً يَعْدِلُ بِکَ عَنِ الْفَضْلِ، وَيَعِدُکَ الْفَقْرَ، وَلاَ جَبَاناً يُضْعِفُکَ عَنِ الاُْمُورِ، وَلاَ حَرِيصاً يُزَيِّنُ لَکَ الشَّرَهَ بِالْجَوْرِ، فَإِنَّ الْبُخْلَ وَالْجُبْنَ وَالْحِرْصَ غَرَائِزُ شَتَّى يَجْمَعُهَا سُوءُ الظَّنِّ بِاللهِ. إِنَّ شَرَّ وُزَرَائِکَ مَنْ کَانَ لِلاَْشْرَارِ قَبْلَکَ وَزِيراً، وَمَنْ شَرِکَهُمْ فِي الآْثَامِ فَلاَ يَکُونَنَّ لَکَ بِطَانَةً، فَإِنَّهُمْ أَعْوَانُ الاَْثَمَةِ، وَإِخْوَانُ الظَّلَمَةِ، وَأَنْتَ وَاجِدٌ مِنْهُمْ خَيْرَ الْخَلَفِ مِمَّنْ لَهُ مِثْلُ آرَائِهِمْ وَنَفَاذِهِمْ، وَلَيْسَ عَلَيْهِ مِثْلُ آصَارِهِمْ وَأَوْزَارِهِمْ وَآثَامِهِمْ، مِمَّنْ لَمْ يُعَاوِنْ ظَالِماً عَلَى ظُلْمِهِ، وَلاَ آثِماً عَلَى إِثْمِهِ أُولَئِکَ أَخَفُّ عَلَيْکَ مَؤُونَةً، وَأَحْسَنُ لَکَ مَعُونَةً، وَأَحْنَى عَلَيْکَ عَطْفاً، وَأَقَلُّ لِغَيْرِکَ إِلْفاً، فَاتَّخِذْ أُولَئِکَ خَاصَّةً لِخَلَوَاتِکَ وَحَفَلاَتِکَ، ثُمَّ لْيَکُنْ آثَرُهُمْ عِنْدَکَ أَقْوَلَهُمْ بِمُرِّ الْحَقِّ لَکَ وَأَقَلَّهُمْ مُسَاعَدَةً فِيمَا يَکُونُ مِنْکَ مِمَّا کَرِهَ اللهُ لاَِوْلِيَائِهِ، وَاقِعاً ذَلِکَ مِنْ هَوَاکَ حَيْثُ وَقَعَ.
وَالْصَقْ بِأَهْلِ الْوَرَعِ وَالصِّدْقِ; ثُمَّ رُضْهُمْ عَلَى أَلاَّ يُطْرُوکَ وَلاَ يَبْجَحُوکَ بِبَاطِل لَمْ تَفْعَلْهُ، فَإِنَّ کَثْرَةَ الاِْطْرَاءِ تُحْدِثُ الزَّهْوَ، وَتُدْنِي مِنَ الْعِزَّةِ. وَلاَ يَکُونَنَّ الْمُحْسِنُ وَالْمُسِيءُ عِنْدَکَ بِمَنْزِلَة سَوَاء، فَإِنَّ فِي ذَلِکَ تَزْهِيداً لاَِهْلِ الاِْحْسَانِ فِي الاِْحْسَانِ، وَتَدْرِيباً لاَِهْلِ الاِْسَاءَةِ عَلَى الاِْسَاءَةِ وَأَلْزِمْ کُلاًّ مِنْهُمْ مَا أَلْزَمَ نَفْسَهُ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ شَيْءٌ بِأَدْعَى إِلَى حُسْنِ ظَنِّ رَاع بِرَعِيَّتِهِ مِنْ إِحْسَانِهِ إِلَيْهِمْ، وَتَخْفِيفِهِ الْمَئُونَاتِ عَلَيْهِمْ، وَتَرْکِ اسْتِکْرَاهِهِ إِيَّاهُمْ عَلَى مَا لَيْسَ لَهُ قِبَلَهُمْ. فَلْيَکُنْ مِنْکَ فِي ذَلِکَ أَمْرٌ يَجْتَمِعُ لَکَ بِهِ حُسْنُ الظَّنِّ بِرَعِيَّتِکَ فَإِنَّ حُسْنَ الظَّنِّ يَقْطَعُ عَنْکَ نَصَباً طَوِيلاً. وَإِنَّ أَحَقَّ مَنْ حَسُنَ ظَنُّکَ بِهِ لَمَنْ حَسُنَ بَلاَؤُکَ عِنْدَهُ، وَإِنَّ أَحَقَّ مَنْ سَاءَ ظَنُّکَ بِهِ لَمَنْ سَاءَ بَلاَؤُکَ عِنْدَهُ. وَلاَ تَنْقُضْ سُنَّةً صَالِحَةً عَمِلَ بِهَا صُدُورُ هَذِهِ الاُْمَّةِ، وَاجْتَمَعَتْ بِهَا الاُْلْفَةُ، وَصَلَحَتْ عَلَيْهَا الرَّعِيَّةُ. وَلاَ تُحْدِثَنَّ سُنَّةً تَضُرُّ بِشَيْء مِنْ مَاضِي تِلْکَ السُّنَنِ، فَيَکُونَ الاَْجْرُ لِمَنْ سَنَّهَا، وَالْوِزْرُ عَلَيْکَ بِمَا نَقَضْتَ مِنْهَا. وَأَکْثِرْ مُدَارَسَةَ الْعُلَمَاءِ، وَمُنَاقَشَةَ الْحُکَمَاءِ، فِي تَثْبِيتِ مَا صَلَحَ عَلَيْهِ أَمْرُ بِلاَدِکَ، وَإِقَامَةِ مَا اسْتَقَامَ بِهِ النَّاسُ قَبْلَکَ.
وَاعْلَمْ أَنَّ الرَّعِيَّةَ طَبَقَاتٌ لاَ يَصْلُحُ بَعْضُهَا إِلاَّ بِبَعْض، وَلاَ غِنَى بِبَعْضِهَا عَنْ بَعْض فَمِنْهَا جُنُودُ اللهِ، وَمِنْهَا کُتَّابُ الْعَامَّةِ وَالْخَاصَّةِ، وَمِنْهَا قُضَاةُ الْعَدْلِ وَمِنْهَا عُمَّالُ الاِْنْصَافِ وَالرِّفْقِ، وَمِنْهَا أَهْلُ الْجِزْيَةِ وَالْخَرَاجِ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ وَمُسْلِمَةِ النَّاسِ، وَمِنْهَا التُّجَّارُ وَأَهْلُ الصِّنَاعَاتِ وَمِنْهَا الطَّبَقَةُ السُّفْلَى مِنْ ذَوِي الْحَاجَةِ وَالْمَسْکَنَةِ، وَکُلٌّ قَدْ سَمَّى اللهُ لَهُ سَهْمَهُ، وَ وَضَعَ عَلَى حَدِّهِ فَرِيضَةً فِي کِتَابِهِ أَوْ سُنَّةِ نَبِيِّهِ (صلى الله عليه وآله) عَهْداً مِنْهُ عِنْدَنَا مَحْفُوظاً.
فَالْجُنُودُ، بِإِذْنِ اللهِ، حُصُونُ الرَّعِيَّةِ، وَزَيْنُ الْوُلاَةِ، وَعِزُّ الدِّينِ، وَسُبُلُ الاَْمْنِ وَلَيْسَ تَقُومُ الرَّعِيَّةُ إِلاَّ بِهِمْ. ثُمَّ لاَ قِوَامَ لِلْجُنُودِ إِلاَّ بِمَا يُخْرِجُ اللهُ لَهُمْ مِنَ الْخَرَاجِ الَّذِي يَقْوَوْنَ بِهِ عَلَى جِهَادِ عَدُوِّهِمْ، وَيَعْتَمِدُونَ عَلَيْهِ فِيمَا يُصْلِحُهُمْ وَيَکُونُ مِنْ وَرَاءِ حَاجَتِهِمْ. ثُمَّ لاَ قِوَامَ لِهَذَيْنِ الصِّنْفَيْنِ إِلاَّ بِالصِّنْفِ الثَّالِثِ مِنَ الْقُضَاةِ وَالْعُمَّالِ وَالْکُتَّابِ، لِمَا يُحْکِمُونَ مِنَ الْمَعَاقِدِ، وَيَجْمَعُونَ مِنَ الْمَنَافِعِ، وَيُؤْتَمَنُونَ عَلَيْهِ مِنْ خَوَاصِّ الاُْمُورِ وَعَوَامِّهَا. وَلاَ قِوَامَ لَهُمْ جَمِيعاً إِلاَّ بِالتُّجَّارِ وَذَوِي الصِّنَاعَاتِ، فِيمَا يَجْتَمِعُونَ عَلَيْهِ مِنْ مَرَافِقِهِمْ، وَيُقِيمُونَهُ مِنْ أَسْوَاقِهِمْ وَيَکْفُونَهُمْ مِنَ التَّرَفُّقِ بِأَيْدِيهِمْ مَا لاَ يَبْلُغُهُ رِفْقُ غَيْرِهِمْ. ثُمَّ الطَّبَقَةُ السُّفْلَى مِنْ أَهْلِ الْحَاجَةِ وَالْمَسْکَنَةِ الَّذِينَ يَحِقُّ رِفْدُهُمْ وَمَعُونَتُهُمْ. وَفِي اللهِ لِکُلّ سَعَةٌ، وَلِکُلّ عَلَى الْوَالِي حَقٌّ بِقَدْرِ مَا يُصْلِحُهُ، وَلَيْسَ يَخْرُجُ الْوَالِي مِنْ حَقِيقَةِ مَا أَلْزَمَهُ اللهُ مِنْ ذَلِکَ إِلاَّ بِالاِهْتِمَامِ وَالاِسْتِعَانَةِ بِاللهِ، وَتَوْطِينِ نَفْسِهِ عَلَى لُزُومِ الْحَقِّ، وَالصَّبْرِ عَلَيْهِ فِيمَا خَفَّ عَلَيْهِ أَوْ ثَقُلَ.
فَوَلِّ مِنْ جُنُودِکَ أَنْصَحَهُمْ فِي نَفْسِکَ لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ وَ لاِِمَامِکَ، وَأَنْقَاهُمْ جَيْباً، وَأَفْضَلَهُمْ حِلْماً، مِمَّنْ يُبْطِئُ عَنِ الْغَضَبِ، وَيَسْتَرِيحُ إِلَى الْعُذْرِ، وَيَرْأَفُ بِالضُّعَفَاءِ، وَيَنْبُو عَلَى الاَْقْوِيَاءِ، وَمِمَّنْ لاَ يُثِيرُهُ الْعُنْفُ، وَلاَ يَقْعُدُ بِهِ الضَّعْفُ. ثُمَّ الْصَقْ بِذَوِي الْمُرُوءَاتِ وَالاَْحْسَابِ، وَأَهْلِ الْبُيُوتَاتِ الصَّالِحَةِ، وَالسَّوَابِقِ الْحَسَنَةِ، ثُمَّ أَهْلِ النَّجْدَةِ وَالشَّجَاعَةِ، وَالسَّخَاءِ وَالسَّمَاحَةِ; فَإِنَّهُمْ جِمَاعٌ مِنَ الْکَرَمِ، وَشُعَبٌ مِنَ الْعُرْفِ. ثُمَّ تَفَقَّدْ مِنْ أُمُورِهِمْ مَا يَتَفَقَّدُ الْوَالِدَانِ مِنْ وَلَدِهِمَا، وَلاَ يَتَفَاقَمَنَّ فِي نَفْسِکَ شَيْءٌ قَوَّيْتَهُمْ بِهِ، وَلاَ تَحْقِرَنَّ لُطْفاً تَعَاهَدْتَهُمْ بِهِ وَإِنْ قَلَّ; فَإِنَّهُ دَاعِيَةٌ لَهُمْ إِلَى بَذْلِ النَّصِيحَةِ لَکَ، وَحُسْنِ الظَّنِّ بِکَ. وَلاَ تَدَعْ تَفَقُّدَ لَطِيفِ أُمُورِهِمُ اتِّکَالاً عَلَى جَسِيمِهَا، فَإِنَّ لِلْيَسِيرِ مِنْ لُطْفِکَ مَوْضِعاً يَنْتَفِعُونَ بِهِ، وَلِلْجَسِيمِ مَوْقِعاً لاَ يَسْتَغْنُونَ عَنْهُ.
وَلْيَکُنْ آثَرُ رُءُوسِ جُنْدِکَ عِنْدَکَ مَنْ وَاسَاهُمْ فِي مَعُونَتِهِ، وَأَفْضَلَ عَلَيْهِمْ مِنْ جِدَتِهِ، بِمَا يَسَعُهُمْ وَيَسَعُ مَنْ وَرَاءَهُمْ مِنْ خُلُوفِ أَهْلِيهِمْ، حَتَّى يَکُونَ هَمُّهُمْ هَمّاً وَاحِداً فِي جِهَادِ الْعَدُوِّ; فَإِنَّ عَطْفَکَ عَلَيْهِمْ يَعْطِفُ قُلُوبَهُمْ عَلَيْکَ، وَإِنَّ أَفْضَلَ قُرَّةِ عَيْنِ الْوُلاَةِ اسْتِقَامَةُ الْعَدْلِ فِي الْبِلاَدِ، وَظُهُورُ مَوَدَّةِ الرَّعِيَّةِ. وإِنَّهُ لاَ تَظْهَرُ مَوَدَّتُهُمْ إِلاَّ بِسَلاَمَةِ صُدُورِهِمْ، وَلاَ تَصِحُّ نَصِيحَتُهُمْ إِلاَّ بِحِيطَتِهِمْ عَلَى وُلاَةِ الاُْمُورِ، وَقِلَّةِ اسْتِثْقَالِ دُوَلِهِمْ، وَتَرْک اسْتِبْطَاءِ انْقِطَاعِ مُدَّتِهِمْ، فَافْسَحْ فِي آمَالِهِمْ، وَوَاصِلْ فِي حُسْنِ الثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ، وَتَعْدِيدِ مَا أَبْلَى ذَوُو الْبَلاَءِ مِنْهُمْ; فَإِنَّ کَثْرَةَ الذِّکْرِ لِحُسْنِ أَفْعَالِهِمْ تَهُزُّ الشُّجَاعَ، وَتُحَرِّضُ النَّاکِلَ، إِنْ شَاءَ اللهُ. ثُمَّ اعْرِفْ لِکُلِّ امْرِئ مِنْهُمْ مَا أَبْلَى، وَلاَ تَضُمَّنَّ بَلاَءَ امْرِئ إِلَى غَيْرِهِ، وَلاَ تُقَصِّرَنَّ بِهِ دُونَ غَايَةِ بَلاَئِهِ، وَلاَ يَدْعُوَنَّکَ شَرَفُ امْرِئ إِلَى أَنْ تُعْظِمَ مِنْ بَلاَئِهِ مَا کَانَ صَغِيراً، وَلاَ ضَعَةُ امْرِئ إِلَى أَنْ تَسْتَصْغِرَ مِنْ بَلاَئِهِ مَا کَانَ عَظِيماً. وَارْدُدْ إِلَى اللهِ وَرَسُولِهِ مَا يُضْلِعُکَ مِنَ الْخُطُوبِ، وَيَشْتَبِهُ عَلَيْکَ مِنَ الاُْمُورِ فَقَدْ قَالَ اللهُ تَعَالَى لِقَوْم أَحَبَّ إِرْشَادَهُمْ: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الاَْمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْء فَرُدُّوهُ إِلَى اللهِ وَالرَّسُولِ؛ فَالرَّدُّ إِلَى اللهِ الاَْخْذُ بِمُحْکَمِ کِتَابِهِ، وَالرَّدُّ إِلَى الرَّسُولِ الاَْخْذُ بِسُنَّتِهِ الْجَامِعَةِ غَيْرِ الْمُفَرِّقَةِ.ثُمَّ اخْتَرْ لِلْحُکْمِ بَيْنَ النَّاسِ أَفْضَلَ رَعِيَّتِکَ فِي نَفْسِکَ، مِمَّنْ لاَ تَضِيقُ بِهِ الاُْمُورُ، وَلاَ تُمَحِّکُهُ الْخُصُومُ، وَلاَ يَتَمَادَى فِي الزَّلَّةِ، وَلاَ يَحْصَرُ مِنَ الْفَيْءِ إِلَى الْحَقِّ إِذَا عَرَفَهُ، وَلاَ تُشْرِفُ نَفْسُهُ عَلَى طَمَع، وَلاَ يَکْتَفِي بِأَدْنَى فَهْم دُونَ أَقْصَاهُ; وَأَوْقَفَهُمْ فِي الشُّبُهَاتِ، وَآخَذَهُمْ بِالْحُجَجِ، وَأَقَلَّهُمْ تَبَرُّماً بِمُرَاجَعَةِ الْخَصْمِ، وَأَصْبَرَهُمْ عَلَى تَکَشُّفِ الاُْمُورِ، وَأَصْرَمَهُمْ عِنْدَ اتِّضَاحِ الْحُکْمِ، مِمَّنْ لاَ يَزْدَهِيهِ إِطْرَاءٌ وَلاَ يَسْتَمِيلُهُ إِغْرَاءٌ وَأُولَئِکَ قَلِيلٌ، ثُمَّ أَکْثِرْ تَعَاهُدَ قَضَائِهِ، وَافْسَحْ لَهُ فِي الْبَذْلِ مَا يُزِيلُ عِلَّتَهُ، وَتَقِلُّ مَعَهُ حَاجَتُهُ إِلَى النَّاسِ. وَأَعْطِهِ مِنَ الْمَنْزِلَةِ لَدَيْکَ مَا لاَ يَطْمَعُ فِيهِ غَيْرُهُ مِنْ خَاصَّتِکَ، لِيَأْمَنَ بِذَلِکَ اغْتِيَالَ الرِّجَالِ لَهُ عِنْدَکَ. فَانْظُرْ فِي ذَلِکَ نَظَراً بَلِيغاً، فَإِنَّ هَذَا الدِّينَ قَدْ کَانَ أَسِيراً فِي أَيْدِي الاَْشْرَارِ، يُعْمَلُ فِيهِ بِالْهَوَى، وَتُطْلَبُ بِهِ الدُّنْيَا.
ثُمَّ انْظُرْ فِي أُمُورِ عُمَّالِکَ فَاسْتَعْمِلْهُمُ اخْتِبَاراً، وَلاَ تُوَلِّهِمْ مُحَابَاةً وَأَثَرَةً، فَإِنَّهُمَا جِمَاعٌ مِنْ شُعَبِ الْجَوْرِ وَالْخِيَانَةِ. وَتَوَخَّ مِنْهُمْ أَهْلَ التَّجْرِبَةِ وَالْحَيَاءِ، مِنْ أَهْلِ الْبُيُوتَاتِ الصَّالِحَةِ، وَالْقَدَمِ فِي الاِْسْلاَمِ الْمُتَقَدِّمَةِ، فَإِنَّهُمْ أَکْرَمُ أَخْلاَقاً وَأَصَحُّ أَعْرَاضاً، وَأَقَلُّ فِي الْمَطَامِعِ إِشْرَاقاً، وَأَبْلَغُ فِي عَوَاقِبِ الاُْمُورِ نَظَراً. ثُمَّ أَسْبِغْ عَلَيْهِمُ الاَْرْزَاقَ، فَإِنَّ ذَلِکَ قُوَّةٌ لَهُمْ عَلَى اسْتِصْلاَحِ أَنْفُسِهِمْ، وَغِنًى لَهُمْ عَنْ تَنَاوُلِ مَا تَحْتَ أَيْدِيهِمْ، وَحُجَّةٌ عَلَيْهِمْ إِنْ خَالَفُوا أَمْرَکَ أَوْ ثَلَمُوا أَمَانَتَکَ. ثُمَّ تَفَقَّدْ أَعْمَالَهُمْ، وَابْعَثِ الْعُيُونَ مِنْ أَهْلِ الصِّدْقِ وَالْوَفَاءِ عَلَيْهِمْ، فَإِنَّ تَعَاهُدَکَ فِي السِّرِّ لاُِمُورِهِمْ حَدْوَةٌ لَهُمْ عَلَى اسْتِعْمَالِ الاَْمَانَةِ، وَالرِّفْقِ بِالرَّعِيَّةِ. وَتَحَفَّظْ مِنَ الاَْعْوَانِ; فَإِنْ أَحَدٌ مِنْهُمْ بَسَطَ يَدَهُ إِلَى خِيَانَة اجْتَمَعَتْ بِهَا عَلَيْهِ عِنْدَکَ أَخْبَارُ عُيُونِکَ، اکْتَفَيْتَ بِذَلِکَ شَاهِداً، فَبَسَطْتَ عَلَيْهِ الْعُقُوبَةَ فِي بَدَنِهِ، وَأَخَذْتَهُ بِمَا أَصَابَ مِنْ عَمَلِهِ، ثُمَّ نَصَبْتَهُ بِمَقَامِ الْمَذَلَّةِ، وَوَسَمْتَهُ بِالْخِيَانَةِ، وَقَلَّدْتَهُ عَارَ التُّهَمَةِ.
وَتَفَقَّدْ أَمْرَ الْخَرَاجِ بِمَا يُصْلِحُ أَهْلَهُ، فَإِنَّ فِي صَلاَحِهِ وَصَلاَحِهِمْ صَلاَحاً لِمَنْ سِوَاهُمْ، وَلاَ صَلاَحَ لِمَنْ سِوَاهُمْ إِلاَّ بِهِمْ، لاَِنَّ النَّاسَ کُلَّهُمْ عِيَالٌ عَلَى الْخَرَاجِ وَأَهْلِهِ. وَلْيَکُنْ نَظَرُکَ فِي عِمَارَةِ الاَْرْضِ أَبْلَغَ مِنْ نَظَرِکَ فِي اسْتِجْلاَبِ الْخَرَاجِ، لاَِنَّ ذَلِکَ لاَ يُدْرَکُ إِلاَّ بِالْعِمَارَةِ; وَمَنْ طَلَبَ الْخَرَاجَ بِغَيْرِ عِمَارَة أَخْرَبَ الْبِلاَدَ، وَأَهْلَکَ الْعِبَادَ، وَلَمْ يَسْتَقِمْ أَمْرُهُ إِلاَّ قَلِيلاً. فَإِنْ شَکَوْا ثِقَلاً أَوْ عِلَّةً، أَوِ انْقِطَاعَ شِرْب أَوْ بَالَّة، أَوْ إِحَالَةَ أَرْض اغْتَمَرَهَا غَرَقٌ، أَوْ أَجْحَفَ بِهَا عَطَشٌ، خَفَّفْتَ عَنْهُمْ بِمَا تَرْجُو أَنْ يَصْلُحَ بِهِ أَمْرُهُمْ; وَلاَ يَثْقُلَنَّ عَلَيْکَ شَيْءٌ خَفَّفْتَ بِهِ الْمَؤُونَةَ عَنْهُمْ، فَإِنَّهُ ذُخْرٌ يَعُودُونَ بِهِ عَلَيْکَ فِي عِمَارَةِ بِلاَدِکَ، وَتَزْيِينِ وِلاَيَتِکَ، مَعَ اسْتِجْلاَبِکَ حُسْنَ ثَنَائِهِمْ، وَتَبَجُّحِکَ بِاسْتِفَاضَةِ الْعَدْلِ فِيهِمْ، مُعْتَمِداً فَضْلَ قُوَّتِهِمْ، بِمَا ذَخَرْتَ عِنْدَهُمْ مِنْ إِجْمَامِکَ لَهُمْ، وَالثِّقَةَ مِنْهُمْ بِمَا عَوَّدْتَهُمْ مِنْ عَدْلِکَ عَلَيْهِمْ وَرِفْقِکَ بِهِمْ، فَرُبَّمَا حَدَثَ مِنَ الاُْمُورِ مَا إِذَا عَوَّلْتَ فِيهِ عَلَيْهِمْ مِنْ بَعْدُ احْتَمَلُوهُ طَيِّبَةً أَنْفُسُهُمْ بِهِ; فَإِنَّ الْعُمْرَانَ مُحْتَمِلٌ مَا حَمَّلْتَهُ، وَإِنَّمَا يُؤْتَى خَرَابُ الاَْرْضِ مِنْ إِعْوَازِ أَهْلِهَا، وَإِنَّمَا يُعْوِزُ أَهْلُهَا لاِِشْرَافِ أَنْفُسِ الْوُلاَةِ عَلَى الْجَمْعِ، وَسُوءِ ظَنِّهِمْ بِالْبَقَاءِ، وَقِلَّةِ انْتِفَاعِهِمْ بِالْعِبَرِ.
ثُمَّ انْظُرْ فِي حَالِ کُتَّابِکَ فَوَلِّ عَلَى أُمُورِکَ خَيْرَهُمْ، وَاخْصُصْ رَسَائِلَکَ الَّتِي تُدْخِلُ فِيهَا مَکَايِدَکَ وَأَسْرَارَکَ بِأَجْمَعِهِمْ لِوُجُوهِ صَالِحِ الاَْخْلاَقِ مِمَّنْ لاَ تُبْطِرُهُ الْکَرَامَةُ، فَيَجْتَرِئَ بِهَا عَلَيْکَ فِي خِلاَف لَکَ بِحَضْرَةِ مَلاَ وَلاَ تَقْصُرُ بِهِ الْغَفْلَةُ عَنْ إِيرَادِ مُکَاتَبَاتِ عُمِّالِکَ عَلَيْکَ، وَإِصْدَارِ جَوَابَاتِهَا عَلَى الصَّوَابِ عَنْکَ، فِيمَا يَأْخُذُ لَکَ وَيُعْطِي مِنْکَ، وَلاَ يُضْعِفُ عَقْداً اعْتَقَدَهُ لَکَ، وَلاَ يَعْجِزُ عَنْ إِطْلاَقِ مَا عُقِدَ عَلَيْکَ، وَلاَ يَجْهَلُ مَبْلَغَ قَدْرِ نَفْسِهِ فِي الاُْمُورِ، فَإِنَّ الْجَاهِلَ بِقَدْرِ نَفْسِهِ يَکُونُ بِقَدْرِ غَيْرِهِ أَجْهَلَ. ثُمَّ لاَ يَکُنِ اخْتِيَارُکَ إِيَّاهُمْ عَلَى فِرَاسَتِکَ وَاسْتِنَامَتِکَ وَحُسْنِ الظَّنِّ مِنْکَ، فَإِنَّ الرِّجَالَ يَتَعَرَّضُونَ لِفِرَاسَاتِ الْوُلاَةِ بِتَصَنُّعِهِمْ وَحُسْنِ خِدْمَتِهِمْ، وَلَيْسَ وَرَاءَ ذَلِکَ مِنَ النَّصِيحَةِ وَالاَْمَانَةِ شَيْءٌ. وَلَکِنِ اخْتَبِرْهُمْ بِمَا وُلُّوا لِلصَّالِحِينَ قَبْلَکَ، فَاعْمِدْ لاَِحْسَنِهِمْ کَانَ فِي الْعَامَّةِ أَثَراً، وَأَعْرَفِهِمْ بِالاَْمَانَةِ وَجْهاً، فَإِنَّ ذَلِکَ دَلِيلٌ عَلَى نَصِيحَتِکَ لِلَّهِ وَلِمَنْ وُلِّيتَ أَمْرَهُ. وَاجْعَلْ لِرَأْسِ کُلِّ أَمْر مِنْ أُمُورِکَ رَأْساً مِنْهُمْ، لاَ يَقْهَرُهُ کَبِيرُهَا وَلاَ يَتَشَتَّتُ عَلَيْهِ کَثِيرُهَا، وَمَهْمَا کَانَ فِي کُتَّابِکَ مِنْ عَيْب فَتَغَابَيْتَ عَنْهُ، أُلْزِمْتَه.
ثُمَّ اسْتَوْصِ بِالتُّجَّارِ وَ ذَوِي الصِّنَاعَاتِ، وَأَوْصِ بِهِمْ خَيْراً الْمُقِيمِ مِنْهُمْ وَالْمُضْطَرِبِ بِمَالِهِ، وَالْمُتَرَفِّقِ بِبَدَنِهِ، فَإِنَّهُمْ مَوَادُّ الْمَنَافِعِ، وَأَسْبَابُ الْمَرَافِقِ وَجُلاَّبُهَا مِنَ الْمَبَاعِدِ وَالْمَطَارِحِ، فِي بَرِّکَ وَبَحْرِکَ، وَسَهْلِکَ وَجَبَلِکَ، وَحَيْثُ لاَ يَلْتَئِمُ النَّاسُ لِمَوَاضِعِهَا، وَلاَ يَجْتَرِءُونَ عَلَيْهَا، فَإِنَّهُمْ سِلْمٌ لاَ تُخَافُ بَائِقَتُهُ، وَصُلْحٌ لاَ تُخْشَى غَائِلَتُهُ. وَتَفَقَّدْ أُمُورَهُمْ بِحَضْرَتِکَ وَفِي حَوَاشِي بِلاَدِکَ. وَاعْلَمْ مَعَ ذَلِکَ أَنَّ فِي کَثِير مِنْهُمْ ضِيقاً فَاحِشاً، وَشُحّاً قَبِيحاً، وَاحْتِکَاراً لِلْمَنَافِعِ، وَتَحَکُّماً فِي الْبِيَاعَاتِ، وَذَلِکَ بَابُ مَضَرَّة لِلْعَامَّةِ، وَعَيْبٌ عَلَى الْوُلاَةِ، فَامْنَعْ مِنَ الاِحْتِکَارِ، فَإِنَّ رَسُولَ اللهِ ـ صلى الله عليه وآله وسلم ـ مَنَعَ مِنْهُ. وَلْيَکُنِ الْبَيْعُ بَيْعاً سَمْحاً بِمَوَازِينِ عَدْل وَأَسْعَار لاَ تُجْحِفُ بِالْفَرِيقَيْنِ مِنَ الْبَائِعِ وَالْمُبْتَاعِ. فَمَنْ قَارَفَ حُکْرَةً بَعْدَ نَهْيِکَ إِيَّاهُ فَنَکِّلْ بِهِ، وَعَاقِبْهُ فِي غَيْرِ إِسْرَاف.
ثُمَّ اللهَ اللهَ فِي الطَّبَقَةِ السُّفْلَى مِنَ الَّذِينَ لاَ حِيلَةَ لَهُمْ، مِنَ الْمَسَاکِينِ وَالْمُحْتَاجِينَ وَأَهْلِ الْبُؤْسَى وَ الزَّمْنَى، فَإِنَّ فِي هَذِهِ الطَّبَقَةِ قَانِعاً وَمُعْتَرّاً، وَاحْفَظِ لِلَّهِ مَا اسْتَحْفَظَکَ مِنْ حَقِّهِ فِيهِمْ، وَاجْعَلْ لَهُمْ قِسْماً مِنْ بَيْتِ مَالِکِ، وَقِسْماً مِنْ غَلاَّتِ صَوَافِي الاِْسْلاَمِ فِي کُلِّ بَلَد، فَإِنَّ لِلاَْقْصَى مِنْهُمْ مِثْلَ الَّذِي لِلاَْدْنَى، وَکُلٌّ قَدِ اسْتُرْعِيتَ حَقَّهُ; وَلاَ يَشْغَلَنَّکَ عَنْهُمْ بَطَرٌ، فَإِنَّکَ لاَ تُعْذَرُ بِتَضْيِيعِکَ التَّافِهَ لاِِحْکَامِکَ الْکَثِيرَ الْمُهِمَّ. فَلاَ تُشْخِصْ هَمَّکَ عَنْهُمْ، وَلاَ تُصَعِّرْ خَدَّکَ لَهُمْ، وَتَفَقَّدْ أُمُورَ مَنْ لاَ يَصِلُ إِلَيْکَ مِنْهُمْ مِمَّنْ تَقْتَحِمُهُ الْعُيُونُ، وَتَحْقِرُهُ الرِّجَالُ; فَفَرِّغْ لاُِولَئِکَ ثِقَتَکَ مِنْ أَهْلِ الْخَشْيَةِ وَالتَّوَاضُعِ، فَلْيَرْفَعْ إِلَيْکَ أُمُورَهُمْ، ثُمَّ اعْمَلْ فِيهِمْ بِالاِْعْذَارِ إِلَى اللهِ يَوْمَ تَلْقَاهُ، فَإِنَّ هَؤُلاَءِ مِنْ بَيْنِ الرَّعِيَّةِ أَحْوَجُ إِلَى الاِْنْصَافِ مِنْ غَيْرِهِمْ. وَکُلٌّ فَأَعْذِرْ إِلَى اللهِ فِي تَأْدِيَةِ حَقِّهِ إِلَيْهِ. وَتَعَهَّدْ أَهْلَ الْيُتْمِ وَذَوِي الرِّقَّةِ فِي السِّنِّ مِمَّنْ لاَ حِيلَةَ لَهُ وَلاَ يَنْصِبُ لِلْمَسْأَلَةِ نَفْسَهُ، وَذَلِکَ عَلَى الْوُلاَةِ ثَقِيلٌ، وَالْحَقُّ کُلُّهُ ثَقِيلٌ; وَقَدْ يُخَفِّفُهُ اللهُ عَلَى أَقْوَام طَلَبُوا الْعَاقِبَةَ فَصَبَّرُوا أَنْفُسَهُمْ، وَ وَثِقُوا بِصِدْقِ مَوْعُودِ اللهِ لَهُمْ.
وَاجْعَلْ لِذَوِي الْحَاجَاتِ مِنْکَ قِسْماً تُفَرِّغُ لَهُمْ فِيهِ شَخْصَکَ، وَتَجْلِسُ لَهُمْ مَجْلِساً عَامّاً فَتَتَوَاضَعُ فِيهِ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَکَ، وَتُقْعِدُ عَنْهُمْ جُنْدَکَ وَأَعْوَانَکَ مِنْ أَحْرَاسِکَ وَشُرَطِکَ; حَتَّى يُکَلِّمَکَ مُتَکَلِّمُهُمْ غَيْرَ مُتَتَعْتِع، فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ صلّى الله عليه و آله و سلم يَقُولُ فِي غَيْرِ مَوْطِن، لَنْ تُقَدَّسَ أُمَّةٌ لاَ يُؤْخَذُ لِلضَّعِيفِ فِيهَا حَقُّهُ مِنَ الْقَوِيِّ غَيْرَ مُتَتَعْتِع. ثُمَّ احْتَمِلِ الْخُرْقَ مِنْهُمْ وَالْعِيَّ، وَنَحِّ عَنْهُمُ الضِّيقَ وَالاَْنَفَ يَبْسُطِ اللهُ عَلَيْکَ بِذَلِکَ أَکْنَافَ رَحْمَتِهِ، وَيُوجِبْ لَکَ ثَوَابَ طَاعَتِهِ. وَأَعْطِ مَا أَعْطَيْتَ هَنِيئاً، وَامْنَعْ فِي إِجْمَال وَإِعْذَار.
ثُمَّ أُمُورٌ مِنْ أُمُورِکَ لاَ بُدَّ لَکَ مِنْ مُبَاشَرَتِهَا، مِنْهَا إِجَابَةُ عُمَّالِکَ بِمَا يَعْيَا عَنْهُ کُتَّابُکَ، وَمِنْهَا إِصْدَارُ حَاجَاتِ النَّاسِ يَوْمَ وُرُودِهَا عَلَيْکَ بِمَا تَحْرَجُ بِهِ صُدُورُ أَعْوَانِکَ. وَأَمْضِ لِکُلِّ يَوْم عَمَلَهُ، فَإِنَّ لِکُلِّ يَوْم مَا فِيهِ. وَاجْعَلْ لِنَفْسِکَ فِيمَا بَيْنَکَ وَبَيْنَ اللهِ أَفْضَلَ تِلْکَ الْمَوَاقِيتِ، وَأَجْزَلَ تِلْکَ الاَْقْسَامِ، وَإِنْ کَانَتْ کُلُّهَا لِلَّهِ إِذَا صَلَحَتْ فِيهَا النِّيَّةُ، وَسَلِمَتْ مِنْهَا الرَّعِيَّةُ. وَلْيَکُنْ فِي خَاصَّةِ مَا تُخْلِصُ بِهِ لِلَّهِ دِينَکَ إِقَامَةُ فَرَائِضِهِ الَّتِي هِيَ لَهُ خَاصَّةً، فَأَعْطِ اللهَ مِنْ بَدَنِکَ فِي لَيْلِکَ وَنَهَارِکَ، وَ وَفِّ مَا تَقَرَّبْتَ بِهِ إِلَى اللهِ مِنْ ذَلِکَ کَامِلاً غَيْرَ مَثْلُوم وَلاَ مَنْقُوص، بَالِغاً مِنْ بَدَنِکَ مَا بَلَغَ. وَإِذَا قُمْتَ فِي صَلاَتِکَ لِلنَّاسِ، فَلاَ تَکُونَنَّ مُنَفِّراً وَلاَ مُضَيِّعاً، فَإِنَّ فِي النَّاسِ مَنْ بِهِ الْعِلَّةُ وَ لَهُ الْحَاجَةُ. وَقَدْ سَأَلْتُ رَسُولَ اللهِ (صلى الله عليه وآله) حِينَ وَجَّهَنِي إِلَى الْيَمَنِ کَيْفَ أُصَلِّي بِهِمْ؟ فَقَالَ: صَلِّ بِهِمْ کَصَلاَةِ أَضْعَفِهِمْ وَکُنْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً.
وَأَمَّا بَعْدُ فَلاَ تُطَوِّلَنَّ احْتِجَابَکَ عَنْ رَعِيَّتِکَ، فَإِنَّ احْتِجَابَ الْوُلاَةِ عَنِ الرَّعِيَّةِ شُعْبَةٌ مِنَ الضِّيقِ، وَقِلَّةُ عِلْم بِالاُْمُورِ; وَالاِحْتِجَابُ مِنْهُمْ يَقْطَعُ عَنْهُمْ عِلْمَ مَا احْتَجَبُوا دُونَهُ فَيَصْغُرُ عِنْدَهُمُ الْکَبِيرُ، وَيَعْظُمُ الصَّغِيرُ، وَيَقْبُحُ الْحَسَنُ، وَيَحْسُنُ الْقَبِيحُ وَيُشَابُ الْحَقُّ بِالْبَاطِلِ. وَإِنَّمَا الْوَالِي بَشَرٌ لاَ يَعْرِفُ مَا تَوَارَى عَنْهُ النَّاسُ بِهِ مِنَ الاُْمُورِ، وَلَيْسَتْ عَلَى الْحَقِّ سِمَاتٌ تُعْرَفُ بِهَا ضُرُوبُ الصِّدْقِ مِنَ الْکَذِبِ، وَإِنَّمَا أَنْتَ أَحَدُ رَجُلَيْنِ: إِمَّا امْرُؤٌ سَخَتْ نَفْسُکَ بِالْبَذْلِ فِي الْحَقِّ، فَفِيمَ احْتِجَابُکَ مِنْ وَاجِبِ حَقّ تُعْطِيهِ، أَوْ فِعْل کَرِيم تُسْدِيهِ! أَوْ مُبْتَلًى بِالْمَنْعِ، فَمَا أَسْرَعَ کَفَّ النَّاسِ عَنْ مَسْأَلَتِکَ إِذَا أَيِسُوا مِنْ بَذْلِکَ! مَعَ أَنَّ أَکْثَرَ حَاجَاتِ النَّاسِ إِلَيْکَ مِمَّا لاَ مَئُونَةَ فِيهِ عَلَيْکَ، مِنْ شَکَاةِ مَظْلِمَة، أَوْ طَلَبِ إِنْصَاف فِي مُعَامَلَة.
ثُمَّ إِنَّ لِلْوَالِي خَاصَّةً وَبِطَانَةً، فِيهِمُ اسْتِئْثَارٌ وَتَطَاوُلٌ، وَقِلَّةُ إِنْصَاف فِي مُعَامَلَة، فَاحْسِمْ مَادَّةَ أُولَئِکَ بِقَطْعِ أَسْبَابِ تِلْکَ الاَْحْوَالِ. وَلاَ تُقْطِعَنَّ لاَِحَد مِنْ حَاشِيَتِکَ وَحَامَّتِکَ قَطِيعَةً، وَلاَ يَطْمَعَنَّ مِنْکَ فِي اعْتِقَادِ عُقْدَة، تَضُرُّ بِمَنْ يَلِيهَا مِنَ النَّاسِ، فِي شِرْب أَوْ عَمَل مُشْتَرَک، يَحْمِلُونَ مَؤُونَتَهُ عَلَى غَيْرِهِمْ، فَيَکُونَ مَهْنَأُ ذَلِکَ لَهُمْ دُونَکَ، وَعَيْبُهُ عَلَيْکَ فِي الدُّنْيَا وَالآْخِرَةِ. وَأَلْزِمِ الْحَقَّ مَنْ لَزِمَهُ مِنَ الْقَرِيبِ وَالْبَعِيدِ، وَکُنْ فِي ذَلِکَ صَابِرا مُحْتَسِباً، وَاقِعاً ذَلِکَ مِنْ قَرَابَتِکَ وَخَاصَّتِکَ حَيْثُ وَقَعَ، وَابْتَغِ عَاقِبَتَهُ بِمَا يَثْقُلُ عَلَيْکَ مِنْهُ، فَإِنَّ مَغَبَّةَ ذَلِکَ مَحْمُودَةٌ. وَإِنْ ظَنَّتِ الرَّعِيَّةُ بِکَ حَيْفاً فَأَصْحِرْ لَهُمْ بِعُذْرِکَ، وَاعْدِلْ عَنْکَ ظُنُونَهُمْ بِإِصْحَارِکَ، فَإِنَّ فِي ذَلِکَ رِيَاضَةً مِنْکَ لِنَفْسِکَ، وَ رِفْقاً بِرَعِيَّتِکَ، وَإِعْذَاراً تَبْلُغُ بِهِ حَاجَتَکَ مِنْ تَقْوِيمِهِمْ عَلَى الْحَقِّ.
وَلاَ تَدْفَعَنَّ صُلْحاً دَعَاکَ إِلَيْهِ عَدُوُّکَ وَلِلَّهِ فِيهِ رِضًى فَإِنَّ فِي الصُّلْحِ دَعَةً لِجُنُودِکَ، وَرَاحَةً مِنْ هُمُومِکَ، وَأَمْناً لِبِلاَدِکَ، وَلَکِنِ الْحَذَرَ کُلَّ الْحَذَرِ مِنْ عَدُوِّکَ بَعْدَ صُلْحِهِ، فَإِنَّ الْعَدُوَّ رُبَّمَا قَارَبَ لِيَتَغَفَّلَ فَخُذْ بِالْحَزْمِ، وَاتَّهِمْ فِي ذَلِکَ حُسْنَ الظَّنِّ. وَإِنْ عَقَدْتَ بَيْنَکَ وَبَيْنَ عَدُوِّکَ عُقْدَةً، أَوْ أَلْبَسْتَهُ مِنْکَ ذِمَّةً، فَحُطْ عَهْدَکَ بِالْوَفَاءِ، وَارْعَ ذِمَّتَکَ بِالاَْمَانَةِ، وَاجْعَلْ نَفْسَکَ جُنَّةً دُونَ مَا أَعْطَيْتَ، فَإِنَّهُ لَيْسَ مِنْ فَرَائِضِ اللهِ شَيْءٌ النَّاسُ أَشَدُّ عَلَيْهِ اجْتِمَاعاً، مَعَ تَفَرُّقِ أَهْوَائِهِمْ، وَتَشَتُّتِ آرَائِهِمْ، مِنْ تَعْظِيمِ الْوَفَاءِ بِالْعُهُودِ. وَقَدْ لَزِمَ ذَلِکَ الْمُشْرِکُونَ فِيمَا بَيْنَهُمْ دُونَ الْمُسْلِمِينَ لِمَا اسْتَوْبَلُوا مِنْ عَوَاقِبِ الْغَدْرِ; فَلاَ تَغْدِرَنَّ بِذِمَّتِکَ، وَلاَ تَخِيسَنَّ بِعَهْدِکَ، وَلاَ تَخْتِلَنَّ عَدُوَّکَ، فَإِنَّهُ لاَ يَجْتَرِئُ عَلَى اللهِ إِلاَّ جَاهِلٌ شَقِيٌّ. وَقَدْ جَعَلَ اللهُ عَهْدَهُ وَذِمَّتَهُ أَمْناً أَفْضَاهُ بَيْنَ الْعِبَادِ بِرَحْمَتِهِ، وَحَرِيماً يَسْکُنُونَ إِلَى مَنَعَتِهِ، وَيَسْتَفِيضُونَ إِلَى جِوَارِهِ، فَلاَ إِدْغَالَ وَلاَ مُدَالَسَةَ وَلاَ خِدَاعَ فِيهِ، وَلاَ تَعْقِدْ عَقْداً تُجَوِّزُ فِيهِ الْعِلَلَ، وَلاَ تُعَوِّلَنَّ عَلَى لَحْنِ قَوْل بَعْدَ التَّأْکِيدِ وَالتَّوْثِقَةِ وَلاَ يَدْعُوَنَّکَ ضِيقُ أَمْر، لَزِمَکَ فِيهِ عَهْدُ اللهِ، إِلَى طَلَبِ انْفِسَاخِهِ بِغَيْرِ الْحَقِّ، فَإِنَّ صَبْرَکَ عَلَى ضِيقِ أَمْر تَرْجُو انْفِرَاجَهُ وَفَضْلَ عَاقِبَتِهِ، خَيْرٌ مِنْ غَدْر تَخَافُ تَبِعَتَهُ، وَأَنْ تُحِيطَ بِکَ مِنَ اللهِ فِيهِ طِلْبَةٌ، لاَ تَسْتَقْبِلُ فِيهَا دُنْيَاکَ وَلاَ آخِرَتَکَ.
إِيَّاکَ وَالدِّمَاءَ وَسَفْکَهَا بِغَيْرِ حِلِّهَا، فَإِنَّهُ لَيْسَ شَيْءٌ أَدْنَى لِنِقْمَة، وَلاَ أَعْظَمَ لِتَبِعَة، وَلاَ أَحْرَى بِزَوَالِ نِعْمَة، وَانْقِطَاعِ مُدَّة، مِنْ سَفْکِ الدِّمَاءِ بِغَيْرِ حَقِّهَا. وَاللهُ سُبْحَانَهُ مُبْتَدِئٌ بِالْحُکْمِ بَيْنَ الْعِبَادِ، فِيمَا تَسَافَکُوا مِنَ الدِّمَاءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ; فَلاَ تُقَوِّيَنَّ سُلْطَانَکَ بِسَفْکِ دَم حَرَام، فَإِنَّ ذَلِکَ مِمَّا يُضْعِفُهُ وَ يُوهِنُهُ، بَلْ يُزِيلُهُ وَ يَنْقُلُهُ. وَلاَ عُذْرَ لَکَ عِنْدَ اللهِ وَلاَ عِنْدِي فِي قَتْلِ الْعَمْدِ، لاَِنَّ فِيهِ قَوَدَ الْبَدَنِ. وَإِنِ ابْتُلِيتَ بِخَطَإ وَأَفْرَطَ عَلَيْکَ سَوْطُکَ أَوْ سَيْفُکَ أَوْ يَدُکَ بِالْعُقُوبَةِ; فَإِنَّ فِي الْوَکْزَةِ فَمَا فَوْقَهَا مَقْتَلَةً، فَلاَ تَطْمَحَنَّ بِکَ نَخْوَةُ سُلْطَانِکَ عَنْ أَنْ تُؤَدِّيَ إِلَى أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ حَقَّهُمْ.
وَإِيَّاکَ وَالاِْعْجَابَ بِنَفْسِکَ، وَالثِّقَةَ بِمَا يُعْجِبُکَ مِنْهَا، وَ حُبَّ الاِْطْرَاءِ، فَإِنَّ ذَلِکَ مِنْ أَوْثَقِ فُرَصِ الشَّيْطَانِ فِي نَفْسِهِ لِيَمْحَقَ مَا يَکُونُ مِنْ إِحْسَانِ الْمُحْسِنِينَ. وَإِيَّاکَ وَالْمَنَّ عَلَى رَعِيَّتِکَ بِإِحْسَانِکَ، أَوِ التَّزَيُّدَ فِيمَا کَانَ مِنْ فِعْلِکَ، أَوْ أَنْ تَعِدَهُمْ فَتُتْبِعَ مَوْعِدَکَ بِخُلْفِکَ، فَإِنَّ الْمَنَّ يُبْطِلُ الاِْحْسَانَ، وَالتَّزَيُّدَ يَذْهَبُ بِنُورِ الْحَقِّ، وَالْخُلْفَ يُوجِبُ الْمَقْتَ عِنْدَ اللهِ وَالنَّاسِ. قَالَ اللهُ تَعَالَى: کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللهِ أَنْ تَقُولُوا ما لاَ تَفْعَلُونَ. وَإِيَّاکَ وَالْعَجَلَةَ بِالاُْمُورِ قَبْلَ أَوَانِهَا، أَوِ التَّسَقُّطَ فِيهَا عِنْدَ إِمْکَانِهَا، أَوِ اللَّجَاجَةَ فِيهَا إِذَا تَنَکَّرَتْ، أَوِ الْوَهْنَ عَنْهَا إِذَا اسْتَوْضَحَتْ، فَضَعْ کُلَّ أَمْر مَوْضِعَهُ، وَأَوْقِعْ کُلَّ أَمْر مَوْقِعَهُ. وَإِيَّاکَ وَالاِسْتِئْثَارَ بِمَا النَّاسُ فِيهِ أُسْوَةٌ، وَالتَّغَابِيَ عَمَّا تُعْنَى بِهِ مِمَّا قَدْ وَضَحَ لِلْعُيُونِ، فَإِنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْکَ لِغَيْرِکَ وَعَمَّا قَلِيل تَنْکَشِفُ عَنْکَ أَغْطِيَةُ الاُْمُورِ، وَيُنْتَصَفُ مِنْکَ لِلْمَظْلُومِ. امْلِکْ حَمِيَّةَ أَنْفِکَ، وَسَوْرَةَ حَدِّکَ، وَسَطْوَةَ يَدِکَ وَغَرْبَ لِسَانِکَ، وَاحْتَرِسْ مِنْ کُلِّ ذَلِکَ بِکَفِّ الْبَادِرَةِ، وَتَأْخِيرِ السَّطْوَةِ حَتَّى يَسْکُنَ غَضَبُکَ فَتَمْلِکَ الاِخْتِيَارَ وَلَنْ تَحْکُمَ ذَلِکَ مِنْ نَفْسِکَ حَتَّى تُکْثِرَ هُمُومَکَ بِذِکْرِ الْمَعَادِ إِلَى رَبِّکَ.
وَالْوَاجِبُ عَلَيْکَ أَنْ تَتَذَکَّرَ مَا مَضَى لِمَنْ تَقَدَّمَکَ مِنْ حُکُومَة عَادِلَة، أَوْ سُنَّة فَاضِلَة، أَوْ أَثَر عَنْ نَبِيِّنَا صَلَّى اللهِ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ أَوْ فَرِيضَة فِي کِتَابِ اللهِ، فَتَقْتَدِيَ بِمَا شَاهَدْتَ مِمَّا عَمِلْنَا بِهِ فِيهَا، وَتَجْتَهِدَ لِنَفْسِکَ فِي اتِّبَاعِ مَا عَهِدْتُ إِلَيْکَ فِي عَهْدِي هَذَا، وَاسْتَوْثَقْتُ بِهِ مِنَ الْحُجَّةِ لِنَفْسِي عَلَيْکَ، لِکَيْلاَ تَکُونَ لَکَ عِلَّةٌ عِنْدَ تَسَرُّعِ نَفْسِکَ إِلَى هَوَاهَا. وَأَنَا أَسْأَلُ اللهَ بِسَعَةِ رَحْمَتِهِ، وَعَظِيمِ قُدْرَتِهِ عَلَى إِعْطَاءِ کُلِّ رَغْبَة، أَنْ يُوَفِّقَنِي وَإِيَّاکَ لِمَا فِيهِ رِضَاهُ مِنَ الاِْقَامَةِ عَلَى الْعُذْرِ الْوَاضِحِ إِلَيْهِ وَ إِلَى خَلْقِهِ، مَعَ حُسْنِ الثَّنَاءِ فِي الْعِبَادِ، وَجَمِيلِ الاَْثَرِ فِي الْبِلاَدِ، وَتَمَامِ النِّعْمَةِ وَتَضْعِيفِ الْکَرَامَةِ، وَأَنْ يَخْتِمَ لِي وَ لَکَ بِالسَّعَادَةِ وَالشَّهَادَةِ، إِنّا إِلَيْهِ راجِعُونَ. وَالسَّلاَمُ عَلَى رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهِ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ، وَسَلَّمَ تَسْلِيماً کَثِيراً، وَالسَّلاَمُ.
مقدمه (اهداف حکومت): به نام خداوند بخشنده مهربان. این دستوری است که بندهی خدا، علی امیرالمؤمنین، به مالک بن حارث اشتر داده است؛ زمانی که او را استاندارِ مصر کرد تا: ۱. مالیاتهای آنجا را جمعآوری کند. ۲. با دشمنانش بجنگد. ۳. کارهای مردمش را اصلاح کند. ۴. و شهرهایش را آباد سازد.
۱. خودسازیِ رهبر: او را فرمان میدهد به:
تقوای الهی و ترجیح دادنِ اطاعتِ خدا بر همهچیز.
پیروی از تمامِ واجبات و مستحباتِ قرآن؛ که هیچکس جز با پیروی از آنها خوشبخت نمیشود، و جز با انکار و ضایع کردنشان بدبخت نمیگردد.
و اینکه خدا را با قلب، دست و زبانش یاری کند؛ که خدای بزرگ تضمین کرده است هر کس او را یاری کند، یاریاش نماید. و به او دستور میدهد که نفسِ خودش را در برابرِ شهوتها بشکند، و در زمانِ سرکشیِ نفس، مهارش را محکم بکشد؛ چون نفسِ انسان بهشدت به بدیها فرمان میدهد، مگر اینکه خدا رحم کند.
۲. آیینهی تاریخ و سرمایهی عمل: ای مالک! بدان من تو را به کشوری فرستادم که قبل از تو هم دولتهایی ـ چه عادل و چه ظالم ـ در آن حکومت کردهاند! مردم دقیقاً با همان دقتی به کارهای تو نگاه میکنند که تو به کارهای حاکمانِ قبلی نگاه میکردی؛ و دقیقاً همان حرفهایی را دربارهی تو میزنند که تو دربارهی قبلیها میزدی! یادت باشد که آدمهای صالح را فقط از روی حرفهایی میتوان شناخت که خدا بر زبانِ بندگانش جاری میکند (قضاوتِ افکار عمومی). پس، محبوبترین اندوختهی تو باید عملِ صالح باشد. هوای نفست را کنترل کن، و در برابرِ کارهایی که برایت حلال نیست، خسیس باش! (و کوتاه نیا)؛ که خساست در برابرِ نفس، دقیقاً همان انصاف دادن به آن است در چیزهایی که دوست دارد یا بدش میآید.
۳. نگاهِ انسانی به مردم (اوجِ حقوق بشر در یک جمله): قلبت را پر از رحمت، محبت، و مهربانی به مردم کن! مبادا مثلِ یک حیوانِ درنده به جانشان بیفتی و خوردنشان را غنیمت بشماری! چرا که مردم دو دستهاند: یا برادرِ دینیِ تواند، یا در آفرینش با تو برابرند (یک انساناند)! آنها ممکن است بلغزند، بیمار شوند، و از روی عمد یا خطا اشتباهاتی بکنند؛ پس دقیقاً همانطور که دوست داری خدا تو را ببخشد و از تو بگذرد، تو هم آنها را ببخش و از آنها بگذر! چون تو رئیسِ آنها هستی، و من رئیسِ تو، و خدا رئیسِ من است! خدا سرپرستیِ آنها را به تو سپرده و دارد تو را با آنها امتحان میکند.
مبادا خودت را برای جنگ با خدا آماده کنی! که تو نه طاقتِ ضربهی او را داری، و نه میتوانی از بخشش و مهربانیاش بینیاز باشی.
هرگز از بخشیدنِ دیگران پشیمان نشو.
و هرگز به مجازات کردنِ کسی افتخار نکن!
اگر در جایی میتوانی خشمِ خودت را کنترل کنی، در عصبانیت و واکنشِ تند عجله نکن.
مبادا پیشِ خودت بگویی: من رئیسم! دستور میدهم و بقیه هم باید اطاعت کنند! که این حرف، قلبت را سیاه میکند، دینت را ضعیف میسازد، و تو را به سقوط و نابودی نزدیک میکند!
اگر دیدی قدرت و حکومتت دارد تو را مغرور و خودشیفته میکند، فوری به عظمتِ پادشاهیِ خدا در بالای سرت نگاه کن! و ببین که او چقدر کارهایی میتواند با تو بکند که تو حتی با خودت هم نمیتوانی بکنی! این نگاه، بادِ غرورت را میخواباند، تندخوییات را مهار میکند، و عقلِ ازدسترفتهات را سر جایش برمیگرداند. مبادا بخواهی با خدا در عظمتش مسابقه بدهی و خودت را شبیهِ او ببینی! که خدا هر گردنکشی را ذلیل، و هر متکبری را خوار میکند.
۴. عدالت؛ رمزِ بقای حکومت: هم در رابطهی خودت با خدا، و هم در رابطهی خودت، فامیلهایت، و آدمهای نورچشمیات با مردم، کاملاً با انصاف رفتار کن! که اگر این کار را نکنی، ظالم هستی. و هر کس به بندگانِ خدا ظلم کند، خودِ خدا ـ به نمایندگی از بندگانش ـ دشمنِ او میشود! و وقتی خدا با کسی دشمن شد، تمامِ دلیل و برهانهایش را باطل میکند، و با او در حالِ جنگ خواهد بود تا اینکه یا کنار بکشد یا توبه کند. هیچچیزی سریعتر از ظلم و ستم، نعمتِ خدا را تغییر نمیدهد و عذابش را نازل نمیکند؛ چون خدا صدای دعای ستمدیدگان را میشنود و در کمینِ ظالمان است!
دوستداشتنیترین کارها برای تو باید کاری باشد که: ۱. در حق و حقیقت، میانهترین باشد. ۲. در عدالت، فراگیرترین باشد. ۳. و رضایتِ تودهی مردم (عامه) را بیشتر از همه جلب کند.
یادت باشد که اگر تودهی مردم (عامه) از تو ناراضی باشند، رضایتِ آدمهای خاص و نورچشمی هیچ فایدهای به حالت ندارد و تو را نابود میکند! اما اگر نورچشمیها ناراضی باشند، با رضایتِ تودهی مردم اصلاً به چشم نمیآید و قابلِ جبران است. در میانِ مردم، هیچکس مثلِ این نورچشمیها (خواص) نیست که:
در زمانِ آسایش، هزینهشان برای حاکم از همه سنگینتر باشد!
در زمانِ گرفتاری، کمکشان از همه کمتر باشد!
از عدالت و انصاف، بیشتر از همه بدشان بیاید!
در زمانِ درخواست کردن، از همه پُرروتر باشند!
وقتِ گرفتن، از همه ناشکرتر باشند!
وقتِ نگرفتن، عذرپذیریشان از همه کُندتر باشد!
و در برابرِ مشکلاتِ روزگار، از همه کمطاقتتر باشند!
در حالی که ستونِ دین، جمعیتِ اصلیِ مسلمانان، و لشکرِ آماده در برابرِ دشمنان، همان تودهی مردم (عامه) هستند! پس تمامِ توجه و گرایشت باید به سمتِ آنها باشد.
۵. برخورد با عیبها و راپورتچیها: دورترین و منفورترین آدمها پیشِ تو باید کسی باشد که بیشتر از همه دنبالِ پیدا کردنِ عیبهای مردم است! مردم بالاخره عیبهایی دارند، و حاکم از هر کسی سزاوارتر است که این عیبها را بپوشاند. پس اصلاً سعی نکن عیبهای پنهانِ مردم را کشف کنی! وظیفهی تو فقط این است که با ظواهرِ آلودهای که جلوی چشمت اتفاق میافتد برخورد کنی؛ قضاوتِ باطن و کارهای پنهانی، با خودِ خداست. تا جایی که میتوانی عیبها را بپوشان، تا خدا هم عیبهایی از تو را که دوست داری از مردم پنهان بماند، بپوشاند.
گرهِ هر کینه و دشمنی را در میانِ مردم باز کن، و ریشهی هر انتقامجویی را بِبُر. خودت را به ندیدن و نفهمیدنِ چیزهایی که برایت روشن نیست بزن (تغافل کن)! مبادا در حرفِ آدمِ خبرچین و راپورتچی عجله کنی! چون خبرچین یک آدمِ فریبکار است، حتی اگر خودش را در لباسِ یک مشاورِ دلسوز جا بزند.
۶. خطقرمزِ مشاوره: هرگز با این سه نفر مشورت نکن: ۱. آدمِ بخیل: تو را از بخشش و کارهای بزرگ بازمیدارد و از فقر میترساند. ۲. آدمِ ترسو: ارادهی تو را در کارها ضعیف میکند. ۳. آدمِ حریص: طمعکاریِ ظالمانه را برایت قشنگ جلوه میدهد! (ریشهی هر سهی اینها، بدگمانی به خداست).
بدترین وزیر و مشاور برای تو، کسی است که قبلاً وزیرِ آدمهای شرور بوده و در گناهانِ آنها شریک بوده است! مبادا اینها را واردِ حلقهی نزدیکانت کنی؛ چون اینها دستیارِ گناهکاران و برادرِ ظالماناند! در حالی که تو میتوانی جایگزینهای خیلی بهتری برای آنها پیدا کنی؛ آدمهایی که هوش و توانمندیِ آنها را دارند، اما سابقهی سنگین و گناهانِ آنها را ندارند و تا به حال به هیچ ظالم و گناهکاری کمک نکردهاند. هزینهی این آدمهای سالم برای تو کمتر است، کمکشان بهتر است، محبتشان به تو خالصتر است، و وابستگیشان به غیرِ تو کمتر! پس همین آدمهای سالم را برای خلوتهایت و جلساتِ عمومیات انتخاب کن.
بعد از این هم، از میانِ همین آدمهای خوب، کسی را بیشتر از همه تحویل بگیر که حرفِ حق را ـ هرچند تلخ ـ بیشتر از همه به تو بزند! و در کارهایی که خدا برای دوستانش نمیپسندد اما تو هوای نفست به سمتشان رفته، کمتر از بقیه با تو همراهی و تأییدت کند! خودت را به آدمهای باتقوا و صادق بچسبان؛ و بعد، آنها را طوری تربیت کن که الکی تو را بزرگ نکنند، و با تعریف کردن از کارهای خوبی که نکردهای، الکی به تو احساسِ غرور ندهند! چون تعریف و تمجیدِ زیاد، آدم را خودشیفته میکند و به سمتِ تکبر میکشاند.
۷. تشویق و تنبیه (روانشناسیِ مدیریت): مبادا آدمِ نیکوکار و آدمِ بدکار پیشِ تو یکسان و برابر باشند! چون اگر اینطور باشد، نیکوکاران از کارِ خوب دلسرد میشوند، و بدکاران در کارِ بد جسورتر میگردند! با هر کدام از آنها، دقیقاً همانطوری برخورد کن که خودشان با اعمالشان برای خودشان رقم زدهاند.
بدان که هیچچیزی بهتر از خوشرفتاری با مردم، کم کردنِ بارِ مالیِ آنها، و مجبور نکردنشان به کارهای خارج از توانشان، نمیتواند خوشبینی و اعتمادِ مردم را به حاکم جلب کند! پس طوری رفتار کن که اعتمادِ مردم را کاملاً جلب کنی؛ چون این خوشبینی، تو را از رنج و دردسرهای بسیار طولانی نجات میدهد. قاعدهاش این است: به کسی خوشبین باش که به او نیکی کردهای؛ و به کسی بدبین باش که با او بدرفتاری نمودهای!
۸. سنتهای خوب را خراب نکن: هرگز یک سنت و رسمِ خوب را که بزرگانِ این امت به آن عمل کردهاند، باعثِ الفتِ مردم شده و کارِ جامعه با آن راه افتاده است، نشکن و از بین نبر! و هرگز رسم و سنتِ جدیدی درست نکن که به سنتهای خوبِ قبلی ضربه بزند! که اگر این کار را بکنی، پاداشش برای کسی میماند که آن رسمِ خوب را گذاشته، و گناه و تاوانش گردنِ تو میافتد که آن را خراب کردهای.
با دانشمندان زیاد گفتگو کن، و با حکیمان زیاد بحث و تبادلِنظر داشته باش؛ تا بتوانی کارهای شهرت را بر پایهی درستی استوار کنی، و همان سنتهای خوبی را که قبل از تو مردم با آن راحت بودند، سر پا نگه داری.
۹. طبقاتِ جامعه و وابستگیِ متقابل: بدان که جامعه از چند لایه و طبقه تشکیل شده است که هیچکدام بدونِ دیگری کارش راه نمیافتد و از دیگری بینیاز نیست: ۱. نیروهای مسلحِ خدا (ارتش و پلیس). ۲. کارمندان و نویسندگان (بخش نامهها و امور عمومی و خصوصی). ۳. قاضیانِ دادگستری. ۴. مأمورانِ اجراییِ باانصاف و مداراکننده. ۵. پرداختکنندگانِ مالیات (اعم از مسلمان و غیرمسلمان). ۶. تاجران و صنعتگران. ۷. و طبقهی پایینِ جامعه (فقرا و نیازمندان).
خداوند سهم و جایگاهِ هر کدام از این طبقات را در قرآن یا سنتِ پیامبر (ص) بهطور دقیق و واجب مشخص کرده، و این دستور به صورتِ امانتی محفوظ پیشِ ماست.
نیروهای مسلح (لشکریان): به اذنِ خدا قلعهی امنِ مردم، زینتِ حاکمان، مایهی عزتِ دین، و راهِ تأمینِ امنیتاند. جامعه بدونِ آنها سر پا نمیماند.
مالیاتدهندگان: اما این نیروهای مسلح هم بدونِ پولی که خدا از مالیات برایشان در نظر گرفته، نمیتوانند دوام بیاورند تا با دشمن بجنگند و نیازهایشان را برطرف کنند.
قاضیان، کارمندان و نویسندگان: این دو گروهِ قبلی هم کارشان پیش نمیرود، مگر با کمکِ قاضیان و کارمندانی که قراردادها را محکم میکنند، درآمدهای عمومی را جمع میکنند، و در کارهای کوچک و بزرگِ کشور امین و موردِاعتماد هستند.
تاجران و صنعتگران: تمامِ اینها هم نمیتوانند روی پای خودشان بایستند، مگر با حضورِ بازرگانان و صنعتگرانی که امکانات را فراهم میکنند، بازارها را راه میاندازند، و با مهارتشان کارهایی میکنند که از دستِ بقیه برنمیآید.
طبقهی فقرا: و در نهایت، طبقهی نیازمندان که کمک کردن و حمایت از آنها واجب است.
در سفرهی خدا برای همهی اینها جا هست؛ و هر کدامشان به اندازهای که کارشان راه بیفتد، بر گردنِ حاکم حق دارند. حاکم هم نمیتواند از زیرِ بارِ این وظیفهی سنگین که خدا به دوشش گذاشته شانه خالی کند، مگر اینکه با تمامِ وجود تلاش کند، از خدا کمک بگیرد، خودش را ملزم به اجرای حق نماید، و در این راه (چه برایش سخت باشد و چه آسان) صبر و مقاومت کند.
۱۰. فرماندهانِ نظامی (ارتش و نیروهای مسلح)
برای فرماندهیِ سپاهت، کسی را انتخاب کن که:
نسبت به خدا، پیامبر و رهبرت، از همه دلسوزتر و خیرخواهتر باشد.
قلب و سینهاش از همه پاکتر باشد.
بردباریاش از همه بیشتر باشد؛ یعنی دیر عصبانی شود، و وقتی عذرخواهی میکنند زود بپذیرد.
با آدمهای ضعیف، مهربان و نرم باشد؛ و در برابرِ گردنکشان و قدرتمندان، سختگیر و قاطع.
از آن آدمهایی باشد که نه خشونت او را از کوره درمیبرد، و نه ضعف و ناتوانی او را زمینگیر میکند.
برای پیدا کردنِ چنین آدمهایی، باید بگردی و به آدمهای بااصالت، خانوادهدار، خوشسابقه، شجاع، سلحشور، و بخشنده بچسبی! چون اینها مجموعهای از کرامت و شاخههایی از خوبیها هستند. بعد از انتخاب، دقیقاً همانطور که پدر و مادر مراقبِ فرزندشان هستند، به امورِ این فرماندهان و سربازان رسیدگی کن! مبادا کمکی که به آنها میکنی در نظرت بزرگ بیاید؛ و مبادا لطفهای کوچکی را که در حقشان میکنی، حقیر بشماری و رها کنی! چون همین محبتهای کوچک، باعث میشود به تو وفادار بمانند و به تو خوشبین شوند. به بهانهی رسیدگی به کارهای بزرگشان، از کارهای کوچکشان غافل نشو؛ آنها هم به لطفِ کوچکِ تو نیاز دارند و هم از کمکهای بزرگت بینیاز نیستند.
برجستهترین فرماندهِ تو باید کسی باشد که: بودجهاش را با سربازانش تقسیم کند و آنقدر به آنها برسد که هم خودشان و هم خانوادههایشان در رفاه باشند؛ تا در میدانِ جنگ، تمامِ فکر و ذکرشان فقط و فقط یک چیز (جنگ با دشمن) باشد. بدان که این مهربانیِ تو با آنها، قلبهایشان را به تو مهربان میکند! فراموش نکن که بهترین چشمروشنیِ حاکمان، برپاییِ عدالت در کشور و ظهورِ عشق و محبتِ مردم به آنها است! و این محبت زمانی خودش را نشان میدهد که سینههایشان از کینه و عقده پاک باشد.
پس آرزوهایشان را برآورده کن، مدام تشویقشان کن، و کارهای مهمی را که انجام دادهاند به زبان بیاور؛ چون یادآوریِ افتخاراتِ آنها، آدمِ شجاع را به هیجان میآورد، و آدمِ ترسو و کُند را وادار به حرکت میکند. دقیقاً بشناس که هر کدام چه کارِ مهمی کردهاند؛ مبادا زحمتِ یک نفر را به اسمِ کسِ دیگری تمام کنی! و مبادا به خاطرِ جایگاهِ پایینِ یک نفر، کارِ بزرگش را کوچک بشماری؛ یا به خاطرِ جایگاهِ بالای یک نفر، کارِ کوچکش را بزرگ جلوه دهی!
(یک قاعدهی کلی در بنبستها): هر وقت کارهای سخت به تو فشار آورد و اوضاع برایت پیچیده شد، آن را به خدا و پیامبر (ص) ارجاع بده. ارجاع به خدا یعنی عمل به آیاتِ محکمِ قرآن؛ و ارجاع به پیامبر یعنی عمل به سنتِ قطعی و موردِ اتفاقِ ایشان.
۱۱. دستگاهِ قضایی و دادگستری
برای قضاوت در میانِ مردم، بهترینِ آنها را انتخاب کن! کسی که:
حجمِ زیادِ کارها، او را در تنگنا قرار ندهد.
لجاجت و دعوای شاکیان، او را عصبانی و بدخُلق نکند.
در اشتباهِ خودش پافشاری نکند.
وقتی حق را فهمید، در بازگشتنِ به آن گیر نکند.
چشمداشتی به مالِ دیگران و طمعی در دل نداشته باشد.
در فهمِ مسائل، به حداقلِ شناخت اکتفا نکند و تا تهوتوی قضیه را درنیاورده، حکم ندهد.
در شبهات، بیشتر از همه احتیاط کند و توقف نماید.
بیشتر از همه به دنبالِ دلیل و مدرک باشد.
از رفتوآمدِ شاکیان و گوش دادن به حرفهایشان کمتر خسته شود.
در کشفِ حقیقت از همه صبورتر باشد.
و وقتی حق روشن شد، در صادر کردنِ حُکم از همه قاطعتر باشد!
کسی باشد که تعریف و تمجیدِ دیگران او را مغرور نکند، و تشویقها او را به سمتِ کسی متمایل نسازد. (البته پیدا کردنِ چنین آدمهایی خیلی سخت و کمیاب است! )
وقتی چنین کسی را پیدا کردی: ۱. مدام پروندهها و قضاوتهایش را بررسی کن! ۲. آنقدر به او حقوق و پول بده که تمامِ نیازهایش برطرف شود و اصلاً نیازی به مردم نداشته باشد! ۳. آنچنان جایگاهی پیشِ خودت به او بده که هیچکدام از نزدیکانت حتی جرئت نکنند به آن جایگاه طمع کنند؛ تا قاضی از ترورِ شخصیتیِ اطرافیانت کاملاً در امان باشد. (ای مالک! در این موضوع خیلی جدی باش)؛ چرا که این دین، قبلاً در دستِ آدمهای شرور اسیر بود؛ با آن طبقِ هوسهایشان رفتار میکردند و آن را وسیلهای برای چاپیدنِ دنیا قرار داده بودند!
۱۲. مدیرانِ اجرایی و کارگزارانِ دولت
بعد از اینها، برو سراغِ مدیران و فرماندارانت:
آنها را فقط بعد از امتحان و آزمایش سر کار بگذار!
مبادا از روی رفاقت و پارتیبازی به کسی پُست بدهی! که این دو، کانونِ ظلم و خیانتاند.
به دنبالِ آدمهای باتجربه و باانضباط و باحیا بگرد؛ از خانوادههای اصیل و پیشگامانِ در اسلام. چون اخلاقشان بزرگوارانهتر، آبرویشان سالمتر، طمعشان به مالِ دنیا کمتر، و عاقبتاندیشیشان در کارها بیشتر است.
وقتی آنها را انتخاب کردی، حقوقشان را حسابی پُر و پیمان بده! چون این حقوقِ کافی، به آنها قدرت میدهد که خودشان را اصلاح کنند، آنها را از دستدرازی به بیتالمالِ زیرِ دستشان بینیاز میکند، و اگر روزی از فرمانت سرپیچی کردند یا در امانتت خیانت کردند، حجت را بر آنها تمام کردهای (و هیچ بهانهای ندارند).
اما کار به همینجا ختم نمیشود! پنهانی کارهایشان را زیرِ نظر بگیر، و بازرسانِ مخفی (چشمهای راستگو و وفادار) بر روی آنها بگذار! این بازرسیِ پنهانی، آنها را مجبور میکند که امانتدار باشند و با مردم مدارا کنند. مراقبِ دستیارانِ آنها هم باش؛ اگر یکی از آنها دست به خیانت دراز کرد، و گزارشِ بازرسانِ مخفیِ تو (نه فقط یک نفر، بلکه چند نفر) آن را تأیید کرد، به همین شهادت اکتفا کن: او را با شلاق (تنبیهِ بدنی) مجازات کن! هرچه دزدیده از حلقومش بیرون بکش! او را در جایگاهِ ذلت و خواری قرار بده! مُهرِ خیانت بر پیشانیاش بزن و قلادهی ننگِ اتهام را به گردنش بینداز! (با مفسدِ اقتصادی قاطع و بیرحم باش).
۱۳. مالیات، کشاورزی و توسعهی کشور
به مسئلهی مالیات (خراج) طوری رسیدگی کن که حالِ مالیاتدهندگان خوب شود؛ چون حالِ خوبِ بقیهی جامعه، به حالِ خوبِ آنها و مالیاتشان بستگی دارد. بقیهی مردم نانخورِ مالیات و مالیاتدهندگاناند. اما یادت باشد: تلاشِ تو برای آباد کردنِ زمین (توسعه و تولید)، باید خیلی بیشتر از تلاشت برای جمعآوریِ مالیات باشد! چون مالیات بدونِ آبادانی به دست نمیآید. کسی که بدونِ آباد کردنِ کشور به دنبالِ مالیات گرفتن باشد، شهرها را ویران میکند و بندگانِ خدا را به هلاکت میرساند! و حکومتش هم جز مدتِ کوتاهی دوام نمیآورد.
اگر مردم از سنگینیِ مالیات شکایت کردند، یا به خاطرِ آفت، خشکسالی، قطع شدنِ آبِ چشمهها، بارانِ کم، یا سیل و خراب شدنِ زمینهایشان به مشکل خوردند؛ حتماً مالیاتِ آنها را کم کن! آنقدر کم کن که مطمئن شوی کارشان راه میافتد و وضعیتشان درست میشود. مبادا این تخفیفِ مالیاتی برایت سنگین بیاید و غصهاش را بخوری! چون این در واقع یک سرمایهگذاری و پسانداز است که آنها با آباد کردنِ کشورت و زیبا کردنِ حکومتت به تو برمیگردانند؛ ضمن اینکه با این کار، تو ستایشِ مردم را جلب میکنی و از گسترشِ عدالت در میانشان لذت میبری! این تخفیفها به آنها قدرت میدهد، و بعداً میتوانی در روزهای سخت روی کمکِ آنها حساب کنی. چون زمینِ آباد، هر باری را روی آن بگذاری تحمل میکند؛ و ویرانیِ زمین، فقط به خاطرِ فقرِ مردم است! و فقرِ مردم هم فقط یک دلیل دارد: طمعکاریِ حاکمان برای جمع کردنِ ثروت، بدگمانیِ آنها به ماندن در قدرت، و عبرت نگرفتنشان از تاریخ!
۱۴. منشیها و مدیرانِ ارشدِ دفتر
دربارهی منشیها (و رئیسدفترها و مشاورانِ ارشدت) دقت کن. بهترینِ آنها را برای کارهایت انتخاب کن. آن نامههای محرمانه و برنامههای سریات را فقط به کسی بسپار که اخلاقش از همه بهتر باشد؛ کسی که وقتی به او مقام و احترام میدهی، مغرور نشود که بخواهد در حضورِ دیگران با تو مخالفت کند! کسی که از روی غفلت، در رساندنِ نامههای کارگزارانت به تو و فرستادنِ جوابِ درست از طرفِ تو، کوتاهی نکند. اگر قراردادی برای تو میبندد، محکم ببندد؛ و اگر قراردادی علیه توست، بداند چطور آن را فسخ کند. و جایگاه و حدِ خودش را بشناسد؛ چون کسی که اندازهی خودش را نداند، قطعاً اندازهی دیگران را هم نخواهد شناخت!
برای انتخابِ این افراد، فقط به هوشِ خودت و خوشبینی و اعتمادِ اولیهات تکیه نکن! چون خیلی از آدمها با ظاهرِ موجه و چاپلوسی، خودشان را در دلِ حاکمان جا میکنند، در حالی که پشتِ این ظاهر، نه امانتداری هست و نه خیرخواهی. بلکه آنها را با سابقه و کارنامهشان در دولتهای خوبِ قبلی امتحان کن! کسی را انتخاب کن که پیشِ مردم خوشنامتر بوده و در امانتداری از همه معروفتر است. این نشان میدهد که تو چقدر برای خدا و رهبرت خیرخواهی.
۱۵. بازرگانان، صنعتگران و تولیدکنندگان (نبضِ اقتصاد)
حواست به تاجران و صنعتگران باشد؛ و دربارهی آنها به همه سفارشِ خیر کن (چه آنهایی که در شهر ساکناند، چه آنهایی که در سفرند، و چه آنهایی که با دسترنجشان کار میکنند). آنها مایهی منفعت و راحتیِ جامعهاند؛ آنها کالاها را از مناطقِ دوردست، از خشکی و دریا و کوه و دشت، و از جاهایی که مردم نه میتوانند بروند و نه جرئت رفتنش را دارند، به دستِ شما میرسانند. آنها آدمهای صلحطلبی هستند که از جانبِ آنها خطری کشور را تهدید نمیکند و شورشی نمیکنند. پس هم در مرکزِ حکومتت و هم در شهرهای دیگرِ کشورت، پیگیرِ کارهایشان باش.
اما با تمامِ این احوال، بدان که خیلی از همین تاجران: بهشدت تنگنظرند، خساستِ زشتی دارند، کالاها را احتکار میکنند، و در قیمتگذاری زورگویی میکنند! این کارها مایهی ضررِ مردم و ننگِ حاکمان است. پس، جلوی احتکار را با قدرت بگیر! چون رسولخدا (ص) از آن نهی کرده است. خریدوفروش باید با شرایطِ آسان، با ترازوهای دقیق، و با قیمتهای عادلانه انجام شود؛ طوری که نه فروشنده ضرر کند و نه خریدار. و اگر کسی بعد از ممنوعیتِ تو دست به احتکار زد، او را محکم مجازات کن، اما در مجازاتش زیادهروی و اسراف نکن.
۱۶. طبقهی محروم و آسیبپذیر (خطقرمزِ حکومتِ علی)
خدا را، خدا را، در نظر بگیر دربارهی طبقهی پایینِ جامعه! کسانی که هیچ چاره و راهِ نجاتی ندارند؛ بیچارگان، نیازمندان، گرفتاران، و بیمارانِ زمینگیر! در میانِ اینها، عدهای آبرودارند و دستِ دراز نمیکنند، و عدهای هم روی گدایی کردن دارند. حقِ خدا را دربارهی آنها حفظ کن؛ همان حقی که خدا مراقبت از آن را به تو سپرده است.
بخشی از بیتالمالِ مرکزی را به آنها اختصاص بده.
و بخشی از درآمدِ زمینهای دولتیِ هر شهر را هم برای آنها کنار بگذار. بدان که سهمِ آن کسی که در دورترین نقطهی کشور زندگی میکند، با کسی که بغلِ گوشِ توست کاملاً برابر است! و تو مسئولِ رعایتِ حقِ تکتکِ آنها هستی. مبادا مستیِ قدرت و رفاه، تو را از رسیدگی به آنها غافل کند! یادت باشد که تو به خاطرِ انجام دادنِ کارهای بزرگ و مهم، از رسیدگی به کارهای کوچک و بهظاهر بیاهمیتِ این طبقه معذور نیستی!
پس توجهت را از آنها برندار و صورتت را از آنها برنگردان! خودت پیگیرِ کارِ کسانی باش که اصلاً دستشان به تو نمیرسد؛ همانهایی که در چشمِ مردم حقیرند و کسی آدم حسابشان نمیکند! برای پیدا کردنِ این آدمها، چند نفر از افرادِ موردِاعتماد، خدا ترس و متواضعت را مأمور کن تا بروند و وضعیتِ آنها را به تو گزارش دهند. بعد، طوری به کارِ آنها رسیدگی کن که فردا وقتی خدا را ملاقات میکنی، بهانهای برای دفاع از خودت داشته باشی! چون در میانِ تمامِ مردم، این طبقه از همه بیشتر به عدالت و انصاف نیاز دارند.
به وضعیتِ یتیمان و پیرمردان و پیرزنانی که هیچ چارهای ندارند و خودشان را هم برای گدایی کوچک نمیکنند، شخصاً رسیدگی کن! بله، این کار برای حاکمان خیلی سنگین است (اصولاً حق کلاً سنگین است! ) اما خدا این بار را برای کسانی که به دنبالِ عاقبتِ بخیر هستند، صبر میکنند و به وعدهی خدا اعتماد دارند، سبک و راحت میکند.
۱۷. دیدارهای مردمی و حذفِ تشریفات و گاردِ امنیتی
ای مالک! بخشی از وقتت را فقط و فقط برای کسانی بگذار که به تو نیاز دارند. خودت شخصاً برایشان وقت بگذار، یک جلسهی عمومی و باز تشکیل بده، و در آن جلسه برای خدایی که تو را آفریده نهایتِ تواضع را به خرج بده! در این دیدارهای مردمی، باید تمامِ نیروهای نظامی، محافظان، نگهبانان و پلیسِ خودت را از جلوی چشمِ مردم دور کنی! تا آن آدمِ نیازمند بتواند بدونِ ترس، بدونِ لکنتزبان و بدونِ دلهره حرفش را با تو بزند! من بارها و بارها از رسولخدا (ص) شنیدم که میفرمود: "هرگز رنگِ قداست و پاکی را به خود نمیبیند آن امتی که در آن، حقِ آدمِ ضعیف از آدمِ قدرتمند، بدونِ لکنتزبان و ترس گرفته نشود! "
پس در این دیدارها، خشونت، تندی و کُندذهنیِ آنها را تحمل کن! سینهتنگی و غرور را از خودت دور کن، تا خدا به خاطرِ این کار، بالهای رحمتش را بر سرت پهن کند و پاداشِ اطاعتش را به تو بدهد. هرچه میدهی، با خوشرویی و گوارایی بده؛ و اگر نمیتوانی بدهی، با مهربانی و عذرخواهیِ زیبا رد کن.
۱۸. کارهایی که خودت باید انجام دهی
بعضی کارها هست که اصلاً نباید آنها را به دیگران بسپاری و حتماً باید خودت انجامشان دهی: ۱. جواب دادنِ به نامهها و درخواستهای فرماندارانت؛ آنجا که منشیهایت از جواب دادن عاجزند. ۲. رسیدگی به نیازهای مردم دقیقاً در همان روزی که به دستت میرسد؛ کارهایی که زیردستانت از انجامِ آن شانه خالی میکنند و سینهشان تنگ میشود. کارِ هر روز را در همان روز انجام بده، چون هر روزی کارِ مخصوصِ خودش را دارد.
اما در میانِ تمامِ این کارها، بهترین و بزرگترین وقتت را برای ارتباط با خدا بگذار! (هرچند اگر نیتت پاک باشد و مردم در آسایش باشند، تمامِ این کارها هم خدمت به خداست). تو باید واجباتِ خدا را ـ که مخصوصِ خودِ اوست ـ با اخلاص انجام دهی. پس در شب و روز، بخشی از بدنت را وقفِ خدا کن و این کار را بدونِ هیچ نقص و کموکاستی انجام بده؛ هرچند که بدنت خسته و فرسوده شود! اما وقتی خواستی نمازِ جماعت با مردم بخوانی، نهآنقدر تند بخوان که مردم را فراری دهی، و نهآنقدر طولش بده که نماز ضایع شود؛ چون در میانِ مردم، آدمِ بیمار و آدمِ گرفتار هم هست. وقتی پیامبر (ص) مرا به یمن میفرستاد پرسیدم چطور با آنها نماز بخوانم؟ فرمود: "در حدِ توانِ ضعیفترینِ آنها نماز بخوان و با مؤمنان مهربان باش! "
۱۹. پرهیز از انزوا و شفافیت با مردم
اما بعد؛ مبادا پنهان شدنت از مردم و دور ماندنت از آنها طولانی شود! چون این پنهان شدنِ حاکمان، نوعی تنگنظری و ناآگاهی از واقعیتها را به دنبال دارد. این انزوا باعث میشود حاکم نداند در جامعه چه خبر است؛ در نتیجه، کارهای بزرگ در نظرش کوچک، و کارهای کوچک در نظرش بزرگ جلوه میکند! کارهای خوب زشت، و کارهای زشت خوب به نظرش میآید! و حق و باطل با هم قاطی میشود! حاکم هم یک انسان است و نمیتواند چیزهایی را که مردم از او پنهان میکنند ببیند. حق هم که روی پیشانیاش علامت ندارد تا بشود راست را از دروغ تشخیص داد!
تو از دو حال خارج نیستی: یا آدمی هستی که دستت به بخشش در راهِ حق باز است؛ پس چرا خودت را از مردمی که حقی دارند، یا میخواهی لطفِ بزرگی به آنها بکنی، پنهان میکنی؟! یا آدمی هستی که دستت بسته است و خسیسی؛ خب، اگر مردم یکبار ناامید شوند، خودشان دیگر سراغت نمیآیند! تازه، بیشترِ خواستههایی که مردم از تو دارند، هیچ هزینهای برایت ندارد! یا میخواهند از ظلمی شکایت کنند، یا در معاملهای انصاف میخواهند.
۲۰. قطعِ دستِ رانتخواران و اطرافیان
ای مالک! حاکم معمولاً نزدیکان و اطرافیانی دارد که: ویژهخوارند، دستدرازی میکنند، و در معاملاتشان اصلاً انصاف ندارند! تو باید با قطع کردنِ ریشههای این رفتار، این غدهی چرکین را از بین ببری!
به هیچکدام از اطرافیان و فامیلهایت، قطعه زمینی واگذار نکن!
آنها نباید طمع کنند که قراردادی با تو ببندند که به بقیهی مردم (در آب یا کارهای مشترک) ضرر بزند و هزینهاش را روی دوشِ دیگران بیندازند؛ که اگر این کار را بکنی، سودش تو جیبِ آنها میرود، اما ننگ و گناهش در دنیا و آخرت برای تو میماند!
حق را ـ چه به نفعِ نزدیکانت باشد و چه به نفعِ بیگانگان ـ دقیقاً اجرا کن! در این راه صبور باش و پاداشش را از خدا بخواه، حتی اگر اجرای حق به ضررِ فامیلها و نزدیکانت تمام شود. پایانِ این کارِ سخت، بسیار زیبا و ستودنی است.
اگر روزی مردم به تو شک کردند و احساس کردند به آنها ظلم کردهای، آشکارا و شفاف عذرت را برایشان توضیح بده و با شفافیت، بدگمانیِ آنها را برطرف کن! این شفافیت، هم تمرینی برای نفسِ خودت است، هم مدارا با مردمت؛ و هم با این کار، به هدفت که ماندنِ مردم در مسیرِ حق است، میرسی.
۲۱. صلح با دشمن؛ هشیاری و وفای به عهد
اگر دشمنت به تو پیشنهادِ صلح داد و این صلح باعثِ رضایتِ خدا بود، هرگز آن را رد نکن! چون صلح باعث میشود سربازانت استراحت کنند، خودت از غصهها راحت شوی، و امنیت به کشورت برگردد. اما زنهار! زنهار! بعد از صلح، بهشدت مراقبِ دشمنت باش! چون خیلی وقتها دشمن نزدیک میشود تا تو را غافلگیر کند. پس در زمانِ صلح هم محتاط باش و خوشبینیِ الکی را کنار بگذار.
اگر با دشمنت پیمانی بستی یا به او امان دادی، با تمامِ وجود به پیمانت وفادار باش! و امانتت را با دقت حفظ کن؛ و جانِ خودت را سپرِ عهدی کن که بستهای! چون در میانِ تمامِ واجباتِ خدا، با وجودِ تمامِ اختلافنظرهایی که مردمِ دنیا دارند، هیچچیز به اندازهی وفای به عهد موردِ اتفاقِ همه نیست! حتی مشرکان هم بینِ خودشان وفای به عهد را رعایت میکردند، چون عواقبِ وحشتناکِ خیانت را دیده بودند.
مبادا پیمانت را بشکنی!
مبادا در عهدت خیانت کنی!
و مبادا دشمنت را فریب دهی! چون فقط یک انسانِ نادان و بدبخت جرئت میکند در برابرِ خدا چنین گستاخیای بکند. خدا عهد و پیمان را به عنوانِ حریمِ امن و با رحمتِ خودش در بینِ بندگانش قرار داده تا همه در پناهِ آن آرامش بگیرند. پس در عهد و پیمان، هیچگونه دغلکاری، فریب و کلکی جایز نیست!
قراردادی نبند که در آن کلماتِ دوپهلو و قابلِ تفسیر داشته باشد (که بعداً بتوانی زیرش بزنی)! و وقتی قراردادی را محکم بستی، دیگر دنبالِ بهانه و کنایه برای فسخ آن نگرد. مبادا سختیِ اجرای یک پیمانِ الهی، تو را وادار کند که آن را به ناحق لغو کنی! چون صبر کردن بر سختیِ یک پیمان به امیدِ گشایش و پاداشِ خدا، خیلی بهتر از خیانتی است که هم از تاوانِ دنیا میترسی و هم از بازخواستِ آخرت!
۲۲. هشدارِ شدید دربارهی خونهای ناحق
ای مالک! بهشدت از ریختنِ خونِ ناحق بپرهیز! هیچچیزی به اندازهی خونِ ناحق: عذابِ خدا را نزدیک نمیکند، تاوانش سنگینتر نیست، و نعمتها و حکومتها را به نابودی نمیکشاند! خداوند در روز قیامت، اولین چیزی که بینِ بندگانش قضاوت میکند، دربارهی خونی است که از هم ریختهاند. پس مبادا بخواهی پایههای حکومتت را با ریختنِ خونِ حرام محکم کنی! چون این کار نه تنها حکومتت را قوی نمیکند، بلکه آن را ضعیف، متزلزل، و در نهایت نابود کرده و به دستِ دیگران میاندازد!
در قتلِ عمد، هیچ عذری نه پیشِ خدا داری و نه پیشِ من؛ چون مجازاتش قصاص است. و اگر در اجرای مجازاتها (شلاق و...) دچارِ خطا شدی و دستت یا شلاقت از حد خارج شد و کسی مُرد ـ چون گاهی یک مشتِ ساده هم میتواند کشنده باشد ـ مبادا غرورِ قدرت باعث شود که خونبهای مقتول را به خانوادهاش ندهی!
۲۳. توصیههای پایانی (مدیریتِ نفس)
مبادا خودشیفته شوی! مبادا به خوبیهایت مغرور گردی و عاشقِ تعریف و تمجیدِ دیگران باشی! چون اینها بهترین فرصتهای شیطاناند تا تمامِ کارهای خوبت را نابود کنند.
مبادا سرِ مردم منت بگذاری! به خاطرِ خدماتی که به مردم میکنی منت نگذار، کارهایت را بزرگتر از چیزی که هست جلوه نده، و اگر قولی دادی زیرش نزن! منت گذاشتن ارزشِ کار را از بین میبرد، بزرگنمایی نورِ حقیقت را خاموش میکند، و خلفِ وعده باعثِ خشمِ خدا و مردم میشود (خدا میفرماید: "بسیار مایه خشم خداست که چیزی بگویید که انجام نمیدهید").
مبادا در کارها عجله کنی! قبل از رسیدنِ وقتش عجله نکن، و وقتی وقتش رسید سستی به خرج نده. وقتی چیزی مبهم است لجاجت نکن، و وقتی روشن شد در انجامش سستی نکن. هر چیزی را دقیقاً سرِ جای خودش بگذار.
مبادا به دنبالِ ویژهخواری باشی! در چیزهایی که همهی مردم در آن برابرند، برای خودت امتیازِ ویژه قائل نشو. و مبادا از چیزهایی که وظیفهات است و جلوی چشمِ همه است، خودت را به غفلت بزنی؛ چون بالاخره باید تاوانِ حقِ دیگران را بدهی، و خیلی زود پردهها کنار میرود و حقِ مظلوم را از تو میگیرند!
ای مالک! بادِ دماغت، تندیِ خشمت، حملهی دستت، و تیزیِ زبانت را در اختیارِ خودت بگیر! با این روش از خودت محافظت کن: هر وقت عصبانی شدی، زبانت را نگه دار و مجازات کردن را به تأخیر بینداز، تا خشمت فروکش کند و دوباره افسارِ عقلت را به دست بگیری. و تو هرگز نمیتوانی به این تسلط بر نفس برسی، مگر اینکه مدام به یادِ بازگشتت به سوی پروردگارت (مرگ و قیامت) باشی!
وظیفهی تو این است که به تاریخ نگاه کنی؛ به حکومتهای عادلِ قبل از خودت، به سنتهای خوب، به نشانههایی که از پیامبرمان (ص) به جا مانده، و به واجباتی که در قرآن آمده است. به اینها نگاه کن و به همان روشی که دیدی ما عمل میکنیم، عمل کن. و با تمامِ وجودت تلاش کن تا دستوراتی را که در این عهدنامه برایت نوشتم اجرا کنی. من با این نامه، حجت را بر تو تمام کردم تا اگر روزی نفست خواست به سمتِ هوسها سرکشی کند، هیچ بهانه و توجیهی نداشته باشی.
من از خداوند، با آن رحمتِ بیکران و قدرتِ بینهایتش در برآوردنِ خواستهها، میخواهم که: من و تو را در انجامِ کارهایی که رضایتِ او در آن است موفق کند؛ تا بتوانیم عذرِ موجهی در پیشگاهِ او و بندگانش داشته باشیم. و از او میخواهم که نامِ نیکِ ما را در میانِ بندگانش، و آثارِ زیبای ما را در شهرها باقی بگذارد. نعمتش را بر ما تمام کند و کرامتش را برایمان چندبرابر سازد. و اینکه پایانِ کارِ من و تو را با سعادت و شهادت ختم کند؛ که ما همه به سوی او بازمیگردیم. و درود و سلامِ بیپایانِ خدا بر رسولِ او و خاندانِ پاک و مطهرش باد. والسلام.
نامه ۵۴اولتیماتومِ علی (ع) به پیمانشکنانِ جَمَل
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى طلحة و الزبير (مع عمران بن الحصين الخزاعي)، ذَكَره أبو جعفر الإسكافي في كتاب المقامات في مناقب أمير المؤمنين (عليه السلام):
أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ عَلِمْتُمَا وَ إِنْ كَتَمْتُمَا أَنِّي لَمْ أُرِدِ النَّاسَ حَتَّى أَرَادُونِي وَ لَمْ أُبَايِعْهُمْ حَتَّى بَايَعُونِي وَ إِنَّكُمَا مِمَّنْ أَرَادَنِي وَ بَايَعَنِي وَ إِنَّ الْعَامَّةَ لَمْ تُبَايِعْنِي لِسُلْطَانٍ غَالِبٍ وَ لَا [لِحِرْصٍ] لِعَرَضٍ حَاضِرٍ؛ فَإِنْ كُنْتُمَا بَايَعْتُمَانِي طَائِعَيْنِ فَارْجِعَا وَ تُوبَا إِلَى اللَّهِ مِنْ قَرِيبٍ وَ إِنْ كُنْتُمَا بَايَعْتُمَانِي كَارِهَيْنِ فَقَدْ جَعَلْتُمَا لِي عَلَيْكُمَا السَّبِيلَ بِإِظْهَارِكُمَا الطَّاعَةَ وَ إِسْرَارِكُمَا الْمَعْصِيَةَ؛ وَ لَعَمْرِي مَا كُنْتُمَا بِأَحَقِّ الْمُهَاجِرِينَ بِالتَّقِيَّةِ وَ الْكِتْمَانِ وَ إِنَّ دَفْعَكُمَا هَذَا الْأَمْرَ [قَبْلَ] مِنْ قَبْلِ أَنْ تَدْخُلَا فِيهِ كَانَ أَوْسَعَ عَلَيْكُمَا مِنْ خُرُوجِكُمَا مِنْهُ بَعْدَ إِقْرَارِكُمَا بِهِ. وَ قَدْ زَعَمْتُمَا أَنِّي قَتَلْتُ عُثْمَانَ، فَبَيْنِي وَ بَيْنَكُمَا مَنْ تَخَلَّفَ عَنِّي وَ عَنْكُمَا مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ ثُمَّ يُلْزَمُ كُلُّ امْرِئٍ بِقَدْرِ مَا احْتَمَلَ. فَارْجِعَا أَيُّهَا الشَّيْخَانِ عَنْ رَأْيِكُمَا، فَإِنَّ الْآنَ [أَعْظَمُ] أَعْظَمَ أَمْرِكُمَا الْعَارُ مِنْ قَبْلِ أَنْ [يَجْتَمِعَ] يَتَجَمَّعَ الْعَارُ وَ النَّارُ، وَ السَّلَام.
(نامهی امیرالمؤمنین (ع) به طلحه و زبیر که پس از بیعت با حضرت، پیمان شکستند و فتنهی جمل را به راه انداختند:)
اما بعد؛ شما دو نفر خوب میدانید ـ هرچند که الان کتمان میکنید ـ که من اصلاً به دنبالِ حکومت و مردم نبودم، بلکه این مردم بودند که به دنبالِ من آمدند! من از آنها نخواستم با من بیعت کنند، بلکه آنها خودشان هجوم آوردند و بیعت کردند! و شما دو نفر هم، دقیقاً جزوِ همان کسانی بودید که به سراغِ من آمدید و با من بیعت کردید.
مردمِ کوچه و بازار، نه به خاطرِ ترس از قدرت و شمشیرِ من با من بیعت کردند، و نه به خاطرِ پولی که کفِ دستشان گذاشته باشم! پس حالا:
اگر آن روز با اختیارِ خودتان بیعت کردید، همین الان برگردید و تا دیر نشده به درگاهِ خدا توبه کنید.
و اگر ادعا میکنید که از روی زور و ناچاری بیعت کردید، با این اعتراف در واقع دارید علیه خودتان سند میدهید! چون نشان میدهد که در ظاهر اطاعت کردید، اما در باطن مشغولِ نافرمانی و نفاق بودید! و به جانِ خودم قسم، شما در میانِ مهاجران آخرین کسانی بودید که حق داشتید تقیه کنید و (از ترسِ جانتان) چیزی را پنهان نمایید.
تازه، اگر قبل از بیعت کردن زیرِ بار نمیرفتید، خیلی برایتان راحتتر و آبرومندانهتر بود تا اینکه اول بیعت کنید و بعداً زیرش بزنید! اینکه ادعا کردهاید من قاتلِ عثمانم! ؛ خب، قاضیِ بینِ من و شما، همان مردمِ مدینهاند که نه طرفدارِ من بودند و نه طرفدارِ شما (بیطرفها). بیایید ببینیم آنها چه میگویند؛ تا هر کس به اندازهی نقشی که در ماجرا داشته، تاوان بدهد!
ای پیرمردها! از این فکرِ باطل برگردید. چون الان نهایتِ ضرری که میخورید، فقط شرمندگی و عار است؛ اما اگر ادامه دهید، هم عار را برای خودتان میخرید و هم آتشِ جهنم را! والسلام.
نامه ۵۵دنیا، فقط یک سالنِ امتحان است!
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى معاوية:
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ جَعَلَ الدُّنْيَا لِمَا بَعْدَهَا وَ ابْتَلَى فِيهَا أَهْلَهَا لِيَعْلَمَ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا، وَ لَسْنَا لِلدُّنْيَا خُلِقْنَا وَ لَا بِالسَّعْيِ فِيهَا أُمِرْنَا وَ إِنَّمَا وُضِعْنَا فِيهَا لِنُبْتَلَي بِهَا؛ وَ قَدِ ابْتَلَانِي اللَّهُ بِكَ وَ ابْتَلَاكَ بِي، فَجَعَلَ أَحَدَنَا حُجَّةً عَلَى الْآخَرِ؛ فَعَدَوْتَ عَلَى [طَلَبِ] الدُّنْيَا بِتَأْوِيلِ الْقُرْآنِ [وَ طَلَبْتَنِي] فَطَلَبْتَنِي بِمَا لَمْ تَجْنِ يَدِي وَ لَا لِسَانِي وَ [عَصَبْتَهُ] عَصَيْتَهُ أَنْتَ وَ أَهْلُ الشَّامِ بِي وَ أَلَّبَ عَالِمُكُمْ جَاهِلَكُمْ وَ قَائِمُكُمْ قَاعِدَكُمْ. فَاتَّقِ اللَّهَ فِي نَفْسِكَ وَ نَازِعِ الشَّيْطَانَ قِيَادَكَ وَ اصْرِفْ إِلَى الْآخِرَةِ وَجْهَكَ، فَهِيَ طَرِيقُنَا وَ طَرِيقُكَ؛ وَ احْذَرْ أَنْ يُصِيبَكَ اللَّهُ مِنْهُ بِعَاجِلِ قَارِعَةٍ تَمَسُّ الْأَصْلَ وَ تَقْطَعُ الدَّابِرَ، فَإِنِّي أُولِي لَكَ بِاللَّهِ أَلِيَّةً غَيْرَ فَاجِرَةٍ لَئِنْ جَمَعَتْنِي وَ إِيَّاكَ جَوَامِعُ الْأَقْدَارِ لَا أَزَالُ بِبَاحَتِكَ "حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا وَ هُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ".
(نامهی امیرالمؤمنین (ع) به معاویه در تبیینِ ماهیتِ دنیا:)
اما بعد؛ خداوندِ سبحان، این دنیا را فقط به عنوانِ مقدمهای برای آخرت قرار داده است. او مردم را در این دنیا آزمایش میکند تا ببیند کدامِشان بهتر عمل میکنند. ما برای دنیا آفریده نشدهایم! و به ما دستور ندادهاند که تمامِ همّوغمّمان را برای دنیا بگذاریم! ما را در اینجا قرار دادهاند تا با همین دنیا امتحانمان کنند.
(ای معاویه! ) خدا مرا با تو امتحان میکند، و تو را با من! او یکی از ما را حجت و دلیل برای دیگری قرار داده است. اما تو به خاطرِ رسیدن به دنیا، به جانِ قرآن افتادی و آیاتش را به نفعِ خودت تفسیر و تأویل کردی! و به خاطرِ خونِ عثمان، یقهی مرا گرفتی در حالی که نه دستِ من در خونِ او بود و نه زبانِ من! تو خودت و مردمِ شام را با دشمنیِ با من، به نافرمانیِ خدا کشاندی! دانشمندانِ شما جاهلانتان را تحریک کردند، و ایستادههایتان نشستههایتان را!
پس از خدا بترس و افسارت را از دستِ شیطان بکِش! صورتت را به سمتِ آخرت بچرخان، که مسیرِ نهاییِ من و تو همانجاست. و بترس از اینکه خدا یک عذابِ ناگهانی و درهمکوبنده بر سرت بفرستد؛ عذابی که هم ریشهات را بخشکاند و هم نسلت را قطع کند!
من به خدای بزرگ قسم میخورم ـ قسمی که هیچ دروغی در آن نیست ـ که اگر دستِ تقدیر من و تو را در یک میدانِ جنگ جمع کند، آنقدر در برابرت میایستم و میجنگم تا: "خدا بینِ ما داوری کند؛ که او بهترینِ داوران است."
نامه ۵۶دستورالعملِ تقوا به یک فرماندهِ نظامی
∞
و من [كلام] وصية له (علیه السلام) وَصّى [به] بِها شريح بن هانئ لمّا جعله على مقدمته إلى الشام:
اتَّقِ اللَّهَ فِي كُلِّ صَبَاحٍ وَ مَسَاءٍ، وَ خَفْ عَلَى نَفْسِكَ الدُّنْيَا الْغَرُورَ وَ لَا تَأْمَنْهَا عَلَى حَالٍ، وَ اعْلَمْ أَنَّكَ إِنْ لَمْ تَرْدَعْ نَفْسَكَ عَنْ كَثِيرٍ مِمَّا تُحِبُّ مَخَافَةَ مَكْرُوهٍ سَمَتْ بِكَ الْأَهْوَاءُ إِلَى كَثِيرٍ مِنَ الضَّرَرِ؛ فَكُنْ لِنَفْسِكَ مَانِعاً رَادِعاً وَ [لِنَزَوَاتِكَ] لِنَزْوَتِكَ عِنْدَ الْحَفِيظَةِ وَاقِماً قَامِعاً.
(توصیهی امیرالمؤمنین (ع) به شُریح بن هانی، وقتی او را به فرماندهیِ نیروهای پیشقراول برای حرکت به سمتِ شام منصوب کرد:)
هر صبح و شام از خدا بترس! و دربارهی خودت، بهشدت از این دنیای فریبکار مراقب باش و هیچوقت و در هیچ حالی به آن اعتماد نکن. بدان که اگر خودت را از خیلی چیزهایی که دوست داری (فقط به خاطرِ ترس از عواقبِ بدِ آن) باز نداری، هوای نفست تو را به سمتِ ضررها و خسارتهای بسیار بزرگی میکشاند! پس، خودت برای نفسِ خودت یک ترمزِ محکم باش! و هر وقت خشمگین و عصبانی شدی، جلوی فورانِ احساساتت را محکم بگیر و آن را سرکوب کن!
نامه ۵۷دعوتنامهی مظلومانهی علی (ع) از مردم کوفه
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى أهل الكوفة عند مسيره من المدينة إلى البصرة:
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي خَرَجْتُ [عَنْ] مِنْ حَيِّي هَذَا إِمَّا ظَالِماً وَ إِمَّا مَظْلُوماً وَ إِمَّا بَاغِياً وَ إِمَّا مَبْغِيّاً عَلَيْهِ، وَ [أَنَا] إِنِّي أُذَكِّرُ اللَّهَ مَنْ بَلَغَهُ كِتَابِي هَذَا لَمَّا نَفَرَ إِلَيَّ، فَإِنْ كُنْتُ مُحْسِناً أَعَانَنِي وَ إِنْ كُنْتُ مُسِيئاً اسْتَعْتَبَنِي.
(نامهی امیرالمؤمنین (ع) به مردمِ کوفه، وقتی برای خواباندنِ فتنهی جمل از مدینه به سمتِ بصره حرکت کرد:)
اما بعد؛ من از شهرِ خودم (مدینه) بیرون آمدهام، در حالی که فقط یکی از این چهار حالت را دارم: ۱. یا من به دیگران ظلم کردهام. ۲. یا دیگران به من ظلم کردهاند. ۳. یا من شورش و بغاوت کردهام. ۴. یا دیگران علیه من شورش کردهاند!
پس من هر کسی را که این نامهام به او میرسد، به خدا قسم میدهم که حرکت کند و پیشِ من بیاید!
وقتی آمد و دید من کارِ درستی میکنم (و بر حقم)، به من کمک کند!
و اگر دید دارم اشتباه میکنم، مرا سرزنش کند و از من بخواهد که برگردم!
(چه دموکراسی و حقطلبیِ بینظیری در تاریخ! )
نامه ۵۸روایتِ قطعیِ تاریخ از جنگ صفین
∞
و من كتاب له (علیه السلام) كتبه إلى أهل الأمصار يَقصّ فيه ما جَرى بينه و بين أهل صفين:
وَ كَانَ بَدْءُ أَمْرِنَا أَنَّا الْتَقَيْنَا [بِالْقَوْمِ] وَ الْقَوْمُ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ وَ الظَّاهِرُ أَنَّ رَبَّنَا وَاحِدٌ وَ نَبِيَّنَا وَاحِدٌ وَ دَعْوَتَنَا فِي الْإِسْلَامِ وَاحِدَةٌ وَ لَا نَسْتَزِيدُهُمْ فِي الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَ التَّصْدِيقِ بِرَسُولِهِ وَ لَا يَسْتَزِيدُونَنَا [وَ] الْأَمْرُ وَاحِدٌ، إِلَّا مَا اخْتَلَفْنَا فِيهِ مِنْ دَمِ عُثْمَانَ وَ نَحْنُ مِنْهُ بَرَاءٌ. فَقُلْنَا تَعَالَوْا [نُدَاوِي] نُدَاوِ مَا لَا يُدْرَكُ الْيَوْمَ بِإِطْفَاءِ النَّائِرَةِ وَ تَسْكِينِ الْعَامَّةِ حَتَّى يَشْتَدَّ الْأَمْرُ وَ يَسْتَجْمِعَ فَنَقْوَى عَلَى وَضْعِ الْحَقِّ [فِي مَوَاضِعِهِ] مَوَاضِعَهُ؛ فَقَالُوا بَلْ نُدَاوِيهِ بِالْمُكَابَرَةِ فَأَبَوْا حَتَّى جَنَحَتِ الْحَرْبُ وَ رَكَدَتْ وَ وَقَدَتْ نِيرَانُهَا وَ حَمِشَتْ؛ فَلَمَّا ضَرَّسَتْنَا وَ إِيَّاهُمْ وَ وَضَعَتْ مَخَالِبَهَا فِينَا وَ فِيهِمْ أَجَابُوا عِنْدَ ذَلِكَ إِلَى الَّذِي دَعَوْنَاهُمْ إِلَيْهِ، فَأَجَبْنَاهُمْ إِلَى مَا دَعَوْا وَ سَارَعْنَاهُمْ إِلَى مَا طَلَبُوا حَتَّى اسْتَبَانَتْ عَلَيْهِمُ الْحُجَّةُ وَ انْقَطَعَتْ مِنْهُمُ الْمَعْذِرَةُ. فَمَنْ تَمَّ عَلَى ذَلِكَ مِنْهُمْ فَهُوَ الَّذِي أَنْقَذَهُ اللَّهُ مِنَ الْهَلَكَةِ وَ مَنْ لَجَّ وَ تَمَادَى فَهُوَ الرَّاكِسُ الَّذِي رَانَ اللَّهُ عَلَى قَلْبِهِ وَ صَارَتْ دَائِرَةُ السَّوْءِ عَلَى رَأْسِهِ.
(نامهی امیرالمؤمنین (ع) به مردمِ شهرهای مختلف، برای شفافسازیِ آنچه در جنگِ صفین بینِ او و شامیها گذشت:)
شروعِ ماجرا اینطور بود که ما و مردمِ شام در برابرِ هم قرار گرفتیم. در ظاهر، هم خدایمان یکی بود، هم پیامبرمان، و هم دعوتِ هر دوی ما به اسلام بود! نه ما میخواستیم چیزی به ایمانِ آنها به خدا و پیامبر اضافه کنیم، و نه آنها میخواستند چیزی به ایمانِ ما اضافه کنند. همهچیز بینِ ما مشترک بود، به جز ماجرای خونِ عثمان! که ما کاملاً از ریختنِ خونِ او پاک و بیگناه بودیم.
پیشنهادِ ما به آنها این بود: "بیایید فعلاً با خاموش کردنِ این آتش و آرام کردنِ مردم، دردی را که الان هیچ درمانی ندارد، آرام کنیم! تا وقتی که پایههای حکومت محکم شود و اوضاع به حالتِ عادی برگردد؛ آنوقت قدرت پیدا میکنیم که حق را دقیقاً سرِ جای خودش بگذاریم و با مقصران برخورد کنیم."
اما آنها چه گفتند؟ گفتند: "نه! ما میخواهیم همین الان با لجبازی و جنگ مشکل را حل کنیم! " آنها آنقدر لجبازی کردند تا اینکه جنگ بالوپَر باز کرد، در جای خودش مستقر شد، آتشش شعلهور گردید، و حسابی داغ شد! وقتی چنگودندانِ جنگ هم ما را گزید و هم آنها را، و پنجههایش را در گوشتِ هر دو طرف فرو برد؛ تازه آنجا بود که به همان چیزی که ما از اول میگفتیم تن دادند (حُکمیت و آتشبس)! ما هم پیشنهادشان را قبول کردیم و با سرعت به خواستهشان جوابِ مثبت دادیم.
با این کار، دیگر حجت بر آنها تمام شد و راهِ هرگونه عذر و بهانهای برایشان بسته شد. حالا بعد از این:
هر کسِ از آنها که سرِ این پیمان بماند، کسی است که خدا او را از هلاکت نجات داده است.
و هر کس لجبازی کند و به مسیرِ باطلش ادامه دهد، همان آدمِ سرنگونشدهای است که خدا قلبش را مُهر کرده، و عاقبتِ بسیار شومی بر سرش سایه انداخته است!
نامه ۵۹استاندار نباید هوای نفس داشته باشد!
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى الأسود بن قطبة صاحب جُند حُلوان:
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ الْوَالِيَ إِذَا اخْتَلَفَ هَوَاهُ مَنَعَهُ ذَلِكَ كَثِيراً مِنَ الْعَدْلِ، فَلْيَكُنْ أَمْرُ النَّاسِ عِنْدَكَ فِي الْحَقِّ سَوَاءً، فَإِنَّهُ لَيْسَ فِي الْجَوْرِ عِوَضٌ مِنَ الْعَدْلِ، فَاجْتَنِبْ مَا تُنْكِرُ أَمْثَالَهُ، وَ ابْتَذِلْ نَفْسَكَ فِيمَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْكَ رَاجِياً ثَوَابَهُ وَ مُتَخَوِّفاً عِقَابَهُ. وَ اعْلَمْ أَنَّ الدُّنْيَا دَارُ بَلِيَّةٍ لَمْ يَفْرُغْ صَاحِبُهَا فِيهَا قَطُّ سَاعَةً إِلَّا كَانَتْ فَرْغَتُهُ عَلَيْهِ حَسْرَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَ أَنَّهُ لَنْ يُغْنِيَكَ عَنِ الْحَقِّ شَيْءٌ أَبَداً، وَ مِنَ الْحَقِّ عَلَيْكَ حِفْظُ نَفْسِكَ وَ الِاحْتِسَابُ عَلَى الرَّعِيَّةِ بِجُهْدِكَ، فَإِنَّ الَّذِي يَصِلُ إِلَيْكَ مِنْ ذَلِكَ أَفْضَلُ مِنَ الَّذِي يَصِلُ بِكَ، وَ السَّلَامُ.
(نامهی امیرالمؤمنین (ع) به اسود بن قطبه، فرماندهِ نظامیِ حلوان (در غرب ایران):)
اما بعد؛ اگر حاکم درگیرِ هوای نفس و سلیقههای شخصیِ خودش بشود، همین هوای نفس او را از اجرای عدالت بازمیدارد! پس، باید نگاه و رسیدگیِ تو به کارِ تمامِ مردم کاملاً مساوی و برابر باشد؛ چون ظلم و ستم، هرگز نمیتواند جایگزینِ عدالت شود. از هر کاری که خودت (انجام دادنش را از جانبِ حاکمانِ دیگر) زشت میدانی، دوری کن! و جانِ خودت را در راهِ انجامِ واجباتِ خدا ـ به امیدِ پاداشِ او و از ترسِ عذابش ـ فدا کن.
بدان که دنیا، خانهی بلا و گرفتاری است! هیچکس در این دنیا حتی یک ساعت بیکار و بیهدف نمیماند، مگر اینکه همان یک ساعتِ بیکاری، در روزِ قیامت برایش تبدیل به یک غصه و حسرت میشود. و بدان که هیچچیزی هرگز نمیتواند تو را از اجرای حق بینیاز کند! و یکی از مهمترین حقوقی که به گردنِ توست این است که: خودت را حفظ کنی، و با تمامِ توانت به کارهای مردم رسیدگی نمایی! چون آن سودی که از این کار به خودت میرسد، خیلی بیشتر از سودی است که از طریقِ تو به مردم میرسد! والسلام.
نامه ۶۰ارتش، مهمانِ مردم است؛ نه غارتگر!
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى العمّال الذين يَطَأُ [عملهم الجيوش] الجَيشُ عملَهم:
مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى مَنْ مَرَّ بِهِ الْجَيْشُ مِنْ جُبَاةِ الْخَرَاجِ وَ عُمَّالِ الْبِلَادِ، أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي قَدْ سَيَّرْتُ جُنُوداً هِيَ مَارَّةٌ بِكُمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ؛ وَ قَدْ أَوْصَيْتُهُمْ بِمَا يَجِبُ لِلَّهِ عَلَيْهِمْ مِنْ كَفِّ الْأَذَى وَ صَرْفِ الشَّذَا، وَ أَنَا أَبْرَأُ إِلَيْكُمْ وَ إِلَى ذِمَّتِكُمْ مِنْ مَعَرَّةِ الْجَيْشِ إِلَّا مِنْ جَوْعَةِ الْمُضْطَرِّ لَا يَجِدُ عَنْهَا مَذْهَباً إِلَى شِبَعِهِ؛ فَنَكِّلُوا مَنْ تَنَاوَلَ مِنْهُمْ شَيْئاً ظُلْماً عَنْ ظُلْمِهِمْ، وَ كُفُّوا أَيْدِيَ سُفَهَائِكُمْ عَنْ [مُضَادَّتِهِمْ] مُضَارَّتِهِمْ وَ التَّعَرُّضِ لَهُمْ فِيمَا اسْتَثْنَيْنَاهُ مِنْهُمْ. وَ أَنَا بَيْنَ أَظْهُرِ الْجَيْشِ، فَارْفَعُوا إِلَيَّ مَظَالِمَكُمْ وَ مَا عَرَاكُمْ مِمَّا يَغْلِبُكُمْ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَا لَا تُطِيقُونَ دَفْعَهُ إِلَّا بِاللَّهِ وَ بِي، فَأَنَا أُغَيِّرُهُ بِمَعُونَةِ اللَّهِ، إِنْ شَاءَ اللَّه.
(نامهی مهمِ امیرالمؤمنین (ع) به مأمورانِ مالیات و فرماندارانِ شهرهایی که ارتشِ حضرت از آنجا عبور میکرد؛ منشوری برای رعایتِ حقوقِ شهروندان در زمانِ ترددِ نظامیان):
اما بعد؛ من لشکریانی را به سمتِ مأموریتی فرستادهام که انشاءالله از شهر و دیارِ شما عبور خواهند کرد. من وظیفهی الهیشان را به آنها یادآوری کردهام و اکیداً سفارش نمودهام که: هیچ آزاری به مردم نرسانند و هیچ خسارتی به بار نیاورند! و الان به شما و مردمِ تحتِ مسئولیتِ شما اعلام میکنم که من از هرگونه آزار و اذیتی که ارتش بخواهد به مردم برساند، کاملاً بیزار و بری هستم! (البته یک استثنا وجود دارد): مگر سربازِ گرسنهای که از روی بیچارگی و ناچاری، برای سیر کردنِ شکمش غذایی بردارد و چارهی دیگری نداشته باشد.
اما در غیرِ این صورت؛ هر سربازی که به ناحق دستدرازی کرد و چیزی از مردم برداشت، شما خودتان او را به خاطرِ ظلمش مجازات کنید و کتک بزنید! اما حواستان باشد که شما هم جلوی آدمهای بیعقل و تندروی خودتان را بگیرید تا با ارتش درگیر نشوند و در کارهای آنها (جز در مواردی که استثنا کردم) دخالت نکنند.
من خودم در میانِ همین لشکر هستم! هر شکایتی از دستِ سربازان دارید، یا هر ظلمی که به شما کردند و زورتان به آنها نرسید و جز با کمکِ خدا و من نتوانستید دفعش کنید، آن را مستقیماً به خودِ من گزارش دهید! تا انشاءالله با کمکِ خدا خودم آن را جبران کنم و تغییر دهم.
نامه ۶۱مرزبانِ بیعرضه و ماجراجو!
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى كميل بن زياد النخعي و هو عامله على هيت، ينكر عليه تركَه دفع مَن يَجتاز به مِن جَيش العدو طالباً الغارَة:
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ تَضْيِيعَ الْمَرْءِ مَا وُلِّيَ وَ تَكَلُّفَهُ مَا كُفِيَ لَعَجْزٌ حَاضِرٌ وَ رَأْيٌ مُتَبَّرٌ؛ وَ إِنَّ تَعَاطِيَكَ الْغَارَةَ عَلَى أَهْلِ قِرْقِيسِيَا وَ تَعْطِيلَكَ مَسَالِحَكَ الَّتِي وَلَّيْنَاكَ لَيْسَ [لَهَا] بِهَا مَنْ يَمْنَعُهَا وَ لَا يَرُدُّ الْجَيْشَ عَنْهَا لَرَأْيٌ شَعَاعٌ. فَقَدْ صِرْتَ جِسْراً لِمَنْ أَرَادَ الْغَارَةَ مِنْ أَعْدَائِكَ عَلَى أَوْلِيَائِكَ، غَيْرَ شَدِيدِ الْمَنْكِبِ وَ لَا مَهِيبِ الْجَانِبِ وَ لَا سَادٍّ ثُغْرَةً وَ لَا كَاسِرٍ لِعَدُوٍّ شَوْكَةً، وَ لَا مُغْنٍ عَنْ أَهْلِ مِصْرِهِ وَ لَا مُجْزٍ عَنْ أَمِيرِهِ.
(نامهی تند و سرزنشآمیزِ حضرت به یارِ نزدیکش کمیل بن زیاد نخعی! کمیل که فرماندار و مرزبانِ شهرِ هیت بود، به جای دفاع از مرزهای خودش، مرز را رها کرد و برای خودنمایی به مرزهای دشمن (قرقیسیا) حمله برد. در این فاصله، لشکرِ معاویه از مرزِ خالیِ او عبور کرد و به شهرهای اسلامی ضربه زد! )
اما بعد؛ اینکه یک نفر وظیفهی اصلیِ خودش را رها کند، و به جای آن بخواهد بارِ وظیفهای را به دوش بکشد که اصلاً به او ربطی ندارد و مسئولش نیست، نشانهی ناتوانیِ محض و یک فکرِ کاملاً ویرانگر و نابودکننده است!
اینکه تو مرزهایی که دستت سپرده بودیم را کاملاً خالی و بیدفاع رها کردی تا هیچکس نباشد جلوی لشکرِ دشمن را بگیرد، و در عوض بلند شدی رفتی که به مردمِ قرقیسیا شبیخون بزنی؛ این یک رأی و تصمیمِ کاملاً پراکنده و بیاساس بود! تو با این کارِ احمقانهات، در واقع تبدیل شدی به یک پُل برای دشمنانت، تا از روی تو رد شوند و به دوستانِ خودت در شهرهای اسلامی حمله کنند!
تو نه بازوی محکمی برای دفاع بودی، نه کسی از تو حساب میبُرد، نه رخنهی مرز را بستی، نه توانستی قدرتِ دشمن را بشکنی، نه توانستی از مردمِ شهرت دفاع کنی، و نه توانستی خیالِ امیر و فرماندهت را راحت کنی! (پس تو دقیقاً آنجا چه کاره بودی؟! )
نامه ۶۲دردنامهی علی (ع) از تنهایی؛ چرا قیام کردم؟
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى أهل مصرَ مع مالك الأشتر [رحمه الله] لمّا وَلّاهُ إمارتَها:
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بَعَثَ مُحَمَّداً (صلی الله علیه وآله) نَذِيراً لِلْعَالَمِينَ وَ مُهَيْمِناً عَلَى الْمُرْسَلِينَ؛ فَلَمَّا مَضَى، تَنَازَعَ الْمُسْلِمُونَ الْأَمْرَ مِنْ بَعْدِهِ. فَوَاللَّهِ مَا كَانَ يُلْقَى فِي رُوعِي وَ لَا يَخْطُرُ بِبَالِي أَنَّ الْعَرَبَ تُزْعِجُ هَذَا الْأَمْرَ مِنْ بَعْدِهِ (صلی الله علیه وآله) عَنْ أَهْلِ بَيْتِهِ وَ لَا أَنَّهُمْ مُنَحُّوهُ عَنِّي مِنْ بَعْدِهِ؛ فَمَا رَاعَنِي إِلَّا انْثِيَالُ النَّاسِ عَلَى فُلَانٍ يُبَايِعُونَهُ فَأَمْسَكْتُ [بِيَدِي] يَدِي حَتَّى رَأَيْتُ رَاجِعَةَ النَّاسِ قَدْ رَجَعَتْ عَنِ الْإِسْلَامِ يَدْعُونَ إِلَى مَحْقِ دَيْنِ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه وآله)؛ فَخَشِيتُ إِنْ لَمْ أَنْصُرِ الْإِسْلَامَ وَ أَهْلَهُ أَنْ أَرَى فِيهِ ثَلْماً أَوْ هَدْماً تَكُونُ الْمُصِيبَةُ بِهِ عَلَيَّ أَعْظَمَ مِنْ فَوْتِ وِلَايَتِكُمُ الَّتِي إِنَّمَا هِيَ مَتَاعُ أَيَّامٍ قَلَائِلَ يَزُولُ مِنْهَا مَا كَانَ كَمَا يَزُولُ السَّرَابُ [وَ] أَوْ كَمَا يَتَقَشَّعُ السَّحَابُ. فَنَهَضْتُ فِي تِلْكَ الْأَحْدَاثِ حَتَّى زَاحَ الْبَاطِلُ وَ زَهَقَ وَ اطْمَأَنَّ الدِّينُ وَ تَنَهْنَهَ.
إِنِّي وَ اللَّهِ لَوْ لَقِيتُهُمْ وَاحِداً وَ هُمْ طِلَاعُ الْأَرْضِ كُلِّهَا مَا بَالَيْتُ وَ لَا اسْتَوْحَشْتُ؛ وَ إِنِّي مِنْ ضَلَالِهِمُ الَّذِي هُمْ فِيهِ وَ الْهُدَى الَّذِي أَنَا عَلَيْهِ لَعَلَى بَصِيرَةٍ مِنْ نَفْسِي وَ يَقِينٍ مِنْ رَبِّي، وَ إِنِّي إِلَى لِقَاءِ اللَّهِ لَمُشْتَاقٌ وَ [لِحُسْنِ] حُسْنِ ثَوَابِهِ لَمُنْتَظِرٌ رَاجٍ؛ وَ لَكِنَّنِي آسَى أَنْ يَلِيَ [هَذِهِ الْأُمَّةَ] أَمْرَ هَذِهِ الْأُمَّةِ سُفَهَاؤُهَا وَ فُجَّارُهَا، فَيَتَّخِذُوا مَالَ اللَّهِ دُوَلًا وَ عِبَادَهُ خَوَلًا وَ الصَّالِحِينَ حَرْباً وَ الْفَاسِقِينَ حِزْباً؛ فَإِنَّ مِنْهُمُ الَّذِي قَدْ شَرِبَ فِيكُمُ الْحَرَامَ وَ جُلِدَ حَدّاً فِي الْإِسْلَامِ، وَ إِنَّ مِنْهُمْ مَنْ لَمْ يُسْلِمْ حَتَّى رُضِخَتْ لَهُ عَلَى الْإِسْلَامِ الرَّضَائِخُ؛ فَلَوْ لَا ذَلِكَ مَا أَكْثَرْتُ تَأْلِيبَكُمْ وَ تَأْنِيبَكُمْ وَ جَمْعَكُمْ وَ تَحْرِيضَكُمْ وَ لَتَرَكْتُكُمْ إِذْ أَبَيْتُمْ وَ وَنَيْتُمْ. أَ لَا تَرَوْنَ إِلَى أَطْرَافِكُمْ قَدِ انْتَقَصَتْ وَ إِلَى أَمْصَارِكُمْ قَدِ افْتُتِحَتْ وَ إِلَى مَمَالِكِكُمْ تُزْوَى وَ إِلَى بِلَادِكُمْ تُغْزَى؛ انْفِرُوا رَحِمَكُمُ اللَّهُ إِلَى قِتَالِ عَدُوِّكُمْ وَ لَا تَثَّاقَلُوا إِلَى الْأَرْضِ، فَتُقِرُّوا بِالْخَسْفِ وَ تَبُوءُوا بِالذُّلِّ وَ يَكُونَ نَصِيبُكُمُ الْأَخَسَّ، وَ إِنَّ أَخَا الْحَرْبِ الْأَرِقُ، وَ مَنْ نَامَ لَمْ يُنَمْ عَنْهُ، وَ السَّلَامُ.
(نامهی امیرالمؤمنین (ع) به مردمِ مصر، که آن را همراه با مالک اشتر فرستاد تا دلیلِ قیام و پذیرشِ حکومتش را توضیح دهد:)
اما بعد؛ خداوندِ سبحان، محمد (ص) را مبعوث کرد تا به تمامِ جهانیان هشدار دهد و نگهبان و گواهِ تمامِ پیامبرانِ پیشین باشد. اما وقتی پیامبر (ص) از دنیا رفت، مسلمانان بر سرِ جانشینیِ او به دعوا و کشمکش افتادند!
به خدا قسم؛ اصلاً به دلم نمیافتاد و حتی در مخیلهام هم نمیگنجید که اعراب، بعد از پیامبر (ص) حکومت را از خاندانِ او بیرون بکشند، و آن را از من دور کنند! من ناگهان با هجومِ مردمی روبهرو شدم که داشتند با فلانی بیعت میکردند! پس دست نگه داشتم و عقب کشیدم؛ تا اینکه دیدم گروهی از مردم دارند از اسلام برمیگردند و میخواهند دینِ محمد (ص) را از ریشه نابود کنند! اینجا بود که ترسیدم اگر به یاریِ اسلام و مسلمانان نروم، شکاف و ویرانیِ بزرگی در دین ببینم که مصیبتِ آن برای من، از دست دادنِ حکومتِ چندروزهی شما خیلی سنگینتر باشد! حکومتی که مثلِ یک سراب، یا تکههای ابری که هنوز جمعنشده پخش میشود، خیلی زود از بین میرود. پس در میانِ این حوادثِ تلخ بلند شدم و ایستادم؛ تا اینکه بالاخره باطل نابود شد و به قعرِ جهنم رفت، و دین نفسِ راحتی کشید و سر جایش مستقر شد.
به خدا قسم؛ اگر من یکتنه به جنگِ دشمنانم بروم در حالی که آنها تمامِ روی زمین را پر کرده باشند، نه ذرهای اهمیت میدهم و نه میترسم! من دربارهی گمراهیِ آنها، و حقانیتِ مسیری که خودم در آن هستم، کاملاً آگاه و مطمئنم؛ و مشتاقِ دیدارِ پروردگارم و منتظرِ پاداشِ زیبای او هستم.تنها غصهی من این است که مبادا مُشتِ آدمهای احمق و گناهکار بر این امت حاکم شوند! کسانی که:
بیتالمالِ خدا را داراییِ شخصیِ خودشان بدانند.
بندگانِ خدا را بَردهی خودشان کنند.
با آدمهای خوب و صالح بجنگند.
و آدمهای فاسق و بدکار را همحزب و یاورِ خود قرار دهند!
(فراموش کردهاید که) در میانِ همینها کسی هست که در میانِ شما شراب خورده و در اسلام حد خورده است! و کسی هست که اصلاً مسلمان نشد، مگر وقتی که با رشوههای سنگین دلش را به دست آوردند! اگر به خاطرِ خطرِ حاکم شدنِ این آدمها نبود، من اینقدر شما را جمع نمیکردم، توبیختان نمینمودم، و برای جنگ تحریکتان نمیساختم؛ و وقتی سستی میکردید و زیرِ بار نمیرفتید، شما را به حالِ خودتان رها میکردم!
مگر نمیبینید که مرزهایتان دارد کوچک میشود، شهرهایتان دارد فتح میگردد، حکومتهایتان دارد غارت میشود، و جنگ به داخلِ خانههایتان کشیده شده است؟! خدا رحمتتان کند! برای جنگ با دشمنتان حرکت کنید و اینقدر خودتان را به زمین نچسبانید (و تنبلی نکنید)! که اگر چنین کنید، به بدبختیِ خودتان رضایت دادهاید، با ذلت و خواری زندگی میکنید، و پستترین سهمها نصیبتان میشود! بدانید که آدمِ جنگجو، همیشه بیدار و بیخواب است؛ و هر کس که بخوابد (و غافل شود)، دشمنش نخوابیده است! والسلام.
نامه ۶۳اخطارِ شدید به ابوموسی اشعری؛ از سوراخت بیرون بیا!
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى أبي موسى الأشعري و هو عاملُه على الكوفة، و قد بلَغه عنه تثبيطُه الناس عن الخروج إليه لمّا نَدَبهم لِحرب أصحاب الجمل:
مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ، أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ بَلَغَنِي عَنْكَ قَوْلٌ هُوَ لَكَ وَ عَلَيْكَ؛ فَإِذَا قَدِمَ رَسُولِي عَلَيْكَ فَارْفَعْ ذَيْلَكَ وَ اشْدُدْ مِئْزَرَكَ وَ اخْرُجْ مِنْ جُحْرِكَ وَ انْدُبْ مَنْ مَعَكَ، فَإِنْ حَقَّقْتَ فَانْفُذْ وَ إِنْ تَفَشَّلْتَ فَابْعُدْ. وَ ايْمُ اللَّهِ لَتُؤْتَيَنَّ مِنْ حَيْثُ أَنْتَ وَ لَا تُتْرَكُ حَتَّى يُخْلَطَ زُبْدُكَ بِخَاثِرِكَ وَ ذَائِبُكَ بِجَامِدِكَ، وَ حَتَّى تُعْجَلَ عَنْ قِعْدَتِكَ وَ تَحْذَرَ مِنْ أَمَامِكَ كَحَذَرِكَ مِنْ خَلْفِكَ، وَ مَا هِيَ بِالْهُوَيْنَى الَّتِي تَرْجُو وَ لَكِنَّهَا الدَّاهِيَةُ الْكُبْرَى يُرْكَبُ جَمَلُهَا وَ [يُذَلُ] يُذَلَّلُّ صَعْبُهَا وَ يُسَهَّلُ جَبَلُهَا. فَاعْقِلْ عَقْلَكَ وَ امْلِكْ أَمْرَكَ وَ خُذْ نَصِيبَكَ وَ حَظَّكَ؛ فَإِنْ كَرِهْتَ فَتَنَحَّ إِلَى غَيْرِ رَحْبٍ وَ لَا فِي نَجَاةٍ، فَبِالْحَرِيِّ لَتُكْفَيَنَّ وَ أَنْتَ نَائِمٌ حَتَّى لَا يُقَالَ أَيْنَ فُلَانٌ؛ وَ اللَّهِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مَعَ مُحِقٍّ وَ مَا [يُبَالِي] أُبَالِي مَا صَنَعَ الْمُلْحِدُونَ، وَ السَّلَامُ.
(نامهی کوبنده و تهدیدآمیزِ امیرالمؤمنین (ع) به ابوموسی اشعری، استاندارِ کوفه؛ وقتی خبردار شد او دارد مردم را از رفتن به جنگِ جمل بازمیدارد:)
از بندهی خدا علی امیرالمؤمنین، به عبدالله بن قیس. اما بعد؛ حرفی از تو به گوشِ من رسیده که هم به نفعِ توست و هم به ضررِ تو! (در ظاهر ادعای صلحطلبی میکنی، اما در باطن داری جبههی حق را تضعیف مینمایی). وقتی فرستادهی من رسید، دامنِ لباست را بالا بزن، کمربندت را محکم ببند، از سوراخت بیرون بیا، و نیروهایت را جمع کن! اگر (دیدی حق با من است) حرکت کن و بیا؛ و اگر ترسیدی و سستی کردی، گمشو و برو!
به خدا قسم؛ هر جا که باشی به سراغت میآییم و رهایت نمیکنیم! آنقدر به هم میریزیمت که گوشت و پوستت قاطی شود، و آرامش و قرارت به هم بخورد! آنقدر هولت میکنیم که از جایت بپَری و از ترسِ آیندهات مثلِ ترس از گذشتهات، بلرزی! این ماجرا (جنگ جمل) آنطور که تو فکر میکنی یک درگیریِ ساده و گذرا نیست؛ این یک فاجعهی بزرگ است که باید سوارِ شترش شد، سختیهایش را رام کرد، و کوههایش را هموار ساخت!
پس عقلت را به کار بینداز، خودت را جمعوجور کن، و سهمت را از این ماجرا بردار! اما اگر بدت میآید (و نمیخواهی همراهی کنی)، پس به یک جای تنگ و تاریک که هیچ راهِ نجاتی در آن نیست، فرار کن! که در این صورت، وقتی تو خواب هستی ما کار را تمام میکنیم و مشکل حل میشود، طوری که اصلاً کسی نپرسد: "فلانی کجاست؟"! به خدا قسم؛ این مسیر، مسیرِ حق است به همراهِ یک انسانِ برحق؛ و من اصلاً برایم مهم نیست که بیدینها و ملحدان چه میکنند! والسلام.
نامه ۶۴جوابِ دندانشکن به معاویه؛ تو کجا و مهاجران کجا؟!
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى معاوية جواباً [عن كتابه]:
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّا كُنَّا نَحْنُ وَ أَنْتُمْ عَلَى مَا ذَكَرْتَ مِنَ الْأُلْفَةِ وَ الْجَمَاعَةِ، فَفَرَّقَ بَيْنَنَا وَ بَيْنَكُمْ أَمْسِ أَنَّا آمَنَّا وَ كَفَرْتُمْ وَ الْيَوْمَ أَنَّا اسْتَقَمْنَا وَ فُتِنْتُمْ وَ مَا أَسْلَمَ مُسْلِمُكُمْ إِلَّا كَرْهاً، وَ بَعْدَ أَنْ كَانَ أَنْفُ الْإِسْلَامِ كُلُّهُ لِرَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله) [حَرْباً] حِزْباً. وَ ذَكَرْتَ أَنِّي قَتَلْتُ طَلْحَةَ وَ الزُّبَيْرَ وَ شَرَّدْتُ بِعَائِشَةَ وَ نَزَلْتُ بَيْنَ الْمِصْرَيْنِ، وَ ذَلِكَ أَمْرٌ غِبْتَ عَنْهُ فَلَا عَلَيْكَ وَ لَا الْعُذْرُ فِيهِ إِلَيْكَ. وَ ذَكَرْتَ أَنَّكَ زَائِرِي فِي [جَمْعِ] الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ وَ قَدِ انْقَطَعَتِ الْهِجْرَةُ يَوْمَ أُسِرَ أَخُوكَ؛ فَإِنْ كَانَ [فِيكَ] فِيهِ عَجَلٌ فَاسْتَرْفِهْ، فَإِنِّي إِنْ أَزُرْكَ فَذَلِكَ جَدِيرٌ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ إِنَّمَا بَعَثَنِي إِلَيْكَ لِلنِّقْمَةِ مِنْكَ، وَ إِنْ تَزُرْنِي فَكَمَا قَالَ أَخُو بَنِي أَسَدٍ: "مُسْتَقْبِلِينَ رِيَاحَ الصَّيْفِ تَضْرِبُهُمْ - بِحَاصِبٍ بَيْنَ أَغْوَارٍ وَ جُلْمُودِ".
وَ عِنْدِي السَّيْفُ الَّذِي أَعْضَضْتُهُ بِجَدِّكَ وَ خَالِكَ وَ أَخِيكَ فِي مَقَامٍ وَاحِدٍ. [فَإِنَّكَ] وَ إِنَّكَ وَ اللَّهِ مَا عَلِمْتُ الْأَغْلَفُ الْقَلْبِ الْمُقَارِبُ الْعَقْلِ، وَ الْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ لَكَ إِنَّكَ رَقِيتَ سُلَّماً أَطْلَعَكَ مَطْلَعَ سُوءٍ عَلَيْكَ لَا لَكَ لِأَنَّكَ نَشَدْتَ غَيْرَ ضَالَّتِكَ وَ رَعَيْتَ غَيْرَ سَائِمَتِكَ وَ طَلَبْتَ أَمْراً لَسْتَ مِنْ أَهْلِهِ وَ لَا فِي مَعْدِنِهِ؛ فَمَا أَبْعَدَ قَوْلَكَ مِنْ فِعْلِكَ، وَ قَرِيبٌ مَا أَشْبَهْتَ مِنْ أَعْمَامٍ وَ أَخْوَالٍ حَمَلَتْهُمُ الشَّقَاوَةُ وَ تَمَنِّي الْبَاطِلِ عَلَى الْجُحُودِ بِمُحَمَّدٍ (صلی الله علیه وآله)، فَصُرِعُوا مَصَارِعَهُمْ حَيْثُ عَلِمْتَ لَمْ يَدْفَعُوا عَظِيماً وَ لَمْ يَمْنَعُوا حَرِيماً بِوَقْعِ سُيُوفٍ مَا خَلَا مِنْهَا الْوَغَى وَ لَمْ تُمَاشِهَا الْهُوَيْنَى. وَ قَدْ أَكْثَرْتَ فِي قَتَلَةِ عُثْمَانَ، فَادْخُلْ فِيمَا دَخَلَ فِيهِ النَّاسُ، ثُمَّ حَاكِمِ الْقَوْمَ إِلَيَّ أَحْمِلْكَ وَ إِيَّاهُمْ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، وَ أَمَّا تِلْكَ الَّتِي تُرِيدُ فَإِنَّهَا خُدْعَةُ الصَّبِيِّ عَنِ اللَّبَنِ فِي أَوَّلِ الْفِصَالِ، وَ السَّلَامُ لِأَهْلِهِ.
(نامهی امیرالمؤمنین (ع) در جوابِ بهانهتراشیها و ادعاهای معاویه:)
اما بعد؛ بله، همانطور که گفتی، قبلاً ما و شما در اوجِ الفت و همبستگی بودیم؛ اما چیزی که دیروز ما و شما را از هم جدا کرد، این بود که: ما ایمان آوردیم، اما شما کافر شدید! و چیزی که امروز ما را از هم جدا کرده، این است که: ما در مسیرِ حق استقامت کردیم، اما شما فتنهگری نمودید! مسلمانانِ شما (بنیامیه) هم، فقط از روی ترس و ناچاری مسلمان شدند؛ آنهم زمانی که تمامِ بزرگان و قدرتهای اسلام، در حزبِ رسولخدا (ص) قرار گرفته بودند!
اینکه ادعا میکنی: "من طلحه و زبیر را کشتهام، عایشه را آواره کردهام، و بینِ دو شهر (کوفه و بصره) اردو زدهام! " اولاً: این اتفاقات زمانی افتاد که تو اصلاً آنجا نبودی، پس هیچ ربطی به تو ندارد! ثانیاً: من اصلاً نیازی نمیبینم که بخواهم خودم را برای تو توجیه کنم!
اینکه با گستاخی میگویی: "من با لشکری از مهاجران و انصار به دیدارت میآیم! " ای بیچاره! داستانِ مهاجرت، دقیقاً در همان روزی که برادرت (یزید بن ابیسفیان) اسیر شد، پروندهاش بسته شد! (پس دیگر ادعای مهاجرت نکن). اگر خیلی برای دیدنِ من عجله داری، کمی به خودت استراحت بده و صبر کن! چون اگر من به دیدارت بیایم، این خیلی سزاوارتر است؛ و نشان میدهد که خدا مرا برای مجازاتِ تو فرستاده است! اما اگر تو به دیدنِ من بیایی، دقیقاً مثلِ همان چیزی میشوی که شاعرِ قبیلهی بنیاسد گفت:"آنها به استقبالِ بادهای گرمِ تابستانی میروند، که در میانِ درهها و کوهها، سنگریزه به صورتشان میکوبد! "
بدان که من هنوز همان شمشیری را در دست دارم که با آن، در یک جنگ (بدر)، پدربزرگت، داییات، و برادرت را به خاک انداختم! به خدا قسم؛ من هیچکس را به اندازهی تو ندیدهام که قلبش اینقدر بسته و مهروموم شده، و عقلش اینقدر کم و ناقص باشد! تو دقیقاً مثلِ کسی هستی که از یک نردبانِ خطرناک بالا رفته، تا به یک منظرهی زشت و وحشتناک نگاه کند که فقط به ضررِ خودش است! چون تو داری دنبالِ گمشدهای میگردی که مالِ تو نیست، گلهای را میچرانی که صاحبش نیستی، و به دنبالِ مقامی (خلافت) هستی که نه شایستهاش هستی و نه از جنسِ آنی!
چقدر حرفهایت با عملت فرق دارد! و چقدر شبیهِ همان عموها و داییهایت هستی که بدبختی و آرزوهای باطل، آنها را به انکارِ محمد (ص) کشاند، و در نهایت به همان سرنوشتی دچار شدند که خودت خوب میدانی! آنها نه توانستند جلوی آن خطرِ بزرگ را بگیرند، و نه با شمشیرهایشان از حریمشان دفاع کنند؛ در میدانی که پر از درگیری بود و هیچ جای نرمی نداشت!
خیلی دربارهی قاتلانِ عثمان پُرچانه میکنی! اول مثلِ بقیهی مردم واردِ این حکومت (و بیعت با من) بشو؛ بعد، آن افراد را به دادگاهِ من بیاور، تا هم تو و هم آنها را بر اساسِ کتابِ خدا محاکمه کنم. اما این روشی که تو الان پیش گرفتهای (که اول قاتلان را به من بده تا بعداً شاید بیعت کنم! )، دقیقاً مثلِ گول زدنِ بچهای است که تازه میخواهند او را از شیر بگیرند! والسلام.
نامه ۶۵وقتِ بیداری فرا رسیده است!
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إليه أيضا:
أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ آنَ لَكَ أَنْ تَنْتَفِعَ بِاللَّمْحِ الْبَاصِرِ مِنْ عِيَانِ الْأُمُورِ، [فَلَقَدْ] فَقَدْ سَلَكْتَ مَدَارِجَ أَسْلَافِكَ بِادِّعَائِكَ الْأَبَاطِيلَ وَ اقْتِحَامِكَ غُرُورَ الْمَيْنِ وَ الْأَكَاذِيبِ [مِنِ انْتِحَالِكَ] وَ بِانْتِحَالِكَ مَا قَدْ عَلَا عَنْكَ وَ ابْتِزَازِكَ لِمَا قَدِ اخْتُزِنَ دُونَكَ، فِرَاراً مِنَ الْحَقِّ وَ جُحُوداً لِمَا هُوَ أَلْزَمُ لَكَ مِنْ لَحْمِكَ وَ دَمِكَ مِمَّا قَدْ وَعَاهُ سَمْعُكَ وَ مُلِئَ بِهِ صَدْرُكَ؛ فَمَا ذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَالُ الْمُبِينُ وَ بَعْدَ الْبَيَانِ إِلَّا اللَّبْسُ. فَاحْذَرِ الشُّبْهَةَ وَ اشْتِمَالَهَا عَلَى لُبْسَتِهَا، فَإِنَّ الْفِتْنَةَ طَالَمَا أَغْدَفَتْ جَلَابِيبَهَا وَ [أَعْشَتِ] أَغْشَتِ الْأَبْصَارَ ظُلْمَتُهَا.
وَ قَدْ أَتَانِي كِتَابٌ مِنْكَ ذُو أَفَانِينَ مِنَ الْقَوْلِ، ضَعُفَتْ قُوَاهَا عَنِ السِّلْمِ وَ أَسَاطِيرَ لَمْ يَحُكْهَا مِنْكَ عِلْمٌ وَ لَا حِلْمٌ؛ أَصْبَحْتَ مِنْهَا كَالْخَائِضِ فِي الدَّهَاسِ وَ الْخَابِطِ فِي الدِّيمَاسِ وَ تَرَقَّيْتَ إِلَى مَرْقَبَةٍ بَعِيدَةِ الْمَرَامِ نَازِحَةِ الْأَعْلَامِ، تَقْصُرُ دُونَهَا الْأَنُوقُ وَ يُحَاذَى بِهَا الْعَيُّوقُ. وَ حَاشَ لِلَّهِ أَنْ تَلِيَ لِلْمُسْلِمِينَ بَعْدِي صَدَراً أَوْ وِرْداً، أَوْ أُجْرِيَ لَكَ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ عَقْداً أَوْ عَهْداً. فَمِنَ الْآنَ فَتَدَارَكْ نَفْسَكَ وَ انْظُرْ لَهَا، فَإِنَّكَ إِنْ فَرَّطْتَ حَتَّى يَنْهَدَ إِلَيْكَ عِبَادُ اللَّهِ أُرْتِجَتْ عَلَيْكَ الْأُمُورُ وَ مُنِعْتَ أَمْراً هُوَ مِنْكَ الْيَوْمَ مَقْبُولٌ، وَ السَّلَامُ.
(نامهی دیگری از امیرالمؤمنین (ع) به معاویه:)
اما بعد؛ دیگر وقتش رسیده که با یک نگاهِ بصیرتآمیز، حقیقتِ امور را با چشمِ خودت ببینی و از آن درس بگیری! تو با ادعاهای باطلت، فرورفتنت در دروغها و فریبکاریها، ادعای مقامی که از تو خیلی بزرگتر است، و غصب کردنِ جایگاهی که از تو دور نگه داشته شده بود، دقیقاً پا جای پایِ گذشتگانت گذاشتهای! تو از حقیقت فرار کردی، و چیزهایی را که مثلِ گوشت و خونت باید به آنها پایبند میبودی، منکر شدی؛ در حالی که گوشهایت آنها را شنیده بود و سینهات از آنها پُر بود!
مگر بعد از حقیقت، چیزی جز گمراهیِ آشکار وجود دارد؟! و مگر بعد از شفافیت، چیزی جز شبهه و سردرگمی هست؟! پس، از شبههها و تاریکیِ آنها بترس! چون فتنه همیشه پردههای تاریکش را میاندازد و چشمها را کور میکند.
نامهات به دستم رسید؛ نامهای پر از حرفهای رنگارنگ که هیچ قدرت و منطقی برای ایجادِ صلح در آن نبود! پر از افسانهها و خیالبافیهایی که نه بر اساسِ عِلم نوشته شده بود، نه بر اساسِ عقل و حِلم! تو با این نامهات، نشان دادی که دقیقاً مثلِ کسی هستی که دارد در یک باتلاق راه میرود، یا در یک تاریکیِ مطلق دستوپامیزند! تو میخواهی از قلهای بالا بروی که رسیدن به آن خیلی سخت است و نشانههایش از تو دور است؛ قلهای که حتی عقاب هم نمیتواند به آن برسد، و با ستارهها همرده است!
حاشا و کلا! پناه بر خدا که بخواهم بعد از خودم، تو را به عنوانِ رهبر و مدیرِ مسلمانان قرار دهم! یا اینکه بخواهم تو را حتی بر یک نفر از آنها حاکم کنم و برایت پیمانی ببندم! پس از همین الان به دادِ خودت برس و فکری به حالِ خودت بکن! چون اگر اینقدر کوتاهی کنی تا لشکرِ بندگانِ خدا (سپاه من) به سراغت بیایند، دیگر تمامِ درها به رویت بسته میشود و هیچ راهِ فراری نداری؛ و آنوقت حتی پذیرفتنِ همین شرایطی که امروز برایت ممکن است هم از تو دریغ خواهد شد! والسلام.
نامه ۶۶غصهی دنیا را نخور!
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى عبد الله بن العباس و قد تقدّم ذكرُه بخلاف هذه الرواية:
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ [الْعَبْدَ] الْمَرْءَ لَيَفْرَحُ بِالشَّيْءِ الَّذِي لَمْ يَكُنْ لِيَفُوتَهُ، وَ يَحْزَنُ عَلَى الشَّيْءِ الَّذِي لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَهُ؛ فَلَا يَكُنْ أَفْضَلَ مَا نِلْتَ فِي نَفْسِكَ مِنْ دُنْيَاكَ بُلُوغُ لَذَّةٍ أَوْ شِفَاءُ غَيْظٍ، وَ لَكِنْ إِطْفَاءُ بَاطِلٍ [وَ] أَوْ إِحْيَاءُ حَقٍّ؛ وَ لْيَكُنْ سُرُورُكَ بِمَا قَدَّمْتَ وَ أَسَفُكَ عَلَى مَا خَلَّفْتَ وَ هَمُّكَ فِيمَا بَعْدَ الْمَوْتِ.
(تکرارِ نامهی پرمغزِ حضرت به ابنعباس، که قبلاً در نامهی ۲۲ با کمی تفاوت آمده بود:)
اما بعد؛ گاهی انسان از رسیدن به چیزی خوشحال میشود که اصلاً قرار نبود آن را از دست بدهد! و برای چیزی غصه میخورد که اصلاً قرار نبود به آن برسد! پس مراقب باش:
بزرگترین خوشحالیِ تو در این دنیا، نباید رسیدن به یک لذتِ مادی، یا خالی کردنِ عقده و خشم از کسی باشد! بلکه خوشحالیِ تو فقط باید برای خاموش کردنِ یک باطل، یا زنده کردنِ یک حق باشد.
خوشحالیات فقط برای کارهای خوبی باشد که برای آخرتت پیشفرست کردهای.
و تأسف و غصهات فقط برای موقعیتهایی باشد که از دست دادهای و نتوانستهای توشه برداری.
تمامِ همّوغمّت، فقط برای دنیای پس از مرگ باشد!
نامه ۶۷آدابِ میزبانی از زائرانِ خانهی خدا
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى قثم بن العباس و هو عاملُه على مكة:
أَمَّا بَعْدُ، فَأَقِمْ لِلنَّاسِ الْحَجَّ "وَ ذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ" وَ اجْلِسْ لَهُمُ الْعَصْرَيْنِ فَأَفْتِ الْمُسْتَفْتِيَ وَ عَلِّمِ الْجَاهِلَ وَ ذَاكِرِ الْعَالِمَ؛ وَ لَا يَكُنْ لَكَ إِلَى النَّاسِ سَفِيرٌ إِلَّا لِسَانُكَ وَ لَا حَاجِبٌ إِلَّا وَجْهُكَ وَ لَا تَحْجُبَنَّ ذَا حَاجَةٍ عَنْ لِقَائِكَ بِهَا، فَإِنَّهَا إِنْ ذِيدَتْ عَنْ أَبْوَابِكَ فِي أَوَّلِ وِرْدِهَا لَمْ تُحْمَدْ فِيمَا بَعْدُ عَلَى قَضَائِهَا. وَ انْظُرْ إِلَى مَا اجْتَمَعَ عِنْدَكَ مِنْ مَالِ اللَّهِ، فَاصْرِفْهُ إِلَى مَنْ قِبَلَكَ مِنْ ذَوِي الْعِيَالِ وَ الْمَجَاعَةِ مُصِيباً بِهِ مَوَاضِعَ [الْمَفَاقِرِ] الْفَاقَةِ وَ الْخَلَّاتِ، وَ مَا فَضَلَ عَنْ ذَلِكَ فَاحْمِلْهُ إِلَيْنَا لِنَقْسِمَهُ فِيمَنْ قِبَلَنَا.
وَ مُرْ أَهْلَ مَكَّةَ أَلَّا يَأْخُذُوا مِنْ سَاكِنٍ أَجْراً، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَقُولُ "سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَ الْبادِ"، فَالْعَاكِفُ الْمُقِيمُ بِهِ وَ الْبَادِي الَّذِي يَحُجُّ إِلَيْهِ مِنْ غَيْرِ أَهْلِهِ. وَفَّقَنَا اللَّهُ وَ إِيَّاكُمْ لِمَحَابِّهِ، وَ السَّلَامُ.
(نامهی امیرالمؤمنین (ع) به قُثَم بن عباس، استاندارِ مکه:)
اما بعد؛
مراسمِ حج را برای مردم برپا کن، و روزهای (مهم و تاریخیِ) خدا را به یادشان بیاور.
صبح و عصر، حتماً جلسهی عمومی برای مردم بگذار!
به سؤالاتِ کسی که فتوا میخواهد، جواب بده.
به آدمِ ناآگاه، آموزش بده.
و با دانشمندان، مباحثه و گفتگوی علمی داشته باش.
در ارتباط با مردم، هیچ واسطهای جز زبانت نداشته باش! و هیچ دربانی جز چهرهات نگذار! (یعنی مردم باید مستقیماً با خودت حرف بزنند و تو را ببینند). مبادا هیچ نیازمندی را به خاطرِ نیازش، از دیدنِ خودت محروم کنی! چون اگر یک نیازمند در همان لحظهی اول از درِ خانهی تو رانده شود، حتی اگر بعداً هم کارش را راه بیندازی، دیگر هیچ ارزشی ندارد و ستایش نمیشوی.
به بودجهای که از بیتالمال پیشِ تو جمع شده نگاه کن؛ آن را بینِ خانوادهداران، نیازمندان، و فقرای همان منطقه پخش کن و جاهای خالیشان را پر نما. اگر چیزی اضافه آمد، آن را برای ما بفرست تا بینِ فقرای اینجا تقسیم کنیم.
و به مردمِ مکه دستور بده: از هیچ حاجی و زائری که در خانهشان ساکن میشود، اجارهبها نگیرند! چون خداوندِ سبحان میفرماید: "چه کسانی که ساکنِ آنجا هستند، و چه کسانی که از بیرون برای حج میآیند، در استفاده از آن مساویاند! " (سورهی حج، آیهی ۲۵). خدا ما و شما را در انجامِ کارهایی که دوست دارد، موفق کند. والسلام.
نامه ۶۸دنیا، مارِ خوشخطوخال!
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى سلمان الفارسي رحمه الله قبلَ أيام خلافته:
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّمَا مَثَلُ الدُّنْيَا مَثَلُ الْحَيَّةِ لَيِّنٌ مَسُّهَا قَاتِلٌ سَمُّهَا؛ فَأَعْرِضْ عَمَّا يُعْجِبُكَ فِيهَا لِقِلَّةِ مَا يَصْحَبُكَ مِنْهَا، وَ ضَعْ عَنْكَ هُمُومَهَا لِمَا أَيْقَنْتَ بِهِ مِنْ فِرَاقِهَا وَ تَصَرُّفِ حَالاتِهَا؛ وَ كُنْ آنَسَ مَا تَكُونُ بِهَا أَحْذَرَ مَا تَكُونُ مِنْهَا، فَإِنَّ صَاحِبَهَا كُلَّمَا اطْمَأَنَّ فِيهَا إِلَى سُرُورٍ أَشْخَصَتْهُ عَنْهُ إِلَى مَحْذُورٍ، أَوْ إِلَى إِينَاسٍ أَزَالَتْهُ عَنْهُ إِلَى إِيحَاشٍ، وَ السَّلَام.
(نامهی امیرالمؤمنین (ع) به دوست و یارِ دیرینهاش، سلمان فارسی، پیش از رسیدن به خلافت:)
اما بعد؛ حکایتِ این دنیا، دقیقاً حکایتِ مار است! دست کشیدن روی پوستش بسیار نرم و لطیف است، اما زهرش کُشنده و مرگبار است!
پس، از هر چیزی در این دنیا که تو را به خودش جذب میکند و شگفتزدهات میسازد، روی برگردان؛ چون خیلی زود باید از آنها جدا شوی! غصهی دنیا را از دلت بیرون کن؛ چون تو یقین داری که بهزودی باید از آن دل بکنی، و حالاتِ دنیا هم مدام در حالِ تغییر است.
هرچقدر که بیشتر به این دنیا احساسِ انس و آرامش میکنی، دقیقاً همانموقع بیشتر از آن بترس! چون دنیاپرست، هر بار که به خوشی و لذتی در دنیا دل میبندد و آرام میگیرد، دنیا ناگهان او را از همان لذت به دلِ یک ترس و خطر، و از آن احساسِ آرامش به یک وحشتِ عمیق پرتاب میکند! والسلام.
نامه ۶۹منشورِ اخلاقی و رفتاریِ یک مسلمانِ تراز
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى الحارث [الهمداني] الهمذاني:
وَ تَمَسَّكْ بِحَبْلِ الْقُرْآنِ وَ [انْتَصِحْهُ] اسْتَنْصِحْهُ وَ أَحِلَّ حَلَالَهُ وَ حَرِّمْ حَرَامَهُ. وَ صَدِّقْ بِمَا سَلَفَ مِنَ الْحَقِّ، وَ اعْتَبِرْ بِمَا مَضَى مِنَ الدُّنْيَا لِمَا بَقِيَ مِنْهَا فَإِنَّ بَعْضَهَا يُشْبِهُ بَعْضاً وَ آخِرَهَا لَاحِقٌ بِأَوَّلِهَا وَ كُلُّهَا حَائِلٌ مُفَارِقٌ. وَ عَظِّمِ اسْمَ اللَّهِ أَنْ تَذْكُرَهُ إِلَّا عَلَى حَقٍّ. وَ أَكْثِرْ ذِكْرَ الْمَوْتِ وَ مَا بَعْدَ الْمَوْتِ وَ لَا تَتَمَنَّ الْمَوْتَ إِلَّا بِشَرْطٍ وَثِيقٍ. وَ احْذَرْ كُلَّ عَمَلٍ يَرْضَاهُ صَاحِبُهُ لِنَفْسِهِ وَ [يَكْرَهُهُ] يُكْرَهُ لِعَامَّةِ الْمُسْلِمِينَ، وَ احْذَرْ كُلَّ عَمَلٍ يُعْمَلُ بِهِ فِي السِّرِّ وَ يُسْتَحَى مِنْهُ فِي الْعَلَانِيَةِ، وَ احْذَرْ كُلَّ عَمَلٍ إِذَا سُئِلَ عَنْهُ صَاحِبُهُ أَنْكَرَهُ [وَ] أَوْ اعْتَذَرَ مِنْهُ. وَ لَا تَجْعَلْ عِرْضَكَ غَرَضاً لِنِبَالِ [الْقَوْمِ] الْقَوْلِ. وَ لَا تُحَدِّثِ النَّاسَ بِكُلِّ مَا سَمِعْتَ بِهِ فَكَفَى بِذَلِكَ كَذِباً، وَ لَا تَرُدَّ عَلَى النَّاسِ كُلَّ مَا حَدَّثُوكَ بِهِ فَكَفَى بِذَلِكَ جَهْلًا. وَ اكْظِمِ الْغَيْظَ وَ تَجَاوَزْ عِنْدَ الْمَقْدَرَةِ وَ احْلُمْ عِنْدَ الْغَضَبِ، وَ اصْفَحْ مَعَ الدَّوْلَةِ تَكُنْ لَكَ الْعَاقِبَةُ. وَ اسْتَصْلِحْ كُلَّ نِعْمَةٍ أَنْعَمَهَا اللَّهُ عَلَيْكَ وَ لَا تُضَيِّعَنَّ نِعْمَةً مِنْ نِعَمِ اللَّهِ عِنْدَكَ، وَ لْيُرَ عَلَيْكَ أَثَرُ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَيْكَ.
وَ اعْلَمْ أَنَّ أَفْضَلَ الْمُؤْمِنِينَ أَفْضَلُهُمْ تَقْدِمَةً مِنْ نَفْسِهِ وَ أَهْلِهِ وَ مَالِهِ، [وَ إِنَّكَ] فَإِنَّكَ مَا تُقَدِّمْ مِنْ خَيْرٍ يَبْقَ لَكَ ذُخْرُهُ وَ مَا تُؤَخِّرْهُ يَكُنْ لِغَيْرِكَ خَيْرُهُ. وَ احْذَرْ صَحَابَةَ مَنْ يَفِيلُ رَأْيُهُ وَ يُنْكَرُ عَمَلُهُ، فَإِنَّ الصَّاحِبَ مُعْتَبَرٌ بِصَاحِبِهِ. وَ اسْكُنِ الْأَمْصَارَ الْعِظَامَ فَإِنَّهَا جِمَاعُ الْمُسْلِمِينَ، وَ احْذَرْ مَنَازِلَ الْغَفْلَةِ وَ الْجَفَاءِ وَ قِلَّةَ الْأَعْوَانِ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ. وَ اقْصُرْ رَأْيَكَ عَلَى مَا يَعْنِيكَ، وَ إِيَّاكَ وَ مَقَاعِدَ الْأَسْوَاقِ فَإِنَّهَا مَحَاضِرُ الشَّيْطَانِ وَ مَعَارِيضُ الْفِتَنِ. وَ أَكْثِرْ أَنْ تَنْظُرَ إِلَى مَنْ فُضِّلْتَ عَلَيْهِ فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ أَبْوَابِ الشُّكْرِ. وَ لَا تُسَافِرْ فِي يَوْمِ جُمُعَةٍ حَتَّى تَشْهَدَ الصَّلَاةَ إِلَّا فَاصِلًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ فِي أَمْرٍ تُعْذَرُ بِهِ.
وَ أَطِعِ اللَّهَ فِي [جُمَلِ] جَمِيعِ أُمُورِكَ، فَإِنَّ طَاعَةَ اللَّهِ فَاضِلَةٌ عَلَى مَا سِوَاهَا؛ وَ خَادِعْ نَفْسَكَ فِي الْعِبَادَةِ وَ ارْفُقْ بِهَا وَ لَا تَقْهَرْهَا وَ خُذْ عَفْوَهَا وَ نَشَاطَهَا إِلَّا مَا كَانَ مَكْتُوباً عَلَيْكَ مِنَ الْفَرِيضَةِ، فَإِنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ قَضَائِهَا وَ تَعَاهُدِهَا عِنْدَ مَحَلِّهَا؛ وَ إِيَّاكَ أَنْ يَنْزِلَ بِكَ الْمَوْتُ وَ أَنْتَ آبِقٌ مِنْ رَبِّكَ فِي طَلَبِ الدُّنْيَا؛ وَ إِيَّاكَ وَ مُصَاحَبَةَ الْفُسَّاقِ، فَإِنَّ الشَّرَّ بِالشَّرِّ مُلْحَقٌ؛ وَ وَقِّرِ اللَّهَ، وَ أَحْبِبْ أَحِبَّاءَهُ؛ وَ احْذَرِ الْغَضَبَ، فَإِنَّهُ جُنْدٌ عَظِيمٌ مِنْ جُنُودِ إِبْلِيسَ، وَ السَّلَامُ.
(نامهی جامع و زیبای امیرالمؤمنین (ع) به یارِ وفادارش، حارث هَمْدانی، در بیانِ سبکِ زندگیِ مؤمنانه):
محکم به ریسمانِ قرآن چنگ بزن، و آن را نصیحتکنندهی خودت قرار بده. حلالش را حلال، و حرامش را حرام بدان.
حقایقِ تاریخیِ گذشته را باور کن، و از اتفاقاتِ گذشتهی دنیا برای آیندهاش درس بگیر؛ چون آیندهی دنیا دقیقاً شبیهِ گذشتهی آن است، و در نهایت پایانش به آغازش میپیوندد! (همهچیز فانی است).
اسمِ خدا را فقط وقتی به زبان بیاور که پای حق در میان باشد، و آن را بزرگ بشمار.
مرگ، و دنیای پس از مرگ را زیاد یاد کن! اما هرگز آرزوی مرگ نکن، مگر اینکه کاملاً مطمئن باشی که دستت پُر است و جایگاهت محکم است.
(سه هشدارِ مهمِ اجتماعی): ۱. از هر کاری که خودت دوست داری انجام دهی، اما تودهی مسلمانان از آن بدشان میآید، دوری کن! (هنجارشکنی نکن). ۲. از هر کاری که در پنهان انجام میدهی، اما اگر در آشکارا انجام شود از آن خجالت میکشی، دوری کن! ۳. از هر کاری که اگر از تو دربارهاش بپرسند، مجبور میشوی آن را انکار کنی یا برایش عذر و بهانه بیاوری، دوری کن!
آبروی خودت را سیبلِ تیرِ حرفهای مردم نکن.
هر چیزی را که میشنوی، برای دیگران تعریف نکن! که برای دروغگو بودنت همین یک کار کافی است.
و از طرفی، هر چیزی را هم که دیگران برایت تعریف میکنند، فوراً تکذیب و رد نکن! که برای نادان بودنت همین یک کار کافی است.
خشمت را فرو ببر.
وقتی قدرت داری، از خطای دیگران بگذر.
وقتی عصبانی هستی، بردبار باش.
و وقتی حاکم و قدرتمند شدی، باگذشت باش؛ تا عاقبتبخیر شوی.
نعمتهایی را که خدا به تو داده، در راهِ درست و برای اصلاحِ امور خرج کن. هیچکدام از نعمتهای خدا را ضایع نکن، و همیشه باید اثرِ نعمتِ خدا در زندگیِ تو دیده شود (الکی خودت را فقیر نشان نده).
بدان که بهترینِ مؤمنان، کسی است که از جان، خانواده، و مالِ خودش (در راهِ خدا) بیشتر پیشفرست کند! چون هر خیری که امروز بفرستی، فردا برایت ذخیره میشود؛ و هرچه را نگه داری، سودش به جیبِ دیگران (وارثانت) میرود!
از رفاقت با آدمهایی که رأی و نظرشان سست و کارهایشان زشت است، فرار کن! چون مردم، هر کسی را با دوستش میشناسند و قضاوت میکنند.
در شهرهای بزرگ زندگی کن؛ چون آنجا مرکزِ تجمعِ مسلمانان است.
و از زندگی در جاهایی که بوی غفلت و سنگدلی میدهد، و هیچکس در آنجا برای اطاعتِ خدا کمکت نمیکند، دوری کن.
فکرت را فقط درگیرِ چیزهایی کن که به تو مربوط است.
مبادا در کوچهوبازار بنشینی و پاتوق کنی! چون آنجا محلِ حضورِ شیطان و کانونِ فتنههاست.
زیاد به آدمهایی که از نظرِ مالی و مادی از تو پایینترند نگاه کن؛ چون این کار یکی از راههای شکرگزاری است.
روزِ جمعه، قبل از خواندنِ نمازِ جمعه به مسافرت نرو؛ مگر اینکه برای جهاد در راهِ خدا بروی، یا عذرِ موجهی داشته باشی.
در تمامِ کارهایت فقط از خدا اطاعت کن؛ چون اطاعتِ خدا بر هر چیزِ دیگری برتری دارد.
در عبادت کردن، نفست را فریب بده (و با آن مدارا کن)! با نفست مهربان باش و به آن زور نگو. عبادتها را در زمانهایی انجام بده که نفست حال و حوصله و نشاط دارد؛ مگر در موردِ واجبات! که واجبات را باید حتماً در زمانِ خودش انجام دهی و هیچ عذری پذیرفته نیست.
بترس از اینکه مرگ در حالی به سراغت بیاید که تو از دستِ پروردگارت فرار کردهای و به دنبالِ دنیا میدوی!
از رفاقت با آدمهای فاسق و گناهکار بپرهیز؛ که شر و بدی، همیشه به شر و بدی میپیوندد.
خدا را بزرگ بشمار، و دوستانش را دوست داشته باش.
و در نهایت؛ از خشم و عصبانیت بترس! که خشم، یکی از لشکریانِ بزرگِ ابلیس است. والسلام.
نامه ۷۰بُعداً لَهُم! فرارِ مرفهان به سمتِ معاویه
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى سهل بن حنيف الأنصاري و هو عاملُه على المدينة في معنى قوم من أهلها لَحقوا بمعاوية:
أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ رِجَالًا مِمَّنْ قِبَلَكَ يَتَسَلَّلُونَ إِلَى مُعَاوِيَةَ، فَلَا تَأْسَفْ عَلَى مَا يَفُوتُكَ مِنْ عَدَدِهِمْ وَ يَذْهَبُ عَنْكَ مِنْ مَدَدِهِمْ، فَكَفَى لَهُمْ غَيّاً وَ لَكَ مِنْهُمْ شَافِياً، فِرَارُهُمْ مِنَ الْهُدَى وَ الْحَقِّ وَ إِيضَاعُهُمْ إِلَى الْعَمَى وَ الْجَهْلِ؛ فَإِنَّمَا هُمْ أَهْلُ دُنْيَا مُقْبِلُونَ عَلَيْهَا وَ مُهْطِعُونَ إِلَيْهَا، وَ قَدْ عَرَفُوا الْعَدْلَ وَ رَأَوْهُ وَ سَمِعُوهُ وَ وَعَوْهُ، وَ عَلِمُوا أَنَّ النَّاسَ عِنْدَنَا فِي الْحَقِّ أُسْوَةٌ فَهَرَبُوا إِلَى الْأَثَرَةِ؛ فَبُعْداً لَهُمْ وَ سُحْقاً. إِنَّهُمْ وَ اللَّهِ لَمْ [يَفِرُّوا] يَنْفِرُوا مِنْ جَوْرٍ وَ لَمْ يَلْحَقُوا بِعَدْلٍ، وَ إِنَّا لَنَطْمَعُ فِي هَذَا الْأَمْرِ أَنْ يُذَلِّلَ اللَّهُ لَنَا صَعْبَهُ وَ يُسَهِّلَ لَنَا حَزْنَهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَ السَّلَامُ.
(نامهی امیرالمؤمنین (ع) به سهل بن حنیف، استاندارِ مدینه؛ دربارهی عدهای از اهالی مدینه که مخفیانه به سمتِ معاویه فرار کرده بودند:)
اما بعد؛ به من خبر رسیده که عدهای از مردمی که پیشِ تو هستند، دارند یواشکی و دزدکی به سمتِ معاویه فرار میکنند! مبادا غصه بخوری که تعدادشان کم شده و نیرویی را از دست دادهای! برای بدبختیِ آنها و آرامشِ تو، همین یک دلیل کافی است که: آنها از هدایت و حقیقت فرار کردهاند، و به سمتِ کوری و جهالت دویدهاند!
اینها یک مشت دنیاپرست هستند که فقط به طرفِ دنیا میروند و با ولع به سمتش میدوند. آنها عدالتِ ما را شناختند، به چشم دیدند، با گوش شنیدند، و کاملاً فهمیدند که پیشِ ما همهی مردم در حقوحقوق با هم مساویاند (و هیچ رانت و ویژهخواریای در کار نیست)؛ به همین خاطر به سمتِ جایی فرار کردند که در آن تبعیض و ویژهخواری باشد! پس دور باد رحمتِ خدا از آنها، و نابود شوند!
به خدا قسم؛ اینها از دستِ ظلم و ستم فرار نکردند، و به آغوشِ عدالت هم پناه نبردند! اما ما امیدواریم که خداوند در این کارِ سخت، مشکلِ ما را آسان کند و ناهمواریهایش را برایمان هموار سازد؛ انشاءالله. والسلام.
نامه ۷۱ای خائن! بندکفشِ خانوادهات هم از تو بهتر است!
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى المُنذر بن الجارود العبدي، و خانَ في بعض ما وَلّاهُ من أعماله:
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ صَلَاحَ أَبِيكَ غَرَّنِي مِنْكَ وَ ظَنَنْتُ أَنَّكَ تَتَّبِعُ هَدْيَهُ وَ تَسْلُكُ سَبِيلَهُ؛ فَإِذَا أَنْتَ فِيمَا رُقِّيَ إِلَيَّ عَنْكَ لَا تَدَعُ لِهَوَاكَ انْقِيَاداً وَ لَا تُبْقِي لِآخِرَتِكَ عَتَاداً، تَعْمُرُ دُنْيَاكَ بِخَرَابِ آخِرَتِكَ وَ تَصِلُ عَشِيرَتَكَ بِقَطِيعَةِ دِينِكَ. وَ لَئِنْ كَانَ مَا بَلَغَنِي عَنْكَ حَقّاً لَجَمَلُ أَهْلِكَ وَ شِسْعُ نَعْلِكَ خَيْرٌ مِنْكَ، وَ مَنْ كَانَ بِصِفَتِكَ فَلَيْسَ بِأَهْلٍ أَنْ يُسَدَّ بِهِ ثَغْرٌ أَوْ يُنْفَذَ بِهِ أَمْرٌ أَوْ يُعْلَى لَهُ قَدْرٌ أَوْ يُشْرَكَ فِي أَمَانَةٍ أَوْ يُؤْمَنَ عَلَى جِبَايَةٍ. فَأَقْبِلْ إِلَيَّ حِينَ يَصِلُ إِلَيْكَ كِتَابِي هَذَا، إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
[قال الرضي: و المنذر بن الجارود هذا هو الذي قال فيه أمير المؤمنين (علیه السلام) إنه لنظّار في عِطفَيه، مُختال في بُردَيه، تفّال في شِراكَيه].
(نامهی بسیار تند و کوبندهی حضرت به مُنذِر بن جارود؛ فرمانداری که به بیتالمال خیانت کرده بود:)
اما بعد؛ شایستگی و درستکاریِ پدرت مرا دربارهی تو فریب داد! من فکر میکردم تو هم راهِ او را میروی و پا جای پایِ او میگذاری. اما حالا گزارشهایی از تو به من رسیده که نشان میدهد:
تو افسارت را کاملاً به دستِ هوای نفست دادهای!
هیچ ذخیرهای برای آخرتت باقی نگذاشتهای!
دنیایت را با ویران کردنِ آخرتت آباد میکنی!
و به قیمتِ نابودیِ دینت، به فامیل و نزدیکانت میرسی! (و بیتالمال را بینشان پخش میکنی).
اگر این خبرهایی که به من رسیده راست باشد، پس شترِ خانوادهات و حتی بندِ کفشِ آنها هم از تو بهتر است! آدمی با این ویژگیهای تو، اصلاً شایستهی این نیست که بخواهم با او رخنهای از مرز را ببندم، یا کارِ مهمی را به او بسپارم، یا مقامش را بالا ببرم، یا او را در امانتی شریک کنم، و یا جمعآوریِ مالیاتی را به او بسپارم! پس همین که این نامه به دستت رسید، بلافاصله پیشِ من بیا! انشاءالله.
(سید رضی میگوید: این همان مُنذِر بن جارود است که امیرالمؤمنین (ع) دربارهی غرور و خودشیفتگیاش فرمود: او مدام به شانههایش نگاه میکند تا پُزش را بدهد! در لباسهای زیبایش میخرامد، و همیشه گردوخاکِ کفشهایش را فوت میکند! )
نامه ۷۲روزگار، دو رویِ یک سکه است
∞
و من كتاب له (عليه السلام) إلى عبد الله بن العباس [رضي الله عنه]:
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّكَ لَسْتَ بِسَابِقٍ أَجَلَكَ وَ لَا مَرْزُوقٍ مَا لَيْسَ لَكَ؛ وَ اعْلَمْ بِأَنَّ الدَّهْرَ يَوْمَانِ، يَوْمٌ لَكَ وَ يَوْمٌ عَلَيْكَ، وَ أَنَّ الدُّنْيَا دَارُ دُوَلٍ؛ فَمَا كَانَ مِنْهَا لَكَ أَتَاكَ عَلَى ضَعْفِكَ، وَ مَا كَانَ مِنْهَا عَلَيْكَ لَمْ تَدْفَعْهُ بِقُوَّتِكَ.
(توصیهی کوتاه و آرامبخشِ امیرالمؤمنین (ع) به ابنعباس:)
اما بعد؛ بدان که تو هرگز نمیتوانی از زمانِ مرگت جلو بیفتی، و هرگز چیزی که سهمِ روزیِ تو نیست به تو نخواهد رسید! و بدان که روزگار، دو چهره دارد: یک روز به نفعِ توست و یک روز به ضررِ تو. و این دنیا، خانهای است که دستبهدست میچرخد!
آن بخش از دنیا که سهمِ توست، خودش به سراغت میآید، حتی اگر تو در اوجِ ضعف و ناتوانی باشی!
و آن بخش از دنیا که به ضررِ توست، هرگز نمیتوانی آن را دفع کنی، حتی اگر در اوجِ قدرت و توانمندی باشی!
نامه ۷۳جواب دادن به تو هم اعصاب میخواهد!
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى معاوية:
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي عَلَى التَّرَدُّدِ فِي جَوَابِكَ وَ الِاسْتِمَاعِ إِلَى كِتَابِكَ لَمُوَهِّنٌ رَأْيِي وَ مُخَطِّئٌ فِرَاسَتِي؛ وَ إِنَّكَ إِذْ تُحَاوِلُنِي الْأُمُورَ وَ تُرَاجِعُنِي السُّطُورَ كَالْمُسْتَثْقِلِ النَّائِمِ تَكْذِبُهُ أَحْلَامُهُ وَ الْمُتَحَيِّرِ الْقَائِمِ يَبْهَظُهُ مَقَامُهُ، لَا يَدْرِي أَ لَهُ مَا يَأْتِي أَمْ عَلَيْهِ وَ لَسْتَ بِهِ غَيْرَ أَنَّهُ بِكَ شَبِيهٌ. وَ أُقْسِمُ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَوْ لَا بَعْضُ الِاسْتِبْقَاءِ، لَوَصَلَتْ [مِنِّي إِلَيْكَ] إِلَيْكَ مِنِّي قَوَارِعُ تَقْرَعُ الْعَظْمَ وَ [تَنْهَسُ] تَهْلِسُ اللَّحْمَ. وَ اعْلَمْ أَنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ ثَبَّطَكَ عَنْ أَنْ تُرَاجِعَ أَحْسَنَ أُمُورِكَ وَ تَأْذَنَ لِمَقَالِ [نَصِيحِكَ] نَصِيحَتِكَ، وَ السَّلَامُ لِأَهْلِهِ.
(پاسخِ تحقیرآمیزِ امیرالمؤمنین (ع) به نامهپراکنیهای بیسروتهِ معاویه:)
اما بعد؛ من هر چقدر که در جواب دادن به نامههای تو، و گوش دادن به حرفهایت مردد میشوم، احساس میکنم عقلم دارد ضعیف میشود و هوشم خطا میکند! وقتی مدام برای من نامه مینویسی و بحث و مجادله میکنی، دقیقاً حکایتِ تو، حکایتِ آدمی است که خوابِ سنگینی او را گرفته و در خواب دارد هذیان میگوید! ؛ یا آدمِ گیج و حیرانی است که نمیداند چه خاکی بر سرش بریزد! آدمی که اصلاً نمیفهمد حرفی که میزند به نفعش است یا به ضررش! البته تو دقیقاً خودِ این آدمها نیستی، اما بدجوری شبیهِ آنها شدهای!
به خدا قسم؛ اگر نمیخواستم (به خاطرِ رعایتِ بعضی مسائل) کمی مراعاتت را بکنم، چنان جوابهای کوبندهای به تو میدادم که استخوانت را خُرد کند و گوشتت را آب نماید! بدان که شیطان تو را از برگشتن به مسیرِ درست، و گوش دادن به حرفهای نصیحتآمیز بازداشته است! والسلام بر کسی که شایستهی سلام است.
نامه ۷۴پیماننامهی همبستگی بینِ قبایل در مسیرِ حق
∞
و من حِلفٍ لَه (علیه السلام) كَتَبَه بين ربيعة و اليمن و نُقِل من خط هشام بن الكلبي:
هَذَا مَا اجْتَمَعَ عَلَيْهِ أَهْلُ الْيَمَنِ حَاضِرُهَا وَ بَادِيهَا وَ رَبِيعَةُ حَاضِرُهَا وَ بَادِيهَا، أَنَّهُمْ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ يَدْعُونَ إِلَيْهِ وَ يَأْمُرُونَ بِهِ وَ يُجِيبُونَ مَنْ دَعَا إِلَيْهِ وَ أَمَرَ بِهِ، لَا يَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً [قَلِيلًا] وَ لَا يَرْضَوْنَ بِهِ بَدَلًا، وَ أَنَّهُمْ يَدٌ وَاحِدَةٌ عَلَى مَنْ خَالَفَ ذَلِكَ وَ تَرَكَهُ، [وَ أَنَّهُمْ] أَنْصَارٌ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ دَعْوَتُهُمْ وَاحِدَةٌ، لَا يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ لِمَعْتَبَةِ عَاتِبٍ وَ لَا لِغَضَبِ غَاضِبٍ وَ لَا لِاسْتِذْلَالِ قَوْمٍ قَوْماً وَ لَا لِمَسَبَّةِ قَوْمٍ قَوْماً؛ عَلَى ذَلِكَ شَاهِدُهُمْ وَ غَائِبُهُمْ وَ سَفِيهُهُمْ وَ عَالِمُهُمْ وَ حَلِيمُهُمْ وَ جَاهِلُهُمْ؛ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ عَهْدَ اللَّهِ وَ مِيثَاقَهُ، إِنَّ عَهْدَ اللَّهِ كَانَ مَسْئُولًا؛ وَ كَتَبَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِب.
(پیماننامهای که امیرالمؤمنین (ع) برای همبستگیِ میانِ دو قبیلهی بزرگِ رَبیعه و یَمَن (که هم در شهرها و هم در بیابانها ساکن بودند) نوشت:)
این پیمانی است که مردمِ یمن (چه شهرنشین و چه بادیهنشین) و قبیلهی ربیعه (چه شهرنشین و چه بادیهنشین) بر سرِ آن به توافق رسیدهاند:
همه باید فقط و فقط بر اساسِ کتابِ خدا با هم رفتار کنند.
مردم را به قرآن دعوت کنند، و به دستوراتِ آن امر نمایند.
هر کس که آنها را به قرآن دعوت کرد، جوابِ مثبت بدهند.
حاضر نشوند قرآن را به هیچ قیمتی بفروشند، و هیچچیزی را جایگزینِ آن نکنند.
همه باید در برابرِ کسی که با این عهدنامه مخالفت کند و قرآن را رها سازد، مثلِ یک دستِ واحد و متحد باشند.
همه باید یاورِ یکدیگر باشند، و دعوت و مسیرشان یکی باشد.
نباید این پیمان را به خاطرِ گلایهی کسی، عصبانیتِ کسی، تحقیرِ قبیلهای نسبت به قبیلهی دیگر، یا فحاشیِ گروهی به گروهِ دیگر، بشکنند!
این عهدنامه برای همهی آنهاست: چه حاضر و چه غایب، چه احمق و چه دانشمند، چه بردبار و چه نادان. و علاوه بر این، عهد و پیمانِ خدا هم بر گردنِ آنهاست (که باید به این پیماننامه عمل کنند)؛ و قطعاً از عهدِ خدا سؤال خواهد شد. (این عهدنامه را علی بن ابیطالب نوشت).
نامه ۷۵کوتاه و قاطع: بیعت کن و بیا!
∞
و من كتاب له (علیه السلام) إلى معاوية [من المدينة] في أول ما بُويِعَ له [بالخلافة] ذكرَه الواقدي في كتاب الجمل:
مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ، أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ عَلِمْتَ إِعْذَارِي فِيكُمْ وَ إِعْرَاضِي عَنْكُمْ، حَتَّى كَانَ مَا لَا بُدَّ مِنْهُ وَ لَا دَفْعَ لَهُ، وَ الْحَدِيثُ طَوِيلٌ وَ الْكَلَامُ كَثِيرٌ، وَ قَدْ أَدْبَرَ مَا أَدْبَرَ وَ أَقْبَلَ مَا أَقْبَلَ، فَبَايِعْ مَنْ قِبَلَكَ وَ أَقْبِلْ إِلَيَّ فِي وَفْدٍ مِنْ أَصْحَابِكَ، وَ السَّلَامُ.
(اولین نامهی امیرالمؤمنین (ع) به معاویه، بلافاصله پس از رسیدن به خلافت:)
از بندهی خدا علی امیرالمؤمنین، به معاویه پسر ابوسفیان. اما بعد؛ تو خوب میدانی که من چقدر با شما (بنیامیه) اتمامِ حجت کردم، و چقدر تلاش کردم از دستِ شما فرار کنم (و حکومت را نپذیرم)؛ تا اینکه بالاخره اتفاقی که چارهای جز آن نبود و نمیشد دفعش کرد، افتاد (و مردم با من بیعت کردند)! داستان در این باره طولانی است و حرف بسیار؛ اما هرچه بود، گذشتهها گذشت و آینده دارد میآید.
پس، از همان مردمی که پیشِ تو هستند بیعت بگیر، و همراه با یک هیئت از اصحابت پیشِ من بیا! والسلام.
نامه ۷۶خوشرو باش و عصبانی نشو!
∞
و من وصية له (علیه السلام) لعبد الله بن العباس عند استِخلافه إيّاه على البصرة:
سَعِ النَّاسَ بِوَجْهِكَ وَ مَجْلِسِكَ وَ حُكْمِكَ؛ وَ إِيَّاكَ وَ الْغَضَبَ، فَإِنَّهُ طَيْرَةٌ مِنَ الشَّيْطَانِ؛ وَ اعْلَمْ أَنَّ مَا قَرَّبَكَ مِنَ اللَّهِ يُبَاعِدُكَ مِنَ النَّارِ وَ مَا بَاعَدَكَ مِنَ اللَّهِ يُقَرِّبُكَ مِنَ النَّارِ.
(توصیهی کوتاه و کاربردیِ حضرت به ابنعباس، وقتی او را استاندارِ بصره کرد:)
مردم را با چهرهی گشاده، جلساتِ عمومی، و قضاوتهای عادلانهات پذیرا باش (و به همه برس).
و بهشدت از خشم و عصبانیت بپرهیز! که خشم، سبکسری و سبُکیای است که از طرفِ شیطان میآید.
بدان که هر کاری تو را به خدا نزدیک کند، از آتشِ جهنم دورت میکند؛ و هر کاری که تو را از خدا دور کند، به آتشِ جهنم نزدیکت میسازد!
نامه ۷۷با خوارج با قرآن بحث نکن!
∞
و من وصية له (علیه السلام) لعبد الله بن العباس [أيضا] لمّا بَعَثَه للإحتجاج على الخوارج:
لَا تُخَاصِمْهُمْ بِالْقُرْآنِ، فَإِنَّ الْقُرْآنَ حَمَّالٌ ذُو وُجُوهٍ، تَقُولُ وَ يَقُولُونَ؛ وَ لَكِنْ حَاجِجْهُمْ بِالسُّنَّةِ، فَإِنَّهُمْ لَنْ يَجِدُوا عَنْهَا مَحِيصاً.
(توصیهی استراتژیکِ امیرالمؤمنین (ع) به ابنعباس، وقتی او را فرستاد تا با خوارج بحث و مناظره کند:)
با آنها با استناد به قرآن بحث نکن! چون قرآن معانیِ مختلف و تفسیرهای متفاوتی دارد (و هر کس میتواند آن را به نفعِ خودش تفسیر کند)؛ تو یک آیهای میخوانی، آنها یک تفسیرِ دیگری از آن میآورند! بلکه با آنها با استناد به سنت و سیرهی پیامبر (ص) بحث و استدلال کن! چون آنها در برابرِ سنتِ قطعیِ پیامبر، هیچ راهِ فراری نخواهند داشت.
نامه ۷۸دردِ دل با یک نمایندهی احمق!
∞
و من كتاب له (علیه السلام) [أجاب به أبا موسى الأشعري] إلى أبي موسى الأشعري جواباً في أمر الحَكَمَين، ذَكرَه سعيدُ بن يحيى الأموي في كتاب المَغازي:
فَإِنَّ النَّاسَ قَدْ تَغَيَّرَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ عَنْ كَثِيرٍ مِنْ حَظِّهِمْ، فَمَالُوا مَعَ الدُّنْيَا وَ نَطَقُوا بِالْهَوَى، وَ إِنِّي نَزَلْتُ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ مَنْزِلًا مُعْجِباً اجْتَمَعَ بِهِ أَقْوَامٌ أَعْجَبَتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ، وَ أَنَا أُدَاوِي مِنْهُمْ قَرْحاً أَخَافُ أَنْ [يَعُودَ عَلَقاً يَعُودُ] يَكُونَ عَلَقاً.
وَ لَيْسَ رَجُلٌ فَاعْلَمْ أَحْرَصَ [النَّاسِ] عَلَى جَمَاعَةِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه وآله) وَ أُلْفَتِهَا مِنِّي، أَبْتَغِي بِذَلِكَ حُسْنَ الثَّوَابِ وَ كَرَمَ الْمَآبِ؛ وَ سَأَفِي بِالَّذِي وَأَيْتُ عَلَى نَفْسِي وَ إِنْ تَغَيَّرْتَ عَنْ صَالِحِ مَا فَارَقْتَنِي عَلَيْهِ، فَإِنَّ الشَّقِيَّ مَنْ حُرِمَ نَفْعَ مَا أُوتِيَ مِنَ الْعَقْلِ وَ التَّجْرِبَةِ. وَ إِنِّي لَأَعْبَدُ أَنْ يَقُولَ قَائِلٌ بِبَاطِلٍ وَ أَنْ أُفْسِدَ أَمْراً قَدْ أَصْلَحَهُ اللَّهُ؛ فَدَعْ [عَنْكَ] مَا لَا تَعْرِفُ، فَإِنَّ شِرَارَ النَّاسِ طَائِرُونَ إِلَيْكَ بِأَقَاوِيلِ السُّوءِ، وَ السَّلَامُ.
(نامهی حضرت به ابوموسی اشعری، نمایندهی تحمیلی و فریبخوردهی کوفیان در ماجرای حُکمیت:)
بسیاری از مردم، به خاطرِ منافعِ دنیاییشان بهشدت تغییر کردهاند؛ به سمتِ دنیا خم شدهاند، و از روی هوای نفس حرف میزنند! اما من در این ماجرا (حُکمیت)، در جایگاهِ بسیار عجیب و سختی قرار گرفتهام! آدمهایی دورِ من جمع شدهاند که شدیداً خودشیفته و مغرورند (و فکر میکنند خیلی میفهمند)! و من دارم تلاش میکنم یک زخمِ خطرناک را درمان کنم، در حالی که میترسم این زخم به یک خونریزیِ کُشنده تبدیل شود!
بدان که هیچکس حریصتر و دلسوزتر از من برای حفظِ وحدت و همبستگیِ امتِ محمد (ص) نیست! من با این کارم، فقط به دنبالِ پاداشِ نیک و عاقبتِ زیبا از طرفِ خدا هستم. و من قطعاً به تعهدی که بر گردنِ خودم گرفتهام (پذیرشِ نتیجهی حُکمیت، اگر بر اساسِ حق باشد) وفا خواهم کرد.
اما اگر تو (در این حُکمیت) از مسیرِ درستی که هنگامِ جدا شدن از من داشتی منحرف شوی و تغییر کنی؛ بدان که بدبختترین آدم، کسی است که خودش را از منفعتِ عقل و تجربه محروم کند! برای من خیلی سنگین و غیرقابلِتحمل است که کسی بخواهد حرفِ باطلی بزند، یا من بخواهم کاری را که خدا آن را اصلاح کرده، خراب کنم! پس، کاری را که در آن تخصص نداری و نمیفهمی (حُکمیت در سیاست)، رها کن! چون الان آدمهای شرورِ جامعه با حرفهای زشت و تهمتهای ناروا به سمتِ تو پرواز کردهاند (تا تو را فریب دهند). والسلام.
نامه ۷۹علتِ سقوطِ حکومتها
∞
و من كتاب كَتبَه (علیه السلام) لمّا استَخلَفَ إلى أمَراء الأجناد:
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّمَا أَهْلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ: أَنَّهُمْ مَنَعُوا النَّاسَ الْحَقَّ فَاشْتَرَوْهُ، وَ أَخَذُوهُمْ بِالْبَاطِلِ فَاقْتَدَوْهُ.
(نامهی کوتاه اما بسیار عمیقِ امیرالمؤمنین (ع) به فرماندهانِ لشکر، بلافاصله پس از رسیدن به خلافت:)
اما بعد؛ تنها دلیلی که باعث شد حاکمانِ قبل از شما (در طولِ تاریخ) نابود شوند، این بود که:
حقِ مردم را به آنها ندادند، در نتیجه مردم مجبور شدند حقشان را با رشوه بخرند!
و آنها را به سمتِ کارهای باطل و فساد کشاندند، و مردم هم دنبالهرو آنها شدند!
حکمتها ۴۷۶
حکمت ۱استراتژیِ زمانِ فتنه
∞
كُنْ فِي الْفِتْنَةِ كَابْنِ اللَّبُونِ، لَا ظَهْرٌ فَيُرْكَبَ، وَ لَا ضَرْعٌ فَيُحْلَبَ.
در فتنهها و آشوبها که حق و باطل قاطی شده، مثل یک شترِ کمسنوسال (بچهشتر) باش؛ نه پشتِ سواری دادن داری و نه شیری برای دوشیدن. (یعنی جوری رفتار کن که هیچ جریانی نتواند از تو سوءاستفاده کند یا به نفع خودش از تو بهرهبرداری کند).
حکمت ۲سه عاملِ سقوطِ شخصیت
∞
أَزْرَى بِنَفْسِهِ مَنِ اسْتَشْعَرَ الطَّمَعَ، وَ رَضِيَ بِالذُّلِّ مَنْ کَشَفَ عَنْ ضُرِّهِ، وَ هَانَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ مَنْ أَمَّرَ عَلَيْهَا لِسَانَهُ.
هر کس لباس طمع بپوشد، خودش را کوچک کرده؛ هر کس مدام از بدبختیهایش پیش بقیه ناله کند، خودش را خوار کرده؛ و هر کس زبانش را کنترل نکند و هر چه به دهانش میآید بگوید، ارزش خودش را از بین برده است.
حکمت ۳تاوانِ بخل، ترس و فقر
∞
الْبُخْلُ عَارٌ، وَ الْجُبْنُ مَنْقَصَةٌ، وَ الْفَقْرُ يُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ [حَاجَتِهِ] حُجَّتِهِ، وَ الْمُقِلُّ غَرِيبٌ فِي بَلْدَتِهِ.
خسیس بودن مایهی ننگ است و ترسویی یک نقصِ بزرگ. فقر هم آنقدر سنگین است که حتی آدمِ باهوش را هم در حرف زدن و دفاع از حقش ضعیف میکند؛ آدمِ فقیر حتی در شهر خودش هم غریب است (چون کسی تحویلش نمیگیرد).
وَ قَالَ (علیه السلام) الْعَجْزُ آفَةٌ، وَ الصَّبْرُ شَجَاعَةٌ، وَ الزُّهْدُ ثَرْوَةٌ، وَ الْوَرَعُ جُنَّةٌ، وَ نِعْمَ الْقَرِينُ [الرِّضَا] الرِّضَى.
تنبلی و ناتوانی مثل یک آفت است که زندگی را میخورد؛ صبر کردن خودش بالاترین شجاعت است. سادهزیستی (زهد) خودش یک نوع ثروت است و تقوا مثل یک سپرِ محکم عمل میکند. بهترین همدمِ آدم هم این است که از داشتههایش راضی باشد.
الْعِلْمُ وِرَاثَةٌ كَرِيمَةٌ، وَ الْآدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ، وَ الْفِكْرُ مِرْآةٌ صَافِيَةٌ.
دانش، ارثیهی بسیار باارزشی است؛ ادب و باکلاس بودن، مثل لباسهای شیکی است که هیچوقت قدیمی نمیشوند؛ و فکر کردن، درست مثل یک آینهی شفاف است که حقیقت را به تو نشان میدهد.
حکمت ۶جعبهابزارِ خردمندی
∞
وَ قَالَ (علیه السلام): صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ، وَ الْبَشَاشَةُ حِبَالَةُ الْمَوَدَّةِ، وَ الِاحْتِمَالُ قَبْرُ الْعُيُوبِ.
سینهی آدم عاقل، صندوقچهی رازهای اوست (هر حرفی را هر جایی نمیزند). خوشرو بودن، دامی است برای شکارِ محبتِ دیگران. تحملِ سختیها هم مثل گوری است که عیبهای آدم را دفن میکند. و یادت باشد: هر کس بیش از حد از خودش راضی باشد، دشمنهایش زیاد میشوند.
وَ الصَّدَقَةُ دَوَاءٌ مُنْجِحٌ، وَ أَعْمَالُ الْعِبَادِ فِي عَاجِلِهِمْ نُصْبُ أَعْيُنِهِمْ فِي [آجِلِهِمْ] آجَالِهِمْ.
صدقه دادن یک داروی کاملاً موثر است؛ و کارهایی که آدمها امروز در دنیا انجام میدهند، فردا (در آخرت) درست جلوی چشمشان مجسم میشود.
وَ قَالَ (علیه السلام) اعْجَبُوا لِهَذَا الْإِنْسَانِ؛ يَنْظُرُ بِشَحْمٍ، وَ يَتَكَلَّمُ بِلَحْمٍ، وَ يَسْمَعُ بِعَظْمٍ، وَ يَتَنَفَّسُ مِنْ خَرْمٍ.
واقعاً از این انسان در شگفت باشید: با تکهای پی (چربی) میبیند، با تکهای گوشت حرف میزند، با یک استخوان میشنود و از یک سوراخ نفس میکشد! (ببینید خدا چه عظمتی را در این ساختارِ ساده قرار داده).
حکمت ۹وقتی دنیا رو میکند و پشت میکند
∞
وَ قَالَ (علیه السلام) إِذَا أَقْبَلَتِ الدُّنْيَا عَلَى [قَوْمٍ أَعَارَتْهُمْ مَحَاسِنَ غَيْرِهِمْ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ عَنْهُمْ سَلَبَتْهُمْ مَحَاسِنَ أَنْفُسِهِمْ] أَحَدٍ، أَعَارَتْهُ مَحَاسِنَ غَيْرِهِ، وَ إِذَا أَدْبَرَتْ عَنْهُ، سَلَبَتْهُ مَحَاسِنَ نَفْسِه.
وقتی دنیا به کسی رو کند، خوبیهای دیگران را هم به نام او میزنند؛ اما وقتی دنیا به کسی پشت کند، حتی خوبیهای واقعی خودش را هم از او میگیرند و نادیده میگیرند.
حکمت ۱۰فرمولِ طلاییِ معاشرت
∞
وَ قَالَ (علیه السلام): خَالِطُوا النَّاسَ مُخَالَطَةً إِنْ مِتُّمْ مَعَهَا بَكَوْا عَلَيْكُمْ، وَ إِنْ عِشْتُمْ حَنُّوا إِلَيْكُمْ.
با مردم جوری زندگی و معاشرت کنید که اگر از دنیا رفتید، برایتان گریه کنند و اگر زنده ماندید، با شوق و ذوق دنبال دیدنتان باشند.
إِذَا قَدَرْتَ عَلَى عَدُوِّكَ فَاجْعَلِ الْعَفْوَ عَنْهُ شُكْراً لِلْقُدْرَةِ عَلَيْهِ.
وقتی بر دشمنت پیروز شدی و قدرت پیدا کردی که تلافی کنی، به شکرانهی این پیروزی، او را ببخش. (بزرگیِ تو در بخششِ وقتِ قدرت است).
أَعْجَزُ النَّاسِ مَنْ عَجَزَ عَنِ اكْتِسَابِ الْإِخْوَانِ، وَ أَعْجَزُ مِنْهُ مَنْ ضَيَّعَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ مِنْهُمْ.
بیعرضهترین آدم کسی است که نتواند برای خودش دوست پیدا کند؛ اما از او بیعرضهتر کسی است که دوستهای خوبی را که داشته، به راحتی از دست بدهد.
إِذَا وَصَلَتْ إِلَيْكُمْ أَطْرَافُ النِّعَمِ فَلَا تُنَفِّرُوا أَقْصَاهَا بِقِلَّةِ الشُّكْرِ.
وقتی مقدمات و نشانههای نعمتِ خدا به شما رسید، با ناشکری کردن، بقیهی نعمت را فراری ندهید. (شکرگزاری، آهنربای جذب بقیهی نعمتهاست).
حکمت ۱۴جای خالیِ خانواده
∞
مَنْ ضَيَّعَهُ الْأَقْرَبُ أُتِيحَ لَهُ الْأَبْعَدُ.
کسی که فامیل و نزدیکانش او را رها کنند و قدرش را ندانند، خدا جوری مقدر میکند که غریبهها حامی و همراه او شوند.
حکمت ۱۵همه را به یک چوب نران
∞
مَا كُلُّ مَفْتُونٍ يُعَاتَبُ.
اینطور نیست که هر کسی فریب خورده یا اشتباه کرده را بشود سرزنش کرد. (گاهی شرایط جوری بوده که طرف واقعاً راهی نداشته؛ پس در ملامت کردنِ بقیه عجله نکن).
حکمت ۱۶وقتی نقشهها بر آب میشود
∞
تَذِلُّ الْأُمُورُ لِلْمَقَادِيرِ حَتَّى يَكُونَ الْحَتْفُ فِي التَّدْبِيرِ.
کارها آنقدر تابعِ تقدیرِ الهی هستند که گاهی وقتها دقیقاً همان نقشهی حرفهای که برای نجاتِ خودت کشیدی، خودش باعثِ نابودیات میشود! (اشاره به محدودیتِ عقل بشر در برابر تقدیر).
حکمت ۱۷دین و اقتضائاتِ زمان
∞
وَ سُئِلَ (علیه السلام) عَنْ قَوْلِ الرَّسُولِ (صلی الله علیه وآله) “غَيِّرُوا الشَّيْبَ وَ لَا تَشَبَّهُوا بِالْيَهُودِ”؟فَقَالَ (علیه السلام) : إِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ وَ الدِّينُ قُلٌّ، فَأَمَّا الْآنَ وَ قَدِ اتَّسَعَ نِطَاقُهُ وَ ضَرَبَ بِجِرَانِهِ؛ فَامْرُؤٌ وَ مَا اخْتَارَ.
(پرسیدند چرا پیامبر گفت موها را رنگ کنید؟ فرمود:) آن زمان چون مسلمانها کم بودند، پیامبر خواست با رنگ کردنِ موها، ارتش اسلام جوان و باابهت به نظر برسد؛ اما الان که اسلام جهانی شده، دیگر اجباری نیست و هر کس هر طور دوست دارد عمل کند. (یک درسِ بزرگ در مدیریت و زمانشناسی).
حکمت ۱۸نه اینوری، نه آنوری
∞
(فِي الَّذِينَ اعْتَزَلُوا الْقِتَالَ) خَذَلُوا الْحَقَّ وَ لَمْ يَنْصُرُوا الْبَاطِلَ.
(دربارهی کسانی که در جنگ کنار کشیدند فرمود:) اینها با یاری نکردنِ من، حق را تنها گذاشتند؛ هرچند مستقیماً به باطل هم کمک نکردند، اما ضررشان به جبههی حق رسید.
حکمت ۱۹تختگاز به سمتِ مرگ
∞
مَنْ جَرَى فِي عِنَانِ أَمَلِهِ عَثَرَ بِأَجَلِهِ.
کسی که چهارنعل به دنبال آرزوهایِ (خیالی و دور و درازش) میدود، ناگهان چشم باز میکند و میبیند به خطِ پایانِ عمرش (مرگ) رسیده و زمین خورده است.
حکمت ۲۰فرصتِ دوباره به آدمهایِ حسابی
∞
وَ قَالَ (علیه السلام): أَقِيلُوا ذَوِي الْمُرُوءَاتِ عَثَرَاتِهِمْ، فَمَا يَعْثُرُ مِنْهُمْ عَاثِرٌ إِلَّا وَ [يَدُهُ بِيَدِ اللَّهِ] يَدُ اللَّهِ بِيَدِهِ يَرْفَعُهُ.
اگر آدمهایِ شریف و جوانمرد جایی اشتباه کردند یا لغزیدند، از خطایشان بگذرید؛ چون وقتی یک آدمِ حسابی زمین میخورد، خودِ خدا دستش را میگیرد و بلندش میکند.
حکمت ۲۱مانعهایِ پیشرفت و ابرهایِ فرصت
∞
وَ قَالَ (علیه السلام): قُرِنَتِ الْهَيْبَةُ بِالْخَيْبَةِ، وَ الْحَيَاءُ بِالْحِرْمَانِ؛ وَ الْفُرْصَةُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ، فَانْتَهِزُوا فُرَصَ الْخَيْرِ.
ترسِ بیجا همیشه با شکست همراه است و خجالتِ الکی باعث محرومیت میشود (حق را بخور و خجالت نکش! ). یادت باشد که فرصتها مثل ابرها سریع میگذرند؛ پس تا یک موقعیتِ خوب پیش آمد، دودستی بچسب و از دستش نده.
لَنَا حَقٌّ فَإِنْ أُعْطِينَاُه، وَ إِلَّا رَكِبْنَا أَعْجَازَ الْإِبِلِ وَ إِنْ طَالَ السُّرَى.
ما حقی داریم؛ اگر به ما دادند که چه بهتر، وگرنه (مثل کسی که روی قسمتِ عقب شتر سوار میشود و سختی میکشد) سختیها را به جان میخریم و برای گرفتنش میتازیم، حتی اگر این شبروی خیلی طولانی شود. (یعنی از حقمان کوتاه نمیآییم، حتی با سختی).
حکمت ۲۳ژنِ برتر کافی نیست!
∞
مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ لَمْ يُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ.
کسی که خودش تنبل است و با کارهایش به جایی نرسیده، فامیلِ بزرگ و اصالتِ خانوادگیاش نمیتواند او را به جایی برسانید. (ملاک، خروجیِ خودت است، نه اسمِ پدرت).
حکمت ۲۴پاککنندهیِ گناهانِ بزرگ
∞
مِنْ كَفَّارَاتِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ إِغَاثَةُ الْمَلْهُوفِ وَ التَّنْفِيسُ عَنِ الْمَكْرُوبِ.
اگر میخواهی گناهانِ سنگینت پاک شود، به فریادِ کسی برس که کمک میخواهد و غم را از دلِ آدمهای مصیبتزده بردار.
حکمت ۲۵زنگِ خطرِ نعمتها
∞
يَا ابْنَ آدَمَ إِذَا رَأَيْتَ رَبَّكَ سُبْحَانَهُ يُتَابِعُ عَلَيْكَ نِعَمَهُ وَ أَنْتَ تَعْصِيهِ فَاحْذَرْهُ.
ای فرزند آدم! وقتی میبینی داری گناه میکنی ولی خدا مدام دارد به تو نعمت میدهد و اوضاع مادیات عالی است، خیلی بترس! (چون این یک جور مهلت دادن برای امتحانِ سختتر است).
مَا أَضْمَرَ أَحَدٌ شَيْئاً إِلَّا ظَهَرَ فِي فَلَتَاتِ لِسَانِهِ وَ صَفَحَاتِ وَجْهِهِ.
هیچکس نمیتواند چیزی را در دلش قایم کند مگر اینکه آن را یا در پرشهایِ زبانی (سوتیها) و یا در حالاتِ چهرهاش لو میدهد. (زبانِ بدن و کلام، دروغ نمیگویند).
امْشِ بِدَائِكَ مَا مَشَى بِكَ.
تا وقتی که درد و بیماری با تو راه میآید و زمینگیرت نکرده، تو هم با آن راه بیا و خیلی سخت نگیر. (تا مجبورت نکردهاند، سراغِ داروهایِ قوی و عمل نرو).
أَفْضَلُ الزُّهْدِ إِخْفَاءُ الزُّهْدِ.
باارزشترین مدلِ سادهزیستی این است که آن را جار نزنی و پنهانش کنی. (زهدِ واقعی، تظاهر نمیخواهد).
حکمت ۲۹برخوردِ نزدیک از نوعِ مرگ
∞
إِذَا كُنْتَ فِي إِدْبَارٍ وَ الْمَوْتُ فِي إِقْبَالٍ فَمَا أَسْرَعَ الْمُلْتَقَى.
وقتی تو داری به سمتِ پیری و پایان میروی و مرگ هم دارد به سمتِ تو میآید، پس خیلی زود به هم میرسید! (پس آماده باش).
الْحَذَرَ الْحَذَرَ فَوَاللَّهِ لَقَدْ سَتَرَ حَتَّى كَأَنَّهُ قَدْ غَفَرَ.
هشدار! هشدار! به خدا قسم خدا آنقدر گناهانِ تو را پوشانده و آبرویت را حفظ کرده که انگار کلاً تو را بخشیده است؛ پس مغرور نشو!
حکمت ۳۱کالبدشکافیِ ایمان، کفر و شک
∞
وَ سُئِلَ (علیه السلام) عَنِ الْإِيمَانِ، فَقَالَ الْإِيمَانُ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ: عَلَى الصَّبْرِ وَ الْيَقِينِ وَ الْعَدْلِ وَ الْجِهَادِ. وَ الصَّبْرُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَى الشَّوْقِ وَ الشَّفَقِ وَ الزُّهْدِ وَ التَّرَقُّبِ؛ فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَى الْجَنَّةِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ اجْتَنَبَ الْمُحَرَّمَاتِ وَ مَنْ زَهِدَ فِي الدُّنْيَا اسْتَهَانَ بِالْمُصِيبَاتِ وَ مَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ [فِي] إِلَى الْخَيْرَاتِ. وَ الْيَقِينُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَى تَبْصِرَةِ الْفِطْنَةِ وَ تَأَوُّلِ الْحِكْمَةِ وَ مَوْعِظَةِ الْعِبْرَةِ وَ سُنَّةِ الْأَوَّلِينَ؛ فَمَنْ تَبَصَّرَ فِي الْفِطْنَةِ تَبَيَّنَتْ لَهُ الْحِكْمَةُ وَ مَنْ تَبَيَّنَتْ لَهُ الْحِكْمَةُ عَرَفَ الْعِبْرَةَ وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَةَ فَكَأَنَّمَا كَانَ فِي الْأَوَّلِينَ. وَ الْعَدْلُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَى غَائِصِ الْفَهْمِ وَ غَوْرِ الْعِلْمِ وَ زُهْرَةِ الْحُكْمِ وَ رَسَاخَةِ الْحِلْمِ؛ فَمَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ وَ مَنْ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ صَدَرَ عَنْ شَرَائِعِ [الْحِلْمِ] الْحُكْمِ وَ مَنْ حَلُمَ لَمْ يُفَرِّطْ فِي أَمْرِهِ وَ عَاشَ فِي النَّاسِ حَمِيداً. وَ الْجِهَادُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَى الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ الصِّدْقِ فِي الْمَوَاطِنِ وَ شَنَآنِ الْفَاسِقِينَ؛ فَمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظُهُورَ الْمُؤْمِنِينَ وَ مَنْ نَهَى عَنِ الْمُنْكَرِ أَرْغَمَ أُنُوفَ [الْمُنَافِقِينَ] الْكَافِرِينَ وَ مَنْ صَدَقَ فِي الْمَوَاطِنِ قَضَى مَا عَلَيْهِ وَ مَنْ شَنِئَ الْفَاسِقِينَ وَ غَضِبَ لِلَّهِ غَضِبَ اللَّهُ لَهُ وَ أَرْضَاهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.وَ الْكُفْرُ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ: عَلَى التَّعَمُّقِ وَ التَّنَازُعِ وَ الزَّيْغِ وَ الشِّقَاقِ؛ فَمَنْ تَعَمَّقَ لَمْ يُنِبْ إِلَى الْحَقِّ وَ مَنْ كَثُرَ نِزَاعُهُ بِالْجَهْلِ دَامَ عَمَاهُ عَنِ الْحَقِّ وَ مَنْ زَاغَ سَاءَتْ عِنْدَهُ الْحَسَنَةُ وَ حَسُنَتْ عِنْدَهُ السَّيِّئَةُ وَ سَكِرَ سُكْرَ الضَّلَالَةِ وَ مَنْ شَاقَّ وَعُرَتْ عَلَيْهِ طُرُقُهُ وَ أَعْضَلَ عَلَيْهِ أَمْرُهُ وَ ضَاقَ عَلَيْهِ مَخْرَجُهُ.وَ الشَّكُّ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَى التَّمَارِي وَ الْهَوْلِ وَ التَّرَدُّدِ وَ الِاسْتِسْلَامِ؛ فَمَنْ جَعَلَ الْمِرَاءَ دَيْدَناً لَمْ يُصْبِحْ لَيْلُهُ وَ مَنْ هَالَهُ مَا بَيْنَ يَدَيْهِ نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ وَ مَنْ تَرَدَّدَ فِي الرَّيْبِ وَطِئَتْهُ سَنَابِكُ الشَّيَاطِينِ وَ مَنِ اسْتَسْلَمَ لِهَلَكَةِ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ هَلَكَ فِيهِمَا.
(وقتی از امام (ع) دربارهی حقیقتِ ایمان سؤال کردند، ایشان در یک نقشهی جامع و بینظیر، ارکانِ ایمان، دربارِ کفر و پایههای شک را اینطور ترسیم کرد:)
بخش اول: چهار ستونِ ایمان
پایههای اصلیِ ایمان روی چهار ستون استوار است: صبر، یقین، عدالت و جهاد.
۱. صبر (و استقامت) خودش چهار شاخه دارد:
شوق به بهشت: هر کس مشتاقِ بهشت باشد، هوسها و لذتهای زودگذر را پشت سر میگذارد و به راحتی از آنها عبور میکند.
ترس از آتش (شفق): هر کس از عذابِ دوزخ بترسد، از گناهان و کارهای حرام دوری میکند.
بیرغبتی به دنیا (زهد): هر کس دنیا را کوچک ببیند، مصیبتها و سختیهای آن برایش آسان و بیارزش میشود.
چشمانتظارِ مرگ بودن (ترقب): هر کس مرگ را در همین نزدیکی ببیند، با سرعت به سمت کارهای خیر و نیکوکاری میدود.
۲. یقین خودش چهار شاخه دارد:
بینشِ هوشمندانه: هر کس با هوشمندی به حقایق نگاه کند، حکمت را به چشم میبیند.
درکِ حکمت: هر کس حکمت را درک کند، عبرتهای روزگار را میشناسد.
عبرتآموزی: هر کس عبرتها را بفهمد، گویی همنشینِ آدمهای بزرگِ تاریخ و نسلهای گذشته شده است (و از تجربهی همهی آنها درس میگیرد).
آشنایی با سننِ گذشتگان: (که این مسیر، انسان را به اوجِ پختگی میرساند).
۳. عدالت خودش چهار شاخه دارد:
فهمِ عمیق: هر کس عمقِ مسائل را بفهمد، به ژرفای علم راه پیدا میکند.
غور در علم: هر کس به عمقِ علم برسد، از سرچشمههای زلالِ حکم و حکمِ درست سیراب میشود.
درخششِ حکم و تدبیر: هر کس حلیم و بردبار شود، در کارهایش افراط و تفریط نمیکند و در میان مردم با آبرو و سرافراز زندگی خواهد کرد.
۴. جهاد (مبارزه با باطل) خودش چهار شاخه دارد:
امر به معروف: پشتِ مؤمنان را محکم میکند و جبههی حق را قدرت میبخشد.
نهی از منکر: بینیِ مفسدان و کافران را به خاک میمالد و آنها را خوار میکند.
صداقت در میدانهای سخت: هر کس در لحظاتِ بحرانی و سرنوشتساز صادقانه پای کار بایستد، وظیفهاش را به کمال انجام داده است.
دشمنی با فاسقان: هر کس به خاطرِ خدا با آدمهای فاسد دشمنی کند و به خشم بیاید، خداوند هم به خاطرِ او به خشم میآید و در روز قیامت او را راضی و خشنود خواهد کرد.
بخش دوم: چهار پایهی کفر و گمراهی
در مقابلِ ایمان، کفر هم روی چهار ستون بنا شده است: تعمقِ انحرافی، لجاجت، انحراف از حق، و دشمنی و شقاق.
تعمقِ بیجا: کسی که در مسیرِ باطل موشکافیِ بیخود کند، هیچوقت به سمتِ حق برنمیگردد.
نزاع از سرِ جهل: کسی که مدام از روی نادانی با دیگران ستیزهجویی کند، چشمِ دلش برای همیشه نسبت به حق کور میماند.
انحراف (زیغ): کسی که از مسیرِ حق منحرف شود، خوبیها در نظرش زشت و زشتیها در نظرش زیبا جلوه میکند؛ او مستِ بادهی گمراهی است!
دشمنیِ لجبازانه (شقاق): کسی که با حق بجنگد، راهها برایش بنبست، کارها برایش گرهخورده و مسیرِ نجات برایش کاملاً مسدود میشود.
بخش سوم: چهار شاخهی شک و دودلی
شک و تردید نیز روی چهار شاخه سوار است: جدالِ بیفایده، ترس، تردید، و تسلیمِ محض در برابر هلاکت.
جدال و مراء: کسی که عادت کند مدام با دیگران ستیز و جروبحثِ بیحاصل کند، شبِ تاریکِ جهلش هرگز به صبحِ هدایت نمیرسد.
ترس از آینده (هول): کسی که از حوادثِ پیش رو وحشت کند، از نیمهی راه عقبنشینی میکند و پا به فرار میگذارد.
سرگردانی در شبهات: کسی که در تردید دستوپا بزند، زیر سمِ اسبِ وسوسههای شیطانی له خواهد شد.
تسلیم شدن به گناه و نابودی: کسی که خودش را تسلیمِ گردابِ گمراهی در دنیا و آخرت کند، قطعاً در هر دو جهان نابود خواهد شد.
فَاعِلُ الْخَيْرِ خَيْرٌ مِنْهُ، وَ فَاعِلُ الشَّرِّ شَرٌّ مِنْهُ.
کسی که کارِ خوب میکند، خودش از آن کار هم باارزشتر است؛ و کسی که کارِ بد میکند، خودش از آن کار هم بدتر است (چون منشأ آن رفتار، شخصیتِ اوست).
حکمت ۳۳فرمولِ اقتصادی و رفتاری
∞
كُنْ سَمْحاً وَ لَا تَكُنْ مُبَذِّراً، وَ كُنْ مُقَدِّراً وَ لَا تَكُنْ مُقَتِّراً.
دستودلباز باش ولی ولخرجی نکن؛ حسابگر باش ولی خسیس نباش. (تعادل، رمزِ موفقیت است).
أَشْرَفُ الْغِنَى تَرْكُ الْمُنَى.
باکلاسترین مدلِ بینیازی این است که آرزوهایِ (پوشالی و دور و دراز) را رها کنی.
حکمت ۳۵عواقبِ حرکتِ ضدِ جریان
∞
مَنْ أَسْرَعَ إِلَى النَّاسِ بِمَا يَكْرَهُونَ، قَالُوا فِيهِ بِمَا لَا يَعْلَمُونَ.
کسی که سریع کارهایی انجام بدهد که مردم دوست ندارند، مردم هم دربارهاش چیزهایی میگویند که اصلاً واقعیت ندارد. (مواظبِ پالسهایی که به جامعه میدهی باش).
حکمت ۳۶آرزویِ طولانی، عملِ خراب
∞
مَنْ أَطَالَ الْأَمَلَ أَسَاءَ الْعَمَلَ.
هر کس غرق در آرزوهایِ دور و دراز شود، کیفیتِ کارهایش پایین میآید و خرابکاری میکند.
وَ قَالَ [عليه السلام] وَ قَدْ لَقِيَهُ عِنْدَ مَسِيرِهِ إِلَى الشَّامِ دَهَاقِينُ الْأَنْبَارِ فَتَرَجَّلُوا لَهُ وَ اشْتَدُّوا بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَمَا هَذَا الَّذِى صَنَعْتُمُوهُ فَقَالُوا خُلُقٌ مِنَّا نُعَظِّمُ بِهِ أُمَرَاءَنَا فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا يَنْتَفِعُ بِهَذَا أُمَرَاؤُكُمْ وَ إِنَّكُمْ لَتَشُقُّونَ عَلَى أَنْفُسِكُمْ فِى دُنْيَاكُمْ وَ تَشْقَوْنَ بِهِ فِى آخِرَتِكُمْ وَ مَا أَخْسَرَ الْمَشَقَّةَ وَرَاءَهَا الْعِقَابُ وَ أَرْبَحَ الدَّعَةَ مَعَهَا الْأَمَانُ مِنَ النَّارِ .
(هنگامی که امام (ع) برای جنگ صفین به سمت شام در حرکت بود، کشاورزان و خوانینِ منطقهی انبار به استقبالش آمدند. آنها به محضِ دیدنِ امام، از اسبهایشان پیاده شدند و برای احترام، با سرعت در جلوی مرکبِ حضرت شروع به دویدن کردند! امام بلافاصله آنها را صدا زد و با لحنی دلسوزانه فرمود:)
این چه کاری بود که کردید؟! چرا اینقدر به زحمت افتادید؟
گفتند: این یک رسم و سنتِ دیرینهی ماست؛ ما با این کار، حاکمان و بزرگانمان را تکریم و تعظیم میکنیم!
امام فرمود: به خدا قسم، اینجور کارها هیچ سود و فایدهای برای حاکمانتان ندارد!
شما با این کار، فقط دو اتفاق را رقم میزنید:
۱. هم در دنیایتان به جانِ خودتان میافتید و خودتان را به سختی و مشقتِ بیخود میاندازید،
۲. و هم در آخرتتان به خاطرِ این خودکوچکبینیِ افراطی، بدبخت و گرفتارِ عذاب میشوید!
چقدر زیانبار است مشقتی که پشتِ سرِ آن، عذابِ الهی باشد؛
و چقدر سودمند و پربرکت است آرامش و راحتیای که با امنیت از آتشِ دوزخ همراه باشد!
حکمت ۳۸چهار تا لایک، چهار تا بلاک
∞
وَ قَالَ [عليه السلام] لِابْنِهِ الْحَسَنِ [عليه السلام] يَا بُنَيَّ احْفَظْ عَنِّى أَرْبَعاً وَ أَرْبَعاً لَا يَضُرُّكَ مَا عَمِلْتَ مَعَهُنَّ إِنَّ أَغْنَى الْغِنَى الْعَقْلُ وَ أَكْبَرَ الْفَقْرِ الْحُمْقُ وَ أَوْحَشَ الْوَحْشَةِ الْعُجْبُ وَ أَكْرَمَ الْحَسَبِ حُسْنُ الْخُلُقِ يَا بُنَيَّ إِيَّاكَ وَ مُصَادَقَةَ الْأَحْمَقِ فَإِنَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَنْفَعَكَ فَيَضُرَّكَ وَ إِيَّاكَ وَ مُصَادَقَةَ الْبَخِيلِ فَإِنَّهُ يَقْعُدُ عَنْكَ أَحْوَجَ مَا تَكُونُ إِلَيْهِ وَ إِيَّاكَ وَ مُصَادَقَةَ الْفَاجِرِ فَإِنَّهُ يَبِيعُكَ بِالتَّافِهِ وَ إِيَّاكَ وَ مُصَادَقَةَ الْكَذَّابِ فَإِنَّهُ كَالسَّرَابِ يُقَرِّبُ عَلَيْكَ الْبَعِيدَ وَ يُبَعِّدُ عَلَيْكَ الْقَرِيبَ .
(امیرالمؤمنین (ع) در یک توصیهی بینظیرِ پدرانه، مهارتهای زندگی و خطقرمزهای رفاقت را اینگونه به پسرش امام حسن (ع) آموزش داد:)
پسر عزیزم! این چهار اصل و آن چهار هشدار را از من به یادگار داشته باش و آویزهی گوشت کن. اگر اینها را در زندگیات رعایت کنی، دیگر هیچچیز نمیتواند به تو ضربه بزند.
بخش اول: چهار اصلِ مهمِ زندگی
۱. بالاترین ثروت و بینیازی، عقل و خردمندی است.
۲. بزرگترین فقر و بیچارگی، حماقت و نادانی است.
۳. ترسناکترین تنهایی و غربت، خودشیفتگی و غرور است.
۴. و باارزشترین اصالت و کلاسِ اجتماعی، اخلاقِ خوب است.
بخش دوم: چهار خطقرمز در رفاقت
اما پسر جان! از رفاقت با چهار دسته از آدمها به شدت دوری کن:
۱. هرگز با آدمِ احمق رفاقت نکن! چون او از روی دوستی میخواهد به تو سود برساند و کمکت کند، اما (با کارهای احمقانهاش) فقط به تو ضربه میزند و همهچیز را خراب میکند.
۲. هرگز با آدمِ بخیل و خسیس رفاقت نکن! چون او دقیقاً در همان لحظاتِ بحرانی که بیشترین نیاز را به او داری، خودش را کنار میکشد و تو را تنها میگذارد.
۳. هرگز با آدمِ فاسد و بیبندوبار رفاقت نکن! چون او اصلاً ارزشی برایت قائل نیست و تو را به ارزانترین و پستترین چیزها میفروشد.
۴. و هرگز با آدمِ دروغگو رفاقت نکن! چون او دقیقاً مثلِ یک سراب است؛ با فریبکاریهایش، چیزهای دور (و غیرممکن) را برایت نزدیک و دستیافتنی جلوه میدهد، و چیزهای نزدیک (و واقعی) را از چشمِ تو دور میکند تا همیشه سرگردان بمانی!
لَا قُرْبَةَ بِالنَّوَافِلِ إِذَا أَضَرَّتْ بِالْفَرَائِضِ.
کارهایِ مستحبی اگر به وظایفِ اصلی (واجبات) ضربه بزنند، هیچ ثواب و نزدیکی به خدایی ایجاد نمیکنند.
حکمت ۴۰اتاقِ فرمانِ زبان
∞
لِسَانُ الْعَاقِلِ وَرَاءَ قَلْبِهِ، وَ قَلْبُ الْأَحْمَقِ وَرَاءَ لِسَانِهِ.
عاقل اول فکر میکند بعد حرف میزند (زبانش پشتِ قلبش است)؛ اما احمق اول حرف میزند و بعداً به حرفی که زده فکر میکند (قلبش پشتِ زبانش است).
حکمت ۴۱اتاق فرمانِ عاقل و احمق
∞
قَلْبُ الْأَحْمَقِ فِي فِيهِ، وَ لِسَانُ الْعَاقِلِ فِي قَلْبِهِ.
این همان معنای حکمت قبلی است با بیانی متفاوت: آدمِ نادان، فکرش در دهانش است (یعنی اول حرف میزند، بعد فکر میکند)؛ اما آدمِ عاقل، زبانش در دل و فکرش قرار دارد (یعنی اول سبکسنگین میکند، بعد دهان باز میکند).
حکمت ۴۲بیماری؛ دکمهیِ ریستِ گناهان
∞
وَ قَالَ (علیه السلام) لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ فِي عِلَّةٍ اعْتَلَّهَا:جَعَلَ اللَّهُ مَا كَانَ [مِنْكَ] مِنْ شَكْوَاكَ حَطّاً لِسَيِّئَاتِكَ، فَإِنَّ الْمَرَضَ لَا أَجْرَ فِيهِ وَ لَكِنَّهُ يَحُطُّ السَّيِّئَاتِ وَ يَحُتُّهَا حَتَّ الْأَوْرَاقِ، وَ إِنَّمَا الْأَجْرُ فِي الْقَوْلِ بِاللِّسَانِ وَ الْعَمَلِ بِالْأَيْدِي وَ الْأَقْدَامِ. وَ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يُدْخِلُ بِصِدْقِ النِّيَّةِ وَ السَّرِيرَةِ الصَّالِحَةِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ الْجَنَّةَ.
امام به عیادت یکی از یاران بیمارش رفت و فرمود:خدا این بیماری را وسیلهای برای پاک شدن گناهانت قرار داده است. یادت باشد که خودِ بیماری پاداش و ثواب ندارد (چون دستِ تو نبوده)، بلکه فقط مثل برگریزانِ پاییز، گناهانت را میریزد و پاکت میکند. ثواب مالِ آن حرفهای خیری است که با زبان میزنی و کارهای نیکی که با دست و پایت انجام میدهی. البته خدا به خاطر نیت پاک و دلِ باصفایت، تو را به بهشت میبرد.
حکمت ۴۳مدالِ افتخار برای یک یارِ وفادار
∞
وَ قَالَ (علیه السلام) فِي ذِكْرِ خَبَّابِ بْنِ الْأَرَتِّ:[رَحِمَ] يَرْحَمُ اللَّهُ خَبَّابَ بْنَ الْأَرَتِّ، فَلَقَدْ أَسْلَمَ رَاغِباً، وَ هَاجَرَ طَائِعاً، وَ قَنِعَ بِالْكَفَافِ، وَ رَضِيَ عَنِ اللَّهِ، وَ عَاشَ مُجَاهِداً.
در وصف خباب بن اَرَت فرمود:
خدا خباب را رحمت کند؛ او با میل خودش اسلام را پذیرفت، برای دینش مهاجرت کرد، به یک زندگی ساده و به اندازه نیاز (کفاف) راضی بود، از خدا گله نکرد و تمام عمرش مثل یک مجاهد زندگی کرد. (اینها ویژگیهای یک انسانِ تراز و موفق از دیدگاه علی (ع) است).
حکمت ۴۴چهار گام برای خوشبختی
∞
طُوبَى لِمَنْ ذَكَرَ الْمَعَادَ، وَ عَمِلَ لِلْحِسَابِ، وَ قَنِعَ بِالْكَفَافِ، وَ رَضِيَ عَنِ اللَّهِ.
خوش به حال کسی که: ۱. به یادِ پایانِ کار (معاد) باشد، ۲. برای روز حسابکتاب آماده شود، ۳. به یک زندگی استاندارد و ساده قانع باشد، ۴. و در هر شرایطی از خدا راضی باشد.
حکمت ۴۵چکِ سفیدِ امضایِ علیع
∞
وَ قَالَ (علیه السلام): لَوْ ضَرَبْتُ خَيْشُومَ الْمُؤْمِنِ بِسَيْفِي هَذَا عَلَى أَنْ يُبْغِضَنِي مَا أَبْغَضَنِي، وَ لَوْ صَبَبْتُ الدُّنْيَا بِجَمَّاتِهَا عَلَى الْمُنَافِقِ عَلَى أَنْ يُحِبَّنِي مَا أَحَبَّنِي؛ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ قُضِيَ، فَانْقَضَى عَلَى لِسَانِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ (صلی الله علیه وآله) أَنَّهُ قَالَ: “يَا عَلِيُّ لَا يُبْغِضُكَ مُؤْمِنٌ وَ لَا يُحِبُّكَ مُنَافِقٌ”.
اگر با شمشیرم به بینیِ مؤمن بزنم که از من متنفر شود، هرگز از من بدش نمیآید! و اگر تمام دنیا را به پای منافق بریزم که مرا دوست داشته باشد، هرگز دوستم نخواهد داشت! چون پیامبر (ص) فرمود: ای علی! هیچ مؤمنی با تو دشمن نمیشود و هیچ منافقی تو را دوست نخواهد داشت. (حب و بغضِ علی (ع)، دستگاهِ دروغسنجِ ایمان و نفاق است).
سَيِّئَةٌ تَسُوؤُكَ خَيْرٌ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُكَ.
یک کار بدی که بعدش حالت را بگیرد و پشیمانت کند، پیش خدا خیلی بهتر از آن کار خوبی است که انجام بدهی و مغرورت کند.
قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَى قَدْرِ هِمَّتِهِ، وَ صِدْقُهُ عَلَى قَدْرِ مُرُوءَتِهِ، وَ شَجَاعَتُهُ عَلَى قَدْرِ أَنَفَتِهِ، وَ عِفَّتُهُ عَلَى قَدْرِ غَيْرَتِهِ.
ارزش هر کس به اندازه همت اوست؛ صداقتش به اندازه جوانمردیاش، شجاعتش به اندازه غیرتش و پاکدامنیاش هم به اندازه ناموسپرستی و حیای اوست.
الظَّفَرُ بِالْحَزْمِ، وَ الْحَزْمُ بِإِجَالَةِ الرَّأْيِ، وَ الرَّأْيُ بِتَحْصِينِ الْأَسْرَارِ.
پیروزی در سایه دوراندیشی به دست میآید؛ دوراندیشی هم با فکر کردن و مشورت؛ و فکر درست هم با رازداری (و لو نرفتن نقشهها).
احْذَرُوا صَوْلَةَ الْكَرِيمِ إِذَا جَاعَ، وَ اللَّئِيمِ إِذَا شَبِعَ.
مراقب باشید! آدم بزرگوار اگر به حقش نرسد و تحت فشار باشد، عصبانی میشود؛ اما آدم پست اگر به جایی برسد و سیر شود، طغیان میکند.
قُلُوبُ الرِّجَالِ وَحْشِيَّةٌ، فَمَنْ تَأَلَّفَهَا أَقْبَلَتْ عَلَيْهِ.
دلهای آدمها مثل حیوانات وحشی هستند؛ هر کس با آنها مهربانی کند و انس بگیرد، رام میشوند و به او رو میآورند.
عَيْبُكَ مَسْتُورٌ مَا أَسْعَدَكَ جَدُّكَ.
تا وقتی بخت با تو یار است و ورق برنگشته، عیبهایت پوشیده میماند؛ (پس تا فرصت داری اصلاحشان کن).
حکمت ۵۲بخشندگی قدرتمندان
∞
أَوْلَى النَّاسِ بِالْعَفْوِ أَقْدَرُهُمْ عَلَى الْعُقُوبَةِ.
شایستهترین فرد برای گذشت کردن، کسی است که قدرت تنبیه کردن داشته باشد (ولی از قدرتش استفاده نکند).
السَّخَاءُ مَا كَانَ ابْتِدَاءً، فَأَمَّا مَا كَانَ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَحَيَاءٌ وَ تَذَمُّمٌ.
بخشندگی یعنی خودت پیشقدم شوی؛ اما اگر بعد از درخواستِ طرف چیزی به او بدهی، در واقع از روی خجالت و برای فرار از سرزنش دادی.
لَا غِنَى كَالْعَقْلِ، وَ لَا فَقْرَ كَالْجَهْلِ، وَ لَا مِيرَاثَ كَالْأَدَبِ، وَ لَا ظَهِيرَ كَالْمُشَاوَرَةِ.
هیچ ثروتی مثل عقل، هیچ فقری مثل نادانی، هیچ میراثی مثل ادب و هیچ پشتیبانی مثل مشورت نیست.
الصَّبْرُ صَبْرَانِ: صَبْرٌ عَلَى مَا تَكْرَهُ، وَ صَبْرٌ عَمَّا تُحِبُّ.
صبر دو جور است: یا باید در برابر سختیهایی که دوست نداری کوتاه نیایی، یا در برابر هوسهایی که خیلی دوستشان داری دندان روی جگر بگذاری.
الْغِنَى فِي الْغُرْبَةِ وَطَنٌ، وَ الْفَقْرُ فِي الْوَطَنِ غُرْبَةٌ.
آدم پولدار در غربت هم احساس خانهزاد بودن میکند، اما آدم بیپول در شهر خودش هم غریب و تنهاست.
الْقَنَاعَةُ مَالٌ لَا يَنْفَدُ.
قناعت ثروتی است که هیچوقت تهکش نمیکند.
الْمَالُ مَادَّةُ الشَّهَوَاتِ.
پول و ثروت، خوراکِ آرزوها و هوسهای بیپایان است.
مَنْ حَذَّرَكَ كَمَنْ بَشَّرَكَ.
کسی که تو را از خطری میترساند و هشدار میدهد، مثل کسی است که مژده نجات به تو داده است.
اللِّسَانُ سَبُعٌ، إِنْ خُلِّيَ عَنْهُ عَقَرَ.
زبان مثل یک حیوان درنده است؛ اگر رهایش کنی و مراقبش نباشی، گاز میگیرد!
الْمَرْأَةُ عَقْرَبٌ حُلْوَةُ اللَّسْبَةِ.
زن (در دنیای عواطف) مثل عقربی است که نیش زدنش هم شیرین است.
إِذَا حُيِّيتَ بِتَحِيَّةٍ فَحَيِّ بِأَحْسَنَ مِنْهَا، وَ إِذَا أُسْدِيَتْ إِلَيْكَ يَدٌ فَاكافِئْهَا بِمَا يُرْبِي عَلَيْهَا، وَ الْفَضْلُ مَعَ ذَلِكَ لِلْبَادِئِ.
اگر به تو احترام گذاشتند، تو محترمانهتر جواب بده؛ و اگر کسی به تو خوبی کرد، تو بیشتر جبران کن؛ هرچند در هر حال، امتیاز اصلی مال کسی است که اول شروع کرده.
الشَّفِيعُ جَنَاحُ الطَّالِبِ.
واسطه و پارتی (خوب)، مثل بالهای پرواز برای کسی است که از تو درخواستی دارد.
أَهْلُ الدُّنْيَا كَرَكْبٍ يُسَارُ بِهِمْ وَ هُمْ نِيَامٌ.
مردم دنیا مثل مسافرانی هستند که در حال خوابیدن هستند، در حالی که مرکبشان (زمان) دارد آنها را با سرعت به مقصد میبرد.
فَقْدُ الْأَحِبَّةِ غُرْبَةٌ.
از دست دادنِ دوستان و عزیزان، خودش نوعی غربت و تنهایی است.
فَوْتُ الْحَاجَةِ أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِهَا إِلَى غَيْرِ أَهْلِهَا.
اگر به خواستهات نرسی و دست خالی بمانی، خیلی بهتر از این است که بروی پیش آدمِ نابلد و بیشخصیت و از او چیزی بخواهی.
لَا تَسْتَحِ مِنْ إِعْطَاءِ الْقَلِيلِ، فَإِنَّ الْحِرْمَانَ أَقَلُّ مِنْهُ.
هیچوقت از بخشیدنِ مقدار کم خجالت نکش؛ چون هر چقدر هم که کم باشد، باز هم از هیچچیز ندادن بیشتر است.
الْعَفَافُ زِينَةُ الْفَقْرِ، وَ الشُّكْرُ زِينَةُ الْغِنَى.
زیباییِ آدمِ بیپول به پاکدامنی و خویشتنداریاش است، و زیباییِ آدمِ پولدار به شکرگزار بودنش.
إِذَا لَمْ يَكُنْ مَا تُرِيدُ فَلَا تُبَلْ كَيْفَ مَا كُنْتَ.
اگر اوضاع آنطوری که تو میخواستی پیش نرفت، دیگر غصه نخور و نگذار حالِ بقیه روزهایت هم خراب شود.
لَا تَرَى الْجَاهِلَ إِلَّا مُفْرِطاً أَوْ مُفَرِّطاً.
آدم نادان را همیشه در دو حالت میبینی: یا آنقدر تند میرود که از آن طرف بوم میافتد، یا آنقدر کند که کلاً جا میماند (کلاً اهل تعادل نیست).
إِذَا تَمَّ الْعَقْلُ نَقَصَ الْكَلَامُ.
هر چقدر عقل آدم پختهتر و کاملتر شود، پرحرفیاش کمتر میشود.
الدَّهْرُ يُخْلِقُ الْأَبْدَانَ، وَ يُجَدِّدُ الْآمَالَ، وَ يُقَرِّبُ الْمَنِيَّةَ، وَ يُبَاعِدُ الْأُمْنِيَّةَ.
روزگار بدنها را کهنه و فرسوده میکند اما آرزوها را مدام تازه نگه میدارد؛ مرگ را به آدم نزدیک میکند ولی رسیدن به رویاها را دورتر میبرد.
مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً فَلْيَبْدَأْ بِتَعْلِيمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِيمِ غَيْرِهِ.
کسی که میخواهد الگوی دیگران باشد، قبل از اینکه بخواهد به بقیه درس بدهد، باید معلم خودش باشد و رفتارش را درست کند.
نَفَسُ الْمَرْءِ خُطَاهُ إِلَى أَجَلِهِ.
هر نفسی که میکشی، در واقع یک قدم است که داری به سمت پایانِ عمرت برمیداری.
كُلُّ مَعْدُودٍ مُنْقَضٍ، وَ كُلُّ مُتَوَقَّعٍ آتٍ.
هر چیزی که قابل شمردن باشد (مثل عمر)، بالاخره تمام میشود؛ و هر چیزی که انتظارش را میکشی (مثل مرگ)، حتماً از راه میرسد.
إِنَّ الْأُمُورَ إِذَا اشْتَبَهَتْ اعْتُبِرَ آخِرُهَا بِأَوَّلِهَا.
وقتی در کاری گیج شدی و نمیدانستی تهش چه میشود، به اولش نگاه کن؛ (چون از همان قدمهای اول میشود فهمید پایان کار چه شکلی است).
وَ مِنْ خَبَرِ ضِرَارِ بْنِ حَمْزَةَ الضَّبَائِيِّ عِنْدَ دُخُولِهِ عَلَى مُعَاوِيَةَ وَ مَسْأَلَتِهِ لَهُ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع وَ قَالَ فَأَشْهَدُ لَقَدْ رَأَيْتُهُ فِى بَعْضِ مَوَاقِفِهِ وَ قَدْ أَرْخَى اللَّيْلُ سُدُولَهُ وَ هُوَ قَائِمٌ فِى مِحْرَابِهِ قَابِضٌ عَلَى لِحْيَتِهِ يَتَمَلْمَلُ تَمَلْمُلَ السَّلِيمِ وَ يَبْكِى بُكَاءَ الْحَزِينِ وَ يَقُولُ يَا دُنْيَا يَا دُنْيَا إِلَيْكِ عَنِّى أَ بِى تَعَرَّضْتِ أَمْ إِلَيَّ تَشَوَّقْتِ لَا حَانَ حِينُكِ هَيْهَاتَ غُرِّى غَيْرِى لَا حَاجَةَ لِى فِيكِ قَدْ طَلَّقْتُكِ َلَاثاً لَا رَجْعَةَ فِيهَا فَعَيْشُكِ قَصِيرٌ وَ خَطَرُكِ يَسِيرٌ وَ أَمَلُكِ حَقِيرٌ آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ وَ طُولِ الطَّرِيقِ وَ بُعْدِ السَّفَرِ وَ عَظِيمِ الْمَوْرِدِ .
(بعد از شهادت امیرالمؤمنین (ع)، ضرار بن حمزه (یکی از یاران وفادار امام) بر معاویه وارد شد. معاویه که کنجکاو بود بداند علی (ع) در نزد یارانش چطور توصیف میشود، از ضرار خواست تا علی (ع) را برایش توصیف کند. ضرار که ابتدا مقاومت کرد، در نهایت با اصرارِ معاویه آهی کشید و شرحِ حالِ آن حضرت را اینگونه بیان کرد:)
به خدا قسم، من روزی در یکی از صحنهها و جایگاههایش او را دیدم که پردهی تاریکِ شب همهجا را پوشانده بود و ستارهها در آسمان سوسو میزدند.
او در محرابِ عبادتش ایستاده بود؛ دستش را به محاسنِ مبارکش گرفته بود و مثلِ مارگزیدهای که از شدتِ درد به خود بپیچد، از ترسِ خدا به خود میپیچید و میلرزید! مثلِ یک آدمِ داغدیده و مصیبتزده زارزار گریه میکرد و با دنیای فانی اینطور حرف میزد:
ای دنیا! ای دنیای فریبنده! گم شو و از من فاصله بگیر!
آیا با این زرقوبرقت داری خودت را به من عرضه میکنی و برای من عشوه میآیی؟ یا داری برای من دلبری میکنی؟
هرگز چنین مباد! هنوز وقتِ فریب دادنِ من نرسیده است. خیلی دور است که بتوانی مرا گول بزنی!
برو آدمِ دیگری را فریب بده؛ من کوچکترین نیازی به تو ندارم.
من طلاقِ تو را سهطلاقه دادهام؛ طلاقی که دیگر هیچ رجوع و بازگشتی در آن وجود ندارد!
عمرِ خوشیهایت خیلی کوتاه است، ارزش و اعتبارت بسیار ناچیز است، و آرزوهایت حقیر و بیارزشاند.
آه... آه از کمیِ توشهی راه، از طولانی بودنِ مسیر، از درازای سفر، و از ورود به آن جایگاهِ بزرگ و هولناکِ آخرت!
وَ مِنْ كَلَامٍ لَهُ [عليه السلام] لِلسَّائِلِ الشَّامِيِّ لَمَّا سَأَلَهُ أَ كَانَ مَسِيرُنَا إِلَى الشَّامِ بِقَضَاءٍ مِنَ اللَّهِ وَ قَدَرٍ بَعْدَ كَلَامٍ طَوِيلٍ هَذَا مُخْتَارُهُوَيْحَكَ لَعَلَّكَ ظَنَنْتَ قَضَاءً لَازِماً وَ قَدَراً حَاتِماً لَوْ كَانَ ذَلِكَ كَذَلِكَ لَبَطَلَ الثَّوَابُ وَ الْعِقَابُ وَ سَقَطَ الْوَعْدُ وَ الْوَعِيدُ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَمَرَ عِبَادَهُ تَخْيِيراً وَ نَهَاهُمْ تَحْذِيراً وَ كَلَّفَ يَسِيراً وَ لَمْ يُكَلِّفْ عَسِيراً وَ أَعْطَى عَلَى الْقَلِيلِ كَثِيراً وَ لَمْ يُعْصَ مَغْلُوباً وَ لَمْ يُطَعْ مُكْرِهاً وَ لَمْ يُرْسِلِ الْأَنْبِيَاءَ لَعِباً وَ لَمْ يُنْزِلِ الْكُتُبَ لِلْعِبَادِ عَبَثاً وَ لَا خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ
وقتی امیرالمؤمنین (ع) در مسیرِ جنگِ صفین بود، مردی شامی جلو آمد و پرسید: یا علی! آیا رفتنِ ما به سمت شام و جنگیدن در این مسیر، بر اساسِ قضا و قدر و ارادهی حتمیِ خدا بوده است؟ امام در پاسخی مفصل، اینطور حقیقتِ اختیار و مسئولیتِ انسان را تبیین کرد
وای بر تو! نکند خیال کردهای آن قضا و قدری که میگویی، یک فرمانِ جبری و اجبارِ حتمی بوده است؟! اگر قرار بود همهچیز از پیش تعیینشده و جبری باشد، آنوقت پاداش و عذاب معنایش را از دست میداد، و وعدهها و وعیدهای الهی (بهشت و جهنم) کاملاً بیفایده و ساقط میشد!
بدان که خداوندِ سبحان:
بندگانش را به اختیارِ خودشان امر کرده و راه را باز گذاشته،
از گناهان با هشدار و انذار نهی فرموده،
تکالیفی که بر دوششان گذاشته خیلی آسان است و هرگز کارِ سختی به آنها تحمیل نکرده،
در برابرِ کارهای کوچک، پاداشهای بزرگ و فراوان عطا میکند،
هیچگاه از سرِ ناتوانی و شکست مغلوبِ گناهِ بندگان نشده، و کسی را به زور و اکراه به اطاعت وادار نکرده است،
پیامبران را به شوخی و بازی نفرستاده،
کتابهای آسمانی را عبث و بیهدف برای بندگان نازل نکرده،
و آسمانها و زمین و آنچه بین آنهاست را باطل و بیهدف نیافریده است!
اینطور نگاهِ جبری داشتن، گمانِ کسانی است که کافر شدهاند؛ پس وای بر کافران از عذابِ آتشِ دوزخ!
حکمت ۷۹جایگاه واقعی دانش
∞
خُذِ الْحِكْمَةَ أَنَّى كَانَتْ، فَإِنَّ الْحِكْمَةَ تَكُونُ فِي صَدْرِ الْمُنَافِقِ فَتَلَجْلَجُ فِي صَدْرِهِ حَتَّى تَخْرُجَ فَتَسْكُنَ إِلَى صَوَاحِبِهَا فِي صَدْرِ الْمُؤْمِنِ.
حرف حساب و دانش را هر جا پیدا کردی، روی زمین نگذار و یادش بگیر. حکمت حتی در سینه آدمِ دورو هم آرام و قرار ندارد؛ مدام در گلویش میچرخد تا راهی به بیرون پیدا کند و برود در سینه یک آدم درستکار، پیش بقیه رفقایش آرام بگیرد.
الْحِكْمَةُ ضَالَّةُ الْمُؤْمِنِ، فَخُذِ الْحِكْمَةَ وَ لَوْ مِنْ أَهْلِ النِّفَاقِ.
دانش و حکمت، گمشده آدمِ مؤمن است؛ پس حتی اگر دیدی یک آدمِ نانبهنرخروزخور هم حرف حسابی میزند، آن را از او یاد بگیر و مالِ خودت کن.
قِيمَةُ كُلِّ امْرِئٍ مَا يُحْسِنُهُ.
قیمت و ارزش هر کسی به اندازه هنری است که بلد است و تخصص و کارِ درستی است که انجام میدهد.
- وَ قَالَ [عليه السلام] أُوصِيكُمْ بِخَمْسٍ لَوْ ضَرَبْتُمْ إِلَيْهَا آبَاطَ الْإِبِلِ لَكَانَتْ لِذَلِكَ أَهْلًا لَا يَرْجُوَنَّ أَحَدٌ مِنْكُمْ إِلَّا رَبَّهُ وَ لَا يَخَافَنَّ إِلَّا ذَنْبَهُ وَ لَا يَسْتَحِيَنَّ أَحَدٌ مِنْكُمْ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا يَعْلَمُ أَنْ يَقُولَ لَا أَعْلَمُ وَ لَا يَسْتَحِيَنَّ أَحَدٌ إِذَا لَمْ يَعْلَمِ الشَّيْءَ أَنْ يَتَعَلَّمَهُ وَ عَلَيْكُمْ بِالصَّبْرِ فَإِنَّ الصَّبْرَ مِنَ الْإِيمَانِ كَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ وَ لَا خَيْرَ فِى جَسَدٍ لَا رَأْسَ مَعَهُ وَ لَا فِى إِيمَانٍ لَا صَبْرَ مَعَهُ .
پنج تا توصیه بهتان میکنم که اگر برای به دست آوردنشان کل دنیا را هم زیر پا بگذارید، میارزد:
۱. جز به خدا به هیچکس امید نداشته باش؛
۲. جز از اشتباهاتِ خودت از هیچچیز نترس؛
۳. اگر چیزی را بلد نیستی، خجالت نکش و راحت بگو نمیدانم؛
۴. اگر چیزی را نمیدانی، برای یاد گرفتنش خجالت را کنار بگذار؛
۵. و همیشه صبور باش، چون صبر برای ایمان مثل سر است برای بدن؛ بدنِ بدون سر، به هیچ دردی نمیخورد.
(لِرَجُلٍ أَفْرَطَ فِي الثَّنَاءِ عَلَيْهِ...) أَنَا دُونَ مَا تَقُولُ، وَ فَوْقَ مَا فِي نَفْسِكَ.
(خطاب به کسی که داشت بیش از حد از ایشان تعریف میکرد): من از این چیزهایی که تو میگویی کمترم، اما از آن چیزی که در دلت (درباره من) فکر میکنی، بالاترم!
بَقِيَّةُ السَّيْفِ أَبْقَى عَدَداً وَ أَكْثَرُ وَلَداً.
کسانی که از جنگ و سختیها جان سالم به در میبرند، نسلشان پایدارتر و فرزندانشان بیشتر میشود.
مَنْ تَرَكَ قَوْلَ لَا أَدْرِي أُصِيبَتْ مَقَاتِلُهُ.
هر کسی که با کلمه نمیدانم خداحافظی کند و بخواهد درباره همه چیز اظهارنظر کند، خودش را به کشتن میدهد.
رَأْيُ الشَّيْخِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ مَشْهَدِ الْغُلَامِ.
فکر و تجربه یک آدمِ پخته و پیر پیش من باارزشتر از شور و هیجانِ (بیمنطقِ) یک جوان در میدان جنگ است.
عَجِبْتُ لِمَنْ يَقْنَطُ وَ مَعَهُ الِاسْتِغْفَارُ.
واقعاً تعجب میکنم از کسی که ناامید میشود، در حالی که ابزاری مثل عذرخواهی از خدا و جبران را در اختیار دارد.
وَ حَكَى عَنْهُ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْبَاقِرُ [عليه السلام] أَنَّهُقَالَ كَانَ فِى الْأَرْضِ أَمَانَانِ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ وَ قَدْ رُفِعَ أَحَدُهُمَا فَدُونَكُمُ الْآخَرَ فَتَمَسَّكُوا بِهِ أَمَّا الْأَمَانُ الَّذِى رُفِعَ فَهُوَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) وَ أَمَّا الْأَمَانُ الْبَاقِى فَالِاسْتِغْفَارُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِيهِمْ وَ ما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ .
(امام محمد باقر (ع) از جدِ بزرگوارش امیرالمؤمنین (ع) این فرمایشِ زیبا و امیدبخش را نقل میکند:)
روی زمین، همیشه دو پناهگاه و سپرِ محافظ در برابرِ عذابِ خدا وجود داشت. یکی از آن دو سپر، از میانِ ما رفت و برچیده شد؛ اما سپرِ دوم هنوز هست. پس آن سپرِ باقیمانده را دودستی و محکم بچسبید و رهایش نکنید!
آن سپرِ اول که از دستِ ما رفت، وجودِ نازنینِ رسول خدا (ص) بود.
اما سپرِ دوم که هنوز هم باقی است، استغفار و طلبِ بخشش است.
همانطور که خدای متعال (در آیهی ۳۳ سورهی انفال) فرموده است: (ای پیامبر،) تا زمانی که تو در میانِ آنها هستی، خدا آنها را عذاب نمیکند؛ و همچنین تا زمانی که دارند استغفار میکنند (و از گناهانشان آمرزش میخواهند)، باز هم خدا آنها را عذاب نخواهد کرد.
حکمت ۸۹فرمولِ اصلاح زندگی
∞
مَنْ أَصْلَحَ مَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ اللَّهِ أَصْلَحَ اللَّهُ مَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ النَّاسِ، وَ مَنْ أَصْلَحَ أَمْرَ آخِرَتِهِ أَصْلَحَ اللَّهُ لَهُ أَمْرَ دُنْيَاهُ.
هر کس رابطهاش را با خدا ردیف کند، خدا هم رابطهاش را با مردم درست میکند؛ و هر کس به فکرِ دنیایِ جاویدانش (آخرت) باشد، خدا هم دنیای امروزش را سر و سامان میدهد.
حکمت ۹۰تعریف درست دیندار
∞
الْفَقِيهُ كُلُّ الْفَقِيهِ مَنْ لَمْ يُقَنِّطِ النَّاسَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، وَ لَمْ يُؤْيِسْهُمْ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ، وَ لَمْ يُؤْمِنْهُمْ مِنْ مَكْرِ اللَّهِ.
عالمِ واقعی کسی است که نه مردم را از رحمت خدا ناامید کند که فکر کنند راه برگشتی ندارند، و نه آنقدر آنها را خاطرجمع کند که از حساب و کتابِ خدا غافل شوند.
إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ تَمَلُّ كَمَا تَمَلُّ الْأَبْدَانُ، فَابْتَغُوا لَهَا طَرَائِفَ الْحِكَمِ.
این دلها هم مثل بدنها خسته میشوند؛ پس هر از گاهی با حرفهای حکیمانه و نکاتِ جذاب و نو، به آنها استراحت بدهید و حالشان را جا بیاورید.
أَوْضَعُ الْعِلْمِ مَا وُقِفَ عَلَى اللِّسَانِ، وَ أَرْفَعُهُ مَا ظَهَرَ فِي الْجَوَارِحِ وَ الْأَرْكَانِ.
بیارزشترین دانش آن است که فقط نوکِ زبان باشد و در حرف خلاصه شود؛ و باارزشترینش آن است که در رفتار و تمامِ وجودِ آدم خودش را نشان بدهد.
لَا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْفِتْنَةِ... وَ لَكِنْ مَنِ اسْتَعَاذَ فَلْيَسْتَعِذْ مِنْ مُضِلَّاتِ الْفِتَنِ...
هیچوقت نگویید: خدایا از امتحان و آزمایش به تو پناه میبرم! چون هیچکس نیست که امتحان نشود. بلکه بگویید: خدایا از امتحانهایی که باعث گمراهیام میشود به تو پناه میبرم. خدا آدمها را با پول و فرزند امتحان میکند تا معلوم شود چه کسی از سهمیهاش راضی است و چه کسی اهل طغیان.
- وَ قَالَ [عليه السلام] لَا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ اللَّهُمَّ إِنِّى أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْفِتْنَةِ لِأَنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ إِلَّا وَ هُوَ مُشْتَمِلٌ عَلَى فِتْنَةٍ وَ لَكِنْ مَنِ اسْتَعَاذَ فَلْيَسْتَعِذْ مِنْ مُضِلَّاتِ الْفِتَنِ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَقُولُ وَ اعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَ أَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ وَ مَعْنَى ذَلِكَ أَنَّهُ يَخْتَبِرُهُمْ بِالْأَمْوَالِ وَ الْأَوْلَادِ لِيَتَبَيَّنَ السَّاخِطَ لِرِزْقِهِ وَ الرَّاضِيَ بِقِسْمِهِ وَ إِنْ كَانَ سُبْحَانَهُ أَعْلَمَ بِهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ لَكِنْ لِتَظْهَرَ الْأَفْعَالُ الَّتِى بِهَا يُسْتَحَقُّ الثَّوَابُ وَ الْعِقَابُ لِأَنَّ بَعْضَهُمْ يُحِبُّ الذُّكُورَ وَ يَكْرَهُ الْإِنَاثَ وَ بَعْضَهُمْ يُحِبُّ تَثْمِيرَ الْمَالِ وَ يَكْرَهُ انْثِلَامَ الْحَالِ .
(امیرالمؤمنین (ع) در یک تبیینِ دقیق و روانشناختی، نحوهی صحیحِ دعا کردن در برابر فتنهها و آزمونهای الهی را اینطور آموزش داد:)
مبادا هیچکدام از شما بگویید: خدایا! من از فتنه و آزمون به تو پناه میبرم! چون اصلاً مگر کسی هست که درگیرِ فتنه و امتحان نباشد؟ (همهی زندگیِ انسان در دنیا، سراسر آزمون است).
بلکه هر کس خواست به خدا پناه ببرد، باید بگوید: خدایا! از فتنههای گمراهکننده (و آزمونهایی که انسان را به بیراهه میکشند) به تو پناه میبرم.
دلیلش این است که خدای سبحان خودش در قرآن (سورهی انفال، آیهی ۲۸) فرموده است: و بدانید که اموال و فرزندانتان، مایهی فتنه و آزمایشِ شما هستند.
معنای این آیه این است که خدا بندگانش را با مال و فرزند امتحان میکند تا مشخص شود چه کسی از روزیِ خودش ناراضی و گلهمند است، و چه کسی به قسمت و حکمتِ خدا راضی و تسلیم است.
البته که خدای سبحان خیلی بیشتر از خودِ آدمها به درونشان آگاه است؛ اما این امتحانات برگزار میشوند تا کارهای عینی و عملیِ انسانها سرِ جایش ظاهر شود؛ همان اعمالی که پایهی پاداش و عذاب بر اساس آنها شکل میگیرد.
چون طبیعتِ آدمها متفاوت است:
بعضیها پسر دوست دارند و از دختردار شدن ناراحت میشوند،
و بعضی دیگر عاشقِ زیاد کردنِ پول و ثروتاند و از کم شدن یا آسیب دیدنِ سرمایهشان به شدت برآشفته میشوند! (و همهی اینها میدانِ امتحانِ انسان است).
حکمت ۹۵ارزش کار با اخلاص
∞
لَا يَقِلُّ عَمَلٌ مَعَ التَّقْوَى، وَ كَيْفَ يَقِلُّ مَا يُتَقَبَّلُ؟
کاری که از روی درستکاری و برای خدا باشد، هیچوقت کم و کوچک نیست؛ چطور میشود چیزی که خدا قبولش کرده را کوچک دانست؟
حکمت ۹۶ملاکِ نزدیکی به پیامبر
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِالْأَنْبِيَاءِ أَعْلَمُهُمْ بِمَا جَاءُوا بِهِ ثُمَّ تَلَا إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِيُّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الْآيَةَ ثُمَّ قَالَ إِنَّ وَلِيَّ مُحَمَّدٍ مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ وَ إِنْ بَعُدَتْ لُحْمَتُهُ وَ إِنَّ عَدُوَّ مُحَمَّدٍ مَنْ عَصَى اللَّهَ وَ إِنْ قَرُبَتْ قَرَابَتُهُ .
(امیرالمؤمنین (ع) در یک بیانِ صریح و کوبنده، خطِ بطلان روی ادعاهای توخالیِ نسبتِ فامیلی کشید و معیارِ واقعیِ ارتباط با پیامبران را اینطور مشخص کرد:)
نزدیکترین آدمها به پیامبران الهی، کسانی هستند که به اهداف، مکتب و تعالیمی که آنها آوردهاند، آناً و عملاً از همه داناتر و عاملتر باشند!
سپس امام برای تأییدِ این حرف، این آیهی شریفه (سورهی آلعمران، آیهی ۶۸) را تلاوت کرد: مسلماً نزدیکترین مردم به ابراهیم، کسانی هستند که از او تبعیت کردند، و همچنین این پیامبر (محمد) و کسانی که ایمان آوردهاند...
سپس حضرت با قاطعیت فرمود:
دوستدار و پیروِ واقعیِ پیامبر (محمد ص)، کسی است که خدا را اطاعت کند؛ هرچند از نظرِ نسب و فامیل، هیچ نزدیکی و خویشاوندیِ خونی با پیامبر نداشته باشد!
و دشمنِ واقعیِ پیامبر (محمد ص)، کسی است که خدا را نافرمانی کند؛ هرچند از نظرِ فامیلی، نزدیکترین خویشاوندِ او باشد!
نَوْمٌ عَلَى يَقِينٍ خَيْرٌ مِنْ صَلَاةٍ فِي شَكٍّ.
خوابیدنی که همراه با باور و یقینِ قلبی باشد، خیلی بهتر از نماز خواندنی است که با شک و تردید همراه باشد.
اعْقِلُوا الْخَبَرَ إِذَا سَمِعْتُمُوهُ عَقْلَ رِعَايَةٍ لَا عَقْلَ رِوَايَةٍ، فَإِنَّ رُوَاةَ الْعِلْمِ كَثِيرٌ وَ رُعَاتَهُ قَلِيلٌ.
وقتی خبری یا دانشی را میشنوید، سعی کنید قشنگ هضمش کنید و بفهمید به چه دردی میخورد، نه اینکه فقط برای بقیه تعریفش کنید؛ چون آدمهایی که فقط حرف میزنند زیادند، اما کسانی که واقعاً عمق مطلب را میفهمند، خیلی کم هستند.
(وَ سَمِعَ رَجُلًا يَقُولُ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ فَقَالَ:) إِنَّ قَوْلَنَا إِنَّا لِلَّهِ إِقْرَارٌ عَلَى أَنْفُسِنَا بِالْمُلْكِ، وَ قَوْلَنَا إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ إِقْرارٌ عَلَى أَنْفُسِنَا بِالْهُلْكِ.
وقتی میگوییم ما مالِ خداییم، یعنی قبول داریم که صاحباختیارِ ما اوست؛ و وقتی میگوییم به سوی او برمیگردیم، یعنی پذیرفتهایم که این زندگی همیشگی نیست و یک روز تمام میشود.
حکمت ۱۰۰دعا هنگام تعریف شنیدن
∞
(وَ مَدَحَهُ قَوْمٌ فِي وَجْهِهِ فَقَالَ:) اللَّهُمَّ إِنَّكَ أَعْلَمُ بِي مِنْ نَفْسِي، وَ أَنَا أَعْلَمُ بِنَفْسِي مِنْهُمْ؛ اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا خَيْراً مِمَّا يَظُنُّونَ، وَ اغْفِرْ لَنَا مَا لَا يَعْلَمُونَ.
(وقتی گروهی جلوی رویشان از ایشان تعریف کردند، فرمودند:) خدایا! تو من را بهتر از خودم میشناسی و من هم خودم را بهتر از اینها میشناسم. خدایا! کاری کن من حتی بهتر از آن چیزی باشم که اینها فکر میکنند، و آن بدیهایی که از من نمیدانند را هم ببخش.
حکمت ۱۰۱فوت و فن حاجت گرفتن
∞
لَا يَسْتَقِيمُ قَضَاءُ الْحَوَائِجِ إِلَّا بِثَلَاثٍ: بِاسْتِصْغَارِهَا لِتَعْظُمَ، وَ بِاسْتِكْتَامِهَا لِتَظْهَرَ، وَ بِتَعْجِيلِهَا لِتَهْنُؤَ.
برای اینکه کارت راه بیفتد، سه تا قانون را رعایت کن: ۱. آن کار خیر را در چشمت کوچک ببین تا پیش خدا بزرگ شود؛ ۲. صدایش را درنیاور تا وقتی که به نتیجه برسد و خودش را نشان بدهد؛ ۳. و در انجام دادنش عجله کن تا به دلت بچسبد و شیرین شود.
حکمت ۱۰۲پیشبینی روزهای سخت
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] يَأْتِى عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ لَا يُقَرَّبُ فِيهِ إِلَّا الْمَاحِلُ وَ لَا يُظَرَّفُ فِيهِ إِلَّا الْفَاجِرُ وَ لَا يُضَعَّفُ فِيهِ إِلَّا الْمُنْصِفُ يَعُدُّونَ الصَّدَقَةَ فِيهِ غُرْماً وَ صِلَةَ الرَّحِمِ مَنّاً وَ الْعِبَادَةَ اسْتِطَالَةً عَلَى النَّاسِ فَعِنْدَ ذَلِكَ يَكُونُ السُّلْطَانُ بِمَشُورَةِ النِّسَاءِ وَ إِمَارَةِ الصِّبْيَانِ وَ تَدْبِيرِ الْخِصْيَانِ .
روزگاری بر این مردم خواهد آمد که در آن:
کسی نزدِ مدیران و قدرتمداران عزیز نیست و پست و مقام نمیگیرد، مگر آدمِ سخنچین، چاپلوس و زیرآبزن!
کسی باهوش، زیرک و باکلاس به حساب نمیآید، مگر آدمِ فاسد، هرزه و بیقید!
و هیچکس ضعیف، حقیر و سرکوب نمیشود، مگر آدمِ باانصاف و حقطلب!
در آن روزگارِ تاریک، ارزشهای انسانی کاملاً معکوس میشود:
مردم صدقه و انفاق را یک ضرر و خسارتِ مالیِ بزرگ به حساب میآورند!
صله رحم و محبت به فامیل را منت گذاشتن و بارِ سنگین میدانند!
و عبادت و بندگیِ خدا را ابزاری برای پز دادن، تکبر و منت گذاشتن بر سرِ دیگران تلقی میکنند!
و دقیقاً در چنین نقطهای از انحطاط است که: مدیریت و فرمانرواییِ جامعه، با مشورتِ زنان (نامحرم به امر حکومت یا افراد نالایقِ مسلط)، فرماندهیِ دستهها به دستِ بچهها و نوجوانانِ خام، و تدبیر و برنامهریزیِ کلانِ کشور به دستِ افرادِ ضعیف و بیاراده میافتد!
حکمت ۱۰۳زهد و سادهزیستی
∞
وَ رُئِيَ عَلَيْهِ إِزَارٌ خَلَقٌ مَرْقُوعٌ فَقِيلَ لَهُ فِى ذَلِكَ فَقَالَ :يَخْشَعُ لَهُ الْقَلْبُ وَ تَذِلُّ بِهِ النَّفْسُ وَ يَقْتَدِى بِهِ الْمُؤْمِنُونَ إِنَّ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةَ عَدُوَّانِ مُتَفَاوِتَانِ وَ سَبِيلَانِ مُخْتَلِفَانِ فَمَنْ أَحَبَّ الدُّنْيَا وَ تَوَلَّاهَا أَبْغَضَ الْآخِرَةَ وَ عَادَاهَا وَ هُمَا بِمَنْزِلَةِ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ مَاشٍ بَيْنَهُمَا كُلَّمَا قَرُبَ مِنْ وَاحِدٍ بَعُدَ مِنَ الْآخَرِ وَ هُمَا بَعْدُ ضَرَّتَانِ
(روزی امیرالمؤمنین (ع) را دیدند که لباسی بسیار کهنه و وصلهدار به تن دارد. با تعجب از دلیلِ پوشیدنِ چنین لباسی (توسط خلیفهی مسلمین) پرسیدند. حضرت در یک پاسخِ دقیق و سپس یک تمثیلِ بینظیر فرمود:)
پوشیدنِ این لباسِ ساده، سه فایدهی بزرگ دارد:
قلب را خاشع و فروتن میکند.
غرور و سرکشیِ نفس را میشکند و رام میکند.
و باعث میشود مؤمنانِ جامعه (که دستشان تنگ است) به راحتی به من اقتدا کنند (و از سادگیِ زندگیشان غصهدار و شرمنده نشوند).
(سپس در یک آسیبشناسیِ عمیق از دلبستگی به دنیا فرمود:) بدانید که دنیا و آخرت، دو دشمنِ کاملاً متضاد و دو مسیرِ کاملاً مخالفاند. پس هر کس که عاشقِ دنیا شود و با آن رفاقت کند، ناخودآگاه با آخرت دشمن میشود و از آن کینه به دل میگیرد.
رابطهی دنیا و آخرت، دقیقاً مثلِ نقطهی شرق و غرب است! مسافری که در این میانه راه میرود، هر یک قدمی که به یکی از آنها نزدیکتر میشود، ناچار یک قدم از دیگری دورتر شده است.
و در یک کلام: دنیا و آخرت دقیقاً مثلِ دو هَوو هستند (که محال است مهرهایشان با هم جمع شود و زیرِ سقفِ یک دل با هم بسازند)!
حکمت ۱۰۴توصیه به شبزندهداران
∞
وَ عَنْ نَوْفٍ الْبَكَالِيِّ قَالَ رَأَيْتُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ع ذَاتَ لَيْلَةٍ وَ قَدْ خَرَجَ مِنْ فِرَاشِهِ فَنَظَرَ فِى النُّجُومِ فَقَالَ لِى يَا نَوْفُ أَ رَاقِدٌ أَنْتَ أَمْ رَامِقٌ فَقُلْتُ بَلْ رَامِقٌ فقَال:يَا نَوْفُ طُوبَى لِلزَّاهِدِينَ فِى الدُّنْيَا الرَّاغِبِينَ فِى الْآخِرَةِ أُولَئِكَ قَوْمٌ اتَّخَذُوا الْأَرْضَ بِسَاطاً وَ تُرَابَهَا فِرَاشاً وَ مَاءَهَا طِيباً وَ الْقُرْآنَ شِعَاراً وَ الدُّعَاءَ دِثَاراً ثُمَّ قَرَضُوا الدُّنْيَا قَرْضاً عَلَى مِنْهَاجِ الْمَسِيحِ .“2ـ مكاسب الاسحار”يَا نَوْفُ إِنَّ دَاوُدَ ع قَامَ فِى مِثْلِ هَذِهِ السَّاعَةِ مِنَ اللَّيْلِ فَقَالَ إِنَّهَا لَسَاعَةٌ لَا يَدْعُو فِيهَا عَبْدٌ إِلَّا اسْتُجِيبَ لَهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ عَشَّاراً أَوْ عَرِيفاً أَوْ شُرْطِيّاً أَوْ صَاحِبَ عَرْطَبَةٍ وَ هِيَ الطُّنْبُورُأَوْ صَاحِبَ كَوْبَةٍ وَ هِيَ الطَّبْلُ وَ قَدْ قِيلَ أَيْضاً إِنَّ الْعَرْطَبَةَ الطَّبْلُ وَ الْكَوْبَةَ الطُّنْبُورُ .
(نوفِ بکالی روایت میکند که شبی دیدم امیرالمؤمنین (ع) از بسترِ استراحتش بیرون آمد؛ نگاهی به ستارههای آسمان انداخت و رو به من کرد و فرمود:)
ـ ای نوف! خوابی یا بیدار و ناظر؟ عرض کردم: بیدار و ناظرم، یا امیرالمؤمنین!
فرمود: ای نوف! خوشا به حالِ آدمهایی که دنیا را طلاق دادهاند و زاهدند، اما دلشان پر از اشتیاقِ آخرت است! اینها همان کسانی هستند که:
زمین را فرشِ زیر پایشان قرار دادهاند،
خاکِ پاکِ آن را بالشت و رختخوابِ خود ساختهاند،
آبِ گوارای آن را عطر و ادکلنِ خود میدانند،
قرآن را لباسِ زیرین و شعارِ جانشان کردهاند،
و دعا را پتو و روپوشِ گرمِ خود قرار دادهاند! آنوقت با این سبکبالی، ریشهی دنیا را بریدند و دقیقاً مثلِ عیسی مسیح (ع) راهِ زهد را در پیش گرفتند.
سپس امام ادامه داد: ای نوف! پیامبرِ خدا، حضرت داوود (ع) هم دقیقاً در همین ساعتِ پایانیِ شب از خواب برمیخاست و میگفت: این ساعتی است که هر بندهای در آن دعا کند، حتماً دعایش مستجاب میشود؛ مگر چهار دسته: ۱. باجگیر و مأمورِ ظالمِ مالیاتی، ۲. فرمانده یا مقامِ ستمگر، ۳. مأمورِ سرکوبگر و پلیسِ ظالم، ۴. و نوازندهی سازهای حرام (مثل طنبور و طبل)! (این آدمها به خاطر تاریکیِ اعمال و درآمدهای ناسالمشان، در این ساعتِ طلایی هم محروم از استجابتاند).
- وَ قَالَ [عليه السلام] إِنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَيْكُمْ فَرَائِضَ فَلَا تُضَيِّعُوهَا وَ حَدَّ لَكُمْ حُدُوداً فَلَا تَعْتَدُوهَا وَ نَهَاكُمْ عَنْ أَشْيَاءَ فَلَا تَنْتَهِكُوهَا وَ سَكَتَ لَكُمْ عَنْ أَشْيَاءَ وَ لَمْ يَدَعْهَا نِسْيَاناً فَلَا تَتَكَلَّفُوهَا .
(امیرالمؤمنین (ع) در یک راهنمای جامع و کلیدی دربارهی محدودهی تکالیفِ دینی فرمود:)
خداوند برای شما واجباتی قرار داده است؛ پس آنها را ضایع نکنید و سبک نشمارید.
برای زندگیِ شما حدود و مرزهایی تعیین کرده است؛ پس از این خطقرمزها تجاوز نکنید.
از خیلی چیزها شما را نهی کرده است؛ پس حرمتِ آنها را نشکنید و سراغشان نروید.
و دربارهی چیزهایی (که حکمِ شرعیشان را نگفته) سکوت کرده است؛ اما این سکوت از روی فراموشی نبوده است (بلکه از روی حکمت و تخفیف بر شماست)؛ پس برای کشفِ چیزهایی که به شما نگفته، بیخود به تکلف و دردسر نیفتید!
لَا يَتْرُكُ النَّاسُ شَيْئاً مِنْ أَمْرِ دِينِهِمْ لِاسْتِصْلَاحِ دُنْيَاهُمْ إِلَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مَا هُوَ أَضَرُّ مِنْهُ.
مردم برای اینکه دنیایشان را آباد کنند، از هیچ بخش دینشان کوتاه نمیآیند مگر اینکه خدا آنها را به چیزی دچار میکند که ضررش خیلی بیشتر از آن منفعتی است که دنبالش بودند. (خلاصه اینکه: با باج دادن از دین، دنیای کسی آباد نمیشود).
رُبَّ عَالِمٍ قَدْ قَتَلَهُ جَهْلُهُ وَ عِلْمُهُ مَعَهُ لَا يَنْفَعُهُ.
چه بسا دانشمندی که نادانیاش (در عمل) او را از پا در میآورد؛ در حالی که دانشش همراه اوست، اما چون به آن عمل نمیکند، هیچ سودی به حالش ندارد.
حکمت ۱۰۸عجایب قلب و روان
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] لَقَدْ عُلِّقَ بِنِيَاطِ هَذَا الْإِنْسَانِ بَضْعَةٌ هِيَ أَعْجَبُ مَا فِيهِ وَ ذَلِكَ الْقَلْبُ وَ ذَلِكَ أَنَّ لَهُ مَوَادَّ مِنَ الْحِكْمَةِ وَ أَضْدَاداً مِنْ خِلَافِهَا فَإِنْ سَنَحَ لَهُ الرَّجَاءُ أَذَلَّهُ الطَّمَعُ وَ إِنْ هَاجَ بِهِ الطَّمَعُ أَهْلَكَهُ الْحِرْصُ وَ إِنْ مَلَكَهُ الْيَأْسُ قَتَلَهُ الْأَسَفُ وَ إِنْ عَرَضَ لَهُ الْغَضَبُ اشْتَدَّ بِهِ الْغَيْظُ وَ إِنْ أَسْعَدَهُ الرِّضَى نَسِيَ التَّحَفُّظَ وَ إِنْ غَالَهُ الْخَوْفُ شَغَلَهُ الْحَذَرُ وَ إِنِ اتَّسَعَ لَهُ الْأَمْرُ اسْتَلَبَتْهُ الْغِرَّةُ وَ إِنْ أَفَادَ مَالًا أَطْغَاهُ الْغِنَى وَ إِنْ أَصَابَتْهُ مُصِيبَةٌ فَضَحَهُ الْجَزَعُ وَ إِنْ عَضَّتْهُ الْفَاقَةُ شَغَلَهُ الْبَلَاءُ وَ إِنْ جَهَدَهُ الْجُوعُ قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ وَ إِنْ أَفْرَطَ بِهِ الشِّبَعُ كَظَّتْهُ الْبِطْنَةُ فَكُلُّ تَقْصِيرٍ بِهِ مُضِرٌّ وَ كُلُّ إِفْرَاطٍ لَهُ مُفْسِدٌ .
(امیرالمؤمنین (ع) در یک کالبدشکافیِ دقیق و بینظیر از روان و احساساتِ انسان میفرماید:)
به رگ و ریشهی این انسان، تکهگوشتی آویزان است که شگفتانگیزترین بخشِ وجودِ اوست؛ و آن قلب است!
دلیلِ این شگفتی این است که در این قلب، هم مایههایی از حکمت و دانایی نهفته است، و هم نقطههای تاریکی دقیقاً بر ضدِّ آن.
همین تضادهای درونی است که انسان را مدام در کشمکش قرار میدهد:
اگر نسیمِ امید به آن بوزد، طمعکاری ذلیلش میکند!
اگر طمع در آن طوفان به پا کند، حرص زدن او را به هلاکت میکشاند!
اگر ناامیدی بر آن مسلط شود، غصه و حسرت او را میکُشد!
اگر خشم به سراغش بیاید، کینهتوزیِ شدید دیوانهاش میکند!
اگر خشنودی و رضایت شادش کند، احتیاط و خودنگهداری را از یاد میبرد!
اگر ترس غافلگیرش کند، دلهره و دستپاچگی او را فلج میکند!
اگر گشایش و راحتی به او رو کند، غرور و غفلت همهچیزش را میرباید!
اگر ثروتی به دست بیاورد، احساسِ بینیازی او را به طغیان و یاغیگری میکشاند!
اگر مصیبتی بر سرش آوار شود، بیتابی و ناله کردن آبرویش را میبرد!
اگر فقر و نداری نیشش بزند، غصه و گرفتاری زمینگیرش میکند!
اگر گرسنگی به او فشار بیاورد، ضعف و بیحالی از پا درش میآورد!
و اگر پُرخوری کند، سنگینیِ معده خفهاش میکند!
خلاصهی کلام اینکه:
در کارِ انسان، هرگونه کوتاهی و تفریطی به او ضربه میزند، و هرگونه زیادهروی و افراطی او را به تباهی میکشد! (تنها راهِ نجات و آرامشِ این موجودِ پیچیده، حرکت در مسیرِ اعتدال است).
نَحْنُ النُّمْرُقَةُ الْوُسْطَى بِهَا يَلْحَقُ التَّالِى وَ إِلَيْهَا يَرْجِعُ الْغَالِى.
ما (اهلبیت) آن پشتی و تکیهگاهِ میانهای هستیم که همه باید به آن تکیه کنند؛ آنهایی که جا ماندهاند باید خودشان را به ما برسانند و آنهایی که تند رفتهاند و غلو کردهاند، باید به سمت ما برگردند. (معیارِ اعتدال ما هستیم).
حکمت ۱۱۰ویژگیهای یک مدیرِ الهی
∞
لَا يُقِيمُ أَمْرَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ إِلَّا مَنْ لَا يُصَانِعُ وَ لَا يُضَارِعُ وَ لَا يَتَّبِعُ الْمَطَامِعَ.
فرمان خدا و عدالت را فقط کسی میتواند پیاده کند که سه تا ویژگی داشته باشد:
۱. با کسی رانت و پارتیبازی نکند (اهل سازشِ باطل نباشد).
۲. به رنگِ جماعت درنیاید و ارادهاش ضعیف نباشد.
۳. و هیچوقت دنبال طمعورزی و سودِ شخصی خودش نباشد.
حکمت ۱۱۱هزینه عشق به علی
∞
لَوْ أَحَبَّنِى جَبَلٌ لَتَهَافَتَ.
اگر کوهی مرا دوست بدارد، از هم متلاشی میشود! (یعنی مسیرِ همراهی با من آنقدر پر از چالش و امتحان است که فقط آدمهای خیلی محکم و خالص از پسِ آن برمیآیند).
حکمت ۱۱۲آمادگی برای سختی
∞
مَنْ أَحَبَّنَا أَهْلَ الْبَيْتِ فَلْيَسْتَعِدَّ لِلْفَقْرِ جِلْبَاباً.
هر کسی که عاشق ما اهلبیت است، باید خودش را برای انواع محرومیتها و سختیها آماده کند و صبوری را مثل یک لباسِ رویین تنش کند. (چون ایستادن پای حق، هزینه دارد).
حکمت ۱۱۳کلکسیون ارزشهای اخلاقی
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] لَا مَالَ أَعْوَدُ مِنَ الْعَقْلِ وَ لَا وَحْدَةَ أَوْحَشُ مِنَ الْعُجْبِ وَ لَا عَقْلَ كَالتَّدْبِيرِ وَ لَا كَرَمَ كَالتَّقْوَى وَ لَا قَرِينَ كَحُسْنِ الْخُلُقِ وَ لَا مِيرَاثَ كَالْأَدَبِ وَ لَا قَائِدَ كَالتَّوْفِيقِ وَ لَا تِجَارَةَ كَالْعَمَلِ الصَّالِحِ وَ لَا رِبْحَ كَالثَّوَابِ وَ لَا وَرَعَ كَالْوُقُوفِ عِنْدَ الشُّبْهَةِ وَ لَا زُهْدَ كَالزُّهْدِ فِى الْحَرَامِ وَ لَا عِلْمَ كَالتَّفَكُّرِ وَ لَا عِبَادَةَ كَأَدَاءِ الْفَرَائِضِ وَ لَا إِيمَانَ كَالْحَيَاءِ وَ الصَّبْرِ وَ لَا حَسَبَ كَالتَّوَاضُعِ وَ لَا شَرَفَ كَالْعِلْمِ وَ لَا عِزَّ كَالْحِلْمِ وَ لَا مُظَاهَرَةَ أَوْثَقُ مِنَ الْمُشَاوَرَةِ .
هیچ سرمایهای پربرکتتر از عقل نیست و هیچ تنهاییِ ترسناکی مثل خودبزرگبینی نیست. عقلی بالاتر از آیندهنگری، بزرگواریای برتر از درستکاری و رفیقی مثل خوشاخلاقی پیدا نمیکنی. هیچ ارثی به گردِ ادب نمیرسد و هیچ تجارتی پرسودتر از کارِ خیر نیست. ایمانی که در آن حیا و صبر نباشد، ایمان نیست و هیچ پشتیبانی مطمئنتر از مشورت کردن با آدمهای خبره نیست.
حکمت ۱۱۴خوشبینی و بدبینیِ بهجا
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] إِذَا اسْتَوْلَى الصَّلَاحُ عَلَى الزَّمَانِ وَ أَهْلِهِ ثُمَّ أَسَاءَ رَجُلٌ الظَّنَّ بِرَجُلٍ لَمْ تَظْهَرْ مِنْهُ حَوْبَةٌ فَقَدْ ظَلَمَ وَ إِذَا اسْتَوْلَى الْفَسَادُ عَلَى الزَّمَانِ وَ أَهْلِهِ فَأَحْسَنَ رَجُلٌ الظَّنَّ بِرَجُلٍ فَقَدْ غَرَّرَ .
وقتی در دورانی هستی که خوبی و درستی بین مردم رواج دارد، اگر به کسی بدون دلیل بدگمان شوی، ظلم کردهای؛ اما وقتی فساد و نامردی در زمانهای حاکم شد، اگر سادهدل باشی و به هر کسی زود اعتماد کنی، در واقع خودت را فریب دادهای.
- وَ قِيلَ لَهُ [عليه السلام] كَيْفَ نَجِدُكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ ع كَيْفَ يَكُونُ حَالُ مَنْ يَفْنَى بِبَقَائِهِ وَ يَسْقَمُ بِصِحَّتِهِ وَ يُؤْتَى مِنْ مَأْمَنِهِ .
(از ایشان پرسیدند حالتان چطور است؟ فرمودند:) حالِ کسی که با هر لحظه زندگیاش دارد به مرگ نزدیک میشود، و با هر روز سلامتیاش دارد به سمتِ پیری و بیماری میرود، و درست همانجایی که فکر میکند جایش امن است، غافلگیر میشود، چطور باید باشد؟!
- وَ قَالَ [عليه السلام] كَمْ مِنْ مُسْتَدْرَجٍ بِالْإِحْسَانِ إِلَيْهِ وَ مَغْرُورٍ بِالسَّتْرِ عَلَيْهِ وَ مَفْتُونٍ بِحُسْنِ الْقَوْلِ فِيهِ وَ مَا ابْتَلَى اللَّهُ أَحَداً بِمِثْلِ الْإِمْلَاءِ لَهُ .
چه بسا آدمهایی که با رسیدن نعمتهای زیاد، آرامآرام در تله میافتند؛ یا به خاطر اینکه گناهشان لو نمیرود، مغرور میشوند؛ یا با تعریفهای الکیِ بقیه، فریب میخورند. یادت باشد، هیچ امتحانی سختتر از این نیست که خدا به آدمِ خطاکار، مهلتِ طولانی بدهد!
هَلَكَ فِيَّ رَجُلَانِ مُحِبٌّ غَالٍ وَ مُبْغِضٌ قَالٍ.
دو گروه درباره من به بیراهه رفتند و نابود شدند: یکی آن دوستی که در محبت من زیادهروی کرد (و مرا از حدِ انسانی بالاتر برد)، و یکی آن دشمنی که از روی کینه، به من تهمت زد و بدگویی کرد. (مسیر درست، میانه است).
إِضَاعَةُ الْفُرْصَةِ غُصَّةٌ.
از دست دادنِ فرصتها، چیزی جز غم و غصه برای آدم باقی نمیگذارد.
مَثَلُ الدُّنْيَا كَمَثَلِ الْحَيَّةِ لَيِّنٌ مَسُّهَا وَ السَّمُّ النَّاقِعُ فِى جَوْفِهَا.
دنیای (حرام) درست مثل یک مار میماند؛ ظاهرش نرم و جذاب است، اما در دلش سمی کشنده دارد. آدمهای نادان فریب ظاهرش را میخورند، اما عاقلها همیشه حواسشان هست که نیش نخورند.
حکمت ۱۲۰تحلیل گروههای قریش
∞
- وَ سُئِلَ [عليه السلام] عَنْ قُرَيْشٍ فَقَالَ
- أَمَّا بَنُو مَخْزُومٍ فَرَيْحَانَةُ قُرَيْشٍ نُحِبُّ حَدِيثَ رِجَالِهِمْ وَ النِّكَاحَ فِى نِسَائِهِمْ
- وَ أَمَّا بَنُو عَبْدِ شَمْسٍ فَأَبْعَدُهَا رَأْياً وَ أَمْنَعُهَا لِمَا وَرَاءَ ظُهُورِهَا
- وَ أَمَّا نَحْنُ فَأَبْذَلُ لِمَا فِى أَيْدِينَا وَ أَسْمَحُ عِنْدَ الْمَوْتِ بِنُفُوسِنَا وَ هُمْ أَكْثَرُ وَ أَمْكَرُ وَ أَنْكَرُ وَ نَحْنُ أَفْصَحُ وَ أَنْصَحُ وَ أَصْبَحُ .
(وقتی از امیرالمؤمنین (ع) دربارهی ویژگیها و تفاوتهای طوایفِ مختلفِ قبیلهی قریش پرسیدند، حضرت با یک جامعهشناسیِ دقیق و ظریف، آنها را اینطور توصیف کرد:)
اما خاندانِ بنیمخزوم، گلِ سرسبدِ قریشاند! ما همصحبتی و نشستوبرخاست با مردهایشان و ازدواج با زنهایشان را خیلی دوست داریم.
اما خاندانِ بنیعبدشمس (همان خاندان اموی)، در حسابوکتابِ دنیا دوراندیشترند و از منافع و پشتسرِ خود سرسختانهتر دفاع میکنند.
اما ما (خاندان بنیهاشم)، هرچه از مالِ دنیا در دستمان باشد را راحتتر و بیریاتر میبخشیم، و وقتی پای مرگ (و شهادت در راه خدا) وسط بیاید، جانمان را سخاوتمندانهتر فدا میکنیم.
(در یک مقایسهی کلی میان ما و امویها): آنها جمعیتشان بیشتر، فریبکاری و مکرشان فراوانتر، و رفتارشان زشتتر است؛ اما ما بیانمان شیواتر، نیتمان خیرخواهانهتر و دلسوزانهتر، و چهرههایمان نورانیتر و زیباتر است.
حکمت ۱۲۱تفاوت دو مدل لذت
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] شَتَّانَ مَا بَيْنَ عَمَلَيْنِ عَمَلٍ تَذْهَبُ لَذَّتُهُ وَ تَبْقَى تَبِعَتُهُ وَ عَمَلٍ تَذْهَبُ مَئُونَتُهُ وَ يَبْقَى أَجْرُهُ .
چقدر فرق است بین دو تا کار: یکی آن گناهی که لذتِ زودگذرش میپرد اما دردسر و جریمهاش برایت میماند؛ و یکی آن کارِ سختی که خستگیاش تمام میشود اما پاداش و حالِ خوبش همیشه با توست.
- وَ تَبِعَ جِنَازَةً فَسَمِعَ رَجُلًا يَضْحَكُ فَقَالَ كَأَنَّ الْمَوْتَ فِيهَا عَلَى غَيْرِنَا كُتِبَ وَ كَأَنَّ الْحَقَّ فِيهَا عَلَى غَيْرِنَا وَجَبَ وَ كَأَنَّ الَّذِى نَرَى مِنَ الْأَمْوَاتِ سَفْرٌ عَمَّا قَلِيلٍ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ نُبَوِّئُهُمْ أَجْدَاثَهُمْ وَ نَأْكُلُ تُرَاثَهُمْ كَأَنَّا مُخَلَّدُونَ بَعْدَهُمْ ثُمَّ قَدْ نَسِينَا كُلَّ وَاعِظٍ وَ وَاعِظَةٍ وَ رُمِينَا بِكُلِّ فَادِحٍ وَ جَائِحَةٍ .
(روزی امیرالمؤمنین (ع) در یک مراسم تشییع جنازه شرکت کرده بود که ناگهان صدای خندهی مردی به گوشش رسید. حضرت با تأسف از این حجم از غفلت و بیخیالی، اینطور هشدار داد:)
انگار مرگ در این دنیا، فقط برای دیگران نوشته شده است!
و انگار این حقیقتِ قطعی، فقط برای بقیه واجب شده (و ما تافتهی جدابافتهایم)!
و انگار این مردههایی که جلوی چشممان میبینیم، فقط مسافرانی هستند که رفتهاند دوری بزنند و خیلی زود پیش ما برمیگردند!
آنها را با دستهای خودمان در قبرهایشان میگذاریم و ارث و میراثشان را بین خودمان تقسیم میکنیم و میخوریم؛ با این توهمِ عجیب که انگار ما بعد از آنها تا ابد زنده خواهیم ماند!
و دردناکتر اینکه؛ بعد از همهی اینها، پند و اندرزِ هر واعظی (چه نصیحتِ دیگران و چه عبرتهای روزگار) را به کل فراموش میکنیم، و خودمان را بیدفاع، آماجِ تیرِ هر بلای سنگین و نابودکنندهای قرار میدهیم! ؟
- وَ قَالَ [عليه السلام] طُوبَى لِمَنْ ذَلَّ فِى نَفْسِهِ وَ طَابَ كَسْبُهُ وَ صَلَحَتْ سَرِيرَتُهُ وَ حَسُنَتْ خَلِيقَتُهُ وَ أَنْفَقَ الْفَضْلَ مِنْ مَالِهِ وَ أَمْسَكَ الْفَضْلَ مِنْ لِسَانِهِ وَ عَزَلَ عَنِ النَّاسِ شَرَّهُ وَ وَسِعَتْهُ السُّنَّةُ وَ لَمْ يُنْسَبْ إلَى الْبِدْعَةِ .
خوشبهحال کسی که: خودش را برای کسی نمیگیرد (متواضع است)، نانِ حلال میآورد، دلش پاک است، اخلاقش بیست است، از پولِ اضافهاش به بقیه میدهد، زبانش را کنترل میکند، به کسی آزار نمیرساند و طبقِ راه درست زندگی میکند و اهلِ جرزنی و بدعت در دین نیست.
حکمت ۱۲۴تفاوت غیرت زن و مرد
∞
غَيْرَةُ الْمَرْأَةِ كُفْرٌ وَ غَيْرَةُ الرَّجُلِ إِيمَانٌ.
غیرتِ زن (در حسادتهای بیجا) میتواند او را به کفر بکشاند، اما غیرتِ مرد (در مراقبت از حریم خانواده) نشاندهنده ایمان اوست.
- وَ قَالَ [عليه السلام] لَأَنْسُبَنَّ الْإِسْلَامَ نِسْبَةً لَمْ يَنْسُبْهَا أَحَدٌ قَبْلِى الْإِسْلَامُ هُوَ التَّسْلِيمُ وَ التَّسْلِيمُ هُوَ الْيَقِينُ وَ الْيَقِينُ هُوَ التَّصْدِيقُ وَ التَّصْدِيقُ هُوَ الْإِقْرَارُ وَ الْإِقْرَارُ هُوَ الْأَدَاءُ وَ الْأَدَاءُ هُوَ الْعَمَلُ .
اسلام را جوری برایتان تعریف میکنم که هیچکس قبلاً نکرده: اسلام یعنی تسلیم حق بودن؛ تسلیم یعنی باور داشتن؛ باور یعنی قبول کردن؛ قبول کردن یعنی اقرار کردن؛ اقرار یعنی مسئولیتپذیری؛ و در نهایت مسئولیتپذیری یعنی عمل کردن. (اسلام فقط به ادعا نیست، به عمل است).
حکمت ۱۲۶تعجب از رفتارهای متناقض
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] عَجِبْتُ لِلْبَخِيلِ يَسْتَعْجِلُ الْفَقْرَ الَّذِى مِنْهُ هَرَبَ وَ يَفُوتُهُ الْغِنَى الَّذِى إِيَّاهُ طَلَبَ فَيَعِيشُ فِى الدُّنْيَا عَيْشَ الْفُقَرَاءِ وَ يُحَاسَبُ فِى الْآخِرَةِ حِسَابَ الْأَغْنِيَاءِ وَ عَجِبْتُ لِلْمُتَكَبِّرِ الَّذِى كَانَ بِالْأَمْسِ نُطْفَةً وَ يَكُونُ غَداً جِيفَةً وَ عَجِبْتُ لِمَنْ شَكَّ فِى اللَّهِ وَ هُوَ يَرَى خَلْقَ اللَّهِ وَ عَجِبْتُ لِمَنْ نَسِيَ الْمَوْتَ وَ هُوَ يَرَى الْمَوْتَى وَ عَجِبْتُ لِمَنْ أَنْكَرَ النَّشْأَةَ الْأُخْرَى وَ هُوَ يَرَى النَّشْأَةَ الْأُولَى وَ عَجِبْتُ لِعَامِرٍ دَارَ الْفَنَاءِ وَ تَارِكٍ دَارَ الْبَقَاءِ .
واقعاً تعجب میکنم از آدمِ خسیس؛ از ترسِ فقر جوری زندگی میکند که انگار فقیر است، اما در آخرت مثل یک مولتیمیلیاردر باید حساب پس بدهد! تعجب میکنم از متکبر که یادش رفته اولش یک نطفه بوده و آخرش یک جسدِ بدبوست. تعجب میکنم از کسی که خدا را قبول ندارد اما این همه نظم را در طبیعت میبیند! و تعجب از کسی که مرگ بقیه را میبیند ولی مرگ خودش را باور ندارد.
- وَ قَالَ [عليه السلام] مَنْ قَصَّرَ فِى الْعَمَلِ ابْتُلِيَ بِالْهَمِّ وَ لَا حَاجَةَ لِلَّهِ فِيمَنْ لَيْسَ لِلَّهِ فِى مَالِهِ وَ نَفْسِهِ نَصِيبٌ .
هر کسی در کار و تلاش کوتاهی کند، تهش به غصه و افسردگی میرسد. کسی که نه از جانش و نه از مالش برای خدا مایه نگذارد، خدا هم هیچ احتیاجی به او ندارد.
- وَ قَالَ [عليه السلام] تَوَقَّوُا الْبَرْدَ فِى أَوَّلِهِ وَ تَلَقَّوْهُ فِى آخِرِهِ فَإِنَّهُ يَفْعَلُ فِى الْأَبْدَانِ كَفِعْلِهِ فِى الْأَشْجَارِ أَوَّلُهُ يُحْرِقُ وَ آخِرُهُ يُورِقُ .
اولِ سرما (پاییز) خودتان را بپوشانید، اما آخرِ سرما (بهار) از آن استقبال کنید. چون سرما با بدن شما همان کاری را میکند که با درختان میکند: در پاییز برگها را میسوزاند و در بهار باعث شکوفایی میشود.
عِظَمُ الْخَالِقِ عِنْدَكَ يُصَغِّرُ الْمَخْلُوقَ فِى عَيْنِكَ.
هر چقدر خدا در نظرت بزرگتر باشد، قدرتهای پوشالیِ بقیه در چشمت کوچکتر و بیارزشتر میشود.
حکمت ۱۳۰گزارشی از دنیای مردگان
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] وَ قَدْ رَجَعَ مِنْ صِفِّينَ فَأَشْرَفَ عَلَى الْقُبُورِ بِظَاهِرِ الْكُوفَةِ يَا أَهْلَ الدِّيَارِ الْمُوحِشَةِ وَ الْمَحَالِّ الْمُقْفِرَةِ وَ الْقُبُورِ الْمُظْلِمَةِ يَا أَهْلَ التُّرْبَةِ يَا أَهْلَ الْغُرْبَةِ يَا أَهْلَ الْوَحْدَةِ يَا أَهْلَ الْوَحْشَةِ أَنْتُمْ لَنَا فَرَطٌ سَابِقٌ وَ نَحْنُ لَكُمْ تَبَعٌ لَاحِقٌ أَمَّا الدُّورُ فَقَدْ سُكِنَتْ وَ أَمَّا الْأَزْوَاجُ فَقَدْ نُكِحَتْ وَ أَمَّا الْأَمْوَالُ فَقَدْ قُسِمَتْ هَذَا خَبَرُ مَا عِنْدَنَا فَمَا خَبَرُ مَا عِنْدَكُمْ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَى أَصْحَابِهِ فَقَالَ أَمَا لَوْ أُذِنَ لَهُمْ فِى الْكَلَامِ لَأَخْبَرُوكُمْ أَنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى .
(امیرالمؤمنین (ع) وقتی از جنگ صفین برمیگشت، نگاهش به قبرستانِ بیرونِ شهر کوفه افتاد. رو به قبرها کرد و با لحنی تکاندهنده و عبرتآموز، اینطور با مردگان سخن گفت:)
ای ساکنانِ خانههای وحشتناک! ای اهالیِ محلههای سوتوکور و قبرهای تاریک! ای همنشینانِ خاک! ای غریبان! ای تنهایان! ای وحشتزدگان!
شما پیشقراولانِ ما بودید که زودتر به راه افتادید و رفتید، و ما هم رهروانِ شماییم که به دنبالتان میآییم و خیلی زود به شما میپیوندیم. اما اگر میخواهید از دنیایی که رهایش کردید باخبر شوید، خبرها این است:
خانههایتان را دیگران تصاحب کردند و در آنها ساکن شدند.
همسرانتان (بعد از شما) با کسانِ دیگری ازدواج کردند.
و اموال و ثروتی که جمع کرده بودید، بینِ وارثان تقسیم شد و رفت.
این تمامِ خبرهایی بود که پیشِ ماست؛ حالا شما بگویید پیشِ شما چه خبر است؟!
(سپس حضرت رو به یارانش کرد و فرمود:) به خدا قسم، اگر به این مردهها اجازهی حرف زدن میدادند، همگی یکصدا به شما خبر میدادند که: بهترین توشه برای این سفرِ طولانی، فقط و فقط تقوا و پرهیزکاری است!
حکمت ۱۳۱دنیا تقصیری ندارد!
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] وَ قَدْ سَمِعَ رَجُلًا يَذُمُّ الدُّنْيَا أَيُّهَا الذَّامُّ لِلدُّنْيَا الْمُغْتَرُّ بِغُرُورِهَا الْمَخْدُوعُ بِأَبَاطِيلِهَا أَ تَغْتَرُّ بِالدُّنْيَا ثُمَّ تَذُمُّهَا أَنْتَ الْمُتَجَرِّمُ عَلَيْهَا أَمْ هِيَ الْمُتَجَرِّمَةُ عَلَيْكَ مَتَى اسْتَهْوَتْكَ أَمْ مَتَى غَرَّتْكَ أَ بِمَصَارِعِ آبَائِكَ مِنَ الْبِلَى أَمْ بِمَضَاجِعِ أُمَّهَاتِكَ تَحْتَ الثَّرَى كَمْ عَلَّلْتَ بِكَفَّيْكَ وَ كَمْ مَرَّضْتَ بِيَدَيْكَ تَبْتَغِى لَهُمُ الشِّفَاءَ وَ تَسْتَوْصِفُ لَهُمُ الْأَطِبَّاءَ غَدَاةَ لَا يُغْنِى عَنْهُمْ دَوَاؤُكَ وَ لَا يُجْدِى عَلَيْهِمْ بُكَاؤُكَ لَمْ يَنْفَعْ أَحَدَهُمْ إِشْفَاقُكَ وَ لَمْ تُسْعَفْ فِيهِ بِطَلِبَتِكَ وَ لَمْ تَدْفَعْ عَنْهُ بِقُوَّتِكَ وَ قَدْ مَثَّلَتْ لَكَ بِهِ الدُّنْيَا نَفْسَكَ وَ بِمَصْرَعِهِ مَصْرَعَكَ إِنَّ الدُّنْيَا دَارُ صِدْقٍ لِمَنْ صَدَقَهَا وَ دَارُ عَافِيَةٍ لِمَنْ فَهِمَ عَنْهَا وَ دَارُ غِنًى لِمَنْ تَزَوَّدَ مِنْهَا وَ دَارُ مَوْعِظَةٍ لِمَنِ اتَّعَظَ بِهَا مَسْجِدُ أَحِبَّاءِ اللَّهِ وَ مُصَلَّى مَلَائِكَةِ اللَّهِ وَ مَهْبِطُ وَحْيِ اللَّهِ وَ مَتْجَرُ أَوْلِيَاءِ اللَّهِ اكْتَسَبُوا فِيهَا الرَّحْمَةَ وَ رَبِحُوا فِيهَا الْجَنَّةَ فَمَنْ ذَا يَذُمُّهَا وَ قَدْ آذَنَتْ بِبَيْنِهَا وَ نَادَتْ بِفِرَاقِهَا وَ نَعَتْ نَفْسَهَا وَ أَهْلَهَا فَمَثَّلَتْ لَهُمْ بِبَلَائِهَا الْبَلَاءَ وَ شَوَّقَتْهُمْ بِسُرُورِهَا إِلَى السُّرُورِ رَاحَتْ بِعَافِيَةٍ وَ ابْتَكَرَتْ بِفَجِيعَةٍ تَرْغِيباً وَ تَرْهِيباً وَ تَخْوِيفاً وَ تَحْذِيراً فَذَمَّهَا رِجَالٌ غَدَاةَ النَّدَامَةِ وَ حَمِدَهَا آخَرُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ذَكَّرَتْهُمُ الدُّنْيَا فَتَذَكَّرُوا وَ حَدَّثَتْهُمْ فَصَدَّقُوا وَ وَعَظَتْهُمْ فَاتَّعَظُوا .
(امیرالمؤمنین (ع) شنید که مردی دارد به روزگار ناسزا میگوید و دنیا را سرزنش میکند. حضرت برای اینکه نگاهِ او (و همهی ما) را به ماهیتِ واقعیِ دنیا اصلاح کند، قاطعانه به او فرمود:)
ای کسی که داری دنیا را سرزنش میکنی، در حالی که خودت فریبِ زرقوبرقش را خوردهای و تسلیمِ دروغهایش شدهای! آیا خودت گولِ دنیا را میخوری و بعد مینشینی به آن بدوبیراه میگویی؟! تو به دنیا جرم کردهای و مقصری، یا دنیا به تو جرم کرده است؟ دقیقاً کِی تو را سرگردان کرد؟ یا کِی تو را فریب داد؟
آیا با استخوانهای پوسیدهی پدرانت که به خاک افتادند تو را گول زد، یا با خوابگاهِ مادرانت در زیرِ خروارها خاک؟! یادت هست چقدر با دستهای خودت از آنها پرستاری کردی؟ چقدر برایشان به دنبال شفا بودی و از طبیبها نسخه میخواستی؟ دقیقاً در همان روزی که نه داروهای تو دردی از آنها دوا کرد، و نه گریههایت به حالشان سودی داشت! نه دلسوزی و نگرانیات توانست آنها را نجات دهد، و نه با تمامِ قدرتت توانستی مرگ را از آنها دور کنی! دنیا با نشان دادنِ مرگِ آنها، دقیقاً آیندهی خودت را به تو نشان داد و مرگِ تو را برایت شبیهسازی کرد (پس دنیا با تو روراست بود، کجایش تو را فریب داد؟! ).
(سپس حضرت چهرهی زیبای دنیا را اینطور ترسیم کرد:) بدان که این دنیا:
برای کسی که با آن صادقانه برخورد کند، خانهی صداقت و راستی است.
برای کسی که حرفش را بفهمد، خانهی عافیت و سلامت است.
برای کسی که از آن توشه بردارد، خانهی ثروت و بینیازی است.
و برای کسی که از آن عبرت بگیرد، خانهی پند و موعظه است.
این دنیا:
مسجدِ دوستانِ خداست.
مصلای فرشتگانِ خداست.
فرودگاهِ وحیِ خداست.
و بازارِ تجارتِ اولیای خداست؛ (آنها در همین بازار بود که رحمتِ خدا را کاسبی کردند و بهشت را سود بردند! ).
با این حساب، چه کسی جرئت دارد دنیا را سرزنش کند؟ در حالی که دنیا با صدای بلند جداییاش را اعلام کرده، فریاد زده که ماندنی نیست، و خبرِ مرگِ خودش و اهلش را به صراحت داده است! دنیا با بلاها و سختیهایش، بلاهای آخرت را به آدمها گوشزد کرد، و با خوشیهایش، آنها را مشتاقِ خوشیهای بهشت کرد. شامگاهان با عافیت و آرامش آمد، و صبحگاهان با فاجعه و مصیبت؛ تا هم تشویق کند، هم بترساند، هم هشدار دهد و هم بیدار کند.
به همین خاطر، در روز قیامت عدهای (که فریب خوردهاند) با پشیمانی دنیا را سرزنش میکنند، اما عدهی دیگری (که از آن درست استفاده کردهاند) از دنیا تشکر و قدردانی میکنند! چون دنیا به آنها تذکر داد و آنها هم یادشان آمد؛ دنیا با آنها صادقانه حرف زد و آنها هم باورش کردند؛ دنیا نصیحتشان کرد و آنها هم پند گرفتند.
- وَ قَالَ [عليه السلام] إِنَّ لِلَّهِ مَلَكاً يُنَادِى فِى كُلِّ يَوْمٍ لِدُوا لِلْمَوْتِ وَ اجْمَعُوا لِلْفَنَاءِ وَ ابْنُوا لِلْخَرَابِ .
فرشتهای از طرف خدا هر روز بانگ میزند: (یادتان باشد که) به دنیا میآورید تا بمیرند، جمع میکنید تا نابود شود و میسازید تا خراب شود! (یعنی دل نبندید که این چرخ گردون میچرخد).
حکمت ۱۳۳دو مدل آدم در دنیا
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] الدُّنْيَا دَارُ مَمَرٍّ لَا دَارُ مَقَرٍّ وَ النَّاسُ فِيهَا رَجُلَانِ رَجُلٌ بَاعَ فِيهَا نَفْسَهُ فَأَوْبَقَهَا وَ رَجُلٌ ابْتَاعَ نَفْسَهُ فَأَعْتَقَهَا.
دنیا یک مسیرِ عبوری است، نه قرارگاهِ دائمی. آدمها هم دو دستهاند: یا خودشان را به دنیا میفروشند و بدبخت میشوند، یا خودشان را (با کارهای خوب) از دنیا بازخرید میکنند و آزاد میشوند.
- وَ قَالَ [عليه السلام] لَا يَكُونُ الصَّدِيقُ صَدِيقاً حَتَّى يَحْفَظَ أَخَاهُ فِى ثَلَاثٍ فِى نَكْبَتِهِ وَ غَيْبَتِهِ وَ وَفَاتِهِ .
رفیق، رفیق نیست مگر اینکه در سه جا هوای برادرش را داشته باشد: ۱. وقتی گرفتار است؛ ۲. وقتی پشت سرش حرف میزنند (و او نیست که دفاع کند)؛ ۳. بعد از مرگش (با یاد کردن و دعا).
حکمت ۱۳۵چهار کارتِ برنده
∞
وَ قَالَ [عليه السلام] مَنْ أُعْطِيَ أَرْبَعاً لَمْ يُحْرَمْ أَرْبَعاً مَنْ أُعْطِيَ الدُّعَاءَ لَمْ يُحْرَمِ الْإِجَابَةَ وَ مَنْ أُعْطِيَ التَّوْبَةَ لَمْ يُحْرَمِ الْقَبُولَ وَ مَنْ أُعْطِيَ الِاسْتِغْفَارَ لَمْ يُحْرَمِ الْمَغْفِرَةَ وَ مَنْ أُعْطِيَ الشُّكْرَ لَمْ يُحْرَمِ الزِّيَادَةَ .قال الرضى و تصديق ذلك كتاب الله قال الله فى الدعاء ادْعُونِى أَسْتَجِبْ لَكُمْ و قال فى الاستغفار وَ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً و قال فى الشكر لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ و قال فى التوبة إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ كانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً.
(امیرالمؤمنین (ع) در یک کلامِ بسیار زیبا و امیدبخش، از چهار هدیهی الهی میگوید که هر کس آنها را دریافت کند، چهار تضمینِ قطعی هم به همراهش خواهد داشت:)
کسی که چهار چیز به او داده شود، از چهار چیزِ دیگر محروم نخواهد شد:
هر کس توفیقِ دعا کردن پیدا کند، از استجابت و پاسخ محروم نمیشود.
هر کس توفیقِ توبه پیدا کند، از پذیرشِ توبهاش محروم نمیشود.
هر کس توفیقِ استغفار و عذرخواهی پیدا کند، از بخشش و آمرزشِ خدا محروم نمیشود.
و هر کس توفیقِ شکرگزاری پیدا کند، از افزایشِ نعمتها محروم نمیشود.
(سید رضی، گردآورندهی نهجالبلاغه در ادامه میگوید:) تأیید و تصدیقِ این فرمایشِ امام، دقیقاً در آیاتِ کتابِ خدا (قرآن) آمده است:
خداوند دربارهی دعا فرموده است: مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم. (سورهی غافر، آیهی ۶۰)
دربارهی استغفار فرموده است: و هر کس کارِ بدی کند یا به خودش ظلم کند، سپس از خدا آمرزش بخواهد، خدا را بسیار آمرزنده و مهربان خواهد یافت. (سورهی نساء، آیهی ۱۱۰)
دربارهی شکرگزاری فرموده است: اگر شکر کنید، قطعاً [نعمتهای] شما را زیاد میکنم. (سورهی ابراهیم، آیهی ۷)
و دربارهی توبه فرموده است: پذیرشِ توبه بر عهدهی خدا، فقط برای کسانی است که از روی نادانی کارِ بدی میکنند و سپس خیلی زود توبه میکنند؛ اینها هستند که خدا توبهشان را میپذیرد، و خدا همواره دانا و حکیم است. (سورهی نساء، آیهی ۱۷)
حکمت ۱۳۶فلسفه برخی کارها
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] الصَّلَاةُ قُرْبَانُ كُلِّ تَقِيٍّ وَ الْحَجُّ جِهَادُ كُلِّ ضَعِيفٍ وَ لِكُلِّ شَيْءٍ زَكَاةٌ وَ زَكَاةُ الْبَدَنِ الصِّيَامُ وَ جِهَادُ الْمَرْأَةِ حُسْنُ التَّبَعُّلِ .
نماز وسیله نزدیک شدنِ هر آدمِ درستکاری به خداست؛ حج، مثلِ جهاد است برای کسانی که توان جنگیدن ندارند. هر چیزی مالیاتی دارد و مالیاتِ بدن، روزه گرفتن است. جهادِ زن هم این است که جوری در خانه رفتار کند که کانون خانواده گرم و باصفا بماند.
اسْتَنْزِلُوا الرِّزْقَ بِالصَّدَقَةِ.
با صدقه دادن و کمک به دیگران، روزی را (از آسمان) پایین بکشید. (بخشندگی راهِ باز شدنِ گرههای مالی است).
حکمت ۱۳۸شرطِ دستودلبازی
∞
مَنْ أَيْقَنَ بِالْخَلَفِ جَادَ بِالْعَطِيَّةِ.
کسی که باور داشته باشد خدا جایش را پر میکند، خیلی راحت و سخاوتمندانه میبخشد.
تَنْزِلُ الْمَعُونَةُ عَلَى قَدْرِ الْمَئُونَةِ.
کمکِ خدا دقیقاً به اندازه هزینهها و نیازهای تو نازل میشود. (نگرانِ سنگینیِ بار نباش، خدا به همان اندازه قدرت میدهد).
مَا عَالَ مَنِ اقْتَصَدَ.
کسی که در زندگی میانه برو باشد و درست خرج کند، هیچوقت به گدایی و فقر نمیافتد.
حکمت ۱۴۱جمعوجور زندگی کردن
∞
قِلَّةُ الْعِيَالِ أَحَدُ الْيَسَارَيْنِ.
داشتنِ خانوادهای که بتوانی از پسِ هزینهها و تربیتشان بربیایی (جمعوجور بودن نانخورها)، خودش نیمی از رفاه و ثروتمندی است.
التَّوَدُّدُ نِصْفُ الْعَقْلِ.
خوشمشربی و بلد بودنِ راهِ دوستی با مردم، نیمی از عقل است. (عاقل فقط کسی نیست که کتاب میخواند، کسی است که بلد است با بقیه چطور برخورد کند).
الْهَمُّ نِصْفُ الْهَرَمِ.
غصه خوردن، آدم را نصفه پیر میکند! (اندوه، پیرمردکنِ زودهنگام است).
- وَ قَالَ [عليه السلام] يَنْزِلُ الصَّبْرُ عَلَى قَدْرِ الْمُصِيبَةِ وَ مَنْ ضَرَبَ يَدَهُ عَلَى فَخِذِهِ عِنْدَ مُصِيبَتِهِ حَبِطَ عَمَلُهُ .
خدا صبر را دقیقاً به اندازه بزرگیِ غصه میفرستد. اما هر کس موقع مصیبت بیتابیِ شدید کند (مثلاً محکم روی پایش بزند)، پاداش و اجرِ آن سختی را از بین برده است.
حکمت ۱۴۵روزه و نمازِ باکیفیت
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] كَمْ مِنْ صَائِمٍ لَيْسَ لَهُ مِنْ صِيَامِهِ إِلَّا الْجُوعُ وَ الظَّمَأُ وَ كَمْ مِنْ قَائِمٍ لَيْسَ لَهُ مِنْ قِيَامِهِ إِلَّا السَّهَرُ وَ الْعَنَاءُ حَبَّذَا نَوْمُ الْأَكْيَاسِ وَ إِفْطَارُهُمْ .
چقدر زیادند کسانی که روزه میگیرند ولی فقط گرسنگی و تشنگی میکشند (و خبری از معنویت نیست)؛ و چقدر زیادند شبزندهدارانی که فقط بیخوابی و خستگی نصیبشان میشود! چقدر دلچسب است خوابِ آدمهای باهوش و افطارِ آنها (چون حتی استراحتشان هم از روی آگاهی است).
حکمت ۱۴۶سیستمِ حفاظتیِ زندگی
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] سُوسُوا إِيمَانَكُمْ بِالصَّدَقَةِ وَ حَصِّنُوا أَمْوَالَكُمْ بِالزَّكَاةِ وَ ادْفَعُوا أَمْوَاجَ الْبَلَاءِ بِالدُّعَاءِ .
ایمانتان را با صدقه مدیریت کنید؛ اموالتان را با زکات بیمه کنید؛ و موجِ بلاها را با دعا از خودتان دور کنید.
حکمت ۱۴۷توصیههای طلایی به کمیل
∞
وَ مِنْ كَلَامٍ لَهُ [عليه السلام] لِكُمَيْلِ بْنِ زِيَادٍ النَّخَعِيِّ قَالَ كُمَيْلُ بْنُ زِيَادٍ أَخَذَ بِيَدِى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِى طَالِبٍ [عليه السلام] فَأَخْرَجَنِى إِلَى الْجَبَّانِ فَلَمَّا أَصْحَرَ تَنَفَّسَ الصُّعَدَاءَ ثُمَّ قَالَ :يَا كُمَيْلَ بْنَ زِيَادٍ إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ أَوْعِيَةٌ فَخَيْرُهَا أَوْعَاهَا فَاحْفَظْ عَنِّى مَا أَقُولُ لَكَ النَّاسُ ثَلَاثَةٌ فَعَالِمٌ رَبَّانِيٌّ وَ مُتَعَلِّمٌ عَلَى سَبِيلِ نَجَاةٍ وَ هَمَجٌ رَعَاعٌ أَتْبَاعُ كُلِّ نَاعِقٍ يَمِيلُونَ مَعَ كُلِّ رِيحٍ لَمْ يَسْتَضِيئُوا بِنُورِ الْعِلْمِ وَ لَمْ يَلْجَئُوا إِلَى رُكْنٍ وَثِيقٍ يَا كُمَيْلُ الْعِلْمُ خَيْرٌ مِنَ الْمَالِ الْعِلْمُ يَحْرُسُكَ وَ أَنْتَ تَحْرُسُ الْمَالَ وَ الْمَالُ تَنْقُصُهُ النَّفَقَةُ وَ الْعِلْمُ يَزْكُوا عَلَى الْإِنْفَاقِ وَ صَنِيعُ الْمَالِ يَزُولُ بِزَوَالِهِ يَا كُمَيْلَ بْنَ زِيَادٍ مَعْرِفَةُ الْعِلْمِ دِينٌ يُدَانُ بِهِ بِهِ يَكْسِبُ الْإِنْسَانُ الطَّاعَةَ فِى حَيَاتِهِ وَ جَمِيلَ الْأُحْدُوثَةِ بَعْدَ وَفَاتِهِ وَ الْعِلْمُ حَاكِمٌ وَ الْمَالُ مَحْكُومٌ عَلَيْهِ يَا كُمَيْلُ هَلَكَ خُزَّانُ الْأَمْوَالِ وَ هُمْ أَحْيَاءٌ وَ الْعُلَمَاءُ بَاقُونَ مَا بَقِيَ الدَّهْرُ أَعْيَانُهُمْ مَفْقُودَةٌ وَ أَمْثَالُهُمْ فِى الْقُلُوبِ مَوْجُودَةٌ هَا إِنَّ هَاهُنَا لَعِلْماً جَمّاً وَ أَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى صَدْرِهِ لَوْ أَصَبْتُ لَهُ حَمَلَةً بَلَى أَصَبْتُ لَقِناً غَيْرَ مَأْمُونٍ عَلَيْهِ مُسْتَعْمِلًا آلَةَ الدِّينِ لِلدُّنْيَا وَ مُسْتَظْهِراً بِنِعَمِ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ وَ بِحُجَجِهِ عَلَى أَوْلِيَائِهِ أَوْ مُنْقَاداً لِحَمَلَةِ الْحَقِّ لَا بَصِيرَةَ لَهُ فِى أَحْنَائِهِ يَنْقَدِحُ الشَّكُّ فِى قَلْبِهِ لِأَوَّلِ عَارِضٍ مِنْ شُبْهَةٍ أَلَا لَا ذَا وَ لَا ذَاكَ أَوْ مَنْهُوماً بِاللَّذَّةِ سَلِسَ الْقِيَادِ لِلشَّهْوَةِ أَوْ مُغْرَماً بِالْجَمْعِ وَ الِادِّخَارِ لَيْسَا مِنْ رُعَاةِ الدِّينِ فِى شَيْءٍ أَقْرَبُ شَيْءٍ شَبَهاً بِهِمَا الْأَنْعَامُ السَّائِمَةُ كَذَلِكَ يَمُوتُ الْعِلْمُ بِمَوْتِ حَامِلِيهِ اللَّهُمَّ بَلَى لَا تَخْلُو الْأَرْضُ مِنْ قَائِمٍ لِلَّهِ بِحُجَّةٍ إِمَّا ظَاهِراً مَشْهُوراً وَ إِمَّا خَائِفاً مَغْمُوراً لِئَلَّا تَبْطُلَ حُجَجُ اللَّهِ وَ بَيِّنَاتُهُ وَ كَمْ ذَا وَ أَيْنَ أُولَئِكَ أُولَئِكَ وَ اللَّهِ الْأَقَلُّونَ عَدَداً وَ الْأَعْظَمُونَ عِنْدَ اللَّهِ قَدْراً يَحْفَظُ اللَّهُ بِهِمْ حُجَجَهُ وَ بَيِّنَاتِهِ حَتَّى يُودِعُوهَا نُظَرَاءَهُمْ وَ يَزْرَعُوهَا فِى قُلُوبِ أَشْبَاهِهِمْ هَجَمَ بِهِمُ الْعِلْمُ عَلَى حَقِيقَةِ الْبَصِيرَةِ وَ بَاشَرُوا رُوحَ الْيَقِينِ وَ اسْتَلَانُوا مَا اسْتَوْعَرَهُ الْمُتْرَفُونَ وَ أَنِسُوا بِمَا اسْتَوْحَشَ مِنْهُ الْجَاهِلُونَ وَ صَحِبُوا الدُّنْيَا بِأَبْدَانٍ أَرْوَاحُهَا مُعَلَّقَةٌ بِالْمَحَلِّ الْأَعْلَى أُولَئِكَ خُلَفَاءُ اللَّهِ فِى أَرْضِهِ وَ الدُّعَاةُ إِلَى دِينِهِ آهِ آهِ شَوْقاً إِلَى رُؤْيَتِهِمْ انْصَرِفْ يَا كُمَيْلُ إِذَا شِئْتَ
(کمیل بن زیاد نخعی میگوید: روزی امیرالمؤمنین (ع) دست مرا گرفت و با خودش به بیرون شهر (به سمت قبرستان) برد. وقتی به صحرا رسیدیم، حضرت آهِ عمیق و پردردی کشید و سفرهی دلش را اینطور باز کرد:)
ای کمیل! این قلبها (و ذهنهای) آدمها دقیقاً مثلِ ظرف میماند؛ و بهترین ظرف، آن ظرفی است که گنجایشش از همه بیشتر باشد و معارفِ بیشتری را در خودش نگه دارد. پس حرفهایی که به تو میگویم را خوب به خاطر بسپار.
بخش اول: دستهبندیِ آدمها در برابر آگاهی مردمِ دنیا سه دستهاند:
1. عالِمِ رَبّانی (دانشمندِ خداشناس و متصلی که مسیر را پیدا کرده).
2. دانشجویِ راهِ نجات (کسی که عالم نیست، اما دارد در مسیرِ یادگیری و رستگاری حرکت میکند).
3. پشههای سرگردانِ در باد! (آدمهای بیاراده و حزببادی که به دنبالِ سر و صدای هر کسی راه میافتند و با هر بادی به یک طرف کج میشوند! اینها نه با نورِ علم مسیرشان را روشن کردهاند، و نه به تکیهگاهِ محکم و قابلاعتمادی پناه بردهاند).
بخش دوم: تقابلِ علم و ثروت ای کمیل! بدان که علم و آگاهی خیلی بهتر از مال و ثروت است. چرا؟
علم از تو محافظت میکند، اما این تویی که باید از ثروت محافظت کنی!
پول و ثروت با خرج کردن کم میشود، اما علم با خرج کردن (و یاد دادن به دیگران) رشد میکند و بیشتر میشود!
اعتبار و شخصیتی که با پول ساخته شده باشد، با از بین رفتنِ پول، نابود میشود (اما اعتبارِ علم همیشگی است).
ای کمیل! یادگیریِ علم و معرفت، خودش یک دین و آیین است که انسان باید به آن پایبند باشد. انسانِ آگاه با علمش در دورانِ زندگی، توفیقِ اطاعتِ خدا را به دست میآورد، و بعد از مرگش، نامِ نیک از خودش به جا میگذارد. علم همیشه فرمانروا و حاکم است، اما مال و ثروت همیشه فرمانبردار و محکوم است.
ای کمیل! ثروتاندوزان در حالی که هنوز نفس میکشند و زندهاند، در واقع مردهاند؛ اما دانشمندان و عالمان تا روزی که روزگار برپاست، زندهاند و ماندگار؛ جسمهایشان میان ما نیست، اما تصویر و جایگاهشان در قلبها همیشه زنده است!
بخش سوم: جستجو برای یافتنِ اهلِ راز
(سپس حضرت با دست به سینهاش اشاره کرد و فرمود:)
ببین! در این سینه دریایی از علم و آگاهی موج میزند؛ ای کاش آدمهایی را پیدا میکردم که ظرفیتِ حملِ این علم را داشتند! البته آدمهایی را پیدا میکنم، اما...
یا آدمِ تیزهوشی است که غیرقابلاعتماد است! میخواهد از ابزارِ دین برای رسیدن به دنیا استفاده کند؛ و با نعمتهای خدا بر بندگانِ خدا، و با حجتهای الهی بر دوستانِ خدا فخر بفروشد و مسلط شود!
یا آدمی است که تسلیم و پیروِ حاملانِ حق است، اما هیچ بصیرت و بینشِ عمیقی در قلبش ندارد؛ تا اولین شبهه به او میخورد، شک و تردید تمامِ وجودش را میگیرد! (پس نه آن اولی به درد میخورد، نه این دومی!)
یا آدمی است که غرق در لذتهاست و افسارش به دستِ شهوتهایش افتاده است.
یا آدمی است که تمامِ همّوغمش جمع کردن و احتکارِ ثروت است. این دو دستهی آخر هم اصلاً ربطی به پاسداری از دین ندارند و شبیهترین موجودات به آنها، حیواناتِ چرندهاند! و اینگونه است که علم، با مرگِ حاملانش میمیرد (و زیرِ خاک میرود).
بخش چهارم: حجتهای پنهانِ خدا روی زمین
بله پروردگارا! روی زمین هیچوقت از کسی که برای خدا با حجت و دلیل قیام کند، خالی نمیماند؛ او یا ظاهر و شناختهشده است، یا پنهان و غایب (از ترسِ دشمنان)؛ تا حجتها و نشانههای روشنِ خدا باطل نشود و از بین نرود.
اما این آدمها چند نفرند و کجایند؟ به خدا قسم که تعدادشان بسیار کم است، اما قدر و منزلتشان پیشِ خدا از همه بالاتر است! خداوند به وسیلهی این آدمها، حجتها و نشانههایش را حفظ میکند تا روزی که آن امانت را به دستِ همفکرانِ خودشان بسپارند و بذرِ آن را در قلبِ کسانی مثلِ خودشان بکارند. علم و آگاهی، با تمامِ حقیقت و بصیرت، یکباره به قلبهای آنها هجوم آورده است! آنها با روحِ یقین گره خوردهاند. چیزهایی که برای آدمهای رفاهزده خیلی سخت و خشن است، برای آنها نرم و لذتبخش است! و با چیزهایی که آدمهای نادان از آن وحشت دارند، مأنوس و رفیقاند. آنها با بدنهایی در این دنیا زندگی میکنند که روحهایشان به بالاترین جایگاههای عالمِ ملکوت گره خورده است! اینها همان خلیفهها و جانشینانِ خدا روی زمین، و دعوتکنندگانِ مردم به دینِ او هستند.
(در اینجا حضرت آهِ سوزناکی کشید و فرمود:)
آه! آه! چقدر مشتاقِ دیدنِ آنها هستم!
حالا دیگر اگر میخواهی، میتوانی بروی ای کمیل.
الْمَرْأَةُ مَخْبُوءٌ تَحْتَ لِسَانِهِ.
شخصیتِ واقعیِ آدم زیر زبانش پنهان شده. (تا حرف نزده، عیارِ واقعیاش معلوم نمیشود).
هَلَكَ امْرُؤٌ لَمْ يَعْرِفْ قَدْرَهُ.
بدبخت شد کسی که جایگاه و ارزش واقعی خودش را نشناخت و خودش را ارزان فروخت.
حکمت ۱۵۰چکلیستِ آدمهای متناقض
∞
وَ قَالَ [عليه السلام] لِرَجُلٍ سَأَلَهُ أَنْ يَعِظَهُ لَا تَكُنْ مِمَّنْ يَرْجُو الْآخِرَةَ بِغَيْرِ عَمَلٍ وَ يُرَجِّى التَّوْبَةَ بِطُولِ الْأَمَلِ يَقُولُ فِى الدُّنْيَا بِقَوْلِ الزَّاهِدِينَ وَ يَعْمَلُ فِيهَا بِعَمَلِ الرَّاغِبِينَ إِنْ أُعْطِيَ مِنْهَا لَمْ يَشْبَعْ وَ إِنْ مُنِعَ مِنْهَا لَمْ يَقْنَعْ يَعْجِزُ عَنْ شُكْرِ مَا أُوتِيَ وَ يَبْتَغِى الزِّيَادَةَ فِيمَا بَقِيَ يَنْهَى وَ لَا يَنْتَهِى وَ يَأْمُرُ بِمَا لَا يَأْتِى يُحِبُّ الصَّالِحِينَ وَ لَا يَعْمَلُ عَمَلَهُمْ وَ يُبْغِضُ الْمُذْنِبِينَ وَ هُوَ أَحَدُهُمْ يَكْرَهُ الْمَوْتَ لِكَثْرَةِ ذُنُوبِهِ وَ يُقِيمُ عَلَى مَا يَكْرَهُ الْمَوْتَ مِنْ أَجْلِهِ إِنْ سَقِمَ ظَلَّ نَادِماً وَ إِنْ صَحَّ أَمِنَ لَاهِياً يُعْجَبُ بِنَفْسِهِ إِذَا عُوفِيَ وَ يَقْنَطُ إِذَا ابْتُلِيَ إِنْ أَصَابَهُ بَلَاءٌ دَعَا مُضْطَرّاً وَ إِنْ نَالَهُ رَخَاءٌ أَعْرَضَ مُغْتَرّاً تَغْلِبُهُ نَفْسُهُ عَلَى مَا يَظُنُّ وَ لَا يَغْلِبُهَا عَلَى مَا يَسْتَيْقِنُ يَخَافُ عَلَى غَيْرِهِ بِأَدْنَى مِنْ ذَنْبِهِ وَ يَرْجُو لِنَفْسِهِ بِأَكْثَرَ مِنْ عَمَلِهِ إِنِ اسْتَغْنَى بَطِرَ وَ فُتِنَ وَ إِنِ افْتَقَرَ قَنِطَ وَ وَهَنَ يُقَصِّرُ إِذَا عَمِلَ وَ يُبَالِغُ إِذَا سَأَلَ إِنْ عَرَضَتْ لَهُ شَهْوَةٌ أَسْلَفَ الْمَعْصِيَةَ وَ سَوَّفَ التَّوْبَةَ وَ إِنْ عَرَتْهُ مِحْنَةٌ انْفَرَجَ عَنْ شَرَائِطِ الْمِلَّةِ يَصِفُ الْعِبْرَةَ وَ لَا يَعْتَبِرُ وَ يُبَالِغُ فِى الْمَوْعِظَةِ وَ لَا يَتَّعِظُ فَهُوَ بِالْقَوْلِ مُدِلٌّ وَ مِنَ الْعَمَلِ مُقِلٌّ يُنَافِسُ فِيمَا يَفْنَى وَ يُسَامِحُ فِيمَا يَبْقَى يَرَى الْغُنْمَ مَغْرَماً وَ الْغُرْمَ مَغْنَماً يَخْشَى الْمَوْتَ وَ لَا يُبَادِرُ الْفَوْتَ يَسْتَعْظِمُ مِنْ مَعْصِيَةِ غَيْرِهِ مَا يَسْتَقِلُّ أَكْثَرَ مِنْهُ مِنْ نَفْسِهِ وَ يَسْتَكْثِرُ مِنْ طَاعَتِهِ مَا يَحْقِرُهُ مِنْ طَاعَةِ غَيْرِهِ فَهُوَ عَلَى النَّاسِ طَاعِنٌ وَ لِنَفْسِهِ مُدَاهِنٌ اللَّهْوُ مَعَ الْأَغْنِيَاءِ أَحَبُّ إِلَيْهِ مِنَ الذِّكْرِ مَعَ الْفُقَرَاءِ يَحْكُمُ عَلَى غَيْرِهِ لِنَفْسِهِ وَ لَا يَحْكُمُ عَلَيْهَا لِغَيْرِهِ يُرْشِدُ غَيْرَهُ وَ يُغْوِى نَفْسَهُ فَهُوَ يُطَاعُ وَ يَعْصِى وَ يَسْتَوْفِى وَ لَا يُوفِى وَ يَخْشَى الْخَلْقَ فِى غَيْرِ رَبِّهِ وَ لَا يَخْشَى رَبَّهُ فِى خَلْقِهِ
مردی از امیرالمؤمنین (ع) خواست تا او را نصیحت کند. حضرت در یک تحلیلِ روانشناختیِ شگفتانگیز و بینظیر، شخصیتِ آدمهای دوگانه، متناقض و فریبخورده را اینطور کالبدشکافی کرد و فرمود
مبادا از آن دسته آدمهایی باشی که: بدونِ هیچ کار و عملی، امید به رستگاری در آخرت دارند و با آرزوهای دراز، توبه کردن را مدام به تأخیر میاندازند!
تناقض در ادعا و عمل
حرف زدنش دربارهی دنیا مثلِ تارکانِ دنیاست، اما رفتارش در دنیا مثلِ عاشقانِ دنیاست!
اگر از دنیا به او بدهند، هرگز سیر نمیشود؛ و اگر ندهند، به قسمتِ خودش قانع نیست.
از شکرِ همان چیزهایی که به او داده شده عاجز است، اما باز هم دنبالِ بیشتر است.
دیگران را از کارهای بد نهی میکند، اما خودش دست برنمیدارد.
دیگران را به کارهای خوب دستور میدهد، اما خودش انجام نمیدهد.
آدمهای خوب و صالح را دوست دارد، اما مثلِ آنها رفتار نمیکند.
از گناهکاران بدش میآید، در حالی که خودش یکی از آنهاست!
تناقض در مواجهه با مرگ و بلا
به خاطرِ گناهانِ زیادش از مرگ متنفر است، اما مدام همان گناهانی را انجام میدهد که به خاطرشان از مرگ فراری است.
وقتی بیمار میشود، پشیمان میشود؛ وقتی سالم است، احساسِ امنیت میکند و غرقِ غفلت میشود.
وقتی در عافیت و خوشی است، مغرور میشود؛ وقتی گرفتارِ بلا میشود، ناامید میگردد.
وقتی بلایی به سرش میآید، با التماس و اضطرار خدا را میخواند؛ اما وقتی گشایشی برایش پیش میآید، با غرور رو برمیگرداند.
تناقض در ارزیابیِ خود و دیگران
در برابرِ وسوسههای نفسش در چیزهایی که فقط به آنها شک و گمان دارد تسلیم میشود، اما در چیزهایی که به آنها یقین دارد حریفِ نفسش نمیشود!
برای دیگران به خاطر گناهی که از گناهِ خودش کوچکتر است میترسد، اما برای خودش پاداشی بزرگتر از عملش توقع دارد!
گناهِ دیگران را خیلی بزرگ میبیند (در حالی که خودش بدتر از آن را انجام میدهد)، اما طاعت و عبادتِ خودش را خیلی زیاد میبیند (در حالی که بهتر از آن را در دیگران تحقیر میکند).
همیشه دیگران را نقد و سرزنش میکند، اما با خودش راه میآید و سازش میکند.
تناقض در دینداری و معاشرت
اگر پولدار شود، مستِ غرور و سرکشی میشود؛ اگر فقیر شود، مأیوس و سست میگردد.
در انجامِ وظایفش کمکاری میکند، اما در درخواستهایش از خدا زیادهروی میکند.
وقتی پای شهوت به میان بیاید، گناه را نقد انجام میدهد و توبه را نسیه!
وقتی محنت و گرفتاری به او میرسد، تمامِ خطقرمزها و شرایطِ دین را زیر پا میگذارد.
برای دیگران خیلی قشنگ عبرتها را توصیف میکند، اما خودش اصلاً عبرت نمیگیرد.
در نصیحت کردنِ دیگران سنگِتمام میگذارد، اما خودش پندپذیر نیست.
در حرف زدن، پرادعاست؛ اما در عمل، کمکار!
اولویتهای وارونه
برای چیزهای فانیِ دنیا سرودست میشکند، اما دربارهی چیزهای ماندگارِ آخرت بیخیال و سهلانگار است.
سود (مثل انفاق در راه خدا) را ضرر میبیند، و ضرر را سود به حساب میآورد.
از مرگ میترسد، اما پیش از آنکه فرصت از دست برود کاری نمیکند.
خوشگذرانی با پولدارها را بیشتر از یادِ خدا با فقیرها دوست دارد.
همیشه به نفعِ خودش و به ضررِ دیگران قضاوت میکند، اما هرگز به نفعِ دیگران و به ضررِ خودش حکم نمیدهد.
دیگران را راهنمایی میکند، اما خودش را به گمراهی میکشاند.
توقع دارد دیگران از او اطاعت کنند، در حالی که خودش (خدا را) نافرمانی میکند.
حقِ خودش را تا قِرانِ آخر میگیرد، اما حقِ دیگران را کامل نمیدهد.
در کارهایی که ربطی به خدا ندارد، از مردم حساب میبرد و میترسد؛ اما در ارتباط با مردم، از خدای خودش نمیترسد!
حکمت ۱۵۱پایانبندی زندگی
∞
لِكُلِّ امْرِئٍ عَاقِبَةٌ حُلْوَةٌ أَوْ مُرَّةٌ.
تهِ قصه هر کسی یک پایانی هست؛ یا شیرین و دلچسب، یا تلخ و ناگوار.
لِكُلِّ مُقْبِلٍ إِدْبَارٌ وَ مَا أَدْبَرَ كَأَنْ لَمْ يَكُنْ.
هر چیزی که با ذوقوشوق سمتت میآید، یک روز هم پشت میکند و میرود؛ و وقتی رفت، انگار اصلاً از اول وجود نداشته است! (پس نه به آمدنش خیلی دلخوش باش، نه از رفتنش خیلی غصه بخور).
لَا يَعْدَمُ الصَّبُورُ الظَّفَرَ وَ إِنْ طَالَ بِهِ الزَّمَانُ.
آدمِ صبور بالاخره طعم پیروزی را میچشد، حتی اگر رسیدن به آن خیلی طول بکشد.
حکمت ۱۵۴مسئولیتِ نیت و نظر
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] الرَّاضِى بِفِعْلِ قَوْمٍ كَالدَّاخِلِ فِيهِ مَعَهُمْ وَ عَلَى كُلِّ دَاخِلٍ فِى بَاطِلٍ إِثْمَانِ إِثْمُ الْعَمَلِ بِهِ وَ إِثْمُ الرِّضَى بِهِ.
کسی که از کارِ یک گروه راضی باشد، انگار خودش هم توی تیم آنهاست و با آنها همکاری کرده است. هر کسی که وارد یک کارِ باطل شود، دو تا گناه پایش مینویسند: یکی گناهِ خودِ آن کار، و یکی گناهِ راضی بودن به آن.
اعْتَصِمُوا بِالذِّمَمِ فِى أَوْتَادِهَا.
پای قولوقرارهایتان بایستید، مخصوصاً وقتی با آدمهای باوفا و اصیل پیمان میبندید.
حکمت ۱۵۶بیبهانگی در شناخت خدا
∞
عَلَيْكُمْ بِطَاعَةِ مَنْ لَا تُعْذَرُونَ بِجَهَالَتِهِ.
از خدایی اطاعت کنید که هیچ بهانهای برای نشناختنش پذیرفته نیست (چون نشانههایش همه جا هست).
- وَ قَالَ [عليه السلام] قَدْ بُصِّرْتُمْ إِنْ أَبْصَرْتُمْ وَ قَدْ هُدِيتُمْ إِنِ اهْتَدَيْتُمْ وَ أُسْمِعْتُمْ إِنِ اسْتَمَعْتُمْ .
اگر چشمِ دیدن داشته باشید، حقیقت را نشانتان دادهاند؛ اگر دنبال هدایت باشید، راه را برایتان باز کردهاند؛ و اگر گوش شنوا داشته باشید، حق را به گوشتان رساندهاند. (خلاصه اینکه همه چیز آماده است، فقط همتِ تو را میخواهد).
عَاتِبْ أَخَاكَ بِالْإِحْسَانِ إِلَيْهِ وَ ارْدُدْ شَرَّهُ بِالْإِنْعَامِ عَلَيْهِ.
اگر از برادرت (یا رفیقت) ناراحتی، با خوبی کردن به او، شرمندهاش کن؛ و شرّ و بدیِ او را با بخشش و هدیه دادن از خودت دور کن.
حکمت ۱۵۹خودت را سوژه نکن!
∞
مَنْ وَضَعَ نَفْسَهُ مَوَاضِعَ التُّهَمَةِ فَلَا يَلُومَنَّ مَنْ أَسَاءَ بِهِ الظَّنَّ.
کسی که خودش را در شرایط یا جاهای مشکوک و تهمتبرانگیز قرار میدهد، اگر بقیه به او بدبین شدند، حق ندارد جز خودش کسی را سرزنش کند.
مَنْ مَلَكَ اسْتَأْثَرَ.
هر کسی به قدرت و صندلی برسد، ناخودآگاه گرایش پیدا میکند که زور بگوید و همه چیز را برای خودش بخواهد. (یک هشدار جدی برای مراقبت از خود در زمانِ قدرت).
حکمت ۱۶۱خطرِ تکرأی بودن
∞
مَنِ اسْتَبَدَّ بِرَأْيِهِ هَلَكَ وَ مَنْ شَاوَرَ الرِّجَالَ شَارَكَهَا فِى عُقُولِهَا.
هر کسی که فقط حرفِ خودش را قبول داشته باشد و خودرأی باشد، خودش را به کشتن میدهد؛ اما کسی که با بقیه مشورت کند، در واقع انگار عقل و تجربهی همهی آنها را به عقل خودش اضافه کرده است.
مَنْ كَتَمَ سِرَّهُ كَانَتِ الْخيَرَةُ بِيَدِهِ.
تا وقتی رازت را در دلت نگه داری، کنترلش دست خودت است و اختیارش را داری؛ (اما وقتی گفتی، دیگر اختیارش دست بقیه است).
حکمت ۱۶۳عمقِ فاجعهی فقر
∞
الْفَقْرُ الْمَوْتُ الْأَكْبَرُ.
فقر و تنگدستی، مثل یک مرگِ بزرگ است! (چون تمامِ ابعاد زندگی آدم را از کار میاندازد).
حکمت ۱۶۴عزت نفس در مقابلِ متجاوز
∞
مَنْ قَضَى حَقَّ مَنْ لَا يَقْضِى حَقَّهُ فَقَدْ عَبَدَهُ.
اگر برای کسی که اصلاً حق و حقوق تو را رعایت نمیکند، مدام مایه بگذاری و حقش را تماموکمال بدهی، در واقع داری بندگیاش را میکنی (نه رفاقت).
لَا طَاعَةَ لِمَخْلُوقٍ فِى مَعْصِيَةِ الْخَالِقِ.
هیچکس حق ندارد به حرفِ هیچ بشری گوش بدهد، اگر آن حرف باعث شود که نافرمانیِ خدا را بکند. (خطِ قرمز ما دستورِ خداست).
لَا يُعَابُ الْمَرْءُ بِتَأْخِيرِ حَقِّهِ إِنَّمَا يُعَابُ مَنْ أَخَذَ مَا لَيْسَ لَهُ.
اگر کسی حقش را دیر بگیرد، عیبی ندارد و نباید مسخرهاش کرد؛ عیبِ واقعی آنجاست که کسی چیزی را که مالِ خودش نیست، به زور یا ناحق بردارد.
الْإِعْجَابُ يَمْنَعُ الِازْدِيَادَ.
خودپسندی و از خود متشکّر بودن، مثل سدی است که نمیگذارد آدم پیشرفت کند و چیزهای بیشتری یاد بگیرد.
الْأَمْرُ قَرِيبٌ وَ الِاصْطِحَابُ قَلِيلٌ.
تهِ قصه (آخرت) خیلی نزدیکتر از آن چیزی است که فکر میکنی، و زمانی که قرار است در این دنیا کنار هم باشیم، خیلی کوتاه است.
قَدْ أَضَاءَ الصُّبْحُ لِذِى عَيْنَيْنِ.
برای کسی که دو تا چشمِ بینا داشته باشد، صبحِ حقیقت کاملاً روشن است و راه را گم نمیکند.
حکمت ۱۷۰پیشگیری بهتر از درمان
∞
تَرْكُ الذَّنْبِ أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِ الْمَعُونَةِ.
اینکه از اول گناه نکنی، خیلی راحتتر از این است که بعداً به دردسر بیفتی و دنبال راهِ توبه و جبران باشی.
حکمت ۱۷۱تاوان حرامخواری
∞
كَمْ مِنْ أَكْلَةٍ مَنَعَتْ أَكَلَاتٍ.
بسا یک لقمهی حرام یا نسنجیده که گلوگیر میشود و آدم را از خوردنِ لقمههای حلال و فراوانِ زیادی محروم میکند. (خلاصه: برای یک لذتِ کوچک، آیندهات را خراب نکن).
النَّاسُ أَعْدَاءُ مَا جَهِلُوا.
آدمها معمولاً با چیزی که دربارهاش اطلاعاتی ندارند و نمیشناسندش، دشمنی میکنند.
مَنِ اسْتَقْبَلَ وُجُوهَ الْآرَاءِ عَرَفَ مَوَاقِعَ الْخَطَإِ.
کسی که با آغوش باز از نظرات و فکرهای مختلف استقبال کند، خیلی راحت میتواند بفهمد کجاها اشتباه بوده و راه درست کدام است.
مَنْ أَحَدَّ سِنَانَ الْغَضَبِ لِلَّهِ قَوِيَ عَلَى قَتْلِ أَشِدَّاءِ الْبَاطِلِ.
کسی که خشمش را برای خدا تیز کند (یعنی فقط برای حق عصبانی شود)، آنقدر قوی میشود که میتواند گردنکلفتترین آدمهای باطل را هم از پا درآورد.
حکمت ۱۷۵فرمول غلبه بر ترس
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] إِذَا هِبْتَ أَمْراً فَقَعْ فِيهِ فَإِنَّ شِدَّةَ تَوَقِّيهِ أَعْظَمُ مِمَّا تَخَافُ مِنْهُ .
هر وقت از کاری ترسیدی، دقیقاً خودت را در وسطِ همان کار بینداز! چون سختیِ انتظار و ترسی که در ذهنت داری، خیلی بیشتر و آزاردهندهتر از خودِ آن اتفاق است.
حکمت ۱۷۶پیشنیازِ رئیس شدن
∞
آلَةُ الرِّيَاسَةِ سَعَةُ الصَّدْرِ.
ابزارِ اصلی برای مدیریت و ریاست، داشتنِ سعهی صدر (ظرفیت بالا و تحمل سختیها) است. (آدمِ کمظرفیت نمیتواند مدیر خوبی باشد).
حکمت ۱۷۷تادیبِ غیرمستقیم
∞
ازْجُرِ الْمُسِيءَ بِثَوَابِ الْمُحْسِنِ.
اگر میخواهی حالِ آدمِ بدکار را بگیری و ادبش کنی، به آدمِ نیکوکار پاداش بده! (با این کار، او از درون میسوزد و متوجه اشتباهش میشود).
احْصُدِ الشَّرَّ مِنْ صَدْرِ غَيْرِكَ بِقَلْعِهِ مِنْ صَدْرِكَ.
اگر میخواهی بدی را از سینه و فکر دیگران ریشهکن کنی، اول آن بدی را از دلِ خودت بکن و بیرون بینداز.
اللَّجَاجَةُ تَسُلُّ الرَّأْيَ.
لجبازی باعث میشود که عقل و تدبیر آدم از بین برود و تصمیمهای غلط بگیرد.
الطَّمَعُ رِقٌّ مُؤَبَّدٌ.
طمع داشتن، مثل این است که تا آخر عمر برده و زنجیرشدهی بقیه باشی.
حکمت ۱۸۱میوه تلخ و شیرینِ رفتار
∞
ثَمَرَةُ التَّفْرِيطِ النَّدَامَةُ وَ ثَمَرَةُ الْحَزْمِ السَّلَامَةُ.
تهِ کوتاهی کردن و تنبلی، پشیمانی است؛ اما میوه و نتیجهی دوراندیشی، سلامت و عاقبتبهخیری است.
حکمت ۱۸۲زمانِ درستِ حرف و سکوت
∞
لَا خَيْرَ فِى الصَّمْتِ عَنِ الْحُكْمِ كَمَا أَنَّهُ لَا خَيْرَ فِى الْقَوْلِ بِالْجَهْلِ.
همانقدر که حرفِ مفت زدن و از روی نادانی صحبت کردن بد است، سکوت کردن در جایی که باید حرفِ حق را زد هم هیچ فایدهای ندارد. (نه نادانسته حرف بزن، نه آگاهانه سکوت کن).
مَا اخْتَلَفَتْ دَعْوَتَانِ إِلَّا كَانَتْ إِحْدَاهُمَا ضَلَالَةً.
هر جا که دو تا جریان یا دو تا ادعا با هم به تضاد و اختلاف خوردند، شک نکن که حداقل یکی از آنها مسیرش غلط و باطل است.
مَا شَكَكْتُ فِى الْحَقِّ مُذْ أُرِيتُهُ.
از آن لحظهای که حق برای من روشن شد، حتی یک ثانیه هم در درستیِ راهی که میروم شک نکردم.
مَا كَذَبْتُ وَ لَا كُذِّبْتُ وَ لَا ضَلَلْتُ وَ لَا ضُلَّ بِى.
نه هیچوقت دروغ گفتم، نه کسی توانست به من دروغ بگوید (گولم بزند)؛ نه خودم راه را گم کردم و نه اجازه دادم کسی با پیروی از من گمراه شود.
لِلظَّالِمِ الْبَادِى غَداً بِكَفِّهِ عَضَّةٌ.
کسی که ستم کردن را شروع میکند، در روز قیامت جوری از پشیمانی انگشتش را میجود که نگو!
حکمت ۱۸۷آمادهباش برای سفر
∞
الرَّحِيلُ وَشِيكٌ.
وقتِ رفتن (از این دنیا) خیلی نزدیکتر از آن چیزی است که فکرش را میکنی.
حکمت ۱۸۸شاخوشانه نکشیدن برای حق
∞
مَنْ أَبْدَى صَفْحَتَهُ لِلْحَقِّ هَلَكَ.
هر کسی که بخواهد جلوی حق قد علم کند و با آن دربیفتد، قطعاً نابود میشود.
حکمت ۱۸۹راهِ نجات یا سقوط
∞
مَنْ لَمْ يُنْجِهِ الصَّبْرُ أَهْلَكَهُ الْجَزَعُ.
اگر صبوری نکنی تا از مشکلات رد شوی، بیتابی و جزعوفزع کردن تو را از پا درمیآورد و نابودت میکند.
حکمت ۱۹۰معیارِ واقعیِ خلافت
∞
وَا عَجَبَاهْ أَ تَكُونُ الْخِلَافَةُ بِالصَّحَابَةِ وَ الْقَرَابَةِ؟
واقعاً عجیب است! ادعا میکنند معیارِ جانشینی، صحابه بودن یا فامیل بودن است؟ اگر معیار شورا و رأی مردم است، پس آنهایی که نبودند چه؟ و اگر معیار نزدیکی به پیامبر است، که خب من از همه به ایشان نزدیکتر و سزاوارترم!
حکمت ۱۹۱واقعیتِ بیتعارفِ دنیا
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] إِنَّمَا الْمَرْءُ فِى الدُّنْيَا غَرَضٌ تَنْتَضِلُ فِيهِ الْمَنَايَا وَ نَهْبٌ تُبَادِرُهُ الْمَصَائِبُ وَ مَعَ كُلِّ جُرْعَةٍ شَرَقٌ وَ فِى كُلِّ أَكْلَةٍ غَصَصٌ وَ لَا يَنَالُ الْعَبْدُ نِعْمَةً إِلَّا بِفِرَاقِ أُخْرَى وَ لَا يَسْتَقْبِلُ يَوْماً مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا بِفِرَاقِ آخَرَ مِنْ أَجَلِهِ فَنَحْنُ أَعْوَانُ الْمَنُونِ وَ أَنْفُسُنَا نَصْبُ الْحُتُوفِ فَمِنْ أَيْنَ نَرْجُو الْبَقَاءَ وَ هَذَا اللَّيْلُ وَ النَّهَارُ لَمْ يَرْفَعَا مِنْ شَيْءٍ شَرَفاً إِلَّا أَسْرَعَا الْكَرَّةَ فِى هَدْمِ مَا بَنَيَا وَ تَفْرِيقِ مَا جَمَعَا .
آدمیزاد در این دنیا، فقط یک سیبل و هدف است که تیرهای مرگ مدام به سمتش پرتاب میشود!
و غنیمتِ بیدفاعی است که مصیبتها و بلاها برای غارتِ آن با هم مسابقه میدهند!
در این دنیای پرخطر:
با هر جرعهی آبی که مینوشی، خطرِ پریدن در گلو و خفگی هست.
و با هر لقمهی غذایی که میخوری، احتمالِ گلوگیر شدن وجود دارد.
انسان به هیچ نعمتِ تازهای نمیرسد، مگر اینکه در ازای آن، نعمتِ دیگری را از دست میدهد.
و هیچ روزِ جدیدی از عمرش را شروع نمیکند، مگر اینکه یک روز از مهلتِ زندگی و اجلش کم میشود.
در واقع، ما خودمان دستیارِ مرگیم (و با سپری کردن عمرمان به او کمک میکنیم) و جانهای ما نشانهگاهِ دقیقِ نابودی است!
با این اوصاف، دیگر چه امیدی به ماندن و جاودانگی داریم؟!
وقتی با چشمِ خودمان میبینیم که این شب و روز، هیچ چیزِ باارزشی را بالا نبردند، مگر اینکه خیلی زود برگشتند تا هرچه ساخته بودند را ویران کنند، و هرچه جمع کرده بودند را از هم بپاشند!
حکمت ۱۹۲انباردارِ بقیه نباش!
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] يَا ابْنَ آدَمَ مَا كَسَبْتَ فَوْقَ قُوتِكَ فَأَنْتَ فِيهِ خَازِنٌ لِغَيْرِكَ .
ای فرزند آدم! هر چه بیشتر از نیازِ زندگیات جمع کنی و پسانداز کنی، در واقع تو فقط انباردار بقیه هستی (تا بعد از مرگت آنها مصرف کنند).
حکمت ۱۹۳لمِ کار کشیدن از دل و ذهن
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] إِنَّ لِلْقُلُوبِ شَهْوَةً وَ إِقْبَالًا وَ إِدْبَاراً فَأْتُوهَا مِنْ قِبَلِ شَهْوَتِهَا وَ إِقْبَالِهَا فَإِنَّ الْقَلْبَ إِذَا أُكْرِهَ عَمِيَ .
دلها هم مثل آدمها، گاهی حال و حوصله دارند و گاهی ندارند. وقتی دلت سرحال است و اشتیاق دارد، به کارش وادار کن؛ چون اگر دل را مجبور به کاری کنی که دوست ندارد، کور میشود و چیزی یاد نمیگیرد. (نکته طلایی برای مطالعه و یادگیری).
- وَ كَانَ [عليه السلام] يَقُولُ مَتَى أَشْفِى غَيْظِى إِذَا غَضِبْتُأَ حِينَ أَعْجِزُ عَنِ الِانْتِقَامِ فَيُقَالُ لِى لَوْ صَبَرْتَ أَمْ حِينَ أَقْدِرُ عَلَيْهِ فَيُقَالُ لِى لَوْ عَفَوْتَ .
(در مورد مدیریت خشم میفرمودند): وقتی عصبانی میشوم، کی باید خودم را خالی کنم؟ آن وقتی که ضعیفم و زورم نمیرسد؟ که خب آنجا چارهای جز صبر ندارم. یا آن وقتی که قدرتمندم و میتوانم انتقام بگیرم؟ که خب آنجا هم عفو و بخشش قشنگتر است. (پس در هیچ حالتی، خشم و انتقام گزینهی اول نیست).
- وَ قَالَ [عليه السلام] وَ قَدْ مَرَّ بِقَذَرٍ عَلَى مَزْبَلَةٍ هَذَا مَا بَخِلَ بِهِ الْبَاخِلُونَ وَ رُوِيَ فِى خَبَرٍ آخَرَ أَنَّهُ قَالَ هَذَا مَا كُنْتُمْ تَتَنَافَسُونَ فِيهِ بِالْأَمْسِ .
(از کنار زبالهدانی رد میشدند، فرمودند): این زبالهها همان چیزهایی است که بخیلها برایش خسیسبازی درمیآوردند! اینها همان چیزهایی است که دیروز سرِ به دست آوردنش با هم مسابقه میدادید و به هم فخر میفروختید! (ببینید تهِ دنیا کجاست).
- وَ قَالَ [عليه السلام] لَمْ يَذْهَبْ مِنْ مَالِكَ مَا وَعَظَكَ .
مالی که از دست رفته ولی در عوض به تو یک درس بزرگ و تجربه داده، در واقع نرفته و گم نشده است؛ چون تجربه گرانبها به دست آوردهای.
- وَ قَالَ [عليه السلام] لَمْ يَذْهَبْ مِنْ مَالِكَ مَا وَعَظَكَ .
این دلها و ذهنها هم مثل بدنها خسته میشوند. برای اینکه دوباره انرژی بگیرند، بروید سراغ سخنهای تازه، نغز و حکیمانه.
- وَ قَالَ [عليه السلام] لَمَّا سَمِعَ قَوْلَ الْخَوَارِجِ لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ كَلِمَةُ حَقٍّ يُرَادُ بِهَا بَاطِلٌ .
(وقتی خوارج شعار میدادند که حاکم فقط خداست)، فرمود: حرفشان حرفِ حقی است (بله، حکم نهایی با خداست)، اما هدفی که پشت این شعار دارند، باطل و غلط است. (مراقب باشیم کسی با شعارِ درست، ما را به مسیر غلط نبرد).
حکمت ۱۹۹تعریفِ اوباش و برکتِ نظم
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] فِى صِفَةِ الْغَوْغَاءِ هُمُ الَّذِينَ إِذَا اجْتَمَعُوا غَلَبُوا وَ إِذَا تَفَرَّقُوا لَمْ يُعْرَفُوا وَ قِيلَ بَلْ قَالَ ع هُمُ الَّذِينَ إِذَا اجْتَمَعُوا ضَرُّوا وَ إِذَا تَفَرَّقُوا نَفَعُوا فَقِيلَ قَدْ عَرَفْنَا مَضَرَّةَ اجْتِمَاعِهِمْ فَمَا مَنْفَعَةُ افْتِرَاقِهِمْ فَقَالَ يَرْجِعُ أَصْحَابُ الْمِهَنِ إِلَى مِهْنَتِهِمْ فَيَنْتَفِعُ النَّاسُ بِهِمْ كَرُجُوعِ الْبَنَّاءِ إِلَى بِنَائِهِ وَ النَّسَّاجِ إِلَى مَنْسَجِهِ وَ الْخَبَّازِ إِلَى مَخْبَزِهِ .
اوباش کسانی هستند که وقتی دور هم جمع میشوند، (با شلوغبازی) غلبه میکنند و وقتی پراکنده میشوند، کسی اصلاً آنها را نمیشناسد. اما برکتِ پراکنده شدنشان این است که هر کسی میرود سرِ کار تخصصی خودش؛ بنا میرود سرِ ساختمان، نانوا سرِ تنور و مردم از هنر و حرفهی آنها سود میبرند.
حکمت ۲۰۰تیپشناسیِ شرورها
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] وَ أُتِيَ بِجَانٍ وَ مَعَهُ غَوْغَاءُ فَقَالَ لَا مَرْحَباً بِوُجُوهٍ لَا تُرَى إِلَّا عِنْدَ كُلِّ سَوْأَةٍ .
(وقتی یک مجرم را آوردند که عدهای بیکار و اوباش دورش بودند، فرمود): خوش نیاید آن چهرههایی که فقط وقتی یک اتفاقِ بد یا زشتی میافتد، پیدایشان میشود!
حکمت ۲۰۱بادیگاردهای نامرئی
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] إِنَّ مَعَ كُلِّ إِنْسَانٍ مَلَكَيْنِ يَحْفَظَانِهِ فَإِذَا جَاءَ الْقَدَرُ خَلَّيَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَهُ وَ إِنَّ الْأَجَلَ جُنَّةٌ حَصِينَةٌ .
کنار هر انسانی دو تا فرشته هستند که از او محافظت میکنند؛ اما وقتی زمانِ قطعیِ مرگ (تقدیر) برسد، او را با آن اتفاق تنها میگذارند. در واقع، بهترین سپرِ دفاعی برای هر کسی، همان فرصتِ عمری است که خدا برایش مقدر کرده.
حکمت ۲۰۲تعریفِ رفاقت در مدیریت
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] وَ قَدْ قَالَ لَهُ طَلْحَةُ وَ الزُّبَيْرُ نُبَايِعُكَ عَلَى أَنَّا شُرَكَاؤُكَ فِى هَذَا الْأَمْرِ لَا وَ لَكِنَّكُمَا شَرِيكَانِ فِى الْقُوَّةِ وَ الِاسْتِعَانَةِ وَ عَوْنَانِ عَلَى الْعَجْزِ وَ الْأَوَدِ .
(وقتی طلحه و زبیر آمدند و سهمشان را از قدرت خواستند، فرمودند:) نه، قرار نیست در حکومت و مقام با من شریک باشید! بلکه شراکتِ شما در این است که در سختیها به من انرژی بدهید، کمکم کنید و وقتی دستتنگ شدم، دستم را بگیرید.
حکمت ۲۰۳خدایی که همه چیز را میداند
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِى إِنْ قُلْتُمْ سَمِعَ وَ إِنْ أَضْمَرْتُمْ عَلِمَ وَ بَادِرُوا الْمَوْتَ الَّذِى إِنْ هَرَبْتُمْ مِنْهُ أَدْرَكَكُمْ وَ إِنْ أَقَمْتُمْ أَخَذَكُمْ وَ إِنْ نَسِيتُمُوهُ ذَكَرَكُمْ .
ای مردم! حواستان به خدایی باشد که اگر حرف بزنید میشنود و اگر در دلتان نگه دارید، باز هم میداند. برای مرگ هم آماده باشید؛ چون اگر فرار کنید به شما میرسد، اگر بایستید شما را میبرد و اگر فراموشش کنید، او شما را فراموش نمیکند.
حکمت ۲۰۴برای تشکرِ بقیه کار نکن
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] لَا يُزَهِّدَنَّكَ فِى الْمَعْرُوفِ مَنْ لَا يَشْكُرُهُ لَكَ فَقَدْ يَشْكُرُكَ عَلَيْهِ مَنْ لَا يَسْتَمْتِعُ بِشَيْءٍ مِنْهُ وَ قَدْ تُدْرِكُ مِنْ شُكْرِ الشَّاكِرِ أَكْثَرَ مِمَّا أَضَاعَ الْكَافِرُ وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ .
هیچوقت ناسپاسیِ یک نفر باعث نشود که از کارِ خوب کردن دلسرد شوی! چون گاهی کسانی که اصلاً از کارِ تو سودی نبردهاند، تو را تشویق میکنند که ارزشش خیلی بیشتر است. یادت باشد، خدا خودش عاشقِ آدمهای نیکوکار است.
حکمت ۲۰۵ظرفی که هیچوقت پر نمیشود
∞
كُلُّ وِعَاءٍ يَضِيقُ بِمَا جُعِلَ فِيهِ إِلَّا وِعَاءَ الْعِلْمِ...
هر ظرفی را که چیزی داخلش بریزی، جایش تنگتر میشود، به جز ظرفِ دانش؛ که هر چقدر بیشتر یاد بگیری، ظرفیت و وسعتِ ذهنت برای یادگیریِ بیشتر، زیادتر میشود.
حکمت ۲۰۶جایزهی آدمِ باحوصله
∞
أَوَّلُ عِوَضِ الْحَلِيمِ مِنْ حِلْمِهِ أَنَّ النَّاسَ أَنْصَارُهُ عَلَى الْجَاهِلِ.
اولین سودی که آدمِ صبور و باظرفیت میبرد، این است که وقتی یک آدمِ نادان به او میپرد، مردم خودبهخود پشتِ او میایستند و از او دفاع میکنند.
حکمت ۲۰۷نقش بازی کردن برای تغییر
∞
إِنْ لَمْ تَكُنْ حَلِيماً فَتَحَلَّمْ...
اگر آدمِ صبوری نیستی، ادای صبورها را دربیار! چون خیلی کم پیش میآید کسی خودش را شبیه گروهی کند و کمکم واقعاً یکی از آنها نشود. (تظاهر به خوبی، مقدمهی خوب شدن است).
مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ رَبِحَ وَ مَنْ غَفَلَ عَنْهَا خَسِرَ...
هر کس از خودش حسابکشی کند، سود کرده و هر کس بیخیالِ خودش شود، باخته. کسی که از خدا حساب ببرد، جایش امن است؛ کسی که درس بگیرد، چشمش باز میشود؛ کسی که چشمش باز شود، میفهمد؛ و کسی که بفهمد، واقعاً عالم شده است.
حکمت ۲۰۹وعدهی بازگشتِ قدرت به خوبها
∞
لَتَعْطِفَنَّ الدُّنْيَا عَلَيْنَا بَعْدَ شِمَاسِهَا...
دنیا بعد از اینکه کلی به ما پشت کرد و بدقلق شد، بالاخره مثل شتری که به بچهاش مهربان میشود، به ما رو میکند. سپس این آیه را خواندند که: اراده کردیم بر ضعیفنگهداشتهشدگان منت بگذاریم و آنها را رهبران و وارثان زمین کنیم.
حکمت ۲۱۰سبکِ زندگیِ حرفهای
∞
اتَّقُوا اللَّهَ تَقِيَّةَ مَنْ شَمَّرَ تَجْرِيداً وَ جَدَّ تَشْمِيراً...
جوری از خدا حساب ببرید که انگار برای یک مسابقهی بزرگ آستینها را بالا زدهاید! مثل کسی که از فرصتها استفاده میکند، با اشتیاق تلاش میکند، از پایانِ کار میترسد و همیشه به عاقبتِ کارهایش فکر میکند.
حکمت ۲۱۱بسته پیشنهادی برای یک زندگی حرفهای
∞
الْجُودُ حَارِسُ الْأَعْرَاضِ، وَ الْحِلْمُ فِدَامُ السَّفِيهِ، وَ الْعَفْوُ زَكَاةُ الظَّفَرِ، وَ السُّلُوُّ عِوَضُكَ مِمَّنْ غَدَرَ، وَ الِاسْتِشَارَةُ عَيْنُ الْهِدَايَةِ، وَ قَدْ خَاطَرَ مَنِ اسْتَغْنَى بِرَأْيِهِ، وَ الصَّبْرُ يُنَاضِلُ الْحِدْثَان1َ، وَ الْجَزَعُ مِنْ أَعْوَانِ الزَّمَانِ، وَ أَشْرَفُ الْغِنَى تَرْ2كُ الْمُنَى، وَ كَمْ مِنْ عَقْلٍ أَسِيرٍ تَحْتَ 3هَوَى أَمِيرٍ، وَ مِنَ التَّوْفِيقِ حِفْظُ التَّجْرِبَةِ، وَ الْمَوَدَّةُ قَرَابَةٌ مُسْتَفَادَةٌ، وَ لَا تَأْمَنَنَّ مَلُولًا.
ترجمه:
بخشندگی: مثل یک بادیگارد از آبرو و اعتبارت محافظت میکند.
بردباری: بهترین وسیله برای بستن دهان آدمهای نادان است.
گذشت: مالیاتِ پیروزی است؛ وقتی بردی، با بخشیدن شکرش را به جا بیاور.
دلکندن: بهترین جبران در برابر کسی است که به تو خیانت کرده.
مشورت: درست مثل این است که با چشمِ راهنما به مسیر نگاه کنی.
تکرأی بودن: کسی که فکر کند به عقل بقیه نیاز ندارد، خودش را به خطر انداخته است.
جنگ با روزگار: صبر با سختیها میجنگد، اما بیتابی کردن کمک میکند تا زمانه زودتر تو را نابود کند.
ثروتِ واقعی: این است که آرزوهای الکی و دور و دراز را کلاً رها کنی.
عقلِ اسیر: چقدر عقلها که زندانی و بنده ی هوسهایی هستند که بر آدم پادشاهی میکنند.
تجربه: اینکه از تجربههایت درس بگیری و آنها را حفظ کنی، نشانهی موفقیت است.
رفاقت: یک جور فامیلی است که آدم خودش با انتخابش به دست میآورد.
آدمِ بیحوصله: به کسی که زود دلزده میشود و تحمل ندارد، هیچوقت اعتماد نکن.
عُجْبُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ أَحَدُ حُسَّادِ عَقْلِهِ.
از خود متشکّر بودن و مغرور شدن، مثل این است که یک حسود در مغزت داشته باشی که مدام به عقلت ضربه میزند و نمیگذارد درست بفهمی.
أَغْضِ عَلَى الْقَذَى وَ الْأَلَمِ تَرْضَ أَبَداً.
اگر میخواهی همیشه حال دلت خوب باشد، گاهی باید روی سختیهای کوچک و دردهای آزاردهنده چشم ببندی و نادیدهشان بگیری.
مَنْ لَانَ عُودُهُ كَثُفَتْ أَغْصَانُهُ.
هر کسی که اخلاقش نرم و با ملاطفت باشد، رفقا و اطرافیانش مثل شاخ و برگ یک درخت تنومند، زیاد میشوند.
الْخِلَافُ يَهْدِمُ الرَّأْيَ.
دعوا و مخالفتِ بیجا با بقیه، قدرتِ فکر و تصمیمگیری درست را از بین میبرد.
مَنْ نَالَ اسْتَطَالَ.
خیلیها تا به مقام یا پولی میرسند، سریع راهِ زورگویی و فخرفروشی را پیش میگیرند.
فِي تَقَلُّبِ الْأَحْوَالِ عِلْمُ جَواهِرِ الرِّجَالِ.
در بالا و پایینِ زندگی و عوض شدنِ اوضاع است که قیمت و جوهرِ واقعیِ آدمها معلوم میشود.
حَسَدُ الصَّدِيقِ مِنْ سُقْمِ الْمَوَدَّةِ.
اینکه آدم به دوستش حسادت کند، نشاندهندهی این است که رفاقت و محبتشان مریض و سست شده است.
أَكْثَرُ مَصَارِعِ الْعُقُولِ تَحْتَ بُرُوقِ الْمَطَامِعِ.
بیشترِ عقلها درست همانجایی از کار میافتند که زرق و برقِ طمع و آرزوهای مادی چشم آدم را میزند.
لَيْسَ مِنَ الْعَدْلِ الْقَضَاءُ عَلَى الثِّقَةِ بِالظَّنِّ.
اصلاً منصفانه نیست دربارهی کسی که به او اطمینان داری، فقط بر اساس شک و گمانهایت قضاوت کنی.
بِئْسَ الزَّادُ إِلَى الْمَعَادِ الْعُدْوَانُ عَلَى الْعِبَادِ.
بدترین توشهای که آدم میتواند برای سفر آخرتش جمع کند، این است که به مردم ظلم و ستم کرده باشد.
مِنْ أَشْرَفِ أَعْمَالِ الْكَرِيمِ غَفْلَتُهُ عَمَّا يَعْلَمُ.
از باکلاسترین کارهای یک آدمِ بزرگوار این است که وقتی از بدی یا عیبِ کسی باخبر میشود، خودش را به بیخبری بزند (و به روی طرف نیاورد).
مَنْ كَسَاهُ الْحَيَاءُ ثَوْبَهُ لَمْ يَرَ النَّاسُ عَيْبَهُ.
هر کس لباسِ حیا تنش باشد، عیبهایش از چشم مردم پوشیده میماند.
حکمت ۲۲۴شش ستونِ موفقیت اجتماعی
∞
- وَ قَالَ [عليه السلام] بِكَثْرَةِ الصَّمْتِ تَكُونُ الْهَيْبَةُ وَ بِالنَّصَفَةِ يَكْثُرُ الْمُوَاصِلُونَ وَ بِالْإِفْضَالِ تَعْظُمُ الْأَقْدَارُ وَ بِالتَّوَاضُعِ تَتِمُّ النِّعْمَةُ وَ بِاحْتِمَالِ الْمُؤَنِ يَجِبُ السُّؤْدُدُ وَ بِالسِّيرَةِ الْعَادِلَةِ يُقْهَرُ الْمُنَاوِئُ وَ بِالْحِلْمِ عَنِ السَّفِيهِ تَكْثُرُ الْأَنْصَارُ عَلَيْهِ.
با سکوتِ بهجا، پرستیژ و وقارت بالا میرود.
با انصاف داشتن، دور و برت شلوغ میشود و رفقای زیادی پیدا میکنی.
با دستودلبازی، اعتبار و ارزشت پیش مردم زیاد میشود.
با فروتنی، نعمتهایت کامل و پایدار میشود.
با تقبل هزینههای دیگران (مسئولیتپذیری)، بزرگی و ریاستت تثبیت میشود.
با رفتارِ عادلانه، مخالفانت شکست میخورند.
با تحملِ آدمهای نادان، طرفداران و یارانِ زیادی پیدا میکنی.
حکمت ۲۲۵تاوانِ جسمیِ حسادت
∞
الْعَجَبُ لِغَفْلَةِ الْحُسَّادِ عَنْ سَلَامَةِ الْأَجْسَادِ.
واقعاً تعجب میکنم که چطور آدمهای حسود از سلامتِ بدنِ خودشان غافلاند! (یعنی حسادت جوری روح و جسمشان را فرسوده میکند که خودشان نمیفهمند).
الطَّامِعُ فِي وِثَاقِ الذُّلِّ.
آدمِ طمعکار، انگار همیشه با زنجیرِ خواری و ذلت بسته شده است.
حکمت ۲۲۷ایمان در سه مرحله
∞
الْإِيمَانُ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ، وَ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ، وَ عَمَلٌ بِالْأَرْكَانِ.
ایمان واقعی یعنی: ۱. از ته دل باور داشته باشی؛ ۲. با زبانت اعتراف کنی؛ ۳. و با رفتار و کارهایت آن را نشان بدهی.
حکمت ۲۲۸سه بلایِ دنیاپرستی
∞
مَنْ أَصْبَحَ عَلَى الدُّنْيَا حَزِيناً فَقَدْ أَصْبَحَ لِقَضَاءِ اللَّهِ سَاخِطاً...
کسی که برای (نداشتههای) دنیا غصه بخورد، در واقع به تصمیمِ خدا اعتراض کرده. کسی که به خاطر پولِ یک نفر جلویش خم و راست شود، دوسومِ دینش پریده است. و کسی که دلش به دنیا گره بخورد، همیشه با سه تا غول درگیر است: غصهای که تمام نمیشود، حرصی که ولکن نیست و آرزویی که هیچوقت به آن نمیرسد.
حکمت ۲۲۹معنایِ زندگیِ باحال
∞
كَفَى بِالْقَنَاعَةِ مُلْكاً، وَ بِحُسْنِ الْخُلُقِ نَعِيماً.
برای پادشاهی کردن، قناعت کافی است و برای غرق شدن در نعمت، خوشاخلاقی. (از ایشان درباره زندگیِ گوارا پرسیدند، فرمود: یعنی زندگی با قناعت).
حکمت ۲۳۰یک نکته برای بیزنس
∞
شَارِكُوا الَّذِي قَدْ أَقْبَلَ عَلَيْهِ الرِّزْقُ...
با کسی که ورق به نامش برگشته و روزی به او رو کرده شراکت کنید؛ چون او در مسیری است که شانسِ موفقیت و ثروتمند شدنش بیشتر است.
حکمت ۲۳۱تفاوتِ عدالت و مرام
∞
الْعَدْلُ الْإِنْصَافُ، وَ الْإِحْسَانُ التَّفَضُّلُ.
عدالت یعنی اینکه حق را به حقدار بدهی و انصاف داشته باشی؛ اما احسان یعنی اینکه از حقِ خودت هم بگذری و به بقیه ببخشی.
حکمت ۲۳۲معاملهی پرسود با خدا
∞
مَنْ يُعْطِ بِالْيَدِ الْقَصِيرَةِ يُعْطَ بِالْيَدِ الطَّوِيلَةِ.
کسی که با دستِ کوتاه (یعنی توانِ مالیِ کمِ خودش) ببخشد، خدا با دستِ بلند (یعنی پاداشِ بینهایتِ خودش) به او برمیگرداند. نگرانِ کمیِ بخشش نباش، چون پاداشِ خدا همیشه چندبرابر است.
حکمت ۲۳۳شروعکنندهیِ دعوا نباش
∞
لَا تَدْعُوَنَّ إِلَى مُبَارَزَةٍ، وَ إِنْ دُعِيتَ إِلَيْهَا فَأَجِبْ...
هیچوقت تو شروعکنندهی دعوا و جنگ نباش؛ اما اگر کسی تو را به مبارزه طلبید، عقبنشینی نکن و جواب بده. چون کسی که دعوا راه میاندازد، متجاوز است و آدمِ متجاوز همیشه تهش بازنده است.
حکمت ۲۳۴تفاوتِ ویژگیهایِ خوب در زن و مرد
∞
خِيَارُ خِصَالِ النِّسَاءِ شِرَارُ خِصَالِ الرِّجَالِ: الزَّهْوُ، وَ الْجُبْنُ، وَ الْبُخْلُ...
بعضی ویژگیها برای مردها بد است اما برای زنها (در روابط اجتماعی) یک مزیت حساب میشود:
تکبر: باعث میشود زن به هر غریبهای اجازه ندهد به حریمش نزدیک شود.
ترس: باعث میشود زن از هر چیزی که به آبرویش لطمه میزند، دوری کند.
بخل (حسابگری): باعث میشود زن اموالِ خودش و شوهرش را الکی خرج نکند و از آنها محافظت کند.
حکمت ۲۳۵تعریفِ عقل در یک جمله
∞
(صِفْ لَنَا الْعَاقِلَ) هُوَ الَّذِي يَضَعُ الشَّيْءَ مَوَاضِعَهُ.
(پرسیدند عاقل کیست؟ فرمود:) عاقل کسی است که هر چیزی را دقیقاً سرِ جای خودش میگذارد. (نادان هم طبیعتاً کسی است که نظم را رعایت نمیکند و هر چیزی را هر جایی میگذارد).
حکمت ۲۳۶ارزشِ دنیایِ آلوده به حرام
∞
لَدُنْيَاكُمْ هَذِهِ أَهْوَنُ فِي عَيْنِي مِنْ عِرَاقِ خِنْزِيرٍ فِي يَدِ مَجْذُومٍ.
به خدا قسم این دنیای شما (که پر از حرام است)، در چشم من از استخوانِ یک خوک که دستِ یک آدمِ جذامی باشد، بیارزشتر است!
إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَغْبَةً فَتِلْكَ عِبَادَةُ التُّجَّارِ...
ترجمه:
یک عده خدا را برای رسیدن به بهشت میپرستند؛ این مدلِ تاجرهایی است که دنبال سودند.
یک عده از ترسِ جهنم عبادت میکنند؛ این مدلِ بردههایی است که از ترسِ شلاق کار میکنند.
اما یک عده خدا را فقط به خاطرِ شکرگزاری و بزرگیاش میپرستند؛ این عبادتِ آدمهایِ آزاده است.
حکمت ۲۳۸چالشهایِ زندگیِ مشترک
∞
الْمَرْأَةُ شَرٌّ كُلُّهَا، وَ شَرُّ مَا فِيهَا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْهَا.
زن و زندگیِ متاهلی پر از مسئولیت و دردسر (زحمت) است، و نکتهیِ اصلی اینجاست که در عینِ این سختیها، زندگیِ انسان بدونِ آن لنگ میماند و چارهای جز آن نیست.
حکمت ۲۳۹آفتِ تنبلی و گوشدادن به حرفِ مردم
∞
مَنْ أَطَاعَ التَّوَانِيَ ضَيَّعَ الْحُقُوقَ، وَ مَنْ أَطَاعَ الْوَاشِيَ ضَيَّعَ الصَّدِيقَ.
کسی که تن به تنبلی بدهد، حقوحقوقِ بقیه را ضایع میکند؛ و کسی که به حرفِ سخنچینها گوش بدهد، بهترین رفقایش را از دست میدهد.
حکمت ۲۴۰مالِ حرام در زندگی
∞
الْحَجَرُ الْغَصِيبُ فِي الدَّارِ رَهْنٌ عَلَى خَرَابِهَا.
اگر حتی یک سنگِ غصبی و ناحق در بنایِ خانهای به کار رفته باشد، همان یک سنگ ضامنِ خراب شدن و نابودیِ آن خانه است.
حکمت ۲۴۱روزِ سختِ انتقام
∞
يَوْمُ الْمَظْلُومِ عَلَى الظَّالِمِ أَشَدُّ مِنْ يَوْمِ الظَّالِمِ عَلَى الْمَظْلُومِ.
روزی که آدمِ مظلوم یقه ی ظالم را بگیرد و انتقامش را پس بگیرد، خیلی وحشتناکتر و سختتر از آن روزی است که ظالم داشت به او زور میگفت. (عدل الهی وقتی برسد، راه فرار ندارد).
حکمت ۲۴۲پلِ پشتِ سر را خراب نکن
∞
اتَّقِ اللَّهَ بَعْضَ التُّقَى وَ إِنْ قَلَّ، وَ اجْعَلْ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ اللَّهِ سِتْراً وَ إِنْ رَقَّ.
از خدا حساب ببر، حتی اگر این مراقبت خیلی کم و ناچیز باشد؛ و بین خودت و خدا یک پردهای (از حیا و حرمت) باقی بگذار، حتی اگر آن پرده خیلی نازک باشد. (کلاً با خدا قطع رابطه نکن).
حکمت ۲۴۳آفتِ شلوغکاری در بحث
∞
إِذَا ازْدَحَمَ الْجَوَابُ خَفِيَ الصَّوابُ.
وقتی در جوابِ یک سوال، حرفها و پاسخهای زیادی روی هم تلنبار شود، جوابِ درست و منطقی بین آنها گم میشود.
إِنَّ لِلَّهِ فِي كُلِّ نِعْمَةٍ حَقّاً، فَمَنْ أَدَّاهُ زَادَهُ مِنْهَا...
خدا در هر نعمتی که به تو داده، یک حقی برای خودش (یا بقیه) گذاشته؛ اگر آن حق را بپردازی، خدا نعمتت را بیشتر میکند، اما اگر کوتاهی کنی، همان نعمت را در خطرِ نابودی قرار دادهای.
حکمت ۲۴۵رابطهی قدرت و هوس
∞
إِذَا كَثُرَتِ الْمَقْدِرَةُ قَلَّتِ الشَّهْوَةُ.
هر چقدر توانمندی و قدرتِ (واقعیِ) آدم بیشتر شود، میل به هوسبازی و شهوات در او کمتر میشود. (آدمهای بزرگوار، درگیرِ هوسهای کوچک نمیشوند).
احْذَرُوا نِفَارَ النِّعَمِ فَمَا كُلُّ شَارِدٍ بِمَرْدُودٍ.
حواستان باشد که نعمتها را از خودتان فراری ندهید (با ناشکری)؛ چون اینطور نیست که هر نعمتی که رفت، دوباره برگردد!
الْكَرَمُ أَعْطَفُ مِنَ الرَّحِمِ.
بخشندگی و کرم، گاهی خیلی بیشتر از رابطهی خونی و فامیلی، آدمها را به هم نزدیک و مهربان میکند.
مَنْ ظَنَّ بِكَ خَيْراً فَصَدِّقْ ظَنَّهُ.
اگر کسی به تو خوشبین بود و گمانِ خوبی دربارهات داشت، سعی کن با رفتارت جوری باشی که خوشبینیِ او درست از آب دربیاید. (خرابش نکن).
حکمت ۲۴۹ارزشِ غلبه بر تنبلی
∞
أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ مَا أَكْرَهْتَ نَفْسَكَ عَلَيْهِ.
باارزشترین کارها آنهایی هستند که بر خلافِ میل و تنبلیِ خودت، بلند شوی و با اراده انجامشان بدهی.
حکمت ۲۵۰خدا را کجا پیدا کنیم؟
∞
عَرَفْتُ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بِفَسْخِ الْعَزَائِمِ وَ حَلِّ الْعُقُودِ وَ نَقْضِ الْهِمَمِ.
من خدا را از اینجا شناختم که دیدم چطور ارادههایِ خیلی قوی ناگهان سست میشوند، گرههای کورِ زندگی بیدلیل باز میشوند و تصمیمهایِ بزرگِ آدمها در یک لحظه به هم میخورد. (یعنی دستِ قدرتمندِ دیگری بالای سرِ ماست).
حکمت ۲۵۱معادلهیِ سختی و خوشی
∞
مَرَارَةُ الدُّنْيَا حَلَاوَةُ الْآخِرَةِ، وَ حَلَاوَةُ الدُّنْيَا مَرَارَةُ الْآخِرَةِ.
سختی و تلخیهایِ (مسیرِ حق در) دنیا، تبدیل به شیرینی در آخرت میشود؛ و شیرینیهایِ (نامشروع و حرامِ) دنیا، آخرت را برای آدم تلخ میکند.
حکمت ۲۵۲فلسفهیِ سبک زندگی الهی
∞
فَرَضَ اللَّهُ الْإِيمَانَ تَطْهِيراً مِنَ الشِّرْكِ، وَ الصَّلَاةَ تَنْزِيهاً عَنِ الْكِبْرِ...
خدا هر کاری را برای یک خروجیِ مثبت واجب کرده:
ایمان: برای پاکسازیِ دل از چندگانگی.
نماز: برای اینکه غرور و تکبرت بشکند.
زکات: برای اینکه راهِ روزیات باز شود.
روزه: برای امتحان کردنِ اخلاصِ آدمها.
حج: برای نزدیک شدنِ مسلمانها به هم.
امر به معروف و نهی از منکر: برای اصلاحِ جامعه و کنترلِ آدمهای نادان.
ترکِ دروغ و الکل: برای حفظِ شخصیت، اعتبار و عقلِ تو.
امانتداری و اطاعت از رهبری: برای نظم گرفتنِ کارهای مردم و پیشرفتِ جامعه.
حکمت ۲۵۳تکنیکِ برخورد با ظالم
∞
أَحْلِفُوا الظَّالِمَ إِذَا أَرَدْتُمْ يَمِينَهُ بِأَنَّهُ بَرِيءٌ مِنْ حَوْلِ اللَّهِ وَ قُوَّتِهِ...
اگر خواستید یک آدمِ ستمگر را قسم بدهید، بگویید اینطور قسم بخورد: از قدرت و توانِ خدا بیزار باشم اگر دروغ بگویم! . چون اگر با این جملات دروغ بگوید، خیلی زود جریمه و مجازات میشود.
حکمت ۲۵۴خودت دستبهکار شو
∞
يَا ابْنَ آدَمَ كُنْ وَصِيَّ نَفْسِكَ فِي مَالِكَ...
ای فرزند آدم! خودت وصیتنامهیِ خودت باش! هر کارِ خیری که دوست داری بعد از مرگت با اموالت انجام بدهند، همین امروز خودت انجام بده.
حکمت ۲۵۵تندخویی یعنی چه؟
∞
الْحِدَّةُ ضَرْبٌ مِنَ الْجُنُونِ لِأَنَّ صَاحِبَهَا يَنْدَمُ...
تندخویی و از کوره در رفتن، یک جور دیوانگی است؛ چون آدم بعدش پشیمان میشود. اگر هم کسی تندخویی کند و اصلاً پشیمان نشود، یعنی دیوانگیاش دیگر تثبیت شده و مزمن است!
صِحَّةُ الْجَسَدِ مِنْ قِلَّةِ الْحَسَدِ.
اگر میخواهی بدنت سالم بماند، حسادت را کنار بگذار. (چون حسد اول از همه صاحبش را فرسوده میکند).
حکمت ۲۵۷کارمایِ شاد کردنِ دیگران
∞
يَا كُمَيْلُ مُرْ أَهْلَكَ أَنْ يَرُوحُوا فِي كَسْبِ الْمَكَارِمِ...
کمیل! به خانوادهات بگو روزها دنبالِ کارهایِ بزرگوارانه باشند و شبها به فکرِ رفعِ نیازِ کسانی که خواباند. قسم به خدایی که همهی صداها را میشنود، هر کس دلی را شاد کند، خدا از همان شادی یک لطفی خلق میکند که وقتی غصه و مصیبتی سراغِ آن آدم بیاید، مثل آبِ روان آن غم را میشوید و میبرد.
إِذَا أَمْلَقْتُمْ فَتَاجِرُوا اللَّهَ بِالصَّدَقَةِ.
هر وقت جیبتان خالی شد و به بنبستِ مالی خوردید، با صدقه دادن، با خدا معامله کنید تا راهِ روزیتان باز شود.
حکمت ۲۵۹معنایِ واقعیِ وفاداری
∞
الْوَفَاءُ لِأَهْلِ الْغَدْرِ غَدْرٌ عِنْدَ اللَّهِ، وَ الْغَدْرُ بِأَهْلِ الْغَدْرِ وَفَاءٌ عِنْدَ اللَّهِ.
وفادار ماندن به آدمهایِ خائن، خودش یک جور خیانت به حق است؛ و برعکس، ایستادن و رو بازی نکردن با خائنها، خودش وفاداری به ارزشهاست.
حکمت ۲۶۰فریبِ مهلتِ خدا را نخور
∞
كَمْ مِنْ مُسْتَدْرَجٍ بِالْإِحْسَانِ إِلَيْهِ وَ مَغْرُورٍ بِالسَّتْرِ عَلَيْهِ...
چقدر زیادند آدمهایی که خدا مدام به آنها نعمت میدهد، یا گناهشان را میپوشاند، یا بقیه از آنها تعریف میکنند و آنها مغرور میشوند. یادت باشد هیچ امتحانی سختتر از این نیست که خدا به آدمِ خطاکار مهلت بدهد و او فکر کند اوضاعش عالی است!
حکمت ۲۶۱درددلهایِ یک رهبرِ تنها
∞
وَ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: لَمَّا بَلَغَهُ إِغَارَةُ أَصْحَابِ مُعَاوِیَةَ عَلَی الْأَنْبَارِ فَخَرَجَ بِنَفْسِهِ مَاشِیاً حَتَّی أَتَی النُّخَیْلَةَ وَ أَدْرَکَهُ النَّاسُ وَ قَالُوا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ نَحْنُ نَکْفِیکَهُمْ، فَقَالَ:
مَا تکَفوُننَیِ أَنفُسَکُم فَکَیفَ تکَفوُننَیِ غَیرَکُم إِن کَانَتِ الرّعَایَا قبَلیِ لَتَشکُو حَیفَ رُعَاتِهَا وَ إنِنّیِ الیَومَ لَأَشکُو حَیفَ رعَیِتّیِ کأَنَنّیِ المَقُودُ وَ هُمُ القَادَةُ أَوِ المَوزُوعُ وَ هُمُ الوَزَعَةُ !
فلما قال علیه السلام هذا القول فی کلام طویل قد ذکرنا مختاره فی جملة الخطب تقدم إلیه رجلان من أصحابه فقال أحدهما إنی لا أملک إلا نفسی و - أخی فمر بأمرک یا أمیر المؤمنین ننقد له فقال علیه السلام:
وَ أَیْنَ تَقَعَانِ مِمَّا أُرِیدُ ؟ .
ماجرا: وقتی به شهرِ انبار حمله شد، امیرالمؤمنین با پای پیاده به سمتِ پادگان راه افتادند. مردم دویدند و گفتند: ما هستیم، شما نرو! .
پاسخ: شما حتی از پسِ کارهایِ خودتان هم بر نمیآیید، چطور میخواهید جای من را پر کنید؟ قبلاً مردم از دستِ حاکمانِ ظالم مینالیدند، اما امروز منِ حاکم دارم از دستِ شما (رعیت) ناله میکنم! انگار من مأمورِ شما هستم و شما فرمانده؛ یا من محکومم و شما قاضی!
حکمت ۲۶۲حق را بشناس، نه آدمها را
∞
وَ قِیلَ إِنَّ اَلْحَارِثَ بْنَ حَوْطٍ أَتَاهُ فَقَالَ أَ تُرَانِی أَظُنُّ أَصْحَابَ الْجَمَلِ کَانُوا عَلَی ضَلاَلَةٍ ؟ فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: یَا حَارِثُ إِنَّکَ نَظَرْتَ تَحْتَکَ وَ لَمْ تَنْظُرْ فَوْقَکَ فَحِرْتَ ! إِنَّکَ لَمْ تَعْرِفِ الْحَقَّ فَتَعْرِفَ مَنْ أَتَاهُ وَ لَمْ تَعْرِفِ الْبَاطِلَ فَتَعْرِفَ مَنْ أَتَاهُ.
فَقَالَ الْحَارِثُ فَإِنِّی أَعْتَزِلُ مَعَ سَعِیدِ بْنِ مَالِکٍ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ:
إِنَّ سَعِیداً وَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ لَمْ یَنْصُرَا الْحَقَّ وَ لَمْ یَخْذُلاَ الْبَاطِلَ.
اى حارث! تو فقط جلوی پایت را دیدی و به اطرافت نگاه نکردی، برای همین گیج شدی. مشکلت این است که اول حق را نشناختی تا بتوانی آدمهایِ بر حق را تشخیص بدهی، و باطل را هم نشناختی تا بفهمی چه کسانی باطلگرا هستند. (دربارهی کسانی که نه به حق کمک کردند و نه باطل را کوبیدند، فرمود: آنها هر دو طرف را باختند).
حکمت ۲۶۳نشستن بر پشتِ شیر
∞
وَ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: صَاحِبُ السُّلْطَانِ کَرَاکِبِ الْأَسَدِ یُغْبَطُ بِمَوْقِعِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَوْضِعِهِ.
همنشینِ آدمهای قدرتمند و پادشاهان، مثل کسی است که روی شیر سوار شده؛ بقیه به جایگاهش حسادت میکنند، اما خودش بهتر از همه میداند که در چه جای خطرناکی نشسته است!
حکمت ۲۶۴قانونِ بازتابِ نیکی
∞
وَ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: أَحْسِنُوا فِی عَقِبِ غَیْرِکُمْ تُحْفَظُوا فِی عَقِبِکُمْ .
به بازماندگان و فرزندانِ دیگران خوبی کنید، تا بقیه هم بعد از شما، حرمتِ بازماندگانِ شما را نگه دارند.
حکمت ۲۶۵سخنِ حکیمانه؛ دارو یا درد؟
∞
وَ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: إِنَّ کَلاَمَ الْحُکَمَاءِ إِذَا کَانَ صَوَاباً کَانَ دَوَاءً وَ إِذَا کَانَ خَطَأً کَانَ دَاءً.
حرفِ آدمهایِ حکیم اگر درست و بهجا باشد، مثلِ داروست و حالِ آدم را خوب میکند؛ اما اگر غلط باشد، خودش میشود یک دردِ بیدرمان.
وَ سَأَلَهُ رَجُلٌ أَنْ یُعَرِّفَهُ الْإِیمَانَ فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: إِذَا کَانَ الْغَدُ فَأْتِنِی حَتَّی أُخْبِرَکَ عَلَی أَسْمَاعِ النَّاسِ فَإِنْ نَسِیتَ مَقَالَتِی حَفِظَهَا عَلَیْکَ غَیْرُکَ فَإِنَّ الْکَلاَمَ کَالشَّارِدَةِ یَنْقُفُهَا هَذَا وَ یُخْطِئُهَا هَذَا.
و قد ذکرنا ما أجابه به فیما تقدم من هذا الباب و هو قوله الإیمان علی أربع شعب.
(در جواب کسی که تعریفِ ایمان را خواست، فرمود:) فردا بیا تا جلویِ همه جوابت را بدهم؛ چون اگر تو یادت برود، بقیه یادشان میماند. کلمات مثل یک شکارِ رمنده هستند؛ یکی آن را میگیرد و یکی دیگر از دستش میدهد.
حکمت ۲۶۷غصهیِ فردا را امروز نخور
∞
وَ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: یَا ابْنَ آدَمَ لاَ تَحْمِلْ هَمَّ یَوْمِکَ الَّذِی لَمْ یَأْتِکَ عَلَی یَوْمِکَ الَّذِی قَدْ أَتَاکَ فَإِنَّهُ إِنْ یَکُ مِنْ عُمُرِکَ یَأْتِ اللَّهُ فِیهِ بِرِزْقِکَ.
ای فرزند آدم! غصهیِ روزی را که هنوز نیامده، به غصههایِ امروزت اضافه نکن! اگر آن روز جزوِ عمرت باشد، خدا حتماً روزیاش را هم میرساند.
حکمت ۲۶۸تعادل در رفاقت و رقابت
∞
وَ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: أَحْبِبْ حَبِیبَکَ هَوْناً مَا عَسَی أَنْ یَکُونَ بَغِیضَکَ یَوْماً مَا وَ أَبْغِضْ بَغِیضَکَ هَوْناً مَا عَسَی أَنْ یَکُونَ حَبِیبَکَ یَوْماً مَا.
در دوستی با رفیقت اندازه نگه دار، شاید یک روز دشمنت شد؛ در دشمنی هم زیادهروی نکن، شاید یک روز همان آدم رفیقِ جانیات شد. (همیشه راه برگشت را باز بگذار).
حکمت ۲۶۹دو مدلِ کارکردن در دنیا
∞
وَ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: النَّاسُ فِی الدُّنْیَا عَامِلاَنِ عَامِلٌ عَمِلَ فِی الدُّنْیَا لِلدُّنْیَا قَدْ شَغَلَتْهُ دُنْیَاهُ عَنْ آخِرَتِهِ یَخْشَی عَلَی مَنْ یَخْلُفُهُ الْفَقْرَ وَ یَأْمَنُهُ عَلَی نَفْسِهِ فَیُفْنِی عُمُرَهُ فِی مَنْفَعَةِ غَیْرِهِ وَ عَامِلٌ عَمِلَ فِی الدُّنْیَا لِمَا بَعْدَهَا فَجَاءَهُ الَّذِی لَهُ مِنَ الدُّنْیَا بِغَیْرِ عَمَلٍ فَأَحْرَزَ الْحَظَّیْنِ مَعاً وَ مَلَکَ الدَّارَیْنِ جَمِیعاً فَأَصْبَحَ وَجِیهاً عِنْدَ اللَّهِ لاَ یَسْأَلُ اللَّهَ حَاجَةً فَیَمْنَعُهُ.
مردم در دنیا دو جور کار میکنند:
دسته اول: فقط برای دنیا میدوند و آخرت را فراموش میکنند؛ اینها مدام نگرانِ فقرِ بچههایشان هستند ولی حواسشان نیست که خودشان دارند فقیرِ (آخرت) میشوند! در واقع عمرشان را برای سودِ بقیه تلف میکنند.
دسته دوم: در دنیا برای آخرت کار میکنند، اما رزقِ دنیایشان هم بدونِ دردسر به آنها میرسد؛ اینها در هر دو جهان پادشاهی میکنند و پیش خدا آبرو دارند.
وَ روُیِ َ أَنّهُ ذُکِرَ عِندَ عُمَرَ بنِ الخَطّابِ فِی أَیّامِهِ حلَی ُ الکَعبَةِ وَ کَثرَتُهُ فَقَالَ قَومٌ:
لَوْ أَخَذْتَهُ فَجَهَّزْتَ بِهِ جُیُوشَ الْمُسْلِمِینَ کَانَ أَعْظَمَ لِلْأَجْرِ وَ مَا تَصْنَعُ الْکَعْبَةُ بِالْحَلْیِ فَهَمَّ عُمَرُ بِذَلِکَ وَ سَأَلَ عَنْهُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَی النَّبِیِّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ الْأَمْوَالُ أَرْبَعَةٌ أَمْوَالُ الْمُسْلِمِینَ فَقَسَّمَهَا بَیْنَ الْوَرَثَةِ فِی الْفَرَائِضِ وَ الْفَیْءُ فَقَسَّمَهُ عَلَی مُسْتَحِقِّیهِ وَ الْخُمُسُ فَوَضَعَهُ اللَّهُ حَیْثُ وَضَعَهُ وَ الصَّدَقَاتُ فَجَعَلَهَا اللَّهُ حَیْثُ جَعَلَهَا وَ کَانَ حَلْیُ الْکَعْبَةِ فِیهَا یَوْمَئِذٍ فَتَرَکَهُ اللَّهُ عَلَی حَالِهِ وَ لَمْ یَتْرُکْهُ نِسْیَاناً وَ لَمْ یَخْفَ عَلَیْهِ مَکَاناً فَأَقِرَّهُ حَیْثُ أَقَرَّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ لَوْلاَکَ لاَفْتَضَحْنَا وَ تَرَکَ الْحَلْیَ بِحَالِهِ .
(دربارهیِ طلاهای کعبه از ایشان پرسیدند، فرمود:) خدا و پیامبر این اموال را به حالِ خودشان گذاشتند و دست نزدند؛ نه از رویِ فراموشی بود و نه اینکه از چشمِ خدا پنهان مانده باشد. پس تو هم همانجایی بگذار بماند که خدا و پیامبرش قرار دادهاند.
رُوِیَ أَنَّهُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ رُفِعَ إِلَیْهِ رَجُلاَنِ سَرَقَا مِنْ مَالِ اللَّهِ أَحَدُهُمَا عَبْدٌ مِنْ مَالِ اللَّهِ وَ الْآخَرُ مِنْ عُرُوضِ النَّاسِ.
فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: أَمَّا هَذَا فَهُوَ مِنْ مَالِ اللَّهِ وَ لاَ حَدَّ عَلَیْهِ مَالُ اللَّهِ أَکَلَ بَعْضُهُ بَعْضاً وَ أَمَّا الْآخَرُ فَعَلَیْهِ الْحَدُّ الشَّدِیدُ. فَقَطَعَ یَدَهُ .
دو نفر را که از بیتالمال دزدی کرده بودند پیش امام آوردند؛ یکی خودش بردهی بیتالمال بود و دیگری بردهی شخصی مردم. امام فرمود: آنکه متعلق به بیتالمال است حد نمیخورد چون مالِ خدا، مالِ خدا را خورده (یعنی از سفرهی خودش برداشته)، اما آن یکی باید با قاطعیت مجازات شود.
حکمت ۲۷۲آرزویِ تغییراتِ ساختاری
∞
لَوْ قَدِ اسْتَوَتْ قَدَمَايَ مِنْ هَذِهِ الْمَدَاحِضِ لَغَيَّرْتُ أَشْيَاءَ.
اگر پایم در این لغزشگاهها (فتنهها و کارشکنیهای سیاسی) محکم شود، ساختارها را دگرگون میکنم و خیلی چیزها را تغییر میدهم.
حکمت ۲۷۳فرمولِ آرامش در رزق
∞
اعْلَمُوا عِلْماً يَقِيناً أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَجْعَلْ لِلْعَبْدِ... أَكْثَرُ مِمَّا سُمِّيَ لَهُ...
شک نکنید که هرچقدر هم زرنگ باشید، سیاستمدار باشید و نقشههای حرفهای بکشید، خدا یک ریال بیشتر از آنچه برایت مقدر کرده به تو نمیدهد؛ و هرچقدر هم ضعیف و بیسیاست باشی، مانعی نمیتواند جلوی رزقِ مقدرت را بگیرد. هر کس این را بفهمد، آرامترین آدم دنیاست و هر کس به این حقیقت شک کند، همیشه در حالِ دویدن و حرص خوردن و ضرر کردن است.
لَا تَجْعَلُوا عِلْمَكُمْ جَهْلًا وَ يَقِينَكُمْ شَكّاً...
علمتان را با عمل نکردن به نادانی تبدیل نکنید! و یقینتان را با تردید نکُشید! وقتی چیزی را فهمیدی، پایش بایست و وقتی مطمئن شدی، حرکت کن.
إِنَّ الطَّمَعَ مُورِدٌ غَيْرُ مُصْدِرٍ... وَ الْأَمَانِيُّ تُعْمِي أَعْيُنَ الْبَصَائِرِ...
طمع مثل جادهای است که ورود دارد ولی خروج نه! آدم را به بنبست میبرد. آرزوهایِ خیالی، چشمِ بصیرت آدم را کور میکند؛ و یادت باشد که سهمِ واقعیِ تو، حتی اگر دنبالش نروی، خودش سراغت میآید.
حکمت ۲۷۶نیایش برایِ صداقتِ درونی
∞
اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ أَنْ تُحَسِّنَ فِي لَامِعَةِ الْعُيُونِ عَلَانِيَتِي...
خدایا! به تو پناه میبرم از اینکه ظاهرم را پیش چشم مردم خوشگل و شیک نشان بدهم، در حالی که درونم پیشِ تو زشت و آلوده باشد. پناه میبرم از اینکه برای جلب توجهِ مردم فیلم بازی کنم، ولی از رضایتِ تو دور شوم.
حکمت ۲۷۷یک سوگندِ شاعرانه
∞
وَ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: لاَ وَ الَّذِی أَمْسَیْنَا مِنْهُ فِی غُبْرِ لَیْلَةٍ دَهْمَاءَ تَکْشِرُ عَنْ یَوْمٍ أَغَرَّ مَا کَانَ کَذَا وَ کَذَا.
نه! قسم به همان خدایی که ما را از دلِ شبِ تاریک عبور داد تا به سپیدهیِ روز برساند، قصه اینطوری نبود...
قَلِيلٌ تَدُومُ عَلَيْهِ أَرْجَى مِنْ كَثِيرٍ مَمْلُولٍ مِنْهُ.
کارِ کوچکی که همیشه انجامش بدهی، خیلی امیدوارکنندهتر و موثرتر از کارِ بزرگی است که یکبار انجام بدهی و بعدش خسته بشوی و رهایش کنی.
حکمت ۲۷۹اولویتبندی در معنویت
∞
إِذَا أَضَرَّتِ النَّوَافِلُ بِالْفَرَائِضِ فَارْفُضُوهَا.
هر وقت دیدی کارهایِ مستحبی (ثوابهای اضافی) دارد به واجبات و وظایفِ اصلیات ضربه میزند، آن مستحبات را کلاً تعطیل کن!
مَنْ تَذَكَّرَ بُعْدَ السَّفَرِ اسْتَعَدَّ.
کسی که مدام یادش باشد سفرِ آخرت چقدر طولانی و دور است، همیشه چمدانش را بسته نگه میدارد و خودش را آماده میکند.
حکمت ۲۸۱اندیشه قویتر از چشم
∞
لَيْسَتِ الرَّوِيَّةُ كَالْمُعَايَنَةِ مَعَ الْإِبْصَارِ، فَقَدْ تَكْذِبُ الْعُيُونُ أَهْلَهَا، وَ لَا يَغُشُّ الْعَقْلُ مَنِ اسْتَنْصَحَهُ.
فکر کردن اصلاً مثل دیدن با چشم نیست؛ خیلی وقتها چشمها به صاحبشان دروغ میگویند، اما عقل رفیقی است که اگر از او مشورت بخواهی، محال است به تو خیانت کند.
حکمت ۲۸۲مانعِ بزرگِ تغییر
∞
بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَ الْمَوْعِظَةِ حِجَابٌ مِنَ الْغِرَّةِ.
بین شما و اینکه بتوانید از نصیحتها و تجربههای درست درس بگیرید، یک دیوار بلند به اسم غرور و خودخواهی فاصله انداخته است.
حکمت ۲۸۳بحرانِ نخبگان و تودهها
∞
جَاهِلُكُمْ مُزْدَادٌ، وَ عَالِمُكُمْ مُسَوِّفٌ.
مشکل جامعه اینجاست: آدمهای نادانتان پر از ادعا و تلاش در مسیر غلط هستند، و آدمهای دانایتان هم مدام امروز و فردا میکنند و وقت تلف میکنند!
قَطَعَ الْعِلْمُ عُذْرَ الْمُتَعَلِّلِينَ.
همین که آگاهی و دانش آمد، دیگر راهِ بهانه تراشیدن بسته میشود. دانش، عذرِ آدمهای تنبل را قطع کرده است.
كُلُّ مُعَاجَلٍ يَسْأَلُ الْإِنْظَارَ، وَ كُلُّ مُؤَجَّلٍ يَتَعَلَّلُ بِالتَّسْوِيفِ.
کسانی که وقتشان تمام شده (دمِ مرگ)، التماس میکنند که یک دقیقه مهلت بگیرند؛ اما کسانی که هنوز وقت دارند، مدام کارها را عقب میاندازند و تنبلی میکنند!
مَا قَالَ النَّاسُ لِشَيْءٍ طُوبَى لَهُ، إِلَّا وَ قَدْ خَبَأَ لَهُ الدَّهْرُ يَوْمَ سَوْءٍ.
مردم به چیزی نگفتند خوشبهحالت! مگر اینکه روزگار در پشتِ صحنه، یک روزِ سخت را برای آن چیز آماده کرده باشد. (زیاد به خوشیها غره نشو).
(وَ سُئِلَ عَنِ الْقَدَرِ) طَرِيقٌ مُظْلِمٌ فَلَا تَسْلُكُوهُ، وَ بَحْرٌ عَمِيقٌ فَلَا تَلِجُوهُ، وَ سِرُّ اللَّهِ فَلَا تَتَكَلَّفُوهُ.
(از قضا و قدر پرسیدند): یک جادهی تاریک است، واردش نشوید؛ یک دریای عمیق است، در آن غرق نشوید؛ و یک رازِ خدایی است، بیخودی خودتان را به زحمت نیندازید.
إِذَا أَرْذَلَ اللَّهُ عَبْداً حَظَرَ عَلَيْهِ الْعِلْمَ.
هر وقت خدا بخواهد بندهای را واقعاً خوار کند، راهِ یاد گرفتنِ دانش و حقیقت را به رویش میبندد.
حکمت ۲۸۹آنالیزِ شخصیتِ کاریزماتیک
∞
وَ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: کَانَ لِی فِیمَا مَضَی أَخٌ فِی اللَّهِ وَ کَانَ یُعْظِمُهُ فِی عَیْنِی صِغَرُ الدُّنْیَا فِی عَیْنِهِ وَ کَانَ خَارِجاً مِنْ سُلْطَانِ بَطْنِهِ فَلاَ یَشْتَهِی مَا لاَ یَجِدُ وَ لاَ یُکْثِرُ إِذَا وَجَدَ وَ کَانَ أَکْثَرَ دَهْرِهِ صَامِتاً فَإِنْ قَالَ بَذَّ الْقَائِلِینَ وَ نَقَعَ غَلِیلَ السَّائِلِینَ. وَ کَانَ ضَعِیفاً مُسْتَضْعَفاً فَإِنْ جَاءَ الْجِدُّ فَهُوَ لَیْثُ غَابٍ وَ صِلُّ وَادٍ لاَ یُدْلِی بِحُجَّةٍ حَتَّی یَأْتِیَ قَاضِیاً. وَ کَانَ لاَ یَلُومُ أَحَداً عَلَی مَا یَجِدُ الْعُذْرَ فِی مِثْلِهِ حَتَّی یَسْمَعَ اعْتِذَارَهُ وَ کَانَ لاَ یَشْکُو وَجَعاً إِلاَّ عِنْدَ بُرْئِهِ وَ کَانَ یَقُولُ مَا یَفْعَلُ وَ لاَ یَقُولُ مَا لاَ یَفْعَلُ وَ کَانَ إِذَا غُلِبَ عَلَی الْکَلاَمِ لَمْ یُغْلَبْ عَلَی السُّکُوتِ وَ کَانَ عَلَی مَا یَسْمَعُ أَحْرَصَ مِنْهُ عَلَی أَنْ یَتَکَلَّمَ وَ کَانَ إِذَا بَدَهَهُ أَمْرَانِ یَنْظُرُ أَیُّهُمَا أَقْرَبُ إِلَی الْهَوَی فَیُخَالِفُهُ فَعَلَیْکُمْ بِهَذِهِ الْخَلاَئِقِ فَالْزَمُوهَا وَ تَنَافَسُوا فِیهَا فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِیعُوهَا فَاعْلَمُوا أَنَّ أَخْذَ الْقَلِیلِ خَیْرٌ مِنْ تَرْکِ الْکَثِیرِ.
قدیما رفیقی داشتم که خیلی بزرگ بود چون: دنیا در چشمش کوچک بود، اسیر شکمش نبود، بیشتر ساکت بود ولی وقتی حرف میزد کولاک میکرد، در ظاهر آرام بود ولی وقتِ عمل مثل شیر میجنگید. تا عذرِ کسی را نمیشنید سرزنش نمیکرد. و همیشه با میلِ نفسانیاش مخالفت میکرد. علی (ع) میگوید: اینطوری باشید، حتی اگر کم.
لَوْ لَمْ يَتَوَعَّدِ اللَّهُ عَلَى مَعْصِيَتِهِ، لَكَانَ يَجِبُ أَلَّا يُعْصَى شُكْراً لِنِعَمِهِ.
حتی اگر خدا بابتِ گناهان تهدید به عذاب هم نمیکرد، باز هم وظیفهی ما بود که به خاطرِ این همه نعمت، نافرمانیاش را نکنیم.
يَا أَشْعَثُ إِنْ تَحْزَنْ عَلَى ابْنِكَ فَقَدِ اسْتَحَقَّتْ مِنْكَ ذَلِكَ الرَّحِمُ، وَ إِنْ تَصْبِرْ فَفِي اللَّهِ مِنْ كُلِّ مُصِيبَةٍ خَلَفٌ...
(خطاب به اشعث که پسرش فوت کرده بود): اشعث! اگر غصهداری، خب حق داری چون پیوند خونی است؛ اما اگر صبر کنی، بدان که خدا جای همهی نداشتهها را پر میکند. یادت باشد: چه صبر کنی و چه بیتابی، تقدیرِ خدا کار خودش را میکند و میگذرد، اما با صبر کردن پاداش میگیری و با بیتابی کردن، فقط بارِ گناهت را زیاد میکنی.
حکمت ۲۹۲تنها استثنایِ بیتابی
∞
إِنَّ الصَّبْرَ لَجَمِيلٌ إِلَّا عَنْكَ، وَ إِنَّ الْجَزَعَ لَقَبِيحٌ إِلَّا عَلَيْكَ...
(کنار قبر پیامبر ص): یا رسولالله! صبر همیشه قشنگ است مگر در غمِ از دست دادنِ شما؛ و بیتابی همیشه زشت است مگر در سوگِ شما! مصیبتِ شما آنقدر بزرگ است که همهی مصیبتهای قبل و بعدش در مقایسه با آن هیچ است.
حکمت ۲۹۳چرا با احمق نچرخیم؟
∞
لَا تَصْحَبِ الْمَائِقَ فَإِنَّهُ يُزَيِّنُ لَكَ فِعْلَهُ وَ يَوَدُّ أَنْ تَكُونَ مِثْلَهُ.
با آدمِ بیخرد و احمق رفاقت نکن! چون او کارهای زشتِ خودش را پیش چشمت خوشگل نشان میدهد و دوست دارد تو را هم دقیقاً مثل خودش (بیشخصیت) کند.
حکمت ۲۹۴پاسخِ علمیِ دقیق
∞
(سُئِلَ عَنْ مَسَافَةِ مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ) مَسِيرَةُ يَوْمٍ لِلشَّمْسِ.
(پرسیدند فاصلهی مشرق تا مغرب چقدر است؟): به اندازهی یک روز حرکتِ خورشید. (پاسخی که در عین سادگی، با منطقِ نجومی آن زمان و امروز کاملاً منطبق است).
حکمت ۲۹۵دیپلماسیِ رفاقت و دشمنی
∞
أَصْدِقَاؤُكَ ثَلَاثَةٌ وَ أَعْدَاؤُكَ ثَلَاثَةٌ...
دوستانت سه دستهاند: ۱. خودِ رفیقت ۲. رفیقِ رفیقت ۳. دشمنِ دشمنت.
دشمنانت هم سه دستهاند: ۱. خودِ دشمنت ۲. دشمنِ رفیقت ۳. رفیقِ دشمنت.
إِنَّمَا أَنْتَ كَالطَّاعِنِ نَفْسَهُ لِيَقْتُلَ رِدْفَهُ.
(به کسی که برای ضربه زدن به دشمنش، به خودش آسیب میزد): تو مثل کسی هستی که خنجر را در بدنِ خودش فرو میکند تا با نوکِ خنجر که از پشتش درآمده، نفرِ پشتی را بکشد! (یعنی اول خودت را نابود کردی).
حکمت ۲۹۷فراوانیِ درس و کمیِ شاگرد
∞
مَا أَكْثَرَ الْعِبَرَ وَ أَقَلَّ الِاعْتِبَارَ!
چقدر صحنههای عبرتآموز در این دنیا زیاد است، اما چقدر کم هستند آدمهایی که واقعاً درس بگیرند!
مَنْ بَالَغَ فِي الْخُصُومَةِ أَثِمَ وَ مَنْ قَصَّرَ فِيهَا ظُلِمَ...
کسی که در دعوا و دشمنی زیادهروی کند گناهکار است، و کسی که (از حقش دفاع نکند و) کوتاهی کند، به خودش ستم کرده. کسی که اهلِ دعوا و مرافعه باشد، نمیتواند ادایِ آدمهای باتقوا را در بیاورد.
حکمت ۲۹۹نماز، پاککنندهیِ استرس
∞
مَا أَهَمَّنِي ذَنْبٌ أُمْهِلْتُ بَعْدَهُ حَتَّى أُصَلِّيَ رَكْعَتَيْنِ...
هیچ اشتباه و گناهی مرا غصهدار نمیکند، اگر آنقدر مهلت داشته باشم که بعدش دو رکعت نماز بخوانم و از خدا طلبِ عافیت و جبران کنم. (یعنی توبه همیشه درِ بازِ امید است).
حکمت ۳۰۰آنالیزِ حسابکشیِ خدا
∞
(كَيْفَ يُحَاسِبُ اللَّهُ الْخَلْقَ عَلَى كَثْرَتِهِمْ؟) كَمَا يَرْزُقُهُمْ عَلَى كَثْرَتِهِمْ...
(پرسیدند خدا چطور با این همه آدم، تکتک حسابکشی میکند؟): همانطوری که با وجودِ این همه آدم، به تکتکشان روزی میدهد! (پرسیدند چطور حسابرسی میکند در حالی که دیده نمیشود؟): همانطوری که روزی میدهد و دیده نمیشود!
حکمت ۳۰۱ویترینِ شخصیتِ تو
∞
رَسُولُكَ تَرْجُمَانُ عَقْلِكَ وَ كِتَابُكَ أَبْلَغُ مَا يَنْطِقُ عَنْكَ.
فرستاده و پیکی که جایی میفرستی، نشاندهندهی میزانِ عقل و فهمِ توست؛ و نامهای که مینویسی (یا پیامی که میفرستی)، گویاترین چیزی است که از طرف تو حرف میزند. (پس در انتخابِ پیامرسان و لحنِ نوشتهات خیلی دقت کن).
حکمت ۳۰۲همه به دعا محتاجیم
∞
مَا الْمُبْتَلَى الَّذِي قَدِ اشْتَدَّ بِهِ الْبَلَاءُ بِأَحْوَجَ إِلَى الدُّعَاءِ مِنَ الْمُعَافَى الَّذِي لَا يَأْمَنُ الْبَلَاءَ.
آن کسی که درگیرِ یک بلای سخت شده، نیازش به دعا بیشتر از آن آدمِ سالمی نیست که معلوم نیست کی بلا سراغش بیاید! (یعنی هیچکس بینیاز از دعا نیست، چون امنیتِ دنیا پایدار نیست).
حکمت ۳۰۳چرا دنیا را دوست داریم؟
∞
النَّاسُ أَبْنَاءُ الدُّنْيَا، وَ لَا يُلَامُ الرَّجُلُ عَلَى حُبِّ أُمِّهِ.
آدمها فرزندانِ این دنیا هستند؛ و خب، هیچکس را نمیشود به خاطرِ اینکه مادرش را دوست دارد ملامت کرد! (این یک نگاهِ روانشناسانه به ریشهی دلبستگیهای ماست).
إِنَّ الْمِسْكِينَ رَسُولُ اللَّهِ، فَمَنْ مَنَعَهُ فَقَدْ مَنَعَ اللَّهَ وَ مَنْ أَعْطَاهُ فَقَدْ أَعْطَى اللَّهَ.
آدمِ نیازمندی که سراغت میآید، در واقع فرستادهیِ خداست. اگر دست رد به سینهاش بزنی، انگار به خدا نه گفتی؛ و اگر به او کمک کنی، انگار به خودِ خدا بخشیدهای.
مَا زَنَى غَيُورٌ قَطُّ.
کسی که واقعاً غیرت داشته باشد، هرگز به ناموسِ بقیه چشم طمع نمیدوزد و زنا نمیکند. (چون چیزی را که برای ناموس خودش نمیپسندد، برای دیگران هم نمیخواهد).
كَفَى بِالْأَجَلِ حَارِساً.
همان وقتِ معینی که برای مرگِ هر کسی تعیین شده (اجل)، بهترین نگهبان برای اوست. (تا زمانش نرسد، هیچ اتفاقی نمیتواند جانِ آدم را بگیرد).
يَنَامُ الرَّجُلُ عَلَى الثُّكْلِ وَ لَا يَنَامُ عَلَى الْحَرَبِ.
آدمِ داغدیده (که عزیزش را از دست داده) بالاخره چشمانش از خستگی روی هم میرود و میخوابد، اما کسی که مالش را غارت کردهاند، از فکر و خیال خوابش نمیبرد! (اشاره به دلبستگیِ شدیدِ آدمها به مال).
مَوَدَّةُ الْآبَاءِ قَرَابَةٌ بَيْنَ الْأَبْنَاءِ...
دوستیِ پدرها با هم، باعث میشود بچههایشان با هم مثل فامیل شوند. یادت باشد فامیلی که در آن دوستی نباشد، به درد نمیخورد؛ اما دوستی حتی بدونِ نسبتِ فامیلی، خودش یک پیوندِ محکم است.
اتَّقُوا ظُنُونَ الْمُؤْمِنِينَ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ الْحَقَّ عَلَى أَلْسِنَتِهِمْ.
حواستان به حدس و گمانهای آدمهای باایمان باشد؛ چون خدا جوری مقدر کرده که حقیقت اغلب از زبانِ آنها جاری میشود.
حکمت ۳۱۰چکِ سفیدِ امضایِ خدا
∞
لَا يَصْدُقُ إِيمَانُ عَبْدٍ حَتَّى يَكُونَ بِمَا فِي يَدِ اللَّهِ أَوْثَقَ مِنْهُ بِمَا فِي يَدِهِ.
ایمانِ کسی واقعی نمیشود مگر اینکه اعتمادش به آنچه پیشِ خداست (وعدههای الهی)، خیلی بیشتر از پولی باشد که در جیبِ خودش دارد.
حکمت ۳۱۱تاوانِ کتمانِ حقیقت
∞
(لِأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ): إِنْ كُنْتَ كَاذِباً فَضَرَبَكَ اللَّهُ بِهَا بَيْضَاءَ لَامِعَةً لَا تُوارِيهَا الْعِمَامَةُ.
(وقتی اَنَس بن مالک برای شهادت دادن دربارهی حقانیت علی (ع) بهانه آورد و گفت یادم رفته، امام فرمود:) اگر دروغ میگویی، خدا تو را به لکهی سفید (پیسی) دچار کند که حتی عمامه هم نتواند آن را بپوشاند! (نقل شده که او بعدها به این بیماری دچار شد).
حکمت ۳۱۲مدیریتِ انرژیِ دل
∞
إِنَّ لِلْقُلُوبِ إِقْبَالاً وَ إِدْبَاراً...
دلها گاهی اشتیاق دارند و گاهی بیحوصله و فراریاند. وقتی دلت سرحال است، کارهای مستحبی و اضافی را انجام بده؛ اما وقتی بیحوصله است، فقط به همان واجبات قناعت کن (و به خودت فشار نیاور).
حکمت ۳۱۳قرآن؛ دایرةالمعارفِ زندگی
∞
وَ فِي الْقُرْآنِ نَبَأُ مَا قَبْلَكُمْ، وَ خَبَرُ مَا بَعْدَكُمْ، وَ حُكْمُ مَا بَيْنَكُمْ.
در قرآن هم ریشهی اتفاقات گذشته هست، هم پیشبینیِ آینده و هم راهحلِ مشکلاتی که امروز بین شماست.
حکمت ۳۱۴پاسخِ قاطع به متجاوز
∞
رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَيْثُ جَاءَ، فَإِنَّ الشَّرَّ لَا يَدْفَعُهُ إِلَّا الشَّرُّ.
سنگ را به همانجایی که از آن پرتاب شده برگردانید! (جوابِ کلوخانداز را با سنگ بدهید)؛ چون آدمِ شرور را فقط با قدرت و برخوردِ مشابه میشود سرِ جایش نشاند.
أَلِقْ دَوَاتَكَ، وَ أَطِلْ جِلْفَةَ قَلَمِكَ، وَ فَرِّجْ بَيْنَ السُّطُورِ...
(به نویسندهاش فرمود): در دوات لیقه بگذار، نوک قلمت را بلند بگیر، بین سطرها فاصله بگذار و حروف را نزدیک به هم بنویس؛ اینطوری خطت خیلی زیباتر و خواناتر میشود.
حکمت ۳۱۶لیدرِ مؤمنان و لیدرِ تبهکاران
∞
أَنَا يَعْسُوبُ الْمُؤْمِنِينَ، وَ الْمَالُ يَعْسُوبُ الْفُجَّارِ.
من رئیس و الگویِ مؤمنان هستم، اما پول رئیس و قبلهیِ آدمهای بدکار است. (یعنی مؤمن دورِ علی میچرخد و بدکار دورِ پول).
حکمت ۳۱۷یک پاسخِ دندانشکن به طعنهیِ تاریخی
∞
إِنَّمَا اخْتَلَفْنَا عَنْهُ لَا فِيهِ...
(در جوابِ یهودی که گفت هنوز پیامبرتان را دفن نکرده بودید که دعوا راه انداختید، فرمود): ما دربارهیِ دستوراتِ او با هم بحث داشتیم نه در خودِ او؛ اما شما هنوز پایتان از آبِ دریا خشک نشده بود که به موسی گفتید برای ما بت بساز!
حکمت ۳۱۸رازِ پیروزی در میدان
∞
مَا لَقِيتُ رَجُلاً إِلَّا أَعَانَنِي عَلَى نَفْسِهِ.
(پرسیدند چطور همه را شکست میدهی؟ فرمود): با هر کسی روبرو شدم، خودش به من کمک کرد تا شکستش بدهم! (کنایه از اینکه ابهتِ علی (ع) لرزه به جانِ حریف میانداخت و تمرکزش را میگرفت).
يا بُنَيَّ ،إنّي أخافُ علَيكَ الفَقرَ ، فَاستَعِذْ بِاللّه ِ مِنهُ ؛ فإنَّ الفَقرَ مَنقَصَةٌ للدِّينِ ، مَدهَشَةٌ للعَقلِ ، داعيَةٌ لِلمَقتِ.
پسرم! من از فقر برای تو میترسم، پس از آن به خدا پناه ببر؛ چون فقر سه تا ضربهی اساسی میزند: ۱. دین را ناقص میکند؛ ۲. عقل را از کار میاندازد؛ ۳. و باعث میشود بقیه با تو بد شوند.
حکمت ۳۲۰برای فهمیدن بپرس، نه مچگیری
∞
سَلْ تَفَقُّهاً وَ لَا تَسْأَلْ تَعَنُّتاً...
اگر سوالی داری، برای یاد گرفتن بپرس نه برای اذیت کردن و مچگیری؛ چون نادانی که دنبال یادگیری است مثل عالم است، اما عالمی که بیانصافی میکند و میخواهد گیر بدهد، مثل همان نادانِ بهانهجوست.
حکمت ۳۲۱تفاوتِ مشورت با تصمیمگیری نهایی
∞
لَكَ أَنْ تُشِيرَ عَلَيَّ وَ أَرَى، فَإِنْ عَصَيْتُكَ فَأَطِعْنِي.
(خطاب به ابنعباس): وظیفهی تو این است که نظرت را به من بگویی و من هم دربارهاش فکر میکنم؛ اما اگر در نهایت تصمیم من با نظر تو فرق داشت، دیگر باید از من اطاعت کنی. (چون مسئولیتِ نهاییِ تصمیم با رهبر است).
حکمت ۳۲۲حفظِ پرستیژِ مومن
∞
ارْجِعْ، فَإِنَّ مَشْيَ مِثْلِكَ مَعَ مِثْلِي فِتْنَةٌ لِلْوَالِي وَ مَذَلَّةٌ لِلْمُؤْمِنِ.
(به رئیس قبیلهای که پیاده دنبالِ اسبِ امام راه افتاده بود): برگرد! چون پیاده رفتنِ آدمِ محترمی مثل تو پشت سرِ من، هم حاکم را مغرور و خراب میکند و هم باعث خواری و سبک شدنِ یک آدمِ باایمان میشود.
حکمت ۳۲۳چه کسی خوارج را فریب داد؟
∞
بُؤْساً لَكُمْ، لَقَدْ ضَرَّكُمْ مَنْ غَرَّكُمْ...
بدا به حالتان! کسی که شما را فریب داد، بدجوری بهتان ضربه زد. (پرسیدند چه کسی؟ فرمود:) شیطانِ گمراهکننده و نفسِ بدیخواه؛ آنها با آرزوهایِ خیالی سرتان را شیره مالیدند، راه گناه را برایتان جذاب کردند و تهش هم شما را به آتش کشاندند.
حکمت ۳۲۴دوربینِ مداربسته در خلوت
∞
اتَّقُوا مَعَاصِيَ اللَّهِ فِي الْخَلَوَاتِ، فَإِنَّ الشَّاهِدَ هُوَ الْحَاكِمُ.
حتی در خلوت هم گناه نکنید؛ چون همان کسی که دارد شما را میبیند (خدا)، خودش قرار است قاضی و داورِ پروندهتان باشد!
حکمت ۳۲۵دردِ از دست دادنِ رفیق
∞
إِنَّ حُزْنَنَا عَلَيْهِ عَلَى قَدْرِ سُرُورِهِمْ بِهِ...
(در مرگ محمد بن ابیبکر): غمی که ما از شهادت او داریم، دقیقاً به اندازهیِ شادیِ دشمنانِ ماست؛ با این تفاوت که آنها یک دشمن را کم کردند، اما ما یک دوستِ صمیمی و وفادار را از دست دادیم.
حکمت ۳۲۶اتمامِ حجتِ زمانی
∞
الْعُمُرُ الَّذِي أَعْذَرَ اللَّهُ فِيهِ إِلَى ابْنِ آدَمَ سِتُّونَ سَنَةً.
عمرِ مفیدی که خدا به انسان میدهد تا دیگر بهانهای برای توبه نکردن نداشته باشد، شصت سال است. (یعنی بعد از ۶۰ سال دیگر عذری پذیرفته نیست).
حکمت ۳۲۷پیروزیِ فیک و الکی
∞
مَا ظَفِرَ مَنْ ظَفِرَ الْإِثْمُ بِهِ، وَ الْغَالِبُ بِالشَّرِّ مَغْلُوبٌ.
کسی که با گناه کردن به پیروزی برسد، در واقع شکست خورده است! و کسی که با بدی و نامردی برنده شود، بازنده یِ واقعیِ قصه است.
حکمت ۳۲۸رابطهیِ ثروت و فقر
∞
إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَرَضَ فِي أَمْوَالِ الْأَغْنِيَاءِ أَقْوَاتَ الْفُقَرَاءِ...
خدا روزیِ فقرا را در لایههایِ اموالِ ثروتمندان قرار داده؛ پس هیچ فقیری گرسنه نمیماند مگر اینکه یک ثروتمند از حقِ او سوءاستفاده کرده باشد. خدا حتماً بابت این گرسنگی از پولدارها حسابکشی میکند.
حکمت ۳۲۹پیشگیری بهتر از معذرتخواهی
∞
الِاسْتِغْنَاءُ عَنِ الْعُذْرِ أَعَزُّ مِنَ الصِّدْقِ بِهِ.
اینکه جوری رفتار کنی که اصلاً نیاز به عذرخواهی پیدا نکنی، خیلی باکلاستر و عزیزتر از این است که کارِ اشتباهی بکنی و بعد خیلی صادقانه عذرخواهی کنی.
حکمت ۳۳۰سوءاستفاده نکردن از رفیق
∞
أَقَلُّ مَا يَلْزَمُكُمْ لِلَّهِ أَلَّا تَسْتَعِينُوا بِنِعَمِهِ عَلَى مَعَاصِيهِ.
کمترین وظیفهای که در برابر خدا دارید این است که از همان نعمتهایی که خودش بهتان داده، برای نافرمانی و گناه کردن علیه خودش استفاده نکنید!
حکمت ۳۳۱فرصتطلبیِ هوشمندانه
∞
إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ جَعَلَ الطَّاعَةَ غَنِيمَةَ الْأَكْيَاسِ عِنْدَ تَفْرِيطِ الْعَجَزَةِ.
خداوند، بندگی و اطاعت را مثل یک غنیمتِ ارزشمند برای آدمهای زرنگ و باهوش قرار داده؛ دقیقاً همان زمانی که آدمهای تنبل و ناتوان، فرصتسوزی میکنند. (یعنی زرنگِ واقعی کسی است که وقتی بقیه خوابند، او برای رشد معنویاش تلاش میکند).
السُّلْطَانُ وَزَعَةُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ.
حاکم (عادل) در واقع نقشِ نگهبان و بازدارندهٔ خدا را در زمین بازی میکند تا نظم و حق برقرار بماند.
حکمت ۳۳۳آناتومیِ یک مؤمنِ واقعی
∞
الْمُؤْمِنُ بِشْرُهُ فِي وَجْهِهِ وَ حُزْنُهُ فِي قَلْبِهِ...
مؤمن این شکلی است: خنده و شادیاش روی صورتش است (لبخند میزند)، اما غمش را توی دلش نگه میدارد تا بقیه را ناراحت نکند. سعهٔ صدرش از همه بیشتر است ولی خودش را از همه کوچکتر میبیند. نه دنبال مقام است و نه دنبال شهرت. ساکت است، وقتش پر است، صبور و شاکر است و فکرش خیلی عمیق است. با اینکه دلش از سنگ سختتر و محکمتر است، اما در برخورد با دیگران از یک بنده هم متواضعتر و نرمخوتر است.
حکمت ۳۳۴پایانِ آرزوهای حبابی
∞
لَوْ رَأَى الْعَبْدُ الْأَجَلَ وَ مَصِيرَهُ، لَأَبْغَضَ الْأَمَلَ وَ غُرُورَهُ.
اگر آدم واقعاً لحظهٔ مرگ و پایانِ کارش را با چشم میدید، آنوقت از آرزوهای طولانی و فریبِ این دنیا متنفر میشد.
حکمت ۳۳۵شریکهای اجباریِ مالِ تو
∞
لِكُلِّ امْرِئٍ فِي مَالِهِ شَرِيكَانِ الْوَارِثُ وَ الْحَوَدِثُ.
هر کسی در مالی که دارد، ناخواسته دو تا شریک دارد: یکی وارث (که بعد از مرگش صاحب میشود) و یکی حوادث (که ناگهان مال را از بین میبرد). پس تا هستی، خودت از آن درست استفاده کن.
حکمت ۳۳۶قولِ مرد، زنجیرِ مرد
∞
الْمَسْئُولُ حُرٌّ حَتَّى يَعِدَ.
کسی که از او درخواستی شده، تا وقتی که قول نداده، آزاد است؛ اما همین که وعده داد، دیگر اسیرِ قولش است و باید به آن عمل کند.
الدَّاعِي بِلَا عَمَلٍ كَالرَّامِي بِلَا وَتَرٍ.
کسی که دیگران را به کارهای خوب دعوت میکند ولی خودش عمل نمیکند، مثل تیراندازی است که میخواهد بدونِ کمان تیر پرتاب کند! (یعنی حرفش هیچ بُرد و تأثیری ندارد).
الْعِلْمُ عِلْمَانِ مَطْبُوعٌ وَ مَسْمُوعٌ...
علم دو جور است: یکی علمِ درونی (فطری و تحلیلی) و یکی علمِ شنیدنی (حفظ کردنی). اگر آن علمِ شنیدنی با درک و تحلیلِ درونیِ آدم جفتوجور نشود، هیچ سودی نخواهد داشت.
حکمت ۳۳۹نظریههایی که با قدرت میآیند و میروند
∞
صَوَابُ الرَّأْيِ بِالدُّوَلِ يُقْبِلُ بِإِقْبَالِهَا وَ يَذْهَبُ بِذَهَابِهَا.
درست بودنِ نظرها گاهی به قدرتِ آدمها بستگی دارد؛ وقتی کسی به قدرت میرسد، حرفهایش درست به نظر میآید، و وقتی قدرتش را از دست میدهد، نظراتش هم از چشم میافتد. (کنایه به آدمهای نانبهنرخروزخور).
حکمت ۳۴۰تیپِ شخصیتی در فقر و ثروت
∞
الْعَفَافُ زِينَةُ الْفَقْرِ، وَ الشُّكْرُ زِينَةُ الْغِنَى.
زیبایی و کلاسِ یک آدمِ فقیر به پاکدامنی و مناعتِ طبع اوست، و زیباییِ یک آدمِ ثروتمند به شکرگزاری اوست.
حکمت ۳۴۱تاوانِ سنگینِ ستم
∞
يَوْمُ الْعَدْلِ عَلَى الظَّالِمِ أَشَدُّ مِنْ يَوْمِ الْجَوْرِ عَلَى الْمَظْلُومِ.
روزی که عدالت اجرا شود و از ظالم انتقام بگیرند، برای او خیلی سختتر و دردناکتر است از آن روزی که او داشت به مظلوم ستم میکرد.
حکمت ۳۴۲رمزِ بینیازیِ واقعی
∞
الْغِنَى الْأَكْبَرُ الْيَأْسُ عَمَّا فِي أَيْدِي النَّاسِ.
بزرگترین ثروت و بینیازی این است که اصلاً چشمداشتی به آنچه در دستِ مردم است نداشته باشی و از آنها ناامید باشی.
حکمت ۳۴۳تحلیلِ رفتارِ آدمهایِ متزلزل
∞
الْأَقَاوِيلُ مَحْفُوظَةٌ، وَ السَّرَائِرُ مَبْلُوَّةٌ...
حرفها ثبت میشود و رازهایِ دل بالاخره لو میرود. یادت باشد بیشترِ آدمها اسیرِ احساساتشان هستند؛ حتی آنهایی که خیلی ادعایِ پختگی دارند، با یک تشویق یا یک عصبانیت، نظرشان کلاً عوض میشود. محکمترین آدمها هم ممکن است با یک نگاهِ معنادار یا یک حرفِ تلخ، بههم بریزند و دگرگون شوند. (پس رویِ ثباتِ رایِ آدمهایِ ناپخته حساب نکن).
حکمت ۳۴۴سازندگانِ بیساکن
∞
مَعَاشِرَ النَّاسِ اتَّقُوا اللَّهَ، فَكَمْ مِنْ مُؤَمِّلٍ مَا لَا يَبْلُغُهُ...
ای مردم! حواستان باشد؛ چقدر آدمها آرزوهایی داشتند که به آنها نرسیدند، ساختمانهایی ساختند که هرگز تویش ننشستند و اموالی جمع کردند که زود گذاشتند و رفتند! شاید از راهِ ناحق جمع کرده بودند و حالا گناهش برای آنهاست و لذتش برای بقیه. این همان باختِ واقعی است.
مِنَ الْعِصْمَةِ تَعَذُّرُ الْمَعَاصِي.
گاهی اینکه شرایطِ گناه کردن برایت فراهم نمیشود و دستت به گناه نمیرسد، خودش یک جور پاک ماندن و لطفِ خداست.
مَاءُ وَجْهِكَ جَامِدٌ يُقْطِرُهُ السُّؤَالُ، فَانْظُرْ عِنْدَ مَنْ تُقْطِرُهُ.
آبروی تو مثل یک تکه یخِ جامد است که وقتی از کسی درخواستی میکنی، قطره قطره آب میشود و میریزد. پس خیلی مواظب باش که داری پیشِ چه کسی آبرویت را آب میکنی!
حکمت ۳۴۷مرزِ تعریف و چاپلوسی
∞
الثَّنَاءُ بِأَكْثَرَ مِنَ الِاسْتِحْقَاقِ مَلَقٌ، وَ التَّقْصِيرُ عَنِ الِاسْتِحْقَاقِ عِيٌّ أَوْ حَسَدٌ.
تعریف کردنِ بیش از حد از یک نفر، چاپلوسی است؛ و کمتر از حقش تعریف کردن، یا نشانهیِ ناتوانیِ تو در کلام است یا از رویِ حسادت.
حکمت ۳۴۸خطرناکترین گناه
∞
أَشَدُّ الذُّنُوبِ مَا اسْتَهَانَ بِهِ صَاحِبُهُ.
بدترین و سختترین گناه، آن گناهی است که خودِ آدم آن را کوچک و بیاهمیت ببیند.
مَنْ نَظَرَ فِي عَيْبِ نَفْسِهِ اشْتَغَلَ عَنْ عَيْبِ غَيْرِهِ...
کسی که سرش به عیبهای خودش گرم باشد، وقت نمیکند در زندگی بقیه فضولی کند. یادت باشد: پر حرفی باعثِ سوتیِ زیاد میشود، سوتیِ زیاد حیا را کم میکند، حیایِ کم تقوا را از بین میبرد و کسی که تقوا ندارد، دلش میمیرد. قناعت سرمایهای است که تمام نمیشود و کسی که بداند حرف زدنش هم جزوِ اعمالش حساب میشود، الکی حرف نمیزند.
حکمت ۳۵۰شناسنامه یِ ستمگر
∞
لِلظَّالِمِ مِنَ الرِّجَالِ ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ: يَظْلِمُ مَنْ فَوْقَهُ بِالْمَعْصِيَةِ، وَ مَنْ دُونَهُ بِالْغَلَبَةِ...
آدمِ ظالم سه تا نشانه دارد: ۱. به بالاتر از خودش با نافرمانی ستم میکند؛ ۲. به زیردستش با زورگویی ستم میکند؛ ۳. و همیشه با بقیهیِ ظالمها تیم میشود و از آنها حمایت میکند.
حکمت ۳۵۱نور در انتهای تونل
∞
عِنْدَ تَنَاهِي الشِّدَّةِ تَكُونُ الْفَرْجَةُ، وَ عِنْدَ تَضَايُقِ حَلَقِ الْبَلَاءِ يَكُونُ الرَّخَاءُ.
دقیقاً همان لحظهای که سختی به اوجش میرسد، گشایش اتفاق میافتد؛ و وقتی حلقههای بلا آنقدر تنگ میشود که حس میکنی داری خفه میشوی، همانجا وقتِ رسیدنِ آسایش است. (پس در اوج فشار، منتظر معجزه باش).
حکمت ۳۵۲تعادل در عشق به خانواده
∞
لَا تَجْعَلَنَّ أَكْثَرَ شُغُلِكَ بِأَهْلِكَ وَ وَلَدِكَ...
تمام فکر و ذکرت را وقفِ زن و بچه نکن! چون اگر آنها آدمهای درستی باشند، خدا خودش هوایشان را دارد و رهایشان نمیکند؛ و اگر خدایناکرده آدمهای بدی باشند، چرا باید تمام انرژی و غصهات را پایِ دشمنانِ خدا بریزی؟ (یعنی در محبت هم اعتدال داشته باش).
حکمت ۳۵۳آینهیِ عیبجویی
∞
أَكْبَرُ الْعَيْبِ أَنْ تَعِيبَ مَا فِيكَ مِثْلُهُ.
بزرگترین عیب این است که از بقیه بابتِ عیبی ایراد بگیری که دقیقاً مشابهش در خودت هم هست!
(فِي تَهْنِئَةِ مَوْلُودٍ) شَكَرْتَ الْوَاهِبَ، وَ بُورِكَ لَكَ فِي الْمَوْهُوبِ، وَ بَلَغَ أَشُدَّهُ، وَ رُزِقْتَ بِرَّهُ.
(در تبریک تولد نوزاد، به جای کلمات تکراری بگو): شکرِ آن خدایی که این هدیه را به تو داده؛ قدمش مبارک باشد؛ امیدوارم به جوانی و کمال برسد و خیر و نیکیاش نصیب تو شود.
حکمت ۳۵۵نمایشِ ثروت و فساد
∞
(لِمَنْ بَنَى بِنَاءً فَخْماً) أَطْلَعَتِ الْوَرِقُ رُءُوسَهَا، إِنَّ الْبِنَاءَ يَصِفُ لَكَ الْغِنَى.
(به کارگزاری که خانهای بسیار مجلل ساخته بود): سکههای طلا و نقره سرک کشیدند و خودشان را نشان دادند! این ساختمانِ باشکوه، دارد داد میزند که تو چقدر پولدار شدهای. (هشدار به مسئولان برای پرهیز از اشرافیگری).
(سُئِلَ: مِنْ أَيْنَ يَأْتِيهِ رِزْقُهُ؟) مِنْ حَيْثُ يَأْتِيهِ أَجَلُهُ.
(پرسیدند اگر کسی را در خانهاش حبس کنند، روزیاش از کجا میآید؟): از همانجایی که مرگش وارد میشود! (یعنی همانقدر که مرگ قطعی است، رزق هم راهش را پیدا میکند).
إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ لَيْسَ لَكُمْ بَدَأَ، وَ لَا إِلَيْكُمُ انْتَهَى...
مرگ نه از شما شروع شده و نه با شما تمام میشود. فکر کنید این عزیزتان به یکی از همان سفرهایی رفته که همیشه میرفت؛ اگر او برنگردد، نگران نباشید، چون شما بهزودی پیش او خواهید رفت.
حکمت ۳۵۸فرمولِ برخورد با نعمت و فقر
∞
أَيُّهَا النَّاسُ لِيَرَكُمُ اللَّهُ مِنَ النِّعْمَةِ وَجِلِينَ كَمَا يَرَاكُمْ مِنَ النِّقْمَةِ فَرِقِينَ...
ای مردم! همانطور که از بدبختی میترسید، از خوشبختیِ زیاد هم بترسید! چون کسی که رفاهِ زیاد را یک جور امتحان و تله نبیند، خودش را در برابرِ حوادثِ ناگهانی بیمه نکرده؛ و کسی که فقر را امتحانِ الهی نبیند، پاداشِ صبرش را از دست میدهد.
أَيُّهَا النَّاسُ تَوَلَّوْا مِنْ أَنْفُسِكُمْ تَأْدِيبَهَا، وَ اعْدِلُوا بِهَا عَنْ ضَرَاوَةِ عَادَاتِهَا.
ای مردم! خودتان مربیِ خودتان باشید و کارِ تربیتِ خودتان را دست بگیرید؛ و نفستان را از عادتهای بدی که به آنها اعتیاد پیدا کرده، با قدرت برگردانید.
حکمت ۳۶۰خوشبینیِ آگاهانه
∞
لَا تَظُنَّنَّ بِكَلِمَةٍ خَرَجَتْ مِنْ أَحَدٍ سُوءاً، وَ أَنْتَ تَجِدُ لَهَا فِي الْخَيْرِ مُحْتَمَلًا.
اگر حرفی از کسی شنیدی، تا وقتی میتوانی یک برداشتِ خوب و مثبت از آن داشته باشی، هرگز به آن گمانِ بد نبر و بدبین نباش.
حکمت ۳۶۱ترفندِ طلایی برای استجابتِ دعا
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): إِذَا كَانَتْ لَكَ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ حَاجَةٌ، فَابْدَأْ بِمَسْأَلَةِ الصَّلَاةِ عَلَى رَسُولِهِ (صلى الله عليه وآله)، ثُمَّ سَلْ حَاجَتَكَ، فَإِنَّ اللَّهَ أَكْرَمُ مِنْ أَنْ يُسْأَلَ حَاجَتَيْنِ، فَيَقْضِيَ إِحْدَاهُمَا وَ يَمْنَعَ الْأُخْرَى.
هر وقت از خدای سبحان خواستهای داشتی، دعایت را با صلوات بر پیامبرش (ص) شروع کن و تازه بعد از آن حاجتِ خودت را بخواه! دلیلش این است که خداوند خیلی کریمتر و بزرگوارتر از آن است که وقتی بنده دو خواسته از او دارد، یکی (صلوات) را برآورده کند و دیگری (حاجتِ تو) را رد کند! (پس در پناهِ دعای قطعیِ اول، دعای دومت هم مستجاب میشود).
حکمت ۳۶۲سپرِ محافظِ آبرو
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): مَنْ ضَنَّ بِعِرْضِهِ، فَلْيَدَعِ الْمِرَاء.
هر کس روی آبروی خودش حساس است و دلش میخواهد احترامش حفظ شود، باید دست از جرّ و بحث کردن و لجبازیهای کلامی بردارد! (بگومگوهای بیحاصل، فقط پردهی حیا را میدرد و آبروی انسان را به حراج میگذارد).
حکمت ۳۶۳هنرِ زمانسنجی در کارها
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): مِنَ الْخُرْقِ، الْمُعَاجَلَةُ قَبْلَ الْإِمْكَانِ وَ الْأَنَاةُ بَعْدَ الْفُرْصَة.
دو چیز از نشانههای حماقت و نادانیِ انسان است:
عجله کردن در کاری که هنوز شرایط و امکاناتش فراهم نشده است.
سستی و دستدست کردن در کاری که فرصتِ طلاییاش مهیا شده است.
(هنرِ انسانِ عاقل، اقدامِ دقیق و بهموقع است؛ نه زودتر از موعد، و نه دیرتر از آن).
حکمت ۳۶۴درگیرِ خیالات نشو!
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): لَا تَسْأَلْ عَمَّا لَا يَكُونُ، فَفِي الَّذِي قَدْ كَانَ لَكَ شُغُلٌ.
(امیرالمؤمنین (ع) در یک توصیهی کوتاه و کلیدی برای پرهیز از خیالبافی و درگیری با فرضیاتِ بیفایده میفرماید:)
دربارهی چیزهایی که هنوز اتفاق نیفتاده است، پرسوجو نکن و خودت را درگیرِ اگر و مگرها نکن؛ چون رسیدگی به همان اتفاقاتی که تا الان افتاده است (و وظایفی که در قبالِ آنها داری)، بهقدرِ کافی وقتت را میگیرد و تو را به خود مشغول میکند!
حکمت ۳۶۵آینهی فکر و بهترین مربیِ اخلاق
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): الْفِكْرُ مِرْآةٌ صَافِيَةٌ...
(امام (ع) دربارهی ابزارهای رشد فکری و اخلاقی انسان میفرماید:)
فکر و اندیشه، مثل یک آینهی شفاف و بیغش است (که واقعیتها را همانطور که هست به تو نشان میدهد).
و عبرت گرفتن، مثل یک هشداردهندهی دلسوز و خیرخواه است.
و برای ادب کردن و تربیتِ نفسِ خودت، همین یک قانونِ طلایی کافی است که: از هر کاری که دوست نداری دیگران در حقِ تو انجام دهند، بهشدت دوری کنی!
حکمت ۳۶۶دانشِ بدون عمل، مهمانِ موقت است!
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): الْعِلْمُ مَقْرُونٌ بِالْعَمَلِ، فَمَنْ عَلِمَ عَمِلَ؛ وَ الْعِلْمُ يَهْتِفُ بِالْعَمَلِ، فَإِنْ أَجَابَهُ، وَ إِلَّا ارْتَحَلَ عَنْه
(حضرت در کلامی ناب دربارهی پیوندِ ناگسستنیِ علم و عمل میفرماید:)
دانش با عمل گره خورده است؛ پس هر کس که چیزی را (بهواقع) بداند، به آن عمل میکند. در واقع، علم همیشه فریاد میزند و عمل را صدا میزند؛ اگر عمل به او جوابِ مثبت داد و پا به میدان گذاشت، چه بهتر؛ وگرنه علم هم بارِ سفر میبندد و از قلبِ آن شخص میرود!
حکمت ۳۶۷کالبدشکافیِ زرقوبرقِ دنیا و عاقبتِ دنیاپرستان
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): يَا أَيُّهَا النَّاسُ مَتَاعُ الدُّنْيَا حُطَامٌ مُوبِئٌ، فَتَجَنَّبُوا مَرْعَاهُ، قُلْعَتُهَا أَحْظَى مِنْ طُمَأْنِينَتِهَا وَ بُلْغَتُهَا أَزْكَى مِنْ ثَرْوَتِهَا؛ حُكِمَ عَلَى مُكْثِرٍ مِنْهَا بِالْفَاقَةِ، وَ أُعِينَ مَنْ غَنِيَ عَنْهَا بِالرَّاحَةِ؛ مَنْ رَاقَهُ زِبْرِجُهَا أَعْقَبَتْ نَاظِرَيْهِ كَمَهاً، وَ مَنِ اسْتَشْعَرَ الشَّغَفَ بِهَا مَلَأَتْ ضَمِيرَهُ أَشْجَاناً، لَهُنَّ رَقْصٌ عَلَى سُوَيْدَاءِ قَلْبِهِ هَمٌّ يَشْغَلُهُ وَ غَمٌّ يَحْزُنُهُ، كَذَلِكَ حَتَّى يُؤْخَذَ بِكَظَمِهِ، فَيُلْقَى بِالْفَضَاءِ مُنْقَطِعاً أَبْهَرَاهُ، هَيِّناً عَلَى اللَّهِ فَنَاؤُهُ وَ عَلَى الْإِخْوَانِ إِلْقَاؤُهُ؛ وَ إِنَّمَا يَنْظُرُ الْمُؤْمِنُ إِلَى الدُّنْيَا بِعَيْنِ الِاعْتِبَارِ وَ يَقْتَاتُ مِنْهَا بِبَطْنِ الِاضْطِرَارِ وَ يَسْمَعُ فِيهَا بِأُذُنِ الْمَقْتِ وَ الْإِبْغَاضِ؛ إِنْ قِيلَ أَثْرَى، قِيلَ أَكْدَى، وَ إِنْ فُرِحَ لَهُ بِالْبَقَاءِ، حُزِنَ لَهُ بِالْفَنَاءِ؛ هَذَا وَ لَمْ يَأْتِهِمْ يَوْمٌ فِيهِ يُبْلِسُونَ.
(امیرالمؤمنین (ع) در یک تصویرسازی هشداردهنده، ماهیتِ فریبندهی دنیا را اینطور تشریح میکند:)
ای مردم! کالای این دنیا، مثلِ گیاهِ خشکیده و وباخیز (و آفتزده) است؛ پس از چریدن در چراگاهِ آن دوری کنید!
دل کندن از این دنیا، خیلی پرسودتر و لذتبخشتر از دل بستن و آرام گرفتن در آن است.
و داشتنِ یک آبوباریکهی ساده در آن، خیلی پاکتر و بابرکتتر از ثروتاندوزی است.
کسی که در این دنیا ثروتِ زیادی جمع کند، در واقع به فقر و نیازِ همیشگی محکوم شده است؛ و کسی که خودش را از دنیا بینیاز بداند، با آسایش و آرامش یاری شده است.
هر کس چشمش مبهوتِ زرقوبرقِ دنیا شود، دنیا در نهایت دو چشمش را کور میکند!
و هر کس عشقِ دنیا را در اعماقِ جانش جا دهد، دنیا سینهاش را پر از غصه و اندوه میکند؛ غصههایی که مدام در تاریکخانهی قلبش میرقصند و جولان میدهند: یک طرف دلهرههایی که او را درگیر میکند، و طرف دیگر غمهایی که محزونش میسازد!
حالوروزِ دنیاپرست همین است تا روزی که گلویش فشرده شود (و نفسش به شماره بیفتد) و در حالی که رگهای حیاتش پاره شده، در گوشهای رها شود. نابود شدنِ او برای خدا هیچ اهمیتی ندارد و انداختنش در دلِ خاک، برای دوستان و برادرانش راحتترین کار است!
(سپس به نگاهِ متفاوت انسانِ مؤمن اشاره میکند:) اما آدمِ مؤمن، فقط با چشمِ عبرت به دنیا نگاه میکند؛ فقط بهقدرِ ضرورت و ناچاری (برای ادامهی حیات) از دنیا تغذیه میکند؛ و فقط با گوشِ نفرت و کینه به صداهای فریبندهی دنیا گوش میدهد! (در این دنیا همهچیز موقتی و گذراست)؛ اگر امروز بگویند فلانی پولدار شد، خیلی زود میگویند ورشکست شد و به خاکِ سیاه نشست! و اگر امروز به زنده ماندنِ کسی دلخوش و شاد شوند، طولی نمیکشد که برای مرگش عزادار میشوند.
این تازه وضعیتِ امروزِ آنهاست؛ در حالی که هنوز آن روزِ موعود (قیامت) که در آن مأیوس و سرگردان میشوند، به سراغشان نیامده است!
حکمت ۳۶۸فلسفهی مهربانانهی بهشت و جهنم
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَضَعَ الثَّوَابَ عَلَى طَاعَتِهِ، وَ الْعِقَابَ عَلَى مَعْصِيَتِهِ، ذِيَادَةً لِعِبَادِهِ عَنْ نِقْمَتِهِ، وَ حِيَاشَةً لَهُمْ إِلَى جَنَّتِهِ. (امیرالمؤمنین (ع) در یک جملهی کوتاه و عمیق، راز و فلسفهی پاداش و کیفرِ الهی را اینطور بیان میکند:)
خداوندِ پاک و بینقص، پاداش را برای اطاعت از خودش، و کیفر و عذاب را برای نافرمانیِ از خودش قرار داده است؛ اما تنها به این دلیل که:
بندگانش را از خشم و عذابِ خودش دور کند (و فراری دهد).
و آنها را به سمتِ بهشتِ خودش سوق دهد و جمع کند.
(در واقع، حتی ترساندنِ خدا هم از روی محبت و برای نجاتِ انسان است).
حکمت ۳۶۹پیشگوییِ تکاندهنده از روزگارِ غربتِ دین
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): يَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ لَا يَبْقَى فِيهِمْ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا رَسْمُهُ وَ مِنَ الْإِسْلَامِ إِلَّا اسْمُهُ؛ وَ مَسَاجِدُهُمْ يَوْمَئِذٍ عَامِرَةٌ مِنَ الْبِنَاءِ، خَرَابٌ مِنَ الْهُدَى، سُكَّانُهَا وَ عُمَّارُهَا شَرُّ أَهْلِ الْأَرْضِ؛ مِنْهُمْ تَخْرُجُ الْفِتْنَةُ، وَ إِلَيْهِمْ تَأْوِي الْخَطِيئَةُ، يَرُدُّونَ مَنْ شَذَّ عَنْهَا فِيهَا، وَ يَسُوقُونَ مَنْ تَأَخَّرَ عَنْهَا إِلَيْهَا؛ يَقُولُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فَبِي حَلَفْتُ لَأَبْعَثَنَّ عَلَى أُولَئِكَ فِتْنَةً تَتْرُكُ الْحَلِيمَ فِيهَا حَيْرَانَ، وَ قَدْ فَعَلَ، وَ نَحْنُ نَسْتَقِيلُ اللَّهَ عَثْرَةَ الْغَفْلَةِ.
(حضرت در یک پیشبینیِ تلخ و هشداردهنده از آیندهی جامعهی اسلامی میفرماید:)
روزگاری بر مردم میرسد که از قرآن فقط خط و نوشتهاش باقی میماند، و از اسلام فقط نام و ادعایش! در آن روزگارِ عجیب:
مسجدهایشان از نظرِ ساختمان و معماری بسیار آباد و مجلل است، اما از نظرِ هدایت و معنویت کاملاً مخروبه و ویران است!
ساکنان و آبادکنندگانِ این مسجدها (که ظاهری دیندار دارند)، بدترین مردمِ روی زمیناند!
کانونِ اصلیِ فتنهها از همانجا بیرون میآید و پناهگاهِ خطاها و گناهان، همانجاست.
اگر کسی از مسیرِ فتنهی آنها فاصله بگیرد، او را به زور برمیگردانند؛ و اگر کسی عقب بماند، او را به سمتِ آن فتنهها میکشانند!
خداوندِ سبحان (دربارهی این افرادِ ظاهرالصلاحِ باطنخراب) میفرماید: به ذاتِ خودم قسم میخورم که چنان فتنهای به جانِ اینها بیندازم که حتی آدمِ بردبار و عاقل هم در آن حیران و سرگردان بماند! و البته که خدا این کار را کرده است. پس ما از خدا میخواهیم که از لغزشهایی که به خاطرِ غفلت دچارشان شدهایم، درگذرد و ما را ببخشد.
حکمت ۳۷۰دریچهای به حقیقت؛ ما برای بازی نیامدهایم!
∞
وَ رُوِيَ أَنَّهُ (عليه السلام)، قَلَّمَا اعْتَدَلَ بِهِ الْمِنْبَرُ إِلَّا قَالَ أَمَامَ الْخُطْبَةِ:
أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ، فَمَا خُلِقَ امْرُؤٌ عَبَثاً فَيَلْهُوَ، وَ لَا تُرِكَ سُدًى فَيَلْغُوَ؛ وَ مَا دُنْيَاهُ الَّتِي تَحَسَّنَتْ لَهُ، بِخَلَفٍ مِنَ الْآخِرَةِ الَّتِي قَبَّحَهَا سُوءُ النَّظَرِ عِنْدَهُ؛ وَ مَا الْمَغْرُورُ الَّذِي ظَفِرَ مِنَ الدُّنْيَا بِأَعْلَى هِمَّتِهِ، كَالْآخَرِ الَّذِي ظَفِرَ مِنَ الْآخِرَةِ بِأَدْنَى سُهْمَتِهِ.
(روایت شده است که کمتر اتفاق میافتاد امیرالمؤمنین (ع) روی منبر بنشیند، مگر اینکه قبل از شروعِ خطبهاش این جملاتِ بیدارکننده را به مردم میگفت:)
ای مردم! از خدا پروا کنید! چرا که هیچ انسانی، بیهوده و عبث آفریده نشده است تا عمرش را به بازی و سرگرمی بگذراند؛ و بیهدف و سرخود رها نشده است تا به کارهای لغو و بیفایده مشغول شود.
این دنیای بزککرده که در چشمِ او اینقدر زیبا جلوه کرده، هرگز نمیتواند جایگزینِ آن آخرتی شود که به خاطرِ نگاهِ غلط و کورِ خودش، در نظرش زشت و بیارزش شده است!
و یادتان باشد: آن آدمِ فریبخوردهای که به بالاترین آرزوها و همّوغمش در این دنیا رسیده است، هرگز با کسی که حتی به کمترین سهم و جایگاه در آخرت رسیده باشد، قابلمقایسه نیست! (برندهی واقعیِ این میدان، همیشه اهلِ آخرت است).
حکمت 371: بالاترینهای زندگی
وَ قَالَ (عليه السلام): لَا شَرَفَ أَعْلَى مِنَ الْإِسْلَامِ، وَ لَا عِزَّ أَعَزُّ مِنَ التَّقْوَى، وَ لَا مَعْقِلَ أَحْسَنُ مِنَ الْوَرَعِ، وَ لَا شَفِيعَ أَنْجَحُ مِنَ التَّوْبَةِ، وَ لَا كَنْزَ أَغْنَى مِنَ الْقَنَاعَةِ، وَ لَا مَالَ أَذْهَبُ لِلْفَاقَةِ مِنَ الرِّضَى بِالْقُوتِ، وَ مَنِ اقْتَصَرَ عَلَى بُلْغَةِ الْكَفَافِ فَقَدِ انْتَظَمَ الرَّاحَةَ وَ تَبَوَّأَ خَفْضَ الدَّعَةِ، وَ الرَّغْبَةُ مِفْتَاحُ النَّصَبِ وَ مَطِيَّةُ التَّعَبِ، وَ الْحِرْصُ وَ الْكِبْرُ وَ الْحَسَدُ دَوَاعٍ إِلَى التَّقَحُّمِ فِي الذُّنُوبِ، وَ الشَّرُّ جَامِعُ مَسَاوِئِ الْعُيُوبِ.
هیچ شرافتی بالاتر از اسلام (تسلیمِ حق بودن) نیست،
هیچ عزتی محکمتر از تقوا نیست،
هیچ پناهگاهی امنتر از پاکدامنی نیست،
هیچ واسطهای کار راهاندازتر از توبه نیست،
هیچ لباسی زیباتر از سلامتی نیست،
و هیچ ثروتی برای دور کردنِ فقر، بهتر از راضی بودن به داشتهها نیست.
کسی که به اندازهی نیازش قانع باشد، روی آرامش را میبیند؛ و حرص زدن، کلیدِ تمامِ رنجها و گرفتاریهاست.
حکمت 372: چهار ستونِ دنیا و آخرت
وَ قَالَ (عليه السلام) لِجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيِّ: يَا جَابِرُ قِوَامُ الدِّينِ وَ الدُّنْيَا بِأَرْبَعَةٍ: عَالِمٍ مُسْتَعْمِلٍ عِلْمَهُ، وَ جَاهِلٍ لَا يَسْتَنْكِفُ أَنْ يَتَعَلَّمَ، وَ جَوَادٍ لَا يَبْخَلُ بِمَعْرُوفِهِ، وَ فَقِيرٍ لَا يَبِيعُ آخِرَتَهُ بِدُنْيَاهُ. فَإِذَا ضَيَّعَ الْعَالِمُ عِلْمَهُ اسْتَنْكَفَ الْجَاهِلُ أَنْ يَتَعَلَّمَ، وَ إِذَا بَخِلَ الْغَنِيُّ بِمَعْرُوفِهِ بَاعَ الْفَقِيرُ آخِرَتَهُ بِدُنْيَاهُ. يَا جَابِرُ مَنْ كَثُرَتْ نِعَمُ اللَّهِ عَلَيْهِ، كَثُرَتْ حَوَائِجُ النَّاسِ إِلَيْهِ؛ فَمَنْ قَامَ لِلَّهِ فِيهَا بِمَا يَجِبُ فِيهَا، عَرَّضَهَا لِلدَّوَامِ وَ الْبَقَاءِ، وَ مَنْ لَمْ يَقُمْ فِيهَا بِمَا يَجِبُ، عَرَّضَهَا لِلزَّوَالِ وَ الْفَنَاءِ.
ای جابر! دین و دنیای مردم روی دوشِ چهار نفر استوار است:
۱. دانشمندی که به علمش عمل کند.
۲. نادانی که از یاد گرفتن خجالت نکشد و تکبر نورزد.
۳. پولداری که در بخششِ مالش بخل نورزد.
۴. فقیری که آخرتش را به دنیایش نفروشد.
حواست باشد؛ اگر دانشمند به علمش عمل نکند، نادان هم از یاد گرفتن فراری میشود؛ و اگر ثروتمند بخل بورزد، فقیر هم ناامید شده و آخرتش را به دنیا میفروشد!
حکمت 373: بیتفاوتها مردهاند!
وَ رَوَى ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ فِي تَارِيخِهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى الْفَقِيهِ -وَ كَانَ مِمَّنْ خَرَجَ لِقِتَالِ الْحَجَّاجِ مَعَ ابْنِ الْأَشْعَثِ-، أَنَّهُ قَالَ فِيمَا كَانَ يَحُضُّ بِهِ النَّاسَ عَلَى الْجِهَادِ إِنِّي سَمِعْتُ عَلِيّاً -رَفَعَ اللَّهُ دَرَجَتَهُ فِي الصَّالِحِينَ وَ أَثَابَهُ ثَوَابَ الشُّهَدَاءِ وَ الصِّدِّيقِينَ- يَقُولُ يَوْمَ لَقِينَا أَهْلَ الشَّامِ:
أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ، إِنَّهُ مَنْ رَأَى عُدْوَاناً يُعْمَلُ بِهِ وَ مُنْكَراً يُدْعَى إِلَيْهِ، فَأَنْكَرَهُ بِقَلْبِهِ، فَقَدْ سَلِمَ وَ بَرِئَ، وَ مَنْ أَنْكَرَهُ بِلِسَانِهِ فَقَدْ أُجِرَ وَ هُوَ أَفْضَلُ مِنْ صَاحِبِهِ، وَ مَنْ أَنْكَرَهُ بِالسَّيْفِ، لِتَكُونَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا وَ كَلِمَةُ الظَّالِمِينَ هِيَ السُّفْلَى، فَذَلِكَ الَّذِي أَصَابَ سَبِيلَ الْهُدَى وَ قَامَ عَلَى الطَّرِيقِ وَ نَوَّرَ فِي قَلْبِهِ الْيَقِينُ.
(ابنجریر طبری در کتابِ تاریخِ خود از یکی از فقها به نام عبدالرحمن بن ابیلیلی نقل میکند که وقتی میخواست مردم را علیه ظلمِ حجاج به جهاد دعوت کند، برای تهییج آنها گفت: من با گوشهای خودم شنیدم که امیرالمؤمنین علی (ع) ـ که خدا درجاتش را در میان صالحان بالا ببرد و پاداشِ شهدا و صدیقان را به او بدهد ـ در روز رویارویی با لشکرِ شام اینگونه فرمود:)
ای مؤمنان! بیشک هر کس با چشمِ خودش ببیند که دارد ظلم و تجاوزی اتفاق میافتد، یا میبیند که مردم به سمتِ یک کارِ زشت و منکر دعوت میشوند، واکنشها متفاوت است:
۱. مبارزهی قلبی: هر کس فقط در قلبِ خودش از آن ظلم متنفر شود و آن را محکوم کند، لااقل از شریک شدن در گناه سالم مانده و خودش را تبرئه کرده است.
۲. مبارزهی زبانی: هر کس پا را فراتر بگذارد و با زبانِ خودش به آن اعتراض کند، قطعاً پیشِ خدا پاداش میگیرد و مقامش از نفرِ اول خیلی بالاتر است.
۳. مبارزهی عملی (مسلحانه): اما هر کس با شمشیرش (و اقدامِ قاطعِ عملی) در برابرِ آن ظلم به پا خیزد، تا پرچمِ حق و کلمهی خدا در جامعه بالا برود و قدرتِ ستمگران به زیر کشیده شود؛ این دقیقاً همان کسی است که راهِ درست را پیدا کرده، در مسیرِ واقعیِ هدایت ایستاده و نورِ یقین در قلبش شعلهور شده است!
حکمت ۳۷۴ارزشگذاریِ آدمها در برابرِ فساد؛ از قهرمان تا مردهی متحرک!
∞
وَ فِي كَلَامٍ آخَرَ لَهُ (علیه السلام) يَجْرِي هَذَا الْمَجْرَى:
فَمِنْهُمُ الْمُنْكِرُ لِلْمُنْكَرِ بِيَدِهِ وَ لِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ، فَذَلِكَ الْمُسْتَكْمِلُ لِخِصَالِ الْخَيْرِ؛ وَ مِنْهُمُ الْمُنْكِرُ بِلِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ وَ التَّارِكُ بِيَدِهِ، فَذَلِكَ مُتَمَسِّكٌ بِخَصْلَتَيْنِ مِنْ خِصَالِ الْخَيْرِ وَ مُضَيِّعٌ خَصْلَةً؛ وَ مِنْهُمُ الْمُنْكِرُ بِقَلْبِهِ وَ التَّارِكُ بِيَدِهِ وَ لِسَانِهِ، فَذَلِكَ الَّذِي ضَيَّعَ أَشْرَفَ الْخَصْلَتَيْنِ مِنَ الثَّلَاثِ وَ تَمَسَّكَ بِوَاحِدَةٍ؛ وَ مِنْهُمْ تَارِكٌ لِإِنْكَارِ الْمُنْكَرِ بِلِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ وَ يَدِهِ، فَذَلِكَ مَيِّتُ الْأَحْيَاءِ. وَ مَا أَعْمَالُ الْبِرِّ كُلُّهَا وَ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيِ عَنْ الْمُنْكَرِ، إِلَّا كَنَفْثَةٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ؛ وَ إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ، لَا يُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ وَ لَا يَنْقُصَانِ مِنْ رِزْقٍ؛ وَ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِكَ كُلِّهِ كَلِمَةُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِرٍ.
(امیرالمؤمنین (ع) در ادامهی بحثِ مبارزه با زشتیها و مسئولیتپذیریِ اجتماعی، آدمها را به چهار دسته تقسیم میکند و میفرماید:)
دستهی اول: کسی است که هم با دست (در عمل)، هم با زبان، و هم با قلبش با بدیها مبارزه میکند؛ این آدم تمامِ خصلتهای خوب را در خودش تکمیل کرده است.
دستهی دوم: کسی است که فقط با زبان و قلبش اعتراض میکند، اما در عمل کاری نمیکند؛ این آدم به دو تا از خصلتهای خوب چنگ زده و یکی را ضایع کرده است.
دستهی سوم: کسی است که فقط در قلبش از بدیها بدش میآید، اما نه دست به کار میشود و نه حرفی میزند؛ این آدم ارزشمندترین خصلتها را ضایع کرده و فقط به یکی چسبیده است.
دستهی چهارم: کسی است که نه در عمل، نه با زبان، و نه حتی در قلبش با بدیها و فساد کاری ندارد و کاملاً بیتفاوت است؛ این آدم در واقع یک مرده در میانِ زندههاست!
(سپس حضرت دربارهی ارزش و جایگاهِ این فریضهی بزرگ میفرماید:) تمامِ کارهای خیر و حتی جهاد در راه خدا، در برابرِ امر به معروف و نهی از منکر (اصلاحِ جامعه)، دقیقاً مثلِ یک قطرهی آبِ دهان در برابرِ یک اقیانوسِ عمیق و طوفانی است! و بدانید که امر به معروف و نهی از منکر، نه مرگِ کسی را جلو میاندازد و نه از روزیِ کسی کم میکند. اما از همهی اینها باارزشتر و مهمتر: گفتنِ حرفِ حق و عدالت در برابرِ یک حاکمِ ظالم و ستمگر است!
حکمت ۳۷۵سقوطِ گامبهگامِ جامعه و وارونه شدنِ قلبها
∞
وَ عَنْ أَبِي جُحَيْفَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ (عليه السلام) يَقُولُ:
أَوَّلُ مَا تُغْلَبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْجِهَادِ، الْجِهَادُ بِأَيْدِيكُمْ، ثُمَّ بِأَلْسِنَتِكُمْ، ثُمَّ بِقُلُوبِكُمْ؛ فَمَنْ لَمْ يَعْرِفْ بِقَلْبِهِ مَعْرُوفاً وَ لَمْ يُنْكِرْ مُنْكَراً، قُلِبَ، فَجُعِلَ أَعْلَاهُ أَسْفَلَهُ وَ أَسْفَلُهُ أَعْلَاهُ.
(ابوجحیفه میگوید از امیرالمؤمنین (ع) شنیدم که دربارهی مراحلِ از دست رفتنِ روحِ مبارزه در انسانها فرمود:)
اولین مرحله از جهاد و مبارزهای که در آن شکست میخورید و از دستش میدهید، جهاد با دستها (اقدامِ عملی علیه باطل) است؛ بعد از آن، جهاد با زبانها (اعتراض و روشنگری) را از دست میدهید؛ و در نهایت، جهاد با قلبها (تنفرِ درونی از باطل) در شما میمیرد!
پس کسی که قلبش دیگر خوبیها را نشناسد و از بدیها بدش نیاید، وجودش وارونه میشود؛ طوری که بالا و پایینِ ارزشها در نگاهش جابهجا میشود! (جای حق و باطل، و خوب و بد برایش عوض میشود).
وَ قَالَ (عليه السلام): إِنَّ الْحَقَّ ثَقِيلٌ مَرِيءٌ، وَ إِنَّ الْبَاطِلَ خَفِيفٌ وَبِيءٌ.
(امام (ع) در توصیفِ ماهیتِ حق و باطل میفرماید:)
حق، سنگین و سخت است، اما گوارا و روحیهبخش است؛ و باطل، سبک و راحت است، اما بیماریزا و کشنده است!
حکمت ۳۷۷نه خیالِ تخت، نه ناامیدیِ مطلق!
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): لَا تَأْمَنَنَّ عَلَى خَيْرِ هَذِهِ الْأُمَّةِ عَذَابَ اللَّهِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى "فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ"؛ وَ لَا تَيْأَسَنَّ لِشَرِّ هَذِهِ الْأُمَّةِ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى "إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ".
(حضرت دربارهی حفظِ تعادل میان بیم و امید، و قضاوت نکردنِ قطعیِ آدمها میفرماید:)
حتی دربارهی بهترین آدمهای این امت هم از عذابِ خدا صددرصد خاطرجمع نباش! چون خداوند میفرماید: "فقط آدمهای زیانکار از مکر و برنامهی خدا احساسِ امنیتِ کامل میکنند." و از طرفی، دربارهی بدترین آدمهای این امت هم از رحمت و بخششِ خدا کاملاً ناامید نباش! چون خداوند میفرماید: "فقط آدمهای کافر از رحمتِ خدا ناامید میشوند."
حکمت ۳۷۸خسیس بودن؛ کلکسیونِ زشتیها
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): الْبُخْلُ جَامِعٌ لِمَسَاوِئِ الْعُيُوبِ، وَ هُوَ زِمَامٌ يُقَادُ بِهِ إِلَى كُلِّ سُوء.
(امام (ع) در یک کلامِ کوتاه و کوبنده دربارهی خساست میفرماید:)
بُخل و خساست، کلکسیونی از تمامِ عیبها و زشتیهاست؛ و در واقع افساری است که آدم را به سمتِ هر بدی و پستی میکشاند!
حکمت ۳۷۹غصهی فردا را امروز نخور!
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): يَا ابْنَ آدَمَ، الرِّزْقُ رِزْقَانِ: رِزْقٌ تَطْلُبُهُ، وَ رِزْقٌ يَطْلُبُكَ، فَإِنْ لَمْ تَأْتِهِ، أَتَاكَ؛ فَلَا تَحْمِلْ هَمَّ سَنَتِكَ عَلَى هَمِّ يَوْمِكَ، كَفَاكَ كُلُّ يَوْمٍ عَلَى مَا فِيهِ؛ فَإِنْ تَكُنِ السَّنَةُ مِنْ عُمُرِكَ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَيُؤْتِيكَ فِي كُلِّ غَدٍ جَدِيدٍ مَا قَسَمَ لَكَ، وَ إِنْ لَمْ تَكُنِ السَّنَةُ مِنْ عُمُرِكَ، فَمَا تَصْنَعُ بِالْهَمِّ فِيمَا لَيْسَ لَكَ؛ وَ لَنْ يَسْبِقَكَ إِلَى رِزْقِكَ طَالِبٌ، وَ لَنْ يَغْلِبَكَ عَلَيْهِ غَالِبٌ، وَ لَنْ يُبْطِئَ عَنْكَ مَا قَدْ قُدِّرَ لَكَ.
قال الرضي: و قد مضى هذا الكلام فيما تقدم من هذا الباب إلا أنه هاهنا أوضح و أشرح، فلذلك كررناه على القاعدة المقررة في أول الكتاب.
(امیرالمؤمنین (ع) در یک روانشناسیِ بینظیر برای رهایی از حرص و استرسهای مالی میفرماید:)
ای فرزندِ آدم! روزیِ تو دو مدل است: یکی آن روزیای که تو به دنبالش میروی؛ و یکی آن روزیای که او به دنبالِ تو میگردد (که حتی اگر تو سراغش نروی، او خودش را به تو میرساند! ).
پس غصه و استرسِ یک سالِ آیندهات را روی دوشِ امروزت نگذار! برای تو همان غصهی امروزت کافی است. اگر قرار باشد آن یک سال جزوِ عمرِ تو باشد، خداوندِ بلندمرتبه در هر فردا و روزِ جدیدی که میآید، سهمِ همان روزت را به تو خواهد داد؛ و اگر قرار نباشد آن یک سال جزوِ عمرت باشد، پس چرا برای چیزی که اصلاً سهمِ تو نیست، الکی غصه میخوری و حرص میزنی؟!
مطمئن باش هیچکس نمیتواند برای گرفتنِ روزیِ تو از تو سبقت بگیرد، و هیچ آدمِ زورگویی نمیتواند سهمت را از چنگت دربیاورد؛ و هر چیزی که برایت مقدر شده باشد، اصلاً در رسیدن به دستت تأخیر نخواهد کرد.
(سید رضی، گردآورندهی نهجالبلاغه میگوید: این کلام قبلاً هم در این کتاب آمده بود، اما چون در اینجا با توضیح و شرحِ بیشتری بیان شده بود، آن را دوباره تکرار کردیم).
حکمت ۳۸۰غافلگیریِ مرگ؛ از خوشبختی تا عزا!
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): رُبَّ مُسْتَقْبِلٍ يَوْماً لَيْسَ بِمُسْتَدْبِرِهِ، وَ مَغْبُوطٍ فِي أَوَّلِ لَيْلِهِ قَامَتْ بَوَاكِيهِ فِي آخِرِهِ.
(امیرالمؤمنین (ع) دربارهی کوتاهیِ عمر و غافلگیرکننده بودن مرگ میفرماید:)
چه بسیار آدمهایی که روزی را شروع میکنند، اما به شب نمیرسانند! و چه بسیار کسانی که اولِ شب همه به خوشبختیشان غبطه میخورند، اما آخرِ همان شب، صدای گریهی عزادارانشان بلند میشود!
حکمت ۳۸۱زبان؛ گاوصندوقِ کلمات
∞
وقال (عليه السلام): الْكـَلاَمُ فِي وَثَاقِكَ مَا لَـمْ تَتَكَلَّمْ بِهِ؛ فَإِذَا تَكَـلَّمْتَ بِهِ، صِرْتَ وَثَاقِهِ؛ فَاخْزُنْ لِسَانَكَ، كَمَا تَخْزُنُ ذَهَبَكَ وَ وَرِقَكَ؛ فَرُبَّ كَلِمَة سَلَبَتْ نِعْمَةً وَ جَلَبَتْ نِقْمَةً.
(حضرت در یک تشبیه بینظیر دربارهی قدرت و خطراتِ زبان میفرماید:)
حرف، تا وقتی که آن را نزدهای، در بندِ تو و اسیرِ توست؛ اما وقتی آن را به زبان آوردی، این تویی که اسیرِ آن میشوی! پس زبانت را دقیقاً همانطور در گاوصندوقِ دهانت حبس کن که طلا و پولت را نگه میداری؛ چون چه بسا یک کلمهی بیجا، نعمتی را از چنگت درآورد و بلایی را به سرت بیاورد!
حکمت ۳۸۲فیلترِ حرفها؛ همهچیز را نگو!
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): لَا تَقُلْ مَا لَا تَعْلَمُ، بَلْ لَا تَقُلْ كُلَّ مَا تَعْلَمُ؛ فَإِنَّ اللَّهَ فَرَضَ عَلَى جَوَارِحِكَ كُلِّهَا فَرَائِضَ يَحْتَجُّ بِهَا عَلَيْكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
(امام (ع) دربارهی مدیریتِ اطلاعات و مسئولیتِ اعضای بدن میفرماید:)
چیزی را که نمیدانی، نگو؛ بلکه حتی همهی چیزهایی را هم که میدانی نگو! چون خداوند برای تکتکِ اعضا و جوارحِ تو وظایفی تعیین کرده است که روز قیامت با همانها علیه تو استدلال میکند (و یقهات را میگیرد).
حکمت ۳۸۳مدیریتِ انرژی در بندگی
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): احْذَرْ أَنْ يَرَاكَ اللَّهُ عِنْدَ مَعْصِيَتِهِ، وَ يَفْقِدَكَ عِنْدَ طَاعَتِهِ، فَتَكُونَ مِنَ الْخَاسِرِينَ؛ وَ إِذَا قَوِيتَ، فَاقْوَ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ، وَ إِذَا ضَعُفْتَ، فَاضْعُفْ عَنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ.
(حضرت در یک توصیهی بسیار لطیف و هشداردهنده میفرماید:)
حواست باشد! نکند خدا تو را در حالِ گناه و نافرمانیاش ببیند، اما در میانِ عبادتکنندگان و فرمانبردارانش پیدایت نکند؛ که اگر اینطور شود، قطعاً از زیانکاران و بازندهها خواهی بود! اگر احساسِ قدرت و انرژی میکنی، این قدرت را خرجِ اطاعتِ خدا کن؛ و اگر احساسِ ضعف و بیحالی میکنی، در برابرِ گناه کردن و نافرمانیِ خدا ضعیف و بیحال باش!
حکمت ۳۸۴سه خطای محاسباتیِ انسان
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): الرُّكُونُ إِلَى الدُّنْيَا مَعَ مَا تُعَايِنُ مِنْهَا جَهْلٌ، وَ التَّقْصِيرُ فِي حُسْنِ الْعَمَلِ إِذَا وَثِقْتَ بِالثَّوَابِ عَلَيْهِ غَبْنٌ، وَ الطُّمَأْنِينَةُ إِلَى كُلِّ أَحَدٍ قَبْلَ الِاخْتِبَارِ لَهُ عَجْزٌ.
(امیرالمؤمنین (ع) سه رفتارِ غیرمنطقی را اینطور کالبدشکافی میکند:)
دل بستن و تکیه کردن به این دنیا، با اینهمه بیوفایی که به چشمِ خودت از آن میبینی، اوجِ حماقت است!
کمکاری در انجامِ کارهای خوب، با اینکه به پاداشِ آنها در آخرت یقین داری، نهایتِ ضرر و زیان است!
و اعتماد کردنِ چشموبسته به هر کسی، قبل از اینکه او را امتحان کنی، نشانهی ضعف و بیعرضگی است!
حکمت ۳۸۵پستترین جایگاهِ هستی
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): مِنْ هَوَانِ الدُّنْيَا عَلَى اللَّهِ أَنَّهُ لَا يُعْصَى إِلَّا فِيهَا، وَ لَا يُنَالُ مَا عِنْدَهُ إِلَّا بِتَرْكِهَا.
(حضرت دربارهی بیارزشیِ دنیا در نگاهِ خدا میفرماید:)
در بیارزشی و پستیِ این دنیا پیشِ خدا همین بس که: خدا فقط در این دنیاست که معصیت و نافرمانی میشود! و هیچکس به نعمتهای ویژهی خدا نمیرسد، مگر اینکه این دنیا را (و دلبستگی به آن را) رها کند.
حکمت ۳۸۶قانونِ تلاش و نتیجه
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): مَنْ طَلَبَ شَيْئاً، نَالَهُ أَوْ بَعْضَهُ.
(امام (ع) در یک قاعدهی کوتاه و امیدبخش میفرماید:)
هر کس با جدیت به دنبالِ چیزی بگردد و برایش تلاش کند، بالاخره یا به تمامِ آن میرسد، یا دستکم به بخشی از آن دست پیدا میکند.
حکمت ۳۸۷استانداردِ واقعیِ خوشبختی و بدبختی
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): مَا خَيْرٌ بِخَيْرٍ بَعْدَهُ النَّارُ، وَ مَا شَرٌّ بِشَرٍّ بَعْدَهُ الْجَنَّةُ؛ وَ كُلُّ نَعِيمٍ دُونَ الْجَنَّةِ فَهُوَ مَحْقُورٌ، وَ كُلُّ بَلَاءٍ دُونَ النَّارِ عَافِيَة.
(حضرت زاویهی دیدِ ما را نسبت به نعمتها و بلاها اینگونه اصلاح میکند:)
آن خوبی و خوشیای که آخرش به آتشِ جهنم ختم شود، اصلاً خوبی نیست!
و آن سختی و شری که عاقبتش بهشت باشد، اصلاً شر نیست!
هر نعمت و لذتی که در این دنیاست، در برابرِ بهشت، ناچیز و حقیر است؛ و هر بلا و مصیبتی در این دنیا، در برابرِ آتشِ جهنم، عینِ عافیت و سلامتی است!
حکمت ۳۸۸سلسلهمراتبِ دردها و درمانها
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): أَلَا وَ إِنَّ مِنَ الْبَلَاءِ الْفَاقَةَ، وَ أَشَدُّ مِنَ الْفَاقَةِ مَرَضُ الْبَدَنِ، وَ أَشَدُّ مِنْ مَرَضِ الْبَدَنِ مَرَضُ الْقَلْبِ؛ أَلَا وَ إِنَّ مِنْ صِحَّةِ الْبَدَنِ تَقْوَى الْقَلْبِ.
(امیرالمؤمنین (ع) دربارهی ریشهیابیِ مشکلاتِ انسان میفرماید:)
حواستان باشد! یکی از بلاها و گرفتاریهای سخت، فقر و نداری است؛ اما سختتر از فقر، بیماریِ جسم است؛ و از آن هم سختتر و دردناکتر، بیماریِ قلب و روح است! اما این را هم بدانید که یکی از عواملِ مهمِ سلامتیِ جسم، همان تقوا و پاکیِ قلب است.
حکمت ۳۸۹ژنِ خوب به دادت نمیرسد!
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ، لَمْ يُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ.
وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى: مَنْ فَاتَهُ حَسَبُ نَفْسِهِ، لَمْ يَنْفَعْهُ حَسَبُ آبَائِه.
(حضرت در ردِّ افتخاراتِ پوشالی و تکیه بر اصلونسب میفرماید:)
کسی که عملکردش ضعیف باشد و کارهایش او را عقب بیندازد، اصلونسب و خاندانش نمیتوانند او را به جلو هل بدهند و جبران کنند!
(و در روایتِ دیگری از ایشان نقل شده است که:) کسی که خودش در درونش ارزش و اعتباری نداشته باشد، افتخار کردن به ارزش و اعتبارِ پدران و اجدادش، هیچ سودی به حالش نخواهد داشت!
حکمت ۳۹۰مدیریتِ زمان در سبکِ زندگیِ مؤمنانه
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): لِلْمُؤْمِنِ ثَلَاثُ سَاعَاتٍ؛ فَسَاعَةٌ يُنَاجِي فِيهَا رَبَّهُ، وَ سَاعَةٌ يَرُمُّ مَعَاشَهُ، وَ سَاعَةٌ يُخَلِّي بَيْنَ نَفْسِهِ وَ بَيْنَ لَذَّتِهَا فِيمَا يَحِلُّ وَ يَجْمُلُ. وَ لَيْسَ لِلْعَاقِلِ أَنْ يَكُونَ شَاخِصاً إِلَّا فِي ثَلَاثٍ: مَرَمَّةٍ لِمَعَاشٍ، أَوْ خُطْوَةٍ فِي مَعَادٍ، أَوْ لَذَّةٍ فِي غَيْرِ مُحَرَّمٍ.
(امیرالمؤمنین (ع) در یک برنامهریزیِ دقیق برای سبکِ زندگی میفرماید:)
انسانِ مؤمن، شبانهروزِ خود را به سه بخش تقسیم میکند:
بخشی برای خلوت با خدا: زمانی که در آن با پروردگارش راز و نیاز میکند.
بخشی برای کار و زندگی: زمانی که در آن برای تأمینِ هزینههای زندگیاش تلاش میکند و به معاشِ خود سروسامان میدهد.
بخشی برای تفریح و لذت: زمانی که در آن، روح و روانِ خودش را برای لذتهای حلال و زیبا آزاد میگذارد (تا برای آن دو بخشِ دیگر انرژی بگیرد).
و در یک کلام؛ برای یک انسانِ عاقل اصلاً معنی ندارد که بارِ سفر ببندد و به تکاپو بیفتد، مگر برای یکی از این سه کار: یا برای کسبِ درآمد و ترمیمِ معاش، یا برای برداشتنِ قدمی برای آخرت، و یا برای استفاده از لذتهای غیرحرام.
حکمت ۳۹۱پاداشِ دل کندن از دنیا
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): ازْهَدْ فِي الدُّنْيَا، يُبَصِّرْكَ اللَّهُ عَوْرَاتِهَا، وَ لَا تَغْفُلْ فَلَسْتَ بِمَغْفُولٍ عَنْكَ.
(حضرت دربارهی نتیجهی بیرغبتی به زرقوبرقِ دنیا میفرماید:)
به این دنیا بیاعتنا باش و دل نبند، تا خداوند چشمِ تو را به روی عیبها و زشتیهای پنهانِ آن باز کند! و مبادا (از حسابوکتابِ خدا) غافل شوی؛ چرا که (حتی اگر تو غافل باشی) کسی از کارهای تو غافل نیست و حواسشان کاملاً به تو هست!
حکمت ۳۹۲زبان؛ پردهی روی شخصیت
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): تَكَلَّمُوا تُعْرَفُوا، فَإِنَّ الْمَرْءَ مَخْبُوءٌ تَحْتَ لِسَانِه.
(امام (ع) در یک کلامِ بسیار معروف و روانشناختی میفرماید:)
حرف بزنید تا شناخته شوید! چون شخصیت و عیارِ هر انسانی، دقیقاً زیرِ زبانش پنهان شده است. (همین که دهان باز کند، باطنش بیرون میریزد).
حکمت ۳۹۳قانونِ رهایی در برابرِ دنیا
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): خُذْ مِنَ الدُّنْيَا مَا أَتَاكَ، وَ تَوَلَّ عَمَّا تَوَلَّى عَنْكَ؛ فَإِنْ أَنْتَ لَمْ تَفْعَلْ، فَأَجْمِلْ فِي الطَّلَبِ.
(حضرت دربارهی نحوهی برخورد با داراییهای دنیا میفرماید:)
از این دنیا، هر چیزی که خودش به سراغت آمد را بگیر؛ و از هر چیزی که به تو پشت کرد و رفت، تو هم روی برگردان و رهایش کن! و اگر نتوانستی اینطور باشی (و دلت خواست به دنبالش بروی)، لااقل در طلبِ دنیا زیبا و باکرامت رفتار کن (و برای رسیدن به آن، خودت را به آب و آتش نزن و آبرویت را نریز).
حکمت ۳۹۴زخمِ زبان، کاریتر از شمشیر!
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): رُبَّ قَوْلٍ أَنْفَذُ مِنْ صَوْلٍ.
(امام (ع) دربارهی قدرتِ کلمات میفرماید:)
چه بسا حرفی که از هر حملهی مسلحانهای نافذتر و کاریتر است!
وَ قَالَ (عليه السلام): كُلُّ مُقْتَصَرٍ عَلَيْهِ كَافٍ.
(حضرت در یک قاعدهی کوتاه دربارهی آرامشِ روانی میفرماید:)
هر چیزی که به همان قانع باشی و بسنده کنی، برایت کافی است! (نیازِ انسان هیچوقت تمام نمیشود، این تویی که باید یکجا ترمز کنی).
حکمت ۳۹۶مرگ آری، ذلت هرگز! / پاندولِ روزگار
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): الْمَنِيَّةُ وَ لَا الدَّنِيَّةُ، وَ التَّقَلُّلُ وَ لَا التَّوَسُّلُ؛ وَ مَنْ لَمْ يُعْطَ قَاعِداً، لَمْ يُعْطَ قَائِماً. وَ الدَّهْرُ يَوْمَانِ، يَوْمٌ لَكَ وَ يَوْمٌ عَلَيْكَ، فَإِذَا كَانَ لَكَ فَلَا تَبْطَرْ، وَ إِذَا كَانَ عَلَيْكَ فَاصْبِرْ.
(امیرالمؤمنین (ع) مجموعهای از اصولِ عزتنفس و واقعبینی را اینطور بیان میکند:)
تن به مرگ دادن آری، اما تن به پستی و ذلت دادن هرگز!
با نداری و کمبود ساختن آری، اما دستِ نیاز و التماس به سوی دیگران دراز کردن هرگز!
کسی که وقتی سرِ جایش نشسته است (و با آرامش تلاش میکند) روزیاش نرسد، با حرص زدن و سرِ پا ایستادن هم چیزی به او نمیدهند!
(سپس دربارهی نوساناتِ روزگار میفرماید:) روزگار، دو چهره دارد: یک روز به نفعِ تو است، و یک روز به ضررِ تو. اگر به نفعِ تو بود، مغرور و سرمست نشو؛ و اگر به ضررِ تو بود، مقاومت کن و صبور باش!
وَ قَالَ (عليه السلام): نِعْمَ الطِّيبُ الْمِسْكُ؛ خَفِيفٌ مَحْمِلُهُ، عَطِرٌ رِيحُهُ.
عطرِ مُشک، چه عطرِ بینظیری است؛ هم بردن و همراه داشتنش سبک و راحت است، و هم بوی آن بسیار دلانگیز و خوشبوست.
حکمت ۳۹۸سهگانهی درمانِ غرور
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): ضَعْ فَخْرَكَ، وَ احْطُطْ كِبْرَكَ، وَ اذْكُرْ قَبْرَكَ.
(امام (ع) در یک توصیهی کوبنده و آهنگین برای در هم شکستنِ غرور میفرماید:)
کوله بارِ فخرفروشیات را زمین بگذار؛ بادِ کبر و غرورت را خالی کن؛ و قبرت را به یاد بیاور!
حکمت ۳۹۹منشورِ حقوقِ متقابلِ پدر و فرزند
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): إِنَّ لِلْوَلَدِ عَلَى الْوَالِدِ حَقّاً، وَ إِنَّ لِلْوَالِدِ عَلَى الْوَلَدِ حَقّاً؛ فَحَقُّ الْوَالِدِ عَلَى الْوَلَدِ أَنْ يُطِيعَهُ فِي كُلِّ شَيْءٍ إِلَّا فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَ حَقُّ الْوَلَدِ عَلَى الْوَالِدِ أَنْ يُحَسِّنَ اسْمَهُ وَ يُحَسِّنَ أَدَبَهُ وَ يُعَلِّمَهُ الْقُرْآنَ.
(حضرت در تبیینِ حقوقِ متقابل خانواده میفرماید:)
فرزند حقی بر گردنِ پدر دارد، و پدر هم حقی بر گردنِ فرزند دارد:
حقِ پدر بر گردنِ فرزند این است که: در همهچیز از پدرش اطاعت کند، به جز در کارهایی که نافرمانی و معصیتِ خداوندِ سبحان باشد.
و حقِ فرزند بر گردنِ پدر این است که: برای او اسمِ قشنگ و بامعنایی انتخاب کند، او را عالی و باادب تربیت کند، و به او قرآن یاد بدهد.
حکمت ۴۰۰خرافات، واقعیات، و نسخههایی برای شادابی
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): الْعَيْنُ حَقٌّ، وَ الرُّقَى حَقٌّ، وَ السِّحْرُ حَقٌّ، وَ الْفَأْلُ حَقٌّ؛ وَ الطِّيَرَةُ لَيْسَتْ بِحَقٍّ، وَ الْعَدْوَى لَيْسَتْ بِحَقٍّ؛ وَ الطِّيبُ نُشْرَةٌ، وَ الْعَسَلُ نُشْرَةٌ، وَ الرُّكُوبُ نُشْرَةٌ، وَ النَّظَرُ إِلَى الْخُضْرَةِ نُشْرَةٌ.
(امیرالمؤمنین (ع) مرزِ میان خرافات و واقعیتهای پنهانِ عالَم را مشخص میکند و سپس چند راهکار برای نشاطِ روان ارائه میدهد:)
تأثیرِ چشمزخم، یک واقعیت است.
تأثیرِ دعا خواندن (برای دفعِ بلا)، یک واقعیت است.
تأثیرِ سحر و جادو، یک واقعیت است.
و زدنِ فالِ نیک (و مثبتاندیشی)، یک واقعیت است و اثر دارد.
اما در مقابل:
زدنِ فالِ بد و شوم دانستنِ اتفاقات، هیچ پایهی واقعی ندارد (و توهم است).
و سرایتِ بیماریها (به این معنا که ویروس و بیماری بدونِ ارادهی خدا همهکاره باشد)، واقعیت ندارد.
(سپس چهار نسخهی عالی برای رفعِ خستگی و بازگشتِ شادابیِ روح و روان تجویز میکند:)
استفاده از بوی خوش و عطر، مایهی نشاط و آرامش است.
خوردنِ عسل، مایهی نشاط و آرامش است.
سواری کردن (اسبسواری)، مایهی نشاط و آرامش است.
و نگاه کردن به طبیعت و سبزهزار، مایهی نشاط و آرامش است.
حکمت ۴۰۱هنرِ مدارا و سپرِ دفاعی در جامعه
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): مُقَارَبَةُ النَّاسِ فِي أَخْلَاقِهِمْ، أَمْنٌ مِنْ غَوَائِلِهِمْ.
(امیرالمؤمنین (ع) در یک قاعدهی کوتاه و کاربردی دربارهی هوش اجتماعی میفرماید:)
همرنگ شدن با اخلاق و روحیاتِ مردم (و مدارا کردن با آنها)، سپرِ دفاعیِ خوبی است تا از کینهتوزیها و آسیبهایشان در امان بمانی!
حکمت ۴۰۲لقمهی گندهتر از دهان!
∞
وَ قَالَ (عليه السلام) لِبَعْضِ مُخَاطِبِيهِ وَ قَدْ تَكَلَّمَ بِكَلِمَةٍ يُسْتَصْغَرُ مِثْلُهُ عَنْ قَوْلِ مِثْلِهَا: لَقَدْ طِرْتَ شَكِيراً وَ هَدَرْتَ سَقْباً...
(امیرالمؤمنین (ع) به یکی از مخاطبانش که حرفی گندهتر از دهانش زده بود و در قوارهی آن حرفها نبود، اینطور کنایه زد:)
هنوز پَر درنیاورده، هوسِ پرواز کردهای! و هنوز بچهشتری، ادعای شترِ مست و بالغ را درمیآوری!
(سید رضی، گردآورندهی نهجالبلاغه در توضیحِ این دو اصطلاحِ عربی میگوید: شکیر یعنی پرهای ریزی که تازه روی تنِ جوجه درمیآید و هنوز محکم و قوی نشده است؛ و سقب به بچهشتر میگویند که هیچوقت صدای شترِ مست و بالغ را درنمیآورد، مگر اینکه بزرگ شود).
حکمت ۴۰۳آفتِ چندگانگی در اهداف
∞
وَ قَالَ ع مَن أَومَأَ إِلَی مُتَفَاوِتٍ خَذَلَتهُ الحِیَلُ.
(حضرت دربارهی تمرکز بر اهداف میفرماید:)
کسی که بخواهد همزمان به دنبالِ هدفهای پراکنده و متضاد برود، هیچ چاره و تدبیری به دادش نمیرسد (و در نهایت شکست میخورد).
حکمت ۴۰۴معنای دقیقِ لا حول و لا قوة الا بالله
∞
وَ قَالَ ع وَ قَد سُئِلَ عَن مَعنَی قَولِهِم لَا حَولَ وَ لَا قُوّةَ إِلّا بِاللّهِ...
(از حضرت دربارهی معنای واقعیِ جملهی هیچ نیرو و توانی نیست جز به ارادهی خدا پرسیدند. حضرت در یک تبیینِ دقیق و توحیدی فرمود:)
معنایش این است که: ما در برابرِ خدا، مالکِ هیچچیز نیستیم؛ و تنها مالکِ چیزهایی هستیم که خودِ خدا به ما بخشیده و ما را مالکِ آنها کرده است! پس هر زمان که ما را مالکِ چیزی کرد که خودش بیشتر از ما مالکِ آن بود، تکلیفی هم بر دوشِ ما گذاشت؛ و هر زمان که آن نعمت را از ما گرفت، آن تکلیف را هم از روی دوشِ ما برداشت.
حکمت ۴۰۵دینِ دنیاییِ سیاستبازان!
∞
وَ قَالَ ع لِعَمّارِ بنِ یَاسِرٍ وَ قَد سَمِعَهُ یُرَاجِعُ المُغِیرَةَ بنَ شُعبَةَ کَلَاماً...
(امام (ع) شنید که عمار یاسر دارد با مغیرة بن شعبه (سیاستمدارِ فریبکارِ اموی) جرّوبحث میکند. برای اینکه عمار را از دهنبهدهن شدن با چنین آدمی خلاص کند، فرمود:)
ای عمار! رهایش کن! این آدم از دینِ خدا، فقط همانقدری را برداشته است که او را به دنیا و منافعش برساند! او عمداً حقایق را بر خودش مشتبه کرده و لباسِ باطل پوشانده است، تا بتواند همین شبههها را بهانهای برای لغزشها و خطاهای خودش قرار دهد!
حکمت ۴۰۶تقابلِ زیبای فقر و ثروت
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): مَا أَحْسَنَ تَوَاضُعَ الْأَغْنِيَاءِ لِلْفُقَرَاءِ طَلَباً لِمَا عِنْدَ اللَّهِ، وَ أَحْسَنُ مِنْهُ تِيهُ الْفُقَرَاءِ عَلَى الْأَغْنِيَاءِ اتِّكَالًا عَلَى اللَّه.
(حضرت در یک نگاهِ لطیف به روابطِ اجتماعی میفرماید:)
چقدر زیباست فروتنی و تواضعِ پولدارها در برابرِ فقیرها، آنهم فقط برای رسیدن به پاداشِ خدا! اما از آن زیباتر؛ بیاعتنایی و غرورِ فقیرها در برابرِ پولدارهاست، آنهم فقط به خاطرِ تکیه و اعتماد به خدا!
حکمت ۴۰۷عقل؛ فرشتهی نجات
∞
وَ قَالَ ع مَا استَودَعَ اللّهُ امرَأً عَقلًا إِلّا استَنقَذَهُ بِهِ یَوماً مَا.
(امیرالمؤمنین (ع) دربارهی سرمایهی عقل میفرماید:)
خداوند به هیچ انسانی نعمتِ عقل را امانت نداده است، مگر اینکه بالاخره یک روز به وسیلهی همان عقل، او را (از هلاکت و نابودی) نجات میدهد!
حکمت ۴۰۸کشتی گرفتن با حق!
∞
وَ قَالَ ع مَن صَارَعَ الحَقّ صَرَعَهُ.
(امام (ع) در یک جملهی کوتاه و کوبنده میفرماید:)
هر کس به جنگِ حـق برود و با آن گلاویز شود، حق او را محکم به زمین میکوبد!
حکمت ۴۰۹چشمها میبینند و دلها مینویسند
∞
وَ قَالَ ع القَلبُ مُصحَفُ البَصَرِ.
(حضرت در یک تشبیه بسیار زیبا دربارهی ورودیهای ذهن و روح میفرماید:)
قـلب، دفترچهی یادداشتِ چـشم است. (یعنی هر چیزی که چشمت ببیند، مستقیماً در صفحهی دلت ثبت و ضبط میشود؛ پس مراقبِ نگاهت باش).
وَ قَالَ ع التّقَی رَئِیسُ الأَخلَاقِ.
(امام (ع) جایگاهِ تقوا را اینطور مشخص میکند:)
تقوا و خویشتنداری، رئیس و فرماندهِ تمامِ خصلتها و اخلاقهای خوب است.
حکمت ۴۱۱نمکنشناسیِ کلامی ممنوع!
∞
وَ قَالَ ع لَا تَجعَلَنّ ذَرَبَ لِسَانِکَ عَلَی مَن أَنطَقَکَ وَ بَلَاغَةَ قَولِکَ عَلَی مَن سَدّدَکَ.
(امیرالمؤمنین (ع) دربارهی حقشناسی در برابرِ استاد و راهنما میفرماید:)
تیزیِ زبانت را به جانِ کسی نینداز که خودش به تو حرف زدن یاد داده است! و فنِ بیان و سخنوریات را علیه کسی به کار نگیر که خودش مسیرِ درست را به تو نشان داده است!
حکمت ۴۱۲بهترین قانون برای تربیتِ خود
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): كَفَاكَ أَدَباً لِنَفْسِكَ اجْتِنَابُ مَا تَكْرَهُهُ مِنْ غَيْرِكَ.
(امیرالمؤمنین (ع) در یک قانونِ کوتاه و طلایی برای تربیتِ نفس میفرماید:)
برای ادب کردنِ خودت همین یک کار کافی است: از هر کاری که دوست نداری دیگران انجام دهند، خودت هم دوری کنی! (همان چیزی که برای خودت نمیپسندی، برای دیگران هم نپسند).
حکمت ۴۱۳ و ۴۱۴دوراهیِ مواجهه با مصیبت: صبرِ آزادگان یا فراموشیِ حیوانات!
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): مَنْ صَبَرَ صَبْرَ الْأَحْرَارِ وَ إِلَّا سَلَا سُلُوَّ الْأَغْمَارِ.
(حضرت دربارهی شیوهی برخوردِ انسان با مصیبتها و سختیها میفرماید:)
انسان در برابرِ مصیبت، یا مثلِ آدمهای آزاده و بزرگوار با اختیارِ خودش صبوری میکند، و یا (اگر بیتابی کند) بالاخره گذشتِ زمان او را آرام میکند؛ اما این بار مثلِ آدمهای نادان و بیخیال مصیبت را فراموش میکند!
414-
وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ أَنّهُ ع قَالَ لِلأَشعَثِ بنِ قَیسٍ مُعَزّیاً عَنِ ابنٍ لَهُ إِن صَبَرتَ صَبرَ الأَکَارِمِ وَ إِلّا سَلَوتَ سُلُوّ البَهَائِمِ
(و در روایتِ دیگری آمده است که حضرت برای تسلیت گفتنِ مرگِ فرزندِ اشعث بن قیس به او فرمود:) اگر صبر کنی، مثلِ آدمهای بزرگوار صبر کردهای؛ وگرنه بالاخره داغت سرد میشود و فراموش میکنی، اما مثلِ فراموش کردنِ حیوانات! (پس چه بهتر که با اختیار و بزرگواری صبر کنی تا پاداش بگیری).
حکمت ۴۱۵سهگانهی بیوفاییِ دنیا
∞
وَ قَالَ (عليه السلام) وَ قَالَ ع فِی صِفَةِ الدّنیَا تَغُرّ وَ تَضُرّ وَ تَمُرّ إِنّ اللّهَ تَعَالَی لَم یَرضَهَا ثَوَاباً لِأَولِیَائِهِ وَ لَا عِقَاباً لِأَعدَائِهِ وَ إِنّ أَهلَ الدّنیَا کَرَکبٍ بَینَا هُم حَلّوا إِذ صَاحَ بِهِم سَائِقُهُم فَارتَحَلُوا
(امام (ع) در توصیفِ ماهیتِ این دنیا، سه ویژگیِ کوبنده و آهنگین را بیان میکند:)
دنیا اول فریب میدهد، بعد ضرر میزند، و در نهایت میگذرد و میرود! خداوندِ بلندمرتبه، هرگز این دنیا را نه آنقدر باارزش دانسته که پاداشِ دوستانش قرار دهد، و نه آنقدر مهم دانسته که عذابِ دشمنانش باشد!
حالوروزِ مردم در این دنیا، دقیقاً مثلِ مسافرانِ یک کاروان است که تا میآیند باروبنهشان را زمین بگذارند و خستگی درکنند، ناگهان کاروانسالار فریاد میزند که: حرکت کنید! و آنها مجبورند دوباره بار ببندند و بروند.
حکمت ۴۱۶حمالِ وارثان مباش!
∞
وَ قَالَ لِابْنِهِ الْحَسَنِ (عليهماالسلام): لَا تُخَلِّفَنَّ وَرَاءَكَ شَيْئاً مِنَ الدُّنْيَا، فَإِنَّكَ تَخَلِّفُهُ لِأَحَدِ رَجُلَيْنِ: إِمَّا رَجُلٌ عَمِلَ فِيهِ بِطَاعَةِ اللَّهِ، فَسَعِدَ بِمَا شَقِيتَ بِهِ؛ وَ إِمَّا رَجُلٌ عَمِلَ فِيهِ بِمَعْصِيَةِ اللَّهِ، فَشَقِيَ بِمَا جَمَعْتَ لَهُ، فَكُنْتَ عَوْناً لَهُ عَلَى مَعْصِيَتِهِ؛ وَ لَيْسَ أَحَدُ هَذَيْنِ حَقِيقاً أَنْ تُؤْثِرَهُ عَلَى نَفْسِكَ.قَالَ الرَّضِيُّ وَ يُرْوَى هَذَا الْكَلَامُ عَلَى وَجْهٍ آخَرَ وَ هُوَ:أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ الَّذِي فِي يَدِكَ مِنَ الدُّنْيَا قَدْ كَانَ لَهُ أَهْلٌ قَبْلَكَ وَ هُوَ صَائِرٌ إِلَى أَهْلٍ بَعْدَكَ، وَ إِنَّمَا أَنْتَ جَامِعٌ لِأَحَدِ رَجُلَيْنِ: رَجُلٍ عَمِلَ فِيمَا جَمَعْتَهُ بِطَاعَةِ اللَّهِ، فَسَعِدَ بِمَا شَقِيتَ بِهِ، أَوْ رَجُلٍ عَمِلَ فِيهِ بِمَعْصِيَةِ اللَّهِ، فَشَقِيتَ بِمَا جَمَعْتَ لَهُ؛ وَ لَيْسَ أَحَدُ هَذَيْنِ أَهْلًا أَنْ تُؤْثِرَهُ عَلَى نَفْسِكَ، وَ لَا أَنْ تَحْمِلَ لَهُ عَلَى ظَهْرِكَ؛ فَارْجُ لِمَنْ مَضَى رَحْمَةَ اللَّهِ، وَ لِمَنْ بَقِيَ رِزْقَ اللَّهِ.
(امیرالمؤمنین (ع) در نصیحتی تکاندهنده به فرزندش امام حسن (ع) دربارهی جمع کردنِ ثروت برای بعد از مرگ میفرماید:)
هیچ ثروتی از این دنیا را برای بعد از خودت ذخیره نکن و جا نگذار! چون تو این مال را در نهایت برای یکی از این دو نفر به ارث میگذاری:
۱. یا آدمی است که آن ثروت را در راهِ اطاعتِ خدا خرج میکند؛ در این صورت او با پولی که تو برای جمع کردنش جان کندی و به زحمت افتادی، به خوشبختی میرسد!
۲. یا آدمی است که آن ثروت را در راهِ معصیت و گناهِ خدا خرج میکند؛ در این صورت تو با پولی که برایش جمع کردهای، دستیار و کمککارِ او در گناهانش شدهای (و شریکِ جرمی)!
هیچکدام از این دو نفر آنقدر ارزش ندارند که آنها را به خودت ترجیح دهی (و آخرتِ خودت را فدای دنیای آنها کنی)!
(سید رضی میگوید: این کلام با عبارتی دیگر هم روایت شده است که حضرت فرمود: پولی که در دستِ توست، قبلاً صاحبانی داشته و بعد از تو هم به دستِ کسانِ دیگری میرسد. تو فقط داری برای دیگران زحمت میکشی... پس آنها هیچکدام ارزش ندارند که بارشان را به دوش بکشی؛ پس برای رفتگانت طلبِ رحمتِ خدا کن، و برای ماندگانت هم امیدوار به رزق و روزیِ خدا باش).
حکمت ۴۱۷استغفارِ زبانی کافی نیست؛ شش گام تا توبهی واقعی
∞
وَ قَالَ (عليه السلام) لِقَائِلٍ قَالَ بِحَضْرَتِهِ "أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ": ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ، أَ تَدْرِي مَا الِاسْتِغْفَارُ؟ الِاسْتِغْفَارُ دَرَجَةُ الْعِلِّيِّينَ وَ هُوَ اسْمٌ وَاقِعٌ عَلَى سِتَّةِ مَعَانٍ: أَوَّلُهَا النَّدَمُ عَلَى مَا مَضَى، وَ الثَّانِي الْعَزْمُ عَلَى تَرْكِ الْعَوْدِ إِلَيْهِ أَبَداً، وَ الثَّالِثُ أَنْ تُؤَدِّيَ إِلَى الْمَخْلُوقِينَ حُقُوقَهُمْ حَتَّى تَلْقَى اللَّهَ أَمْلَسَ لَيْسَ عَلَيْكَ تَبِعَةٌ، وَ الرَّابِعُ أَنْ تَعْمِدَ إِلَى كُلِّ فَرِيضَةٍ عَلَيْكَ ضَيَّعْتَهَا فَتُؤَدِّيَ حَقَّهَا، وَ الْخَامِسُ أَنْ تَعْمِدَ إِلَى اللَّحْمِ الَّذِي نَبَتَ عَلَى السُّحْتِ فَتُذِيبَهُ بِالْأَحْزَانِ حَتَّى تُلْصِقَ الْجِلْدَ بِالْعَظْمِ وَ يَنْشَأَ بَيْنَهُمَا لَحْمٌ جَدِيدٌ، وَ السَّادِسُ أَنْ تُذِيقَ الْجِسْمَ أَلَمَ الطَّاعَةِ كَمَا أَذَقْتَهُ حَلَاوَةَ الْمَعْصِيَةِ؛ فَعِنْدَ ذَلِكَ تَقُولُ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ.
(مردی در حضورِ امیرالمؤمنین (ع) با بیخیالی و طوطیوار گفت: أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ. حضرت برآشفت و برای اصلاحِ نگاهِ او فرمود:)
مادرت به عزایت بنشیند! اصلاً میفهمی استغفار یعنی چه؟! استغفار، جایگاهِ انسانهای بلندمرتبه (عِلّیّین) است و فقط یک کلمهی ساده نیست؛ بلکه شش مرحلهی سنگین و عملی دارد:
اول: از کارهای بدی که در گذشته کردهای، از تهِ دل پشیمان باشی.
دوم: تصمیمِ قطعی بگیری که دیگر هرگز سراغ آن گناهان نروی.
سوم: حقوقِ مردم (حقالناس) را تا قِرانِ آخر پس بدهی، تا وقتی خدا را ملاقات میکنی، کاملاً پاک باشی.
چهارم: سراغِ تکتکِ واجباتی که ضایع کردهای (مثل نماز و روزهی قضا) بروی و حقشان را ادا کنی.
پنجم: گوشتهایی از بدنت که از مالِ حرام و نامشروع روییده است را با غصه و اندوهِ (جبرانِ گذشته) چنان آب کنی که پوستت به استخوان بچسبد، تا گوشتِ جدید و حلال جای آن را بگیرد.
ششم: همانطور که قبلاً شیرینیِ گناه و معصیت را به جسمت چشانده بودی، حالا سختی و دردِ بندگی و طاعت را هم به آن بچشانی!
وقتی تمامِ این شش مرحله را گذراندی، آنوقت تازه میتوانی بگویی: أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ!
حکمت ۴۱۸بردباری؛ یک لشکرِ یکنفره
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): الْحِلْمُ عَشِيرَةٌ.
(امام (ع) در یک کلمهی کوتاه دربارهی قدرتِ خویشتنداری میفرماید:)
بردباری و صبوری، بهتنهایی جای یک ایل و تبار را برای آدم پر میکند! (اخلاقِ خوب و صبوری، قویترین حامیِ تو در برابرِ مشکلات است).
حکمت ۴۱۹آدمیزادِ مغرور و اینهمه ضعف؟!
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): مِسْكِينٌ ابْنُ آدَمَ، مَكْتُومُ الْأَجَلِ، مَكْنُونُ الْعِلَلِ، مَحْفُوظُ الْعَمَلِ؛ تُؤْلِمُهُ الْبَقَّةُ، وَ تَقْتُلُهُ الشَّرْقَةُ، وَ تُنْتِنُهُ الْعَرْقَة.
(حضرت در یک کالبدشکافیِ کوبنده از ضعفِ انسان و پوچ بودنِ غرورش میفرماید:)
بیچاره آدمیزاد!
مرگش از او پنهان است (نمیداند کِی و کجا میمیرد).
بیماریهایش در درونش مخفی است (نمیداند فردا چه دردی به سراغش میآید).
و کارهایش موبهمو ثبت و ضبط میشود.
آدمیزادی که اینهمه ادعایش میشود؛ نیشِ یک پشه او را به درد میآورد و کلافه میکند! پریدنِ یک قطره آب در گلویش، او را خفه میکند و میکُشد! و ترشحِ کمی عرق، بوی گندش را درمیآورد!
حکمت ۴۲۰مدیریتِ نگاه و کنترلِ غریزه / اوجِ ظرفیتِ یک حاکم
∞
وَ رُوِيَ أَنَّهُ (عليه السلام) كَانَ جَالِساً فِي أَصْحَابِهِ، فَمَرَّتْ بِهِمُ امْرَأَةٌ جَمِيلَةٌ فَرَمَقَهَا الْقَوْمُ بِأَبْصَارِهِمْ،
فَقَالَ (عليه السلام):إِنَّ أَبْصَارَ هَذِهِ الْفُحُولِ طَوَامِحُ، وَ إِنَّ ذَلِكَ سَبَبُ هِبَابِهَا؛ فَإِذَا نَظَرَ أَحَدُكُمْ إِلَى امْرَأَةٍ تُعْجِبُهُ، فَلْيُلَامِسْ أَهْلَهُ، فَإِنَّمَا هِيَ امْرَأَةٌ كَامْرَأَتِهِ.فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْخَوَارِجِ: قَاتَلَهُ اللَّهُ كَافِراً، مَا أَفْقَهَهُ! فَوَثَبَ الْقَوْمُ لِيَقْتُلُوهُ،
فَقَالَ (عليه السلام):رُوَيْداً، إِنَّمَا هُوَ سَبٌّ بِسَبٍّ، أَوْ عَفْوٌ عَنْ ذَنْبٍ.
(روایت شده است که روزی امیرالمؤمنین (ع) در میانِ یارانش نشسته بود که زنی زیبا از آنجا عبور کرد. چشمهای حاضران به سمتِ او چرخید و خیره شد. حضرت برای کنترلِ این فضای ملتهب فرمود:)
چشمهای این مردان، بهشدت حریص و زیادهخواه است و همین نگاههاست که شهوتشان را شعلهور میکند! پس هر وقت یکی از شما نگاهش به زنی افتاد که از او خوشش آمد، به سراغِ همسرِ خودش برود؛ چون همسرِ خودش هم یک زن است دقیقاً مثلِ همان زن!
(در این لحظه، یکی از خوارج که آنجا بود از روی کینه و دشمنی با صدای بلند گفت:) خدا این کافر را بکشد! چقدر خوب و عمیق مسائل را میفهمد! (یارانِ حضرت از این گستاخی به خشم آمدند و از جا پریدند تا او را بکشند. اما حضرت با آرامش و بزرگواریِ تمام فرمود:)
صبر کنید! آرام باشید! مجازاتِ حرفِ او، یا فقط یک دشنام در برابرِ دشنام است، یا بخشیدن و گذشتن از گناهش! (و من میبخشم).
حکمت ۴۲۱همین یک نشانه برای عقلت کافی است!
∞
وَ قَالَ ع کَفَاکَ مِن عَقلِکَ مَا أَوضَحَ لَکَ سُبُلَ غَیّکَ مِن رُشدِکَ.
(امیرالمؤمنین (ع) در یک معیارِ کوتاه برای سنجشِ خرد و آگاهی میفرماید:)
برای اثباتِ عقل و شعورت، همین یک نشانه کافی است که: بتوانی مسیرِ گمراهی و انحرافت را از مسیرِ رشد و رستگاریات تشخیص دهی! (عقلِ واقعی، قطبنمای تشخیصِ حق از باطل است).
حکمت ۴۲۲کارِ خوب را دستکم نگیر!
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): افْعَلُوا الْخَيْرَ وَ لَا تَحْقِرُوا مِنْهُ شَيْئاً، فَإِنَّ صَغِيرَهُ كَبِيرٌ وَ قَلِيلَهُ كَثِيرٌ؛ وَ لَا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ إِنَّ أَحَداً أَوْلَى بِفِعْلِ الْخَيْرِ مِنِّي، فَيَكُونَ وَ اللَّهِ كَذَلِكَ؛ إِنَّ لِلْخَيْرِ وَ الشَّرِّ أَهْلًا، فَمَهْمَا تَرَكْتُمُوهُ مِنْهُمَا، كَفَاكُمُوهُ أَهْلُهُ.
(حضرت دربارهی ارزشِ کارِ خیر و پرهیز از شانه خالی کردنِ از مسئولیت میفرماید:)
کارِ خوب انجام دهید و هیچ کارِ خیری را کوچک نشمارید! چرا که:
کوچکِ آن هم بزرگ است.
و اندکِ آن هم بسیار است.
و مبادا کسی از شما (از زیر بارِ کارِ خیر شانه خالی کند و) بگوید: فلانی برای انجامِ این کارِ خوب از من شایستهتر است! که به خدا قسم همانطور هم خواهد شد (و توفیق از شما سلب میشود). بدانید که هم خوبی و هم بدی، آدمهای مخصوصِ خودشان را دارند؛ پس هر کدام از این دو را که شما رها کنید، آدمهایش هستند که زحمتِ انجامش را بکشند! (پس فرصتِ خوبی کردن را از دست ندهید).
حکمت ۴۲۳سهگانهی طلاییِ آرامش و اصلاح
∞
مَنْ أَصْلَحَ سَرِيرَتَهُ، أَصْلَحَ اللَّهُ عَلَانِيَتَهُ؛ وَمَنْ عَمِلَ لِدِينِهِ، كَفَاهُ اللَّهُ أَمْرَ دُنْيَاهُ؛ وَ مَنْ أَحْسَنَ فِيَما بَيْنَهُ وَ بَيْنَ اللَّهِ، أَحْسَنَ اللَّهُ مَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ النَّاسِ.
(امام (ع) در یک فرمولِ بینظیر و قطعی برای موفقیت در دنیا و آخرت میفرماید:)
هر کس باطن و درونِ خودش را اصلاح کند، خداوند ظاهر و بیرونِ او را (در چشمِ مردم) زیبا و اصلاح میکند.
هر کس برای دین و آخرتش کار کند، خداوند نیازهای دنیای او را برطرف میکند و کفایتش مینماید.
و هر کس رابطهی بینِ خودش و خدا را درست کند، خداوند رابطهی بینِ او و مردم را عالی و بینقص خواهد کرد.
حکمت ۴۲۴سپرِ بردباری و شمشیرِ عقل
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): الْحِلْمُ غِطَاءٌ سَاتِرٌ، وَ الْعَقْلُ حُسَامٌ قَاطِعٌ؛ فَاسْتُرْ خَلَلَ خُلُقِكَ بِحِلْمِكَ، وَ قَاتِلْ هَوَاكَ بِعَقْلِكَ.
(حضرت دربارهی مدیریتِ درون و برون میفرماید:)
بردباری و صبوری، مثلِ یک پردهی پوشاننده است، و عقل و خرد، مثلِ یک شمشیرِ بُرنده! پس:
ایرادها و ضعفهای اخلاقیات را با پردهی صبوریات بپوشان.
و به جنگِ هوای نفس و خواستههای نامعقولت، با شمشیرِ عقلت برو!
حکمت ۴۲۵شرطِ ماندگاریِ ثروت و نعمت
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): إِنَّ لِلَّهِ عِبَاداً يَخْتَصُّهُمُ اللَّهُ بِالنِّعَمِ لِمَنَافِعِ الْعِبَادِ، فَيُقِرُّهَا فِي أَيْدِيهِمْ مَا بَذَلُوهَا، فَإِذَا مَنَعُوهَا نَزَعَهَا مِنْهُمْ، ثُمَّ حَوَّلَهَا إِلَى غَيْرِهِمْ.
(امیرالمؤمنین (ع) دربارهی فلسفهی ثروت و نعمتهایی که خدا به برخی افراد میدهد میفرماید:)
خداوند بندگانی دارد که نعمتهایش را بهطورِ ویژه به آنها میدهد تا به بندگانِ دیگرِ خدا سود برسانند. تا زمانی که آنها این نعمتها را میبخشند و خرجِ دیگران میکنند، خدا هم آن نعمت را در دستشان نگه میدارد؛ اما به محضِ اینکه خسیس شوند و دستشان را ببندند، خدا هم آن نعمت را از چنگشان درمیآورد و به آدمهای دیگری میسپارد!
حکمت ۴۲۶دو چیز که اصلاً اعتبار ندارند!
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): لَا يَنْبَغِي لِلْعَبْدِ أَنْ يَثِقَ بِخَصْلَتَيْنِ: الْعَافِيَةِ وَ الْغِنَى؛ بَيْنَا تَرَاهُ مُعَافًى إِذْ سَقِمَ، وَ بَيْنَا تَرَاهُ غَنِيّاً إِذِ افْتَقَرَ.
(حضرت دربارهی ناپایداریِ شرایطِ دنیا میفرماید:)
برای هیچ انسانی سزاوار نیست که به دو چیز اعتماد کند و مغرور شود: ۱. سلامتی و عافیت، ۲. ثروت و بینیازی. چرا که در اوجِ اینکه میبینی سالم و سرحال است، ناگهان بیمار میشود و به زمین میافتد؛ و در اوجِ اینکه میبینی ثروتمند و غنی است، ناگهان ورشکست میشود و به خاکِ سیاه مینشیند!
حکمت ۴۲۷سفرهی دلت را پیش چه کسی باز میکنی؟
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): مَنْ شَكَا الْحَاجَةَ إِلَى مُؤْمِنٍ، فَكَأَنَّهُ شَكَاهَا إِلَى اللَّهِ، وَ مَنْ شَكَاهَا إِلَى كَافِرٍ، فَكَأَنَّمَا شَكَا اللَّهَ.
(امام (ع) دربارهی حفظِ عزتنفس در هنگامِ گرفتاریها میفرماید:)
هر کس از نیاز و گرفتاریاش پیشِ یک آدمِ مؤمن دردِدل کند، انگار شکایتش را پیشِ خدا برده است (چون مؤمن وسیلهی رحمتِ خداست). اما اگر سفرهی دلش را پیشِ یک آدمِ بیایمان و کافر باز کند، دقیقاً مثل این است که از دستِ خدا پیشِ دیگران شکایت کرده است!
حکمت ۴۲۸عیدِ واقعی چه روزی است؟
∞
وَ قَالَ (عليه السلام) فِي بَعْضِ الْأَعْيَادِ: إِنَّمَا هُوَ عِيدٌ لِمَنْ قَبِلَ اللَّهُ صِيَامَهُ وَ شَكَرَ قِيَامَهُ؛ وَ كُلُّ يَوْمٍ لَا يُعْصَى اللَّهُ فِيهِ فَهُوَ عِيدٌ.
(حضرت در یکی از روزهای عید (عید فطر) فرمود:)
امروز فقط برای کسی عید است که خداوند روزهاش را پذیرفته و از شبزندهداریاش تشکر کرده باشد! و اساساً هر روزی که در آن معصیتِ خدا نشود، همان روز برای انسان عید است!
حکمت ۴۲۹دردناکترین حسرتِ روز قیامت
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): إِنَّ أَعْظَمَ الْحَسَرَاتِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، حَسْرَةُ رَجُلٍ كَسَبَ مَالًا فِي غَيْرِ طَاعَةِ اللَّهِ، فَوَرِثَهُ رَجُلٌ فَأَنْفَقَهُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فَدَخَلَ بِهِ الْجَنَّةَ، وَ دَخَلَ الْأَوَّلُ بِهِ النَّارَ.
(امیرالمؤمنین (ع) در یک تصویرسازیِ تکاندهنده از روز حساب میفرماید:)
بیشک بزرگترین حسرت در روز قیامت، حسرتِ مردی است که ثروتی را از راهِ نامشروع و گناه جمع کرده و بعد مُرده است؛ سپس آن ثروت به ارث رسیده به دستِ مردِ دیگری، و او آن پول را در راهِ اطاعت و رضایتِ خدا خرج کرده است! نتیجه اینکه: نفرِ دوم با پولی که به ارث برده به بهشت میرود، اما نفرِ اول با پولی که خودش جمع کرده بود، به جهنم میافتد!
حکمت ۴۳۰بازندهترین آدمِ دنیا!
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): إِنَّ أَخْسَرَ النَّاسِ صَفْقَةً وَ أَخْيَبَهُمْ سَعْياً، رَجُلٌ أَخْلَقَ بَدَنَهُ فِي طَلَبِ مَالِهِ، وَ لَمْ تُسَاعِدْهُ الْمَقَادِيرُ عَلَى إِرَادَتِهِ؛ فَخَرَجَ مِنَ الدُّنْيَا بِحَسْرَتِهِ، وَ قَدِمَ عَلَى الْآخِرَةِ بِتَبِعَتِهِ.
(حضرت در ادامهی حکمتِ قبل، بازندهی مطلق را اینگونه معرفی میکند:)
زیانکارترین آدمها در معاملهی زندگی، و ناکامترین آنها در تلاش و دوندگی، آدمی است که: بدن و جوانیاش را در راهِ جمع کردنِ ثروت فرسوده و نابود کرده، اما دستِ تقدیر با آرزوهایش یار نبوده و به خواستهاش نرسیده است! این آدم، با یک حسرتِ بزرگ از این دنیا میرود، و با یک بارِ سنگین از گناه و تاوان واردِ آخرت میشود!
حکمت ۴۳۱دو نوع روزی؛ معادلهی دنیا و آخرت
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): الرِّزْقُ رِزْقَانِ، طَالِبٌ وَ مَطْلُوبٌ؛ فَمَنْ طَلَبَ الدُّنْيَا، طَلَبَهُ الْمَوْتُ، حَتَّى يُخْرِجَهُ عَنْهَا؛ وَ مَنْ طَلَبَ الْآخِرَةَ، طَلَبَتْهُ الدُّنْيَا، حَتَّى يَسْتَوْفِيَ رِزْقَهُ مِنْهَا.
(امام (ع) دربارهی دویدن به دنبالِ دنیا میفرماید:)
روزی بر دو قسم است: روزیای که تو به دنبالش میدوی، و روزیای که او به دنبالِ تو میدود.
پس کسی که به دنبالِ دنیا بدود، مرگ به دنبالش میافتد تا او را از این دنیا بیرون بکشد!
اما کسی که به دنبالِ آخرت بدود، دنیا به دنبالش میافتد تا او تمامِ سهم و روزیاش را از آن کامل دریافت کند!
حکمت ۴۳۲نگاهِ متفاوتِ اولیای خدا به دنیا
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ هُمُ الَّذِينَ نَظَرُوا إِلَى بَاطِنِ الدُّنْيَا إِذَا نَظَرَ النَّاسُ إِلَى ظَاهِرِهَا، وَ اشْتَغَلُوا بِآجِلِهَا إِذَا اشْتَغَلَ النَّاسُ بِعَاجِلِهَا؛ فَأَمَاتُوا مِنْهَا مَا خَشُوا أَنْ يُمِيتَهُمْ، وَ تَرَكُوا مِنْهَا مَا عَلِمُوا أَنَّهُ سَيَتْرُكُهُمْ؛ وَ رَأَوُا اسْتِكْثَارَ غَيْرِهِمْ مِنْهَا اسْتِقْلَالًا، وَ دَرَكَهُمْ لَهَا فَوْتاً؛ أَعْدَاءُ مَا سَالَمَ النَّاسُ، وَ سَلْمُ مَا عَادَى النَّاسُ؛ بِهِمْ عُلِمَ الْكِتَابُ وَ بِهِ عَلِمُوا، وَ بِهِمْ قَامَ الْكِتَابُ وَ بِهِ قَامُوا؛ لَا يَرَوْنَ مَرْجُوّاً فَوْقَ مَا يَرْجُونَ، وَ لَا مَخُوفاً فَوْقَ مَا يَخَافُونَ.
(حضرت در توصیفِ ویژگیهای دوستان و اولیای واقعیِ خدا میفرماید:)
اولیای خدا کسانی هستند که:
وقتی مردم محوِ ظاهرِ دنیا شدهاند، آنها به باطن و حقیقتِ دنیا نگاه میکنند.
وقتی مردم درگیرِ لذتهای نقد و زودگذرِ دنیایند، آنها به فکرِ آینده و آخرت هستند.
آنها آن بخش از دنیا را که میترسیدند باعثِ مرگِ روحشان شود، در درونِ خودشان کُشتند و از بین بردند!
آنها با چیزهایی که عمومِ مردم با آنها دوستاند، دشمنی میکنند؛ و با چیزهایی که مردم از آنها فراریاند، دوست و آشتیاند!
قرآن به واسطهی آنها شناخته میشود، و آنها هم با قرآن شناخته میشوند.
آنها به چیزی جز پاداشِ خدا امید ندارند، و از چیزی جز عذابِ خدا نمیترسند!
حکمت ۴۳۳لذتهای زودگذر و تاوانهای ماندگار
∞
وَ قَالَ ع اذکُرُوا انقِطَاعَ اللّذّاتِ وَ بَقَاءَ التّبِعَاتِ.
(یک هشدارِ کوتاه و کوبنده:)
همیشه یادتان باشد که: لذتها تمام میشود و میرود، اما گناهان و تاوانهایشان (برای همیشه) باقی میماند!
حکمت ۴۳۴آدمها از دور قشنگاند!
∞
وَ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: اخْبُرْ تَقْلِهِ .
قال الرضی: و من الناس من یروی هذا للرسول صلی الله علیه و آله. و مما یقوی أنه من کلام أمیر المؤمنین علیه السلام ما حکاه ثعلب عن ابن الأعرابی، قال المأمون: لو لا أن علیا قال اخبر تقله لقلت اقله تخبر.
(امیرالمؤمنین (ع) در یک جملهی بسیار کوتاه و روانشناختی دربارهی ظاهرِ فریبندهی آدمها میفرماید:)
امتحانش کن، تا از او متنفر شوی! (یعنی خیلی از آدمها تا وقتی که با آنها معاشرت و امتحانشان نکردهای جذاب به نظر میرسند، اما به محضِ آزمودن، باطنشان رو میشود و از چشمت میافتند).
حکمت ۴۳۵درهایی که خدا هرگز نمیبندد!
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): مَا كَانَ اللَّهُ لِيَفْتَحَ عَلَى عَبْدٍ بَابَ الشُّكْرِ، وَ يُغْلِقَ عَنْهُ بَابَ الزِّيَادَةِ؛ وَ لَا لِيَفْتَحَ عَلَى عَبْدٍ بَابَ الدُّعَاءِ، وَ يُغْلِقَ عَنْهُ بَابَ الْإِجَابَةِ؛ وَ لَا لِيَفْتَحَ لِعَبْدٍ بَابَ التَّوْبَةِ، وَ يُغْلِقَ عَنْهُ بَابَ الْمَغْفِرَةِ.
(امام (ع) دربارهی سنتهای قطعیِ خداوند میفرماید:)
محال است خداوند درِ یکی از این نعمتها را به روی بندهای باز کند، اما درِ مکملِ آن را به رویش ببندد:
هرگز درِ شکرگزاری را باز نمیکند، تا درِ افزایشِ نعمت را ببندد.
هرگز درِ دعا کردن را باز نمیکند، تا درِ استجابت را ببندد.
و هرگز درِ توبه را باز نمیکند، تا درِ آمرزش و بخشش را ببندد.
حکمت ۴۳۶شایستهترین آدم برای بزرگواری
∞
وَ قَالَ ع أَولَی النّاسِ بِالکَرَمِ مَن عُرِفَت بِهِ الکِرَامُ.
(حضرت میفرماید:)
شایستهترین و سزاوارترین آدم برای بخشش و بزرگواری، کسی است که آدمهای بزرگوار، اعتبارشان را از او میگیرند (و او الگوی کرامت است).
حکمت ۴۳۷عدالت بهتر است یا بخشش؟
∞
وَ سُئِلَ (عليه السلام) أَيُّهُمَا أَفْضَلُ، الْعَدْلُ أَوِ الْجُودُ؟ فَقَالَ (عليه السلام): الْعَدْلُ يَضَعُ الْأُمُورَ مَوَاضِعَهَا، وَ الْجُودُ يُخْرِجُهَا مِنْ جِهَتِهَا؛ وَ الْعَدْلُ سَائِسٌ عَامٌّ، وَ الْجُودُ عَارِضٌ خَاصٌّ؛ فَالْعَدْلُ أَشْرَفُهُمَا وَ أَفْضَلُهُمَا.
(از امیرالمؤمنین (ع) پرسیدند: از میانِ عدالت و جود و بخشش، کدامیک ارزشمندتر است؟ حضرت در یک تحلیلِ دقیق و منطقی فرمود:)
عدالت بهتر است! به دو دلیل: ۱. عدالت، هر چیزی را دقیقاً سرِ جای خودش میگذارد؛ اما جود و بخشش، همهچیز را از مسیر و جایگاهِ اصلیاش خارج میکند (چون در بخشش، تو حقِ خودت را بدونِ استحقاق به دیگری میدهی). ۲. عدالت، یک قانونِ عمومی و فراگیر است که جامعه را مدیریت میکند؛ اما جود و بخشش، یک اتفاقِ خاص و محدود است. پس قطعا عدالت شریفتر و برتر است!
وَ قَالَ ع النّاسُ أَعدَاءُ مَا جَهِلُوا.
(امام (ع) در یک قاعدهی کوتاه و عمیق دربارهی روانشناسیِ تعصب و لجاجت میفرماید:)
آدمها، دشمنِ چیزهایی هستند که آنها را نمیفهمند! (جهل و ناآگاهی، ریشهی اصلیِ موضعگیریها و دشمنیهاست).
حکمت ۴۳۹عصارهی زهد در دو کلمهی قرآن
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): الزُّهْدُ كُلُّهُ بَيْنَ كَلِمَتَيْنِ مِنَ الْقُرْآنِ، قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ: "لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ"؛ وَ مَنْ لَمْ يَأْسَ عَلَى الْمَاضِي وَ لَمْ يَفْرَحْ بِالْآتِي، فَقَدْ أَخَذَ الزُّهْدَ بِطَرَفَيْهِ.
(حضرت دربارهی معنای واقعیِ زهد و دلکَندن از دنیا میفرماید:)
تمامِ حقیقتِ زهد، بینِ دو کلمه از قرآن خلاصه شده است؛ آنجا که خداوند میفرماید: تا بر آنچه از دستتان میرود غصهدار نشوید، و به آنچه به شما داده میشود سرمست و مغرور نگردید. (سورهی حدید، آیهی ۲۳) پس هر کس برای گذشته غصه نخورد، و برای آینده و داشتههایش ذوقزده و مغرور نشود، پیمانهی زهد را کامل سر کشیده است!
حکمت ۴۴۰خوابِ غفلت و نابودیِ تصمیمها
∞
وَ قَالَ ع مَا أَنقَضَ النّومَ لِعَزَائِمِ الیَومِ.
(امیرالمؤمنین (ع) در هشداری کوتاه دربارهی سستی و غفلت میفرماید:)
خوابِ (غفلت و تنبلی)، چه زود تصمیمها و ارادههای روزانه را در هم میشکند و نابود میکند!
حکمت ۴۴۱میدانِ آزمایشِ مردان
∞
وَ قَالَ ع الوِلَایَاتُ مَضَامِیرُ الرّجَالِ.
(امیرالمؤمنین (ع) در یک جملهی بسیار کوتاه دربارهی عیارِ واقعیِ آدمها میفرماید:)
پستها و مقامها، میدانِ مسابقه و آزمایشِ مردان است! (تا به قدرت نرسند، جوهرهی واقعیشان مشخص نمیشود).
حکمت ۴۴۲بهترین شهرِ دنیا!
∞
وَ قَالَ ع لَیسَ بَلَدٌ بِأَحَقّ بِکَ مِن بَلَدٍ خَیرُ البِلَادِ مَا حَمَلَکَ.
(حضرت دربارهی وابستگیِ بیمورد به مکانها میفرماید:)
هیچ شهری نسبت به شهرِ دیگر، برای تو اولویت و برتری ندارد. بهترین شهر، شهری است که تو را در خودش جا دهد و بپذیرد (و بتوانی در آن با آرامش، رفاه و آزادی زندگی کنی).
وَ قَالَ (عليه السلام) وَ قَدْ جَاءَهُ نَعْيُ الْأَشْتَرِ رَحِمَهُ اللَّهُ:مَالِكٌ، وَ مَا مَالِكٌ، وَ اللَّهِ لَوْ كَانَ جَبَلًا لَكَانَ فِنْداً، وَ لَوْ كَانَ حَجَراً لَكَانَ صَلْداً؛ لَا يَرْتَقِيهِ الْحَافِرُ، وَ لَا يُوفِي عَلَيْهِ الطَّائِرُ.قال الرضي: و الفِند المنفرد من الجبال.
(وقتی خبرِ شهادتِ مالک اشتر به امیرالمؤمنین (ع) رسید، حضرت با دریغ و دردِ فراوان فرمود:)
مالک! چه مالکی؟! به خدا قسم، اگر کوه بود، یک قلهی تکافتاده و دستنیافتنی بود! و اگر سنگ بود، یک صخرهی سخت و نفوذناپذیر بود که نه هیچ سُمداری میتوانست از آن بالا برود، و نه هیچ پرندهای میتوانست به قلهاش برسد!
حکمت ۴۴۴قطرهقطره، اما پیوسته
∞
وَ قَالَ ع قَلِیلٌ مَدُومٌ عَلَیهِ خَیرٌ مِن کَثِیرٍ مَملُولٍ مِنهُ.
(امام (ع) دربارهی استمرارِ کارهای خوب میفرماید:)
کارِ کم اما پیوسته و همیشگی، خیلی بهتر از کارِ زیاد اما خستهکننده و مقطعی است!
حکمت ۴۴۵زنجیرهی خوبیها
∞
وَ قَالَ ع إِذَا کَانَ فِی رَجُلٍ خَلّةٌ رَائِقَةٌ فَانتَظِرُوا أَخَوَاتِهَا.
(حضرت دربارهی پیوستگیِ صفاتِ اخلاقی میفرماید:)
اگر دیدید کسی یک خصلتِ خوب و جذاب دارد، منتظرِ بقیهی خصلتهای خوب (و خواهرانِ آن) هم در او باشید! (خوبیها مثل زنجیر به هم متصلاند).
حکمت ۴۴۶بهترین سرانجامِ ثروت
∞
وَ قَالَ (عليه السلام) لِغَالِبِ بْنِ صَعْصَعَةَ أَبِي الْفَرَزْدَقِ فِي كَلَامٍ دَارَ بَيْنَهُمَا: مَا فَعَلَتْ إِبِلُكَ الْكَثِيرَةُ؟ قَالَ دَغْدَغَتْهَا الْحُقُوقُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ. فَقَالَ (عليه السلام): ذَلِكَ أَحْمَدُ سُبُلِهَا.
(حضرت در گفتگویی با غالب بن صعصعه، پدرِ فرزدقِ شاعر، از او پرسید:) شترانِ فراوانت چه شدند؟ (او جواب داد: ای امیرالمؤمنین! پرداختِ حقوقِ واجب و کمک به دیگران، آنها را پراکنده کرد و از بین برد. حضرت با تأییدِ کارِ او فرمود:) این، بهترین و ستودهترین راهی بود که میشد آنها را خرج کرد!
حکمت ۴۴۷کاسبیِ بدون آگاهی، باتلاقِ ربا
∞
وَ قَالَ ع مَنِ اتّجَرَ بِغَیرِ فِقهٍ فَقَدِ ارتَطَمَ فِی الرّبَا.
(امیرالمؤمنین (ع) دربارهی اهمیتِ سوادِ مالی و فقهی میفرماید:)
کسی که بدونِ یادگیریِ احکامِ تجارت (و فقهِ بازار) دست به خریدوفروش بزند، ناخواسته در باتلاقِ ربا دستوپازده و غرق میشود!
حکمت ۴۴۸خودت را لوس نکن!
∞
وَ قَالَ ع مَن عَظّمَ صِغَارَ المَصَائِبِ ابتَلَاهُ اللّهُ بِکِبَارِهَا.
(حضرت در یک هشدارِ روانشناختی دربارهی بیتابی کردن میفرماید:)
کسی که مصیبتها و گرفتاریهای کوچک را برای خودش بزرگ کند (و الکی بیتابی کند)، خداوند او را به مصیبتهای بزرگ و واقعی گرفتار میکند!
حکمت ۴۴۹عزتنفس؛ ترمزِ شهوتها
∞
وَ قَالَ ع مَن کَرُمَت عَلَیهِ نَفسُهُ هَانَت عَلَیهِ شَهَوَاتُهُ.
(امام (ع) دربارهی ریشهی پاکدامنی میفرماید:)
کسی که برای شخصیت و روحِ خودش ارزش قائل باشد (و عزتنفس داشته باشد)، شهوتها و خواستههای پست در نظرش بیارزش و حقیر میشود.
حکمت ۴۵۰تاوانِ شوخیِ بیجا
∞
وَ قَالَ ع مَا مَزَحَ امرُؤٌ مَزحَةً إِلّا مَجّ مِن عَقلِهِ مَجّةً.
(حضرت دربارهی حفظِ وقار و شخصیت میفرماید:)
هیچ انسانی شوخیِ (بیجا و سبک) نمیکند، مگر اینکه با این کار، بخشی از عقل و اعتبارش را به بیرون تُف میکند!
حکمت ۴۵۱تعادل در روابطِ اجتماعی
∞
وَ قَالَ ع زُهدُکَ فِی رَاغِبٍ فِیکَ نُقصَانُ حَظّ وَ رَغبَتُکَ فِی زَاهِدٍ فِیکَ ذُلّ نَفسٍ.
(امام (ع) دربارهی حفظِ کرامت در روابط میفرماید:)
بیاعتناییِ تو به کسی که به تو علاقه و تمایل دارد، باعثِ از دست رفتنِ فرصتها و بهرههای تو میشود.
و ابرازِ علاقهی تو به کسی که به تو بیاعتناست، مایهی خفت و ذلتِ توست.
حکمت ۴۵۲ثروت و فقرِ واقعی
∞
و قال ع الغِنَی وَ الفَقرُ بَعدَ العَرضِ عَلَی اللّهِ.
(یک جملهی کوبنده و زاویهدیدِ جدید به دنیا:)
ثروتمندی و فقرِ واقعی، تازه بعد از ارائهی نامهی اعمال به پیشگاهِ خدا (در روز قیامت) مشخص میشود! (پس نه با پولِ این دنیا احساسِ غنا کن، و نه با نداریاش احساسِ فقر).
حکمت ۴۵۳فرزندِ شوم، بلای جانِ پدر
∞
وَ قَالَ ع مَا زَالَ الزّبَیرُ رَجُلًا مِنّا أَهلَ البَیتِ حَتّی نَشَأَ ابنُهُ المَشئُومُ عَبدُ اللّهِ.
(حضرت با تأسف از سرنوشتِ زبیر میفرماید:)
زبیر همیشه یکی از ما اهلبیت به حساب میآمد، تا اینکه پسرِ شوم و نامبارکش عبدالله بزرگ شد (و با فتنهگریهایش او را از ما جدا کرد)!
حکمت ۴۵۴آدمیزاد و اینهمه غرور؟!
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): مَا لِابْنِ آدَمَ وَ الْفَخْرِ؟! أَوَّلُهُ نُطْفَةٌ وَ آخِرُهُ جِيفَةٌ، وَ لَا يَرْزُقُ نَفْسَهُ وَ لَا يَدْفَعُ حَتْفَهُ.
(امیرالمؤمنین (ع) در کالبدشکافیِ عجزِ انسان میفرماید:)
آدمیزاد را چه به فخرفروشی و غرور؟! کسی که آغازش یک نطفهی ناچیز بوده و پایانش یک مردارِ بدبو است! کسی که نه میتواند روزیاش را خودش خلق کند، و نه میتواند مرگش را از خودش دور کند!
حکمت ۴۵۵بزرگترین شاعر چه کسی است؟
∞
وَ سُئِلَ مَنْ أَشْعَرُ الشُّعَرَاءِ؟ فَقَالَ (عليه السلام): إِنَّ الْقَوْمَ لَمْ يَجْرُوا فِي حَلْبَةٍ، تُعْرَفُ الْغَايَةُ عِنْدَ قَصَبَتِهَا؛ فَإِنْ كَانَ وَ لَا بُدَّ، فَالْمَلِكُ الضِّلِّيلُ.يُريدُ إمرأ القيس
(از حضرت پرسیدند: بزرگترین شاعر چه کسی است؟ فرمود:)
شاعران، در یک میدانِ مشترک اسب نتاختهاند تا بشود برندهی آنها را در خطِ پایان مشخص کرد! اما اگر چارهای نیست و حتماً باید یک نفر را انتخاب کنم، آن پادشاهِ سرگردان (امروالقیس) از همه برتر است.
حکمت ۴۵۶قیمتِ تو بهشت است، ارزان نفروش!
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): أَلَا حُرٌّ يَدَعُ هَذِهِ اللُّمَاظَةَ لِأَهْلِهَا؟ إِنَّهُ لَيْسَ لِأَنْفُسِكُمْ ثَمَنٌ إِلَّا الْجَنَّةَ، فَلَا تَبِيعُوهَا إِلَّا بِهَا.
(امام (ع) در یک بیدارباشِ تکاندهنده میفرماید:)
آیا یک انسانِ آزاده پیدا نمیشود که این تهماندهی غذا (دنیای بیارزش) را برای اهلش رها کند؟! بدانید که برای جانها و وجودِ شما، هیچ قیمتی جز بهشت وجود ندارد؛ پس خودتان را به کمتر از آن نفروشید!
حکمت ۴۵۷دو گرسنهی سیریناپذیر
∞
وَ قَالَ ع مَنهُومَانِ لَا یَشبَعَانِ طَالِبُ عِلمٍ وَ طَالِبُ دُنیَا.
(حضرت میفرماید:)
دو دسته آدمِ حریصاند که هیچوقت سیر نمیشوند: ۱. کسی که به دنبالِ علم و دانش است. ۲. و کسی که به دنبالِ دنیا و ثروت است.
حکمت ۴۵۸معیارهای سهگانهی ایمان
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): الْإِيمَانُ أَنْ تُؤْثِرَ الصِّدْقَ حَيْثُ يَضُرُّكَ، عَلَى الْكَذِبِ حَيْثُ يَنْفَعُكَ؛ وَ أَلَّا يَكُونَ فِي حَدِيثِكَ فَضْلٌ عَنْ عَمَلِكَ؛ وَ أَنْ تَتَّقِيَ اللَّهَ فِي حَدِيثِ غَيْرِكَ.
(امیرالمؤمنین (ع) حقیقتِ ایمان را اینطور تعریف میکند:)
ایمان یعنی: ۱. راستگوییِ ضرردار را به دروغِ سودآور ترجیح دهی! ۲. حرفها و ادعاهایت، از عمل و رفتارت بیشتر نباشد. ۳. و وقتی دربارهی دیگران حرف میزنی، از خدا پروا کنی.
حکمت ۴۵۹وقتی تدبیر، بلای جان میشود!
∞
وَ قَالَ ع یَغلِبُ المِقدَارُ عَلَی التّقدِیرِ حَتّی تَکُونَ الآفَةُ فِی التّدبِیرِ.
(حضرت دربارهی غلبهی ارادهی خدا بر محاسباتِ انسانی میفرماید:)
گاه تقدیر و ارادهی الهی چنان بر برنامهریزیهای انسان غلبه میکند که، آفت و نابودیِ انسان دقیقاً از دلِ همان تدبیر و چارهاندیشیاش بیرون میآید!
وَ قَالَ ع الحِلمُ وَ الأَنَاةُ تَوأَمَانِ یُنتِجُهُمَا عُلُوّ الهِمّةِ.
(امام (ع) دربارهی ریشهی صبر و آرامش میفرماید:)
بردباری و آرامش و دوری از شتابزدگی، دوقلوهایی هستند که از دلِ همتِ بلند و ارادهی قوی متولد میشوند.
حکمت ۴۶۱سلاحِ آدمهای ضعیف!
∞
وَ قَالَ ع الغِیبَةُ جُهدُ العَاجِزِ
(امیرالمؤمنین (ع) در یک کلمهی کوبنده دربارهی پستیِ غیبت میفرماید:)
غیبت کردن (و پشتسر دیگران حرف زدن)، نهایتِ تلاشِ آدمهای ناتوان و بیعرضه است!
حکمت ۴۶۲گولِ تعریفها را نخور!
∞
وَ قَالَ ع رُبّ مَفتُونٍ بِحُسنِ القَولِ فِیهِ
(حضرت دربارهی آسیبِ تحسینِ دیگران میفرماید:)
چه بسیارند آدمهایی که با حرفهای قشنگ و تعریف و تمجیدِ دیگران، فریب میخورند (و مغرور و گمراه میشوند)!
حکمت ۴۶۳دنیا، پُلی برای عبور
∞
وَ قَالَ ع الدّنیَا خُلِقَت لِغَیرِهَا وَ لَم تُخلَق لِنَفسِهَا
(امام (ع) دربارهی هدفِ آفرینشِ دنیا میفرماید:)
این دنیا برای چیزِ دیگری (آخرت) آفریده شده است، نه برای خودش! (هدف از آفرینشِ دنیا، جمع کردن و ماندن در آن نیست، بلکه رد شدن از آن است).
حکمت ۴۶۴مهلتِ خدا به ستمگران
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): إِنَّ لِبَنِي أُمَيَّةَ مِرْوَداً يَجْرُونَ فِيهِ، وَ لَوْ قَدِ اخْتَلَفُوا فِيمَا بَيْنَهُمْ، ثُمَّ كَادَتْهُمُ الضِّبَاعُ لَغَلَبَتْهُمْ.قال الرضي: و المرود هنا مفعل من الإرواد و هو الإمهال و الإظهار و هذا من أفصح الكلام و أغربه فكأنه (عليه السلام) شبه المهلة التي هم فيها بالمضمار الذي يجرون فيه إلى الغاية فإذا بلغوا منقطعها انتقض نظامهم بعدها.
(حضرت دربارهی دورانِ حکومتِ ظالمانهی بنیامیه میفرماید:)
بنیامیه میدانِ تاختوتازی دارند که فعلاً در آن به شدت میتازند (و مهلت دارند)! اما اگر کارشان به اختلافِ داخلی بکشد، چنان ضعیف و متلاشی میشوند که حتی کفتارها هم میتوانند بر آنها پیروز شوند!
(سید رضی میگوید: این کلام از فصیحترین و عجیبترین استعارههاست؛ حضرت مهلتِ آنها را به میدان مسابقهای تشبیه کرده که وقتی به خط پایان برسد، شیرازهشان از هم میپاشد).
حکمت ۴۶۵مدالِ افتخارِ انصار
∞
وَ قَالَ (عليه السلام) فِي مَدْحِ الْأَنْصَارِ: هُمْ وَ اللَّهِ رَبَّوُا الْإِسْلَامَ كَمَا يُرَبَّى الْفِلْوُ، مَعَ غَنَائِهِمْ بِأَيْدِيهِمُ السِّبَاطِ وَ أَلْسِنَتِهِمُ السِّلَاطِ.
(حضرت در ستایشِ فداکاریهای یارانِ پیامبر از مردمِ مدینه (انصار) فرمود:)
به خدا قسم، آنها اسلام را در آغوش گرفتند و بزرگ کردند؛ درست مثلِ مادیانی که کرهاش را با جانودل بزرگ میکند! آنها با دستهای بخشندهشان و زبانهای بُرنده و گویایشان، پای اسلام ایستادند.
حکمت ۴۶۶چشم، نگهبانِ بدن
∞
وَ قَالَ ع العَینُ وِکَاءُ السّهِ
قال الرضي و هذه من الاستعارات العجيبة كأنه يشبه السه بالوعاء و العين بالوكاء فإذا أطلق الوكاء لم ينضبط الوعاء و هذا القول في الأشهر الأظهر من كلام النبي (صلى الله عليه وآله وسلم). و قد رواه قوم لأميرالمؤمنين (عليه السلام) و ذكر ذلك المبرد في كتاب المقتضب في باب اللفظ بالحروف و قد تكلمنا على هذه الاستعارة في كتابنا الموسوم بمجازات الآثار النبوية.
(امام (ع) در یک تشبیه میفرماید:)
چشم، بندِ نگهدارندهی بدن است.
(سید رضی میگوید: این یک استعارهی عجیب است؛ کنایه از اینکه وقتی چشمها به خواب میروند، کنترلِ بدن از دست میرود. این جمله بیشتر از پیامبر (ص) نقل شده اما عدهای آن را از امیرالمؤمنین (ع) هم روایت کردهاند).
حکمت ۴۶۷حاکمِ مقتدر و استواریِ دین
∞
وَ قَالَ (عليه السلام) فِي كَلَامٍ لَهُ: وَ وَلِيَهُمْ وَالٍ، فَأَقَامَ وَ اسْتَقَامَ، حَتَّى ضَرَبَ الدِّينُ بِجِرَانِهِ.
(حضرت دربارهی یکی از حاکمانِ مقتدرِ جامعهی اسلامی فرمود:)
او حاکمِ مردم شد؛ خودش در مسیرِ حق ایستادگی کرد و جامعه را هم در مسیرِ درست نگه داشت، تا جایی که دین گردن کشید و محکم و استوار در جای خودش مستقر شد!
حکمت ۴۶۸پیشگوییِ روزگارِ درنده و بیرحم!
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): يَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ عَضُوضٌ، يَعَضُّ الْمُوسِرُ فِيهِ عَلَى مَا فِي يَدَيْهِ وَ لَمْ يُؤْمَرْ بِذَلِكَ، قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ "وَ لا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ"؛ تَنْهَدُ فِيهِ الْأَشْرَارُ وَ تُسْتَذَلُّ الْأَخْيَارُ وَ يُبَايِعُ الْمُضْطَرُّونَ، وَ قَدْ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه وآله وسلم) عَنْ بَيْعِ الْمُضْطَرِّينَ.
(امیرالمؤمنین (ع) در پیشبینیِ تلخی از آیندهی جامعه میفرماید:)
روزگارِ گزنده و سختی بر مردم خواهد آمد که در آن:
آدمِ پولدار، دودستی به ثروتش میچسبد و بخل میورزد؛ در حالی که به او چنین دستوری ندادهاند و خدا فرموده است: در میانِ خودتان، بخشش و بزرگواری را فراموش نکنید.
آدمهای شرور و بدکار، میداندار و بلندمرتبه میشوند.
آدمهای خوب و نیکوکار، خوار و ذلیل میگردند.
و مردم (از روی ناچاری و فقر) تن به معاملههای اضطراری میدهند؛ در حالی که پیامبر (ص) از سوءاستفاده و خریدِ اموالِ آدمِ مضطر نهی کرده است.
حکمت ۴۶۹دو لبهی قیچیِ افراط و تفریط
∞
وَ قَالَ ع یَهلِکُ فِیّ رَجُلَانِ مُحِبّ مُفرِطٌ وَ بَاهِتٌ مُفتَرٍ
(حضرت دربارهی نگاههای غلط به جایگاهِ ایشان میفرماید:)
دربارهی من، دو دسته از آدمها نابود میشوند (و به جهنم میروند): ۱. دوستدارِ افراطی (که مرا تا حدِ خدایی بالا ببرد و غلو کند). ۲. دشمنِ دروغباف (که به من تهمت بزند و حقم را ضایع کند).
حکمت ۴۷۰عصارهی توحید و عدالت
∞
وَ سُئِلَ عَنِ التّوحِیدِ وَ العَدلِ فَقَالَ ع التّوحِیدُ أَلّا تَتَوَهّمَهُ وَ العَدلُ أَلّا تَتّهِمَهُ
(از حضرت دربارهی معنای توحید و عدل پرسیدند، در کوتاهترین و عمیقترین بیان فرمود:)
توحید یعنی: خدا را در وهم و خیالِ خودت تصویر نکنی (چون او در خیال نمیگنجد).
و عدل یعنی: او را (در کارهایش) متهم نکنی (و بدانی هرچه میکند عینِ حکمت است).
حکمت ۴۷۱جایگاهِ سکوت و سخن
∞
و قال ع لَا خَیرَ فِی الصّمتِ عَنِ الحُکمِ کَمَا أَنّهُ لَا خَیرَ فِی القَولِ بِالجَهلِ
(امام (ع) دربارهی مسئولیتِ کلام میفرماید:)
همانطور که حرف زدنِ از روی جهل و نادانی هیچ خیری ندارد، سکوت کردن در جایی که باید حق را بگویی (و قضاوتِ درستی کنی) هم هیچ فایدهای ندارد!
وَ قَالَ ع فِی دُعَاءٍ استَسقَی بِهِ أللّهُمّ اسقِنَا ذُلُلَ السّحَابِ دُونَ صِعَابِهَا
قال الرضي: و هذا من الكلام العجيب الفصاحة و ذلك أنه (عليه السلام) شبّه السحاب ذوات الرعود و البوارق و الرياح و الصواعق بالإبل الصعاب التي تقمص برحالها و تقص بركبانها و شبّه السحاب خالية من تلك الروائع بالإبل الذلل التي تحتلب طيعة و تقتعد مسمحة.
(امیرالمؤمنین (ع) در دعایی برای طلبِ باران فرمود:)
خدایا! از ابرهای رام و مطیع به ما باران بده، نه از ابرهای سرکش و خشن!
(سید رضی میگوید: حضرت در یک فصاحتِ عجیب، ابرهای پررعدوبرق و ویرانگر را به شترانِ چموش، و ابرهای ملایم و پرباران را به شترانِ رام و شیرده تشبیه کرده است).
حکمت ۴۷۳وفاداریِ عاشقانه به پیامبر
∞
وَ قِيلَ لَهُ (عليه السلام): لَوْ غَيَّرْتَ شَيْبَكَ يَا أَمِيرَالْمُؤْمِنِينَ. فَقَالَ (عليه السلام): الْخِضَابُ زِينَةٌ، وَ نَحْنُ قَوْمٌ فِي مُصِيبَةٍ.يُرِيدُ وَفَاةَ رَسُولِ اللَّهِ (صلى الله عليه وآله وسلم).
(به امیرالمؤمنین (ع) گفتند: ای امیرمؤمنان! کاش موهای سفیدتان را رنگ میکردید. حضرت فرمود:)
رنگ کردنِ مو، برای زینت و زیبایی است؛ اما ما قومی هستیم که در مصیبت و عزا به سر میبریم! (منظورِ حضرت، سوگواریِ همیشگی در فراقِ رسول خدا (ص) بود).
حکمت ۴۷۴پاداشِ پاکدامنی، بالاتر از شهادت!
∞
وَ قَالَ (عليه السلام): مَا الْمُجَاهِدُ الشَّهِيدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَعْظَمَ أَجْراً مِمَّنْ قَدَرَ فَعَفَّ؛ لَكَادَ الْعَفِيفُ أَنْ يَكُونَ مَلَكاً مِنَ الْمَلَائِكَةِ.
(حضرت دربارهی عظمتِ غلبه بر نفس میفرماید:)
پاداشِ آن مجاهدی که در راهِ خدا شهید میشود، بزرگتر از پاداشِ کسی نیست که قدرت بر گناه دارد، اما پاکدامنی میکند (و خودش را نگه میدارد)! آدمِ پاکدامن، آنقدر مقامش بالاست که چیزی نمانده فرشتهای از فرشتگانِ خدا شود!
حکمت ۴۷۵ثروتِ تمامنشدنی
∞
وَ قَالَ ع القَنَاعَةُ مَالٌ لَا یَنفَدُ
(امام (ع) در یک قاعدهی کوتاه میفرماید:)
قناعت، ثروتی است که هیچوقت تمام نمیشود!
حکمت ۴۷۶عاقبتِ ظلم و بیعدالتی
∞
وَ قَالَ (عليه السلام) لِزِيَادِ ابْنِ أَبِيهِ وَ قَدِ اسْتَخْلَفَهُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَلَى فَارِسَ وَ أَعْمَالِهَا فِي كَلَامٍ طَوِيلٍ كَانَ بَيْنَهُمَا، نَهَاهُ فِيهِ عَنْ تَقَدُّمِ الْخَرَاجِ:اسْتَعْمِلِ الْعَدْلَ، وَ احْذَرِ الْعَسْفَ وَ الْحَيْفَ؛ فَإِنَّ الْعَسْفَ يَعُودُ بِالْجَلَاءِ، وَ الْحَيْفَ يَدْعُو إِلَى السَّيْف.
(حضرت در دستورالعملی به زیاد بن ابیه که جانشینِ استاندارِ فارس بود، او را از پیشگرفتنِ مالیات نهی کرد و فرمود:)
فقط بر مدارِ عدالت رفتار کن؛ و از سختگیریِ بیجا و ظلم کردن بهشدت بپرهیز! چرا که:
سختگیریِ بیجا، مردم را آواره میکند.
و ظلم و ستم، پای شمشیرها را به میان میکشد (و باعثِ شورش میشود).
وَ قَالَ ع أَشَدّ الذّنُوبِ مَا استَخَفّ بِهَا صَاحِبُهُ
(امیرالمؤمنین (ع) دربارهی خطرِ عادیسازیِ گناه میفرماید:)
سختترین و سنگینترین گناه، گناهی است که صاحبش آن را سبک و بیاهمیت بشمارد!
حکمت ۴۷۸اولتیماتوم به دانشمندان!
∞
وَ قَالَ ع مَا أَخَذَ اللّهُ عَلَی أَهلِ الجَهلِ أَن یَتَعَلّمُوا حَتّی أَخَذَ عَلَی أَهلِ العِلمِ أَن یُعَلّمُوا
(حضرت دربارهی مسئولیتِ سنگینِ نخبگانِ جامعه میفرماید:)
خداوند از آدمهای جاهل و نادان برای یاد گرفتن عهد و پیمان نگرفت، مگر بعد از آنکه از آدمهای عالم و دانشمند برای یاد دادن پیمان گرفت! (پس بارِ اصلی بر دوشِ کسانی است که میدانند).
وَ قَالَ ع شَرّ الإِخوَانِ مَن تُکُلّفَ لَهُ
(امام (ع) دربارهی راحتی در روابطِ دوستانه میفرماید:)
بدترین دوست، دوستی است که تو را به زحمت و تکلف بیندازد! (و تو در کنارش راحت و خودمانی نباشی).
وَ قَالَ (عليه السلام): إِذَا احْتَشَمَ الْمُؤْمِنُ أَخَاهُ، فَقَدْ فَارَقَهُ.قال الرضي: يقال حشمه و أحشمه إذا أغضبه و قيل أخجله أو احتشمه طلب ذلك له و هو مظنة مفارقته. و هذا حين انتهاء الغاية بنا إلى قطع المختار من كلام أميرالمؤمنين (عليه السلام)، حامدين للّه سبحانه على ما منّ به من توفيقنا لِضمّ ما انتشر من أطرافه، و تقريب ما بعد من أقطاره. و تقرر العزم كما شرطنا أولا على تفضيل أوراق من البياض في آخر كل باب من الأبواب، ليكون لاقتناص الشارد، و استلحاق الوارد، و ما عسى أن يظهر لنا بعد الغموض، و يقع إلينا بعد الشذوذ، و ما توفيقنا إلا باللّه عليه توكلنا، و هو حسبنا و نعم الوكيل. و ذلك في رجب سنة أربع مائة من الهجرة، و صلى اللّه على سيدنا محمد خاتم الرسل، و الهادي إلى خير السبل، و آله الطاهرين، و أصحابه نجوم اليقين.
(حضرت در آخرین حکمت دربارهی حفظِ حریمها میفرماید:)
اگر مؤمنی برادرِ (دینیِ) خودش را به خشم بیاورد (و حُرمتش را بشکند)، در واقع از او جدا شده است (و رشتهی رفاقتشان پاره شده است).
(سید رضی، گردآورندهی نهجالبلاغه در پایان مینویسد:) و این، پایانِ گزیدهای از سخنانِ امیرالمؤمنین (علیه السلام) بود که به لطف و توفیقِ خداوندِ سبحان جمعآوری شد. خدا را شاکریم که ما را موفق کرد تا این گوهرهای پراکنده را کنارِ هم جمع کنیم... و توفیقِ ما تنها به دستِ خداست؛ بر او توکل کردیم و او برای ما کافی است و بهترین وکیل است.